Andhashraddha, Sakaam Shraddha, Nishkaam Shraddha

અંધશ્રદ્ધા, સકામ શ્રદ્ધા, નિષ્કામ શ્રદ્ધા

શ્રદ્ધા, અશ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા. આ ત્રણ શબ્દો એવા છે કે જ્યારે પણ આપણે ભગવાન  વિશે ચર્ચા કરીએ ત્યારે વિવાદ છેડાઈ જાય છે. આમ તો, શ્રદ્ધા શબ્દને માત્ર ઈશ્વરના અસ્તિત્વ સાથે સંબંધ નથી. શ્રદ્ધા કોઈ પણ વ્યક્તિ કે ધ્યેયમાં હોઈ શકે છે. કોઈને પોતાના શિક્ષક પર, માતાપિતા પર કે અમુક ધ્યેય એક ચોક્કસ રસ્તે જ સિદ્ધ થઈ શકશે એ જાતની શ્રદ્ધા હોઈ શકે છે. આમાં અશ્રદ્ધા કે અંધશ્રદ્ધા જેવું કશું આવતું નથી. માત્ર શ્રદ્ધા જ હોય. પરંતુ ઈશ્વર વિશે વાત આવે ત્યારે શ્રદ્ધાની પરિકલ્પનાનો વિસ્તાર થાય છે અને અશ્રદ્ધા કે અંધશ્રદ્ધા જેવા શબ્દોનો જન્મ થાય છે.

 આમાં અશ્રદ્ધા તો જાણે સમજ્યા, પણ અંધશ્રદ્ધા બહુ ગૂંચવી દે તેવો શબ્દ છે.  અંધશ્રદ્ધા એટલે શું? આ બાબતમાં નાસ્તિકોમાં જ નહીં, આસ્તિકોમાં પણ એકમતી નથી. જો કે નાસ્તિકો તો કહી દેશે કે ઈશ્વર છે એમ માનવું, એ જ સૌથી મોટી અંધશ્રદ્ધા છે, પરંતુ આસ્તિકો અમુક કાર્ય કે ક્રિયાને અંધશ્રદ્ધાથી પ્રેરિત માનશે, જ્યારે અમુકને શ્રદ્ધાથી પ્રેરિત માનશે. સામાન્ય રીતે એવું જોવા મળે છે કે સમાજના પ્રભુત્વશાળી વર્ગની વ્યાખ્યા પ્રમાણે કરેલાં કાર્યો શ્રદ્ધા પ્રેરિત મનાય છે, જ્યારે અન્ય વર્ગોનાં કાર્યોને અંધશ્રદ્ધા પ્રેરિત ઠરાવી દેવાય છે. દાખલા તરીકે, એક આદિવાસી બીમાર પડે ત્યારે એની ઈષ્ટદેવીને મરઘા કે બકરાનો બલિ ચડાવે તો એને આપણે અંધશ્રદ્ધા કહી દઇએ, પણ આપણે પોતે બીમાર પડીએ ત્યારે ભગવાનને પ્રસાદ ધરાવીએ કે નાળિયેર ચડાવીએ તે શ્રદ્ધા ગણાય. આનું કારણ એ જ કે સમાજમાં આપણું વર્ચસ્વ છે એટલે આપણા કૃત્યને આપણે શુદ્ધ શ્રદ્ધા ગણાવી શકીએ છીએ.

ખરૂં જોતાં, આપણે દવાથી સાજા થઈએ છીએ. બીજી બાજુ, આદિવાસી માત્ર ઈશ્વર પર ભરોસો રાખે છે અને દવા નથી કરતો. આમ, સાચી શ્રદ્ધા તો એની ગણાય! ઍ માને છે કે જેવી ભગવાનની મરજી. આપણે માત્ર ભગવાનને ભરોસે બેસી નથી રહેતા. દવાથી સાજા થયા પછી ભગવાન પાસે જઈએ છીએ, કારણ કે ચાન્સ લેવા નથી માગતા, રખે ને એણે પણ આપણને સાજા કરવામાં કઈંક ભાગ ભજવ્યો હોય!

આવા જ એક વિષય પર આપણા વ્યંગકાર શ્રી હરનિશભાઈ જાની સાથે પત્રવ્યવહાર થયો. એમણે પોતાનાં માતાનું ઉદાહરણ આપ્યું કે તેઓ શ્રદ્ધાળુ હતાં, એ દિવસોમાં સંતોષીમાતાની બોલબાલા વધવા લાગી હતી. હરનિશભાઈનાં માતૃશ્રીને કોઇએ સંતોષીમાતાની પૂજા કરવા કહ્યું તો એમણે ના પાડી. ભલે ને, સંતોષી માતા મનની બધી ઇચ્છાઓ પૂરી કરે, એમને એની પડી નહોતી. તેઓ ન ગયાં અને પોતાની શ્રદ્ધાનું કેન્દ્રબિન્દુ ન બદલ્યું.

આ વાતે અંધશ્રદ્ધા શબ્દનું સારૂં વિશ્લેષણ કરી આપ્યું. બધી અંધશ્રદ્ધા ખરેખર તો ઇચ્છાપૂર્તિ માટેની લાલસા છે. એની પાછળ એક ઇચ્છા કે કામના રહેલી હોય છે. આથી, કોઈ પણ ઇચ્છાપૂર્તિ માટેની શ્રદ્ધા સકામ શ્રદ્ધા છે. પછી એ નિરક્ષર આદિવાસીની હોય કે આપણા જેવા સુધરેલા જણની. આમ અંધશ્રદ્ધાને સકામ શ્રદ્ધા જેવું નામ આપવું જોઇએ. કામના પૂરી કરવા માટે માણસ કઈં પણ કરવા તૈયાર હોય છે. મોટા ભાગની શ્રદ્ધા સકામ શ્રદ્ધા જ હોય છે.

તો નિષ્કામ શ્રદ્ધા પણ હોઈ શકે ખરી? હોઈ શકે છે. હરનિશભાઈનાં માતૃશ્રીની શ્રદ્ધાને  નિષ્કામ શ્રદ્ધાના વર્ગમાં મૂકી શકાય કારણ કે એમણે ઇચ્છાપૂર્તિ માટે શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર ન બદલ્યું. એમની શ્રદ્ધામાં ઇચ્છાનું મહત્વ નહોતું. ઈશ્વર એક હોય કે અનેક; અથવા આપણે એમ કહેતા હોઇએ કે બધાં ઈશ્વરનાં જુદાં જુદાં રૂપો છે અને દરેક રૂપે એક જ ઈશ્વરની પૂજા કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે ઈશ્વરની નહીં પણ આપણી શ્રદ્ધાની તપાસ કરવી જોઇએ કે એ સકામ શ્રદ્ધા છે કે નિષ્કામ?

નિષ્કામ શ્રદ્ધામાં ઈશ્વરના અસ્તિત્વનો સ્વીકાર છે, પણ એની પાસેથી કશું માગવાનું નથી. બસ, તમે માનો છો કે ઈશ્વર છે અને તમે એક શક્તિની સમક્ષ, આશા કે ડર વિના નતમસ્તક થાઓ છો. આમ ઈશ્વરની બે અવધારણાઓ બને છે. સકામ શ્રદ્ધાળુ માને છે કે ઈશ્વર એની ઇચ્છાઓ પૂરી કરવા માટે કઈં પણ કરે છે. સૃષ્ટિના એણે જ બનાવેલા નિયમો પણ એ બદલી નાખે છે. નિષ્કામ શ્રદ્ધાળુ માને છે કે ઈશ્વર છે, પરંતુ વ્યક્તિગત ઇચ્છાઓ પૂરી કરવાની જવાબદારી એની નથી. ઇચ્છા પૂરી ન થાય તો એના માટે પણ ઈશ્વર જવાબદાર નથી.

ધર્મ અને ઈશ્વર બે અલગ વિભાવનાઓ છે. બન્ને વિભાવનાઓ સમાજના વિકાસના એક તબક્કે ભળી ગઈ છે.  ધર્મ માણસની આવશ્યકતામાંથી જન્મ્યો છે. સસ્તન પ્રાણીઓમાં માણસનું મગજ ન વિકસ્યું હોત તો એ કઈં શારીરિક રીતે તો સબળ નથી જ. કોઈ પણ પ્રાણી એને મારી નાખે એમ છે. કચ્છમાં ઊંટો સહેલાઇથી જોવા મળે, સાડાપાંચ ફુટનો માણસ આગળ અને પાછળ દોરીથી બંધાયેલો દસ ફુટનો ઊંટ જતો હોય. અમારા એક મઝાકિયા મિત્ર કહેતા – “આ ઊંટિયો બાઘો છે, હું જો ઊંટ હોત તો આ માણસનું પાછળથી ડોકું ખાઈ જાત!” પણ ભાઈ, તમે ઊંટ હોત તો આમ જ શાંતિથી ચાલ્યા જતા હોત! કારણ કે મગજ તો માણસનું વિકસ્યું છે, ઊંટનું નહીં.

વિકસેલા મગજે માણસને જીવન ટકાવી રાખવાના નવા જ રસ્તા દેખાડ્યા છે, જે અન્ય પ્રાણીઓ નથી જાણતાં. માણસ વ્યક્તિગત રીતે તો ચિરંજીવી ન બની શકે એટલે એણે બીજા મારફતે જીવતા રહેવાનું છે.  પોતાના જીન્સ બીજી પેઢી સુધી પહોંચાડવા હોય તો પોતાની પ્રજાતિમાં એણે સહકારથી રહેવું પડે. સહકારથી રહેવામાં બાંધછોડ કરવી પડે. આ સમજ એને મગજે આપી. આમાંથી DOs and DON’Ts બન્યાં. એ જ તો નીતિ નિયમ! સમાજના વિકાસ સાથે એ ધર્મ બન્યો. મૂળ તો શ્રી મૂરજીભાઈ ગડા કહે છે તેમ એ સમાજશાસ્ત્ર જ છે. સમાજ તો સતત બદલાતો રહે છે એટલે મૂળભૂત નીતિ નિયમો – સહકારના નિયમો – ટકી રહે તો પણ બીજા ગૌણ નિયમોમાં ફેરફાર જરૂરી બની જતો હોય છે. આપણી પરંપરાઓને આપણે આ દૃષ્ટિએ જોવી જોઈએ.

ધર્મ આવશ્યકતામાંથી જન્મ્યો, તો ઈશ્વર માનવની પોતાની અસમર્થતાના અહેસાસમાંથી જન્મ્યો. ધીમે ધીમે ઈશ્વરની અવધારણા વ્યાપક અને અમૂર્ત બનતી ગઈ. પરંતુ, અહીં એના વિશે ચર્ચા નથી કરવી. માત્ર એના વિશેની આપણી ધારણાની જ ચર્ચા કરી છે. આ ધારણા પરથી જ નક્કી થશે કે આપણી શ્રદ્ધા કયા પ્રકારની છે. મંદિરનાં પગથિયાં ચડતી વખતે, ચર્ચમાં પ્રભુના પુત્રને યાદ કરતી વખતે કે અલ્લાહતાલા સમક્ષ સિઝ્દાહ કરતી વખતે આપણા મનમાં આ સવાલ રહે કે મારી શ્રદ્ધા સકામ છે કે નિષ્કામ – તો આપણે બધી જ અંધશ્રદ્ધાઓનો ઉચ્છેદ કરી શકીએ.

xxxxxx

 

 

 

26 thoughts on “Andhashraddha, Sakaam Shraddha, Nishkaam Shraddha

  1. pragnaju

    બધી અંધશ્રદ્ધા ખરેખર તો ઇચ્છાપૂર્તિ માટેની લાલસા છે. એની પાછળ એક ઇચ્છા કે કામના રહેલી હોય છે. …
    સરળ પધ્ધતિ
    એક આદિવાસી એક આદિવાસી એક આદિવાસી …ઠીક નથી લાગતું.અમે તો ઘણા આદિવાસી કહેવાતા સુધારાવાળા કે રેશનાલીસ્ટો કરતા નિષ્કામ શ્રદ્ધાવાન અને ભણેલા ગણેલા લાગ્યા છે.

    1. બહેન પ્રજ્ઞાબેન,
      મેં આ પ્રયોગ માત્ર આપણા કહેવાતા સભ્ય સમાજની સામાન્ય સમજને વ્યક્ત કરવા માટે કર્યો છે. મેં લખ્યું જ છે કે આપણે તો દવાથી સાજા થઈને ઈશ્વર પાસે જઈએ છીએ, જ્યારે આદિવાસી સંપૂર્ણ રીતે ઈશ્વર પર ભરોસો રાખે છે. આદિવાસીઓના ધર્મ અથવા એમનાં ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોને પણ હું ઊતરતાં નથી ગણતો, બલ્કે, એમની ધાર્મિક પરંપરાઓ પર ‘સભ્ય’ પ્રભુત્વશાળી સમાજની ધાર્મિક પરંપરાઓ લાદવાનો વિરોધી પણ છું. કદાચ મારા લખવામાં આદિવાસીઓ પ્રત્યે તુચ્છકાર વ્યક્ત થતો જણાયો હોય તો એ મારી લખવાની કચાશ છે.

  2. શ્રી દીપકભાઈ,

    નવા વર્ષે તમે “માનરે મેલીને હવે આવ્યાં મેદાનમાં” એ હારુ અભિનંદન અને આવકાર.

    આપે શ્રદ્ધાને ત્રણ પ્રકારે મુલવી છે.
    અંધશ્રદ્ધા, સકામ શ્રદ્ધા અને નિષ્કામ શ્રદ્ધા.

    જો કે શ્રદ્ધા વગરની કોઈ પણ વ્યક્તિ કદી સંભવતી નથી પછી તે આસ્તિક હોય કે નાસ્તિક.

    શ્રીમદ ભગવદ ગીતાનો સત્તરમો અધ્યાય શ્રદ્ધાના ત્રણ વિભાગ પર જ રચાયેલો છે. આપે જે ત્રણ પ્રકર કહ્યાં છે તેને બદલે ત્યાં તામસી, રાજસી અને સાત્વિક તેવા શબ્દો પ્રયોજ્યાં છે. અર્થ લગભગ તેવા જ છે.

    શ્રદ્ધા વિશે વધુ સમજવા ઈચ્છુક લોકોએ સત્તરમો અધ્યાય રેફરન્સ તરીકે વાંચવા જેવો ખરો.

  3. બીરેન કોઠારી

    સરસ વિશ્લેષણ. મને સવાલ થાય છે કે શ્રદ્ધા ધરાવનાર વ્યક્તિના મનમાં આવા કોઈ વિભાજન હશે કે કેમ! એટલે કે હરનિશભાઈની મતાના દાખલા વડે કહું તો તેમને પોતાને કદાચ સભાનતા નહીં હોય કે પોતાની શ્રદ્ધા કઈ શ્રેણીમાં આવે. જરા બહોળા ફલક પર વિચારતાં લાગે છે કે શ્રદ્ધા અને સંધશ્રદ્ધા વચ્ચેની ભેદરેખા પાતળી હોય છે. એક વ્યક્તિની શ્રદ્ધા બીજી વ્યક્તિની અંધશ્રદ્ધા હોઈ શકે. એ રીતે જોઈએ તો શ્રદ્ધા એ જ અંધશ્રદ્ધા ગણાય. બીજી વાત એ કે શ્રદ્ધા કેવળ ઈશ્વરના સંદર્ભે જ હોય? કે એ સિવાય પણ હોઈ શકે?
    ‘વિશ્વાસ’ની અવેજીમાં પણ ઘણી વાર ‘શ્રદ્ધા’ શબ્દ વપરાય છે. પણ એમ લાગે છે કે ‘વિશ્વાસ’ પછીના ઉપલા સ્તરે ‘શ્રદ્ધા’ આવે.

  4. Subodh Shah

    Dilipbhai,
    Good thinking. To add my two cents here :
    1. What Shraddha is and 2. How it can be understood better through classifying its various manifestations, are two separate questions. Your analysis will help answer the second question in more detail.

    To me, S is a very deep-rooted belief. Regular belief can be corrected comparatively more easily by presenting relevant scientific facts but S is more difficult to change (when necessary) because it is more subjective and is often not amenable to Reason.
    Biren is right in saying that in a sense, all S is Andha Shraddhaa, to the extent that it is not based on Rationality. Most often it is based on a personality. Science is not person oriented, it is issue oriented. So trust in science cannot be called S.
    Your division into Sakam and Nishkama will help people to question their own motivations and help themselves.
    I congratulate you for presenting a complex issue of Psychology in easily understood terminology. Thanks. —Subodh Shah —

  5. http://www.sciencedaily.com/releases/2007/11/071127142128.htm

    મેં સહુપ્રથમ જે લીંક મૂકી છે એ જોવા વિનંતી. શ્રદ્ધા ને ધર્મ સાથે કોઈ લેવા દેવા નથી. શ્રદ્ધા માનવીની મૂળભૂત અભિવ્યક્તિ છે. જ્યારે એ શ્રદ્ધાનું છેદન કરે એવા પરિણામો કે અવલોકનો સતત રીતે મળતા હોય છતાં પોતાની શ્રદ્ધા છોડે નહિ એ વ્યક્તિ અંધશ્રધ્ધાળુ કહી શકાય. ત્યાં સુધી એ શ્રદ્ધા જ જે તે વ્યક્તિ માટે આગળ વધવાની કે ટકી રહેવાની ચાવી છે. મેં એકવાર એક પ્રવચન માં સાંભળ્યું હતું કે “સબ કુછ ભાવ રે…” આ વાક્યનો અર્થ સમજી રહ્યો છું અને એ સાચેજ યોગ્ય લાગે છે. આપણી દરેક પ્રવૃત્તિ સાપેક્ષ જ હોય છે અને એમાં ભાવ જ અગત્યનો છે. શ્રદ્ધા/અંધશ્રદ્ધા વગેરે પણ સાપેક્ષ છે.

    આજથી પચાસ વર્ષ પહેલા જ્યારે ડાંગના ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં સર્પદંશવિરોધી રસી નહિ પહોચી હોય ત્યારે ત્યાના રહીશોની ભુવા પરની શ્રદ્ધા જ એક આધાર હતો અને સચ્ચાઈ હતી. ભલે પછી, એવી રસી ઇંગ્લેન્ડમાં પ્રાપ્ય હતી. હવે, આવું ના કહી શકાય.

  6. શ્રી શરદભાઈ શાહે આ લેખ પર મને બે અંગત ઈ-મેઈલ દ્વારા નીચે પ્રમાણે કૉમેન્ટ્સ મોકલી છે, જે સંયુક્ત રૂપે, એમની પરવાનગીથી અહીં મૂકું છું. આપ સૌના પ્રતિભાવની અપેક્ષા રહેશે. મારો અભિપ્રાય પણ હું પછી વ્યક્ત કરીશ. એમની કૉમેન્ટ્સ નીચે પ્રમાણે છેઃ

    પ્રિય દિપકભાઈ;
    પ્રેમ;
    મારી સમજ છે કે આપણે આપણને મળેલ સાધનો છે જેમકેપાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, મન, બુધ્ધી, ચિત્ત અને અહંકાર જે ને અંતઃકરણ પણ કહીએ છીએ તેના શું કાર્યો છે અને તેની શું મર્યાદાઓ છે તેની સમજ આપણને નથી. પરિણામ સ્વરુપ આપણે આંખ પાસે સાંભળવાની અને કાન પાસે સ્વાદ પારખવાની અપેક્ષાઓ રાખીએ છીએ અને ખબર નથી પડતી કે ગોટાળો ક્યાં થાય છે.
    એવી જ પરિસ્થિતિ રેશનાલીસ્ટોની હું જોઉં છું ત્યારે મને આશ્ચર્ય થાય છે કે આટલી બધી વિચક્ષ્ણ બુધ્ધી હોવા છતાં પણ સાવ સાદી વાત કેમ પકડાતી નથી? રેશનાલીસ્ટોની સૌથી મોટી મુશ્કેલી જ એ છે કે તેઓ બધીજ વાત બુધ્ધીથી જ માપવાના આગ્રહી છે અને તેમને એ નથી સમજાતું કે બુધ્ધીનો ઉપયોગ શું છે અને તેની મર્યાદાઓ શું છે. વિજ્ઞાન, ગણિત, ઇતિહાસ કે અન્ય વિષયો ની માહિતિ ભેગી કરવાનુ તેનુ એનાલીસીસ કરવાનુ બુધ્ધી કરી શકે પણ અનુભુતિ કે પ્રતિતિ બુધ્ધી ન કરી શકે. જેમકે બુધ્ધી પ્રેમ વિષે સુંદર શબ્દોમાં વર્ણન કરી શકે, કેટલી પ્રકારના પ્રેમ હોય તેના લક્ષણો કેવાં હોય તેવા એનાલીસીસ કરી શકે પણ પ્રેમની અનુભુતિ ન કરી શકે. પ્રેમની અનુભુતિ માટે પ્રેમ કરવો જરુરી છે પ્રેમના શાસ્ત્રો વાંચવા કે ગોખવા જરુરી નથી,તે સાદી વાત રેશનાલીસ્ટો કેમ નથી સમજી શકતા તે મારા માટે એક કોયડો છે.
    બીજી સમસ્યાએ છે કે કાળક્રમે કેટલાય બહુમુલ્ય શબ્દો જેમકે પરમાત્મા, કે ઈશ્વર, પ્રેમ, શ્રધ્ધા, ધર્મ અને આવા અનેક શબ્દો તેનો અસલ અર્થ ખોઈ બેઠેલા છે. આ બધા શબ્દોનુ ઉદ્ભવ સ્થાન બુધ્ધોની વાણી છે. જે એ અનુભવ કરી કહી રહ્યા હોય છે. જ્યારે સાંભળનાર આપણા જેવા લોકોને આ શબ્દોની કોઈ અનુભુતિ નથી. પરીણામે આપણે તેના મન ફાવે તેવા અર્થો કરતાં હોઈએ છીએ અને પછી હું જે સમજું છું તે જ સાચું છે તેનો આગ્રહ રાખતા હોઈએ છીએ અને વર્ષોના વર્ષો સુધી તેની પર વાદ-વિવાદ કરતા હોઈએ છીએ અને આપણને ક્યારે પણ સમજાતું નથી કે આ બધી અંતહીન ચર્ચાઓ છે અને તેનો કોઈ સર્વસહમતિ સધાય તેવો ઉત્તર નથી. અને હોઈ પણ કેવી રીતે શકે? જે બુધ્ધીનો વિષય નથી તેને બુધ્ધીથી માપવાનો પ્રયાસ મુર્ખામી નહી તો બીજું શું છે?
    અહીં પરમાત્માની વ્યાખ્યા દરેક ની અલગ અલગ છે. અહીં ધર્મની વ્યાખ્યા દરેકની અલગ અલગ છે અહીં પ્રેમની વ્યાખ્યા દરેકની અલગ અલગ છે તેમજ શ્રધ્ધા અને અંધશ્રધ્ધાની વ્યાખ્યા પણ દરેકની અલગ અલગ છે. આંધળાઓ ભેગા થઈ પ્રકાશની ચર્ચા કરે અને વ્ય્ખ્યા કરે તેવી સ્થિતિ છે. પણ કોઈને એ નથી સમજાતું કે પ્રકાશની વ્યાખ્યા સંભવ નથી પણ અનુભુતિ શક્ય છે જો અંધત્વનો યોગ્ય ઈલાજ થાય તો એક દિ આંધળો દેખતો થઈ શકે છે અને પ્રકાશની અનુભુત કરી શકે છે. પણ અહંનો ખેલ એવો છે કે આપણને પરમાત્મા વિષેની જાણકારીમાં વધુ રસ પડે છે પરમાત્માની અનુભુતિમાં કે પ્રતિતિમાં નહીં. જીવનમાં શ્રધ્ધાના ફુલ ખીલે તો કોઈ વ્યાખ્યાઓની જરુર નથી. પણ આપણે બસ ચર્ચાઓ કરવામાં જ બુધ્ધીની ખુજલી કરવામાં જ રચ્યાપચ્યા રહી બહુમુલ્ય જીવન નષ્ટ કરી રહ્યા છીએ તેનો અહેસાસ થતો નથી.
    દિપકભાઈ , જીવનના ખુબ જ થોડા દિવસો બચ્યા છે ત્યારે આવી ચર્ચાઓ જેનુ પરિણામ નિશ્ચિતરુપે પીડા અને દુખ છે તે શું ઉપયોગી થશે તે વિચારી જોજો. ક્યાંક ખરેખર ભિતર ભાવ ઉઠ્યો હોય કે જીવનમાં શ્રધ્ધાના ફુલો ખિલવવા છે અને શ્રધ્ધાની અનુભુતિ અને પ્રતિતિ કરવી છે તો તમારું સ્વાગત છે એક જુદી દુનિયામાં. જ્યાં બુધ્ધી ઓછી અને હૃદય વધૂ ઉપયોગમાં લેવું પડે છે. અને હૃદય જેમ જેમ પ્રેમથી ભરાતું જાય છે ત્યારે એક ભુમિ તૈયાર થાય છે જ્યાં શ્રધ્ધાના ફુલ ખીલે છે. અને જે દિવસે શ્રધ્ધાનો સ્વાનુભવ થશે ત્યારે કોઈ શાસ્ત્રોના પ્રમાણની જરુર નહી રહે. જાતે અનુભવી શકશો શ્રધ્ધા અને અંધશ્રધા. બાકી તો સામાન્ય વ્યાખ્યા એવી જ છે કે, “હું માનુ તે શ્રધ્ધા અને બીજો માને તે અંધશ્રધ્ધા.”
    પ્રભુશ્રીના આશિષ.
    બીજુંકે આપ લખો છો કે, “ધર્મ માણસની આવશ્યકતાઓ માંથી જન્મ્યો છે.”
    મારી સમજ છે કે જેમ પદાર્થના નિયમો છે, તેના ગુણધર્મો છે તે જાણવાના શાસ્ત્રને આપણે વિજ્ઞાન કહીએ છીએ તેમ જ આ સમગ્ર અસ્તિત્વ અને પ્રકૃતિ બધું જ નિયમોથી ચાલે છે અને તે નિયમોને જાણવા તે ધર્મ છે. પદાર્થના નિયમો તો કોઈ આઈન્સ્ટાઈ કે ગેલેલીયો કે ન્યુટન જાણી લે અને તે સર્વ માટે લોક ભોગ્ય બને છે. દરેકે તે શોધવા નથી પડતા. પણ અસ્તિત્વના નિયમોમાં એવું નથી. દરેક વ્યક્તિએ સ્વાનુભવ દ્વારા જ તે જાણવા પડે છે. બસ વિજ્ઞાનમાં અને ધર્મમાં આ જ ભેદ છે. કૃષ્ણએ જાણ્યા પછી મહાવીર કે બુધ્ધને સ્વયં યાત્રા કરી નિયમો જાણ્યા છે અને ધર્મનુ એટલે જ એક અદ્ભુત સૌંદર્ય છે, સુવાસ છે ચૈતન્ય છે. જ્યારે વિજ્ઞાન આપણને જડ લાગે છે.
    પરંતુ તમારી વ્યાખ્યા નિતી શાસ્ત્રની કે સમાજશાસ્ત્રની વધુ છે એને ધર્મ સાથે કોઈ લેવા દેવા નથી.
    બસ પહેલાં ખોટી વ્યાખ્યાઓ કરો અને પછી તેની ઉપર ચર્ચાઓ કરો. એટલે જ હું હંમેશા કહેવાતા ધર્મો શબ્દનો પ્રયોગ કરું છું. કહેવાતા ધર્મોને ધર્મ સાથે નહાવા નિચોવાનો પણ સંબધ નથી.
    પણ આપણે આવી વાહિયાત વ્યાખાઓ માની કેમ લઈએ છીએ? અને ફક્ત માની જ નથી લેતા પણ પાછી તે જ સાચી છે તે પુરવાર કરવામાં સમય અને શક્તિનો નો વ્યય કરીએ છીએ. શાને કારણે? એવો પ્રશ્ન ક્યારે ઉદ્ભવે છે? જરા ભિતર પ્રમાણિકતા પૂર્વક તપાસ કરજો. ઉત્તર અવશ્ય મળશે. બધા ઉત્તરો આપણી અંદર જ છે અને જેમ જેમ સ્વાધ્યાય કરતા જઈએ તેમ તેમ સમજાતું જાય છે અને રહસ્યોદ્ઘાટન થતું જાય છે. આ પ્રશ્નોના ઉત્તર કોઈ શાસ્ત્રોમાં આપેલાં નથી હોતા તેથી તે જાતે શોધવા પડે છે. તમારી જાતથી વધુ સારો દુનિયામાં કોઈ ગુરુ નથી હોતો. પણ પ્રમાણિકતાપૂર્વક જાત સાથે જીવતા અને જાતને ઑળખતા શીખવું પડે છે. બાહ્ય ગુરુ તો ફક્ત ઈશારા જ કરી શકે છે યાત્રા તો જાતે જ કરવી પડે છે અને આ હોશપૂર્વકની યાત્રા જ ધર્મની સાધના છે.
    શેષ શુભ
    પ્રભુશ્રીના આશિષ.
    શરદ

  7. ‘શ્રધ્ધા’પૂર્વક નવાં વર્ષની શરૂઆત કરી / કરાવીને દીપકભાઇએ આપણને શ્રધ્ધા વિષે શ્રધ્ધા રાખતા અને તે વિષે વિચારતા તો કરી જ દીધા.

    આપણા વિચારો કે માન્યતાઓ કે અનુભવો કે સંબંધો બાબતે શ્રધ્ધા જગાડવામાટે આપણને આપણી ઉપર જ (અખૂટ)શ્રધ્ધા હોવી જોઇએ. જો તેમ કરવામાં આપણો કોઇ સ્વાર્થ કે હેતુ રહેલો હોય તો તેને સકારણ શ્રધ્ધા કહીશું?

    જ્યારે આપણી પાસે આપણી કહી શકાય તેવી કોઇ જ શ્રધ્ધા (અશ્રધ્ધા – શ્રધ્ધાનો અભાવ) ન હોય, તો આપણે પર-શ્રધ્ધા (બીજા પર આધાર રાખવો) કે અંધશ્રધ્ધા (બીજા પર જ સાવે સાવ આધાર રાખવો – પૂર્ણ પરોપજીવી) તે અવસ્થામાં સરી પડીએ તેમ પણ થવાનું.

    માણસ એક સામાજિક પ્રાણી છે, એટલે તે અશ્રધ્ધાનાં શૂન્યાવકાશમાં તો (કદાચ) ન જ રહી શકે!

  8. M. Gada

    Good analysis. This reminds me of one quote from Carl Sagan’s book “Cosmos” and a movie by the same name. Talking of God and His existence, it says, It is not important whether He Exists or not. Since 95% of people believe in Him, He becomes relevant. Same message is in “Culture can kill”

  9. M. Gada

    No, both are Carl Sagan’s books. The movie is based on Contact. Cosmos was a 13 hour TV program. That was made in 80s. His wife Ann Druan updated “Cosmos” series few years ago to incorporate new discoveries in outer space. It is now available as DVDs. I highly recommend everyone to watch those if they can get hold of the DVD/CDs.

  10. આદિવાસીઓના ધર્મ અથવા એમનાં ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોને પણ હું ઊતરતાં નથી ગણતો, બલ્કે, એમની ધાર્મિક પરંપરાઓ પર ‘સભ્ય’ પ્રભુત્વશાળી સમાજની ધાર્મિક પરંપરાઓ લાદવાનો વિરોધી પણ છું.
    દીપકભાઈ તમે ઉપર મુજબ કહ્યું તેવું જ મેં જરા જુદી ભાષામાં “ગરીબની વહુ સૌની ભાભી” લેખમાં લખેલું..હહાહાહાહા મોરારીબાપુ ડાકલા વગાડી દેવી પુજકોને કહેતા હતા કે તારી અંધ શ્રદ્ધા મુક, મેલડી મુક.. હવે મારી શરુ કર, હનુમાન ચાલીસા શરુ કર.હહાહાહાહાહા.. એક ભાઈ કહે મેલડી તો મહાકાળી છે અને મોરારીબાપુ જેવાનું અપમાન ના કરો. હસવું એ આવ્યું કે મેલડી મુકવાનું હું નહિ મોરારીબાપુ કહેતા હતા. જો કે હું તો મેલડી, મહાકાલી, હનુમાન અને મોરારીબાપુ બધાને દરિયામાં પધરાવી દેવાનું કહું છું. હવે આને પાછું બધા રીયલ ના લેતા રૂપક સમજશો…પણ એ લેખ વખતે મરચાની ધુમાડી બહુ ફેલાઈ ગયેલી. તર્ક વિતર્ક અને કુતર્કની તલવારો ખેંચાઈ ગયેલી. અને તલવારો ખેચાય ત્યાં બ્રાહ્મણની આંખ મીંચાય..હહાહાહાહા..પણ આજે બ્રાહ્મણ બોલ્યા.. હવે બ્રાહ્મણ એટલે ઈન્ટેલેકચ્યુઅલ સમજવા વિનંતી. જાની, જોશી કે દવે, દ્વિવેદી કે તઈણ વેદી સમજવા નહિ…

  11. Pingback: Dear Sharadbhai | મારી બારી

  12. શ્રધ્ધા વિશે કંઇક નવું જાણ્યું અને તમે સરસ રીતે સમજાવ્યું. ગમ્યું.

    આમ તો હું ધર્મથી સાવ વિખુટો પણ ઘણેઅંશે કુદરત પ્રત્યેની વિચિત્ર શ્રધ્ધા પણ નભતો જીવ છું. પણ મારી આ શ્રધ્ધા સકામ છે કે નિષ્કામ તે નક્કી કરવું થોડું અઘરું થશે. કેમ કે મારી માટે તે આસપાસ અનુભવવા અને નીરખવાથી વિશેષ કંઇ જ નથી.

    1. કુદરત પાસે શું માગી શકો? કોઈ આ કુદરતને જ ઈશ્વર કહે છે. એટલે તમારી શ્રદ્ધાને નિષ્કામ કહી શકાય. ધર્મને ઈશ્વર વિના ચાલે છે…જુઓ બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મ. એ જ રીતે ઈશ્વરને પણ ધર્મ વિના ચાલે છે! માત્ર ઈશ્વરમાં માનીએ અને કોઈ પંથ કે સંપ્રદાયમાં ન માનીએ તો પણ ચાલે.

      આ વાત તમારા કરતાં વધારે સારી રીતે તો હું કહી જ ન શકું, કારણ કે મારી તો માત્ર બારી છે, તમારો તો આખો બગીચો(કુદરત) છે!

      આભાર.

      1. અરે વાહ! તમે મારા બગીચાની નોંધ લીધી તેનો આનંદ થયો. ખુબ આભાર.

        જો કે મારી માટે કુદરતને ઇશ્વરનું નામ આપવું એ કુદરતી વ્યવસ્થાનું અપમાન સમાન છે. કેમ કે એકવાર તેને ઇશ્વર માની લો પછી તેની દરેક ક્રિયામાં માત્ર ચમત્કાર જ દેખાશે. જયારે હું તો તેને નિહાળવા, અનુભવવા અને માણવાં ટેવાયેલો છું અને કદાચ એટલે જ આજસુધી તેની પાસે કંઇ માંગવું જોઇએ એવો ખયાલ પણ નથી આવ્યો. કુદરત મારી માટે સર્વસ્વ નથી પણ મને આ સૃષ્ટિમાં રહેવા માટે મદદરૂપથતી અગત્યની વ્યવસ્થા છે અને મને તે વ્યવસ્થા પ્રત્યે શ્રધ્ધા છે.

        1. ઘણા મિત્રોનો આગ્રહ છે કે ચેતન અલગ છે અને જડ અલગ છે.્ચેતન મુખ્ય છે અને જડ
          એનું સર્જન, બસ. એટલું જ કહીશ. તમારી સાથે હું સમત છું જ.

          1. જડ-ચેતન અલગ હોઇ શકે પણ મને હજુ સુધી તેવો વિસ્તાર કરવાની જરૂર પડી નથી. કદાચ તે નિર્ણય પાછળ સરળ વિષયને અઘરો ન કરવાનો મારો આશય હોઇ શકે.

            આમ તો આ વિષયે આપ સૌ વચ્ચે ચર્ચા-વિચારણાં કરવામાં કે મારો મત રજુ કરવામાં મારી ઉંમર(૨૬ વર્ષ) અને મારો અભ્યાસ ઘણાં ઓછાં ગણાય પણ છતાંયે ઇશ્વર/ભગવાન/ધર્મ પ્રત્યે મેં મારા બગીચામાં એક-બે વખત મારા વિચારોને મારી બાલિશ અને કયાંક કર્કસ ભાષામાં રજુ કર્યા છે; સમય મળ્યે મુલાકાત લેજો અને શક્ય હોય તો તે અંગે આપનો મત પણ જણાવજો.

            1. http://marobagicho.wordpress.com/2012/02/22/he-bhagwan/
            2. http://marobagicho.wordpress.com/2012/10/15/he-bhagwan-2/

            આભાર. આવજો.


            દર્શિત, અમદાવાદ.

            1. ભાઈ દર્શિત,
              આપણે ત્યાં રિવાજ છે કે સરળ વિષયને અઘરો બનાવી દેવો! તમે આ રિવાજથી અલગ ચાલો છો તે જાણીને આનંદ થયો. મેં પણ બરાબર આ જ વયજૂથમાં અગડંબગડં વિચારવાનું શરૂ કર્યું હતું. અને વિચારવાની ઉંમર પણ આ જ છે, તે પછી તો માણસ ટેવ પ્રમાણે જીવ્યા કરે છે. આપણે ત્યાં વૃદ્ધોને કહેવામાં આવે છે કે “હવે ખર્યું પાન કે’વાઓ, માળા ફેરવો”. પણ જેણે સાઠ વર્ષ સુધી ન કર્યું હોય તે એકસઠમા વર્ષે કેમ કરી શકે? કરે તો તે ઢોંગ હશે, અથવા પોતાની જાતને છેતરશે. તમને હમણાંથી વિચારવાની ટેવ છે તે આગળ પણ રહેશે એવી મને માત્ર આશા નહીં, ખાતરી છે.

  13. દિપકભાઈની વાત, આપણા હિન્દુધર્મમાં કરેલા વિશ્લોષણો પ્રમાણે બરાબર છે. જેમકે પાંચ કર્મેન્દ્રીયો અને પાંચ જ્ઞાનેદ્રીયો. અને સાથે ઉમેરો પાંચ મહાભૂતો. પાંચ કર્મેદ્રીયોની બહારની બાબતો વિષે આપણે સ્થુળ રીતે કશું ન કહી શકીએ. પણ ગણિત શાસ્ત્ર તેને વિષે કહી શકે છે. તે માટે મારી અદ્વૈત વિષે મારી સમજણ “treenetram.wordpress.com”માં વાંચવી.
    મને લાગે છે કે મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર અને અંતઃકરણ એ કોઈ જ્ઞાનેન્દ્રીયો નથી અને અલગ અલગ નથી. આ બધું આપણું ક્લાસીફીકેશન છે. આપણું શરીર, અનેક જુદી જુદી જાતના કોષોના સમુહનું બનેલું છે. અને જ્ઞાન તંતુઓ (નર્વઝ ન્યુરોન સેલ્સ)થી પણ જોડાયેલું છે. મગજ સમાચારો લે છે અને સંચય કરે છે, સરખાવે છે, નિર્ણયો લે છે અને આદેશો મોકલે છે. આમાંના કેટલાકને આપણે વિચારો કહીએ છીએ. અને આ વિચારોને ક્લાસીફાય કરીને જુદા જુદા નામે ઓળખીયે છીએ. મગજ દ્વારા હજારો કે લાખો સંવાદો અને આદેશો થાય છે જે આપણે જાણતા પણ નથી. જે આપણે પાંચ ઈન્દ્રીયોથી અનુભવીએ છીએ તે તો સાવ નાનો હિસ્સો છે. આ સિવાય નો જે મોટો હિસ્સો છે તે એટલો બધો સીલેક્ટીવલી, ઈલેક્ટીવલી, પ્રીવેન્ટિવલી, ડીફેન્સીવલી, પ્રપોર્શનેટીવલી, ટાઈમલી, એપ્રોપ્રીએટલી, કોઓર્ડીનેટીવલી, કલેક્ટીવલી અને ઑટોમેટીકલી થાય છે કે આપણને ખબર પણ પડતી નથી. આ ગોઠવણ આપણે કરી નથી. તો આવી સંકીર્ણ અને હેતુપૂર્વકની ગોઠવણ કોણે કરી?
    જો આપણે સજીવ હોઇએ તો આપણા દરેક કોષોને પણ બે સ્થિતિઓ હોય છે. જે સક્રીય છે તેને આપણે સજીવ કહીએ છીએ અને નિસ્ક્રીય છે તેને આપણે નિર્જીવ કહીએ છીએ. પણ જેને આપણે નિસ્ક્રીય કહી છીએ તે આપણી ઈન્દ્રીયોના માપદંડને આધારે કહીએ છીએ. વાસ્તવમાં તો બધું જ સજીવ હોવું જોઇએ. કારણકે નિર્જીવોનો સમૂહ ભેગો કરી તમે સજીવ બનાવી જ ન શકો. જો તમારો દરેક હિસ્સો સજીવ હોય તો તમે જેના હિસ્સા છો તે બ્રહ્માણ્ડ પણ સજીવ જ હોવું જોઇએ. અને તે છે જ. આ જ વાત અદ્વૈતવાદે ગાઈ બજાવીને શોર બકોર કરીને વારંવાર અનેકાનેક જગ્યાએ અને સ્વરુપે કહી છે. તમે રુદ્ર યાગના શ્લોકો જુઓ, તમે ગીતા જુઓ, તમે વેદો જુઓ, ઉપનિષદો જુઓ, …. પ્રાણી માત્ર અને વસ્તુ માત્રને, ક્રીયા માત્રને અનુભૂતિ માત્રને ઈશ્વર જ ગણવામાં આવ્યા છે. હું જ ભોજન છું, હું જ ખાનાર છું અને હું જ ભોજનની ક્રીયા છું અને હું જ જોનારો છું… આ પ્રકારે ઠેર ઠેર લખાયું છે. ઈશા વાસ્યં ઈદં સર્વં.
    તો પછી શ્રદ્ધા, અશ્રદ્ધા અને અંધ શ્રદ્ધા શું છે?
    જે બાબત આપણને સમજાવી શકાતી નથી, તેને આપણે સ્વિકારતા નથી. તેથી તેને અશ્રદ્ધા કહીએ છીએ. જે આપણને આપણા શારીરિક રસાયણો થકી (સ્મૃતિ સંચયે ભગવેલો ભાગ પણ સામેલ ગણવો) ગમ્યું અથવા સમજાયું પણ કેવીરીતે સમજાયું તે કહી શકતા નથી પણ આચરવા માગીએ છીએ તેને અંધ શ્રદ્ધા કહેવાય છે. જે બુદ્ધિથી સમજાયું તેને શ્રદ્ધા કહેવાય. સંભવ છે કે જે બુદ્ધિ થી સમજાયું હોય પણ આપણે સમજાવવા તૈયાર ન હોઇએ અથવા આપણને પ્રચ્છન્ન રીતે સમજાયું હોય અને આપણને ખબર ન હોય કે આપણે તેને કેવીરીતે સ્વિકાર્યું હોય તે પણ શ્રદ્ધામાં જ આવે. મને નારણ ભાઈ દેસાઈએ શ્ર્દ્ધાની કરેલી વ્યાખ્યા ગમી હતી. તેમની વ્યાખ્યા એવી હતી કે શ્રદ્ધા રાખવી એટલે પહેલાં બુદ્ધિથી ખરું ઉતારવું અને પછી પોતાની બુદ્ધિમાં શ્રદ્ધા રાખવી એટલે તે શ્રદ્ધા થઈ અને તે વાતમાં શ્રદ્ધા રાખવી.

    ભૂપેન્દ્ર સિંહજી ભાઇ,
    મનુષ્ય એ સામાજીક પ્રાણી છે. એટલે તેના ઘણા કાર્યો સમાજને માટે, તેની સ્વસ્થતા માટે, ઐક્ય માટે, વિકાસ માટે અને આનંદ માટે હોય છે. આપણે તેને સતકાર્યો, દુસ્કાર્યો, રુઢીઓ, તરીકે મનોગત રીતે માનીએ છીએ. શ્રદ્ધા, અંધશ્રદ્ધા, અશ્રદ્ધા બધું આમાં આવી જાય.

    1. શ્રી શિરીષભાઈ, શ્રી નારાયણ ભાઈ દેસાઈનું તમે જે વિધાન ટાંક્યું છે તે
      ગમ્યું ઃ “શ્રદ્ધા રાખવી એટલે પહેલાં બુદ્ધિથી ખરું ઉતારવું અને પછી પોતાની
      બુદ્ધિમાં શ્રદ્ધા રાખવી એટલે તે શ્રદ્ધા થઈ અને તે વાતમાં શ્રદ્ધા રાખવી.”

  14. Pingback: મારી બારી (૨૦) - સ્ટ્રેસહર્તા હરનિશાય જાનીમહોદયાય નમઃ « વેબગુર્જરીવેબગુર્જરી

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s