india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-33

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ 

પ્રકરણ : 33: ક્રાન્તિકારીઓ (૬)

ઍસેમ્બ્લીમાં બોંબ કાંડ

હિન્દુસ્તાન સોશ્યલિસ્ટ રીપબ્લિકન ઍસોસિએશનનું નામ સૉંડર્સની હત્યા પછી લોકો બહુ માનભેર લેતા થઈ ગયા હતા. એના સભ્યોમાં પણ ઉત્સાહ વધ્યો હતો. એમણે સાઇમન કમિશનના સભ્યો પર જ હુમલો કરવાનો વિચાર કર્યો પણ કમિશન જલદી કામ આટોપીને પાછું ચાલ્યું ગયું હતું. આમ પણ એને ઠેર ઠેર વિરોધનો જ સામનો કરવો પડ્યો હતો. આથી HSRAના સભ્યો કંઈક એવું કરવા માગતા હતા કે લોકોમાં સનસનાટી ફેલાય, બ્રિટિશ સત્તાની નામોશી થાય અને લોકોમાં જોશ વધે.

એ અરસામાં અંગ્રેજ હકુમત બે કાયદા બનાવવા માગતી હતી. આનાં બે વિધેયક સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીમાં આવવાનાં હતાં – એક તો પબ્લિક સેફ્ટી બિલ અને બીજું, ટ્રેડ ડિસ્પ્યૂટ બિલ. હાઉસમાં કોંગ્રેસના સભ્યો તો એનો વિરોધ કરવાના જ હતા. કોંગ્રેસની બહુમતી હોવાથી બિલો મંજૂર રહે તેમ તો હતું જ નહીં. છેવટે સરકાર વાઇસરૉયની સહીથી એના કાયદા જાહેર કરવાની જ હતી. આ બિલો સામે લોકોમાં ઊગ્ર વિરોધ હતો.

ક્રાન્તિકારીઓએ નક્કી કર્યું કે ગૃહમાં બન્ને બિલો ઊડી જાય તે પછી સરકાર વાઇસરૉયની સત્તા વાપરીને કાયદા બનાવવાની જાહેરાત કરે ત્યારે બોંબ ફેંકીને વિરોધ જાહેર કરવો. એમણે બોંબ ફેંકવાના બે ઉદ્દેશો નક્કી કર્યા – એક તો, સરકારને દેખાડવું કે લોકો આ બિલોનો સખત વિરોધ કરશે; બીજું કોંગ્રેસને પણ દેખાડવું કે ધારાસભા દ્વારા કંઈ મેળવવાની તમારી આશા ખોટી છે.

એમણે એમના એક ક્રાન્તિકારી સાથી જયદેવને ઍસેમ્બ્લીમાં જવાના પાસ મેળવી આપવાની જવાબદારી સોંપી. એણે ત્યાંના ઑફિસર સાથે દોસ્તી કરી લીધી અને ઘટનાના દિવસથી પહેલાં પણ બે-ત્રણ સાથીઓને જગ્યા જોવા લઈ ગયો. એક વાર ભગત સિંહ પણ જઈ આવ્યા. પાછા ભાગવા માટે કારની વ્યવસ્થા પણ થઈ ગઈ. પરંતુ ભગતસિંઘ અને વિજય કુમાર સિન્હાએ કહ્યું કે ભાગી જવાથી એ માત્ર અડપલું ગણાશે, લોકો સુધી ક્રાન્તિનો સંદેશ નહીં પહોંચે. એટલે એમ નક્કી થયું કે પકડાઈ જવું અને કેસ ચાલે ત્યારે કોર્ટમાં HSRAનો ક્રાન્તિકારી કાર્યક્રમ જાહેર કરવો કે જેથી લોકો સુધી વાત પહોંચે. પછી એમણે નક્કી કર્યું કે ભગત સિંઘ જાય અને એની સાથે કોઈ પણ હોય. એમાં ક્યારેક વિજય કુમાર સિન્હાનું નામ આવતું તો ક્યારેક સુખદેવ કે રાજગુરુનું. પરંતુ શિવા વર્મા વગેરે સાથીઓ આઝાદ કે ભગત સિંઘને મોકલવાની વિરુદ્ધ હતા. અંતે નક્કી થયું કે બટુકેશ્વર દત્ત અને વિજય કુમારને મોકલવા. દત્ત મૂળ તો યુક્ત પ્રાંતના જ પણ કંઈ થતું ન હોવાથી બિહાર ચાલ્યા ગયા હતા. એમની ફરિયાદ હતી કે આટલો લાંબો સમય એ ગ્રુપમાં રહ્યા તો પણ એમને કશામાં કેમ સામેલ નથી કરતા?

ભગત સિંઘે હવે જવાનું નહોતું પણ સુખદેવે ભગત સિંઘને કહ્યું કે તું કેમ નથી જતો? ભગત સિંઘે જવબ આપ્યો કે સેંટ્રલ કમિટીએ એવો નિર્ણય કર્યો છે. સુખદેવે એને ટોણો માર્યો કે તું એવું દેખાડવા માગે છે કે તું બલિદાન આપવાનું ગૌરવ છોડે છે! એણે કોઈ છોકરીનું નામ પણ આપ્યું. પંજાબના એક નેતાને સજા કરતી વખ્તે જજે ટકોર કરી હતી કે એ આખા કાવતરાના સૂત્રધાર છે, પણ પોતે કાયર છે અને બીજાને હોમે છે. સુખદેવે આનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે તારા માટે પણ કોર્ટ આવું જ કહેશે. તે પછી ભગત સિંઘે સેંટ્રલ કમિટીમાં કહી દીધું કે એ પોતે જ જશે.

એ જ દિવસે સુખદેવે લાહોર જઈને બાબુજી (ભગવતી ચરણ વોહરા) અને દુર્ગાભાભીને સમાચાર આપ્યા કે ભગત સિંઘને છેલ્લી વાર મળવું હોય તો સાંજે જ દિલ્હી પહોંચો. ૧૯૨૯ની સાતમી ઍપ્રિલે એ બન્ને દીકરા સચીન સાથે દિલ્હી આવ્યાં. કુદ્સિયા બાગમાં ભગત સિંઘને મળ્યાં. દુર્ગાભાભી ભગત સિંઘને ભાવતાં રસગુલ્લાં લઈ આવ્યાં હતાં. બીજા દિવસે કદાચ ભગત સિંઘની લાશ જ જોવા મળે!

બીજા દિવસે આઠમી તારીખે ભગત સિંઘ અને બટુકેશ્વર દત્ત ઍસેમ્બ્લીમાં દર્શકોની ગેલેરીમાં બેઠા. ત્રીજો સાથી જયદેવ દૂર બેઠો અને કંઈ થાય તે પહેલાં બહાર નીકળી ગયો. ભગતસિંઘ અને બટુકેશ્વર દત્ત ક્યાં બોંબ ફેંકવો તે જોતા રહ્યા. સરકારી પક્ષનો નેતા સર જ્હોનશુસ્ટર જ્યાં બેઠો હતો એમની નજીક જ મોતીલાલ નહેરુ બેઠા હતા. જો શુસ્ટર પર બોંબ ફેંકે તો મોતીલાલ નહેરુને પણ ઈજા થાય તેમ હતું.

બન્ને બિલો નામંજૂર થવાનાં હતાં અને શુસ્ટરે ઊભા થઈને જાહેર કર્યું કે આ બિલોને વાઇસરૉયે કાયદા તરીકે મંજૂરી આપી દીધી છે; બરાબર તે જ વખતે ભગત સિંઘે એની પાછળ બોંબ ફેંક્યો. તરત બીજો બોંબ દત્તે ફેંક્યો. એક પછી એક બે મોટા ધડાકા થયા. નીચે બૂમરાણ મચી ગયું. માત્ર સ્પીકર વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ, મોતીલાલ નહેરુ અને મહંમદ અલી જિન્ના કંઇજ ન બન્યું હોય તેમ જ્યાં હતા ત્યાં જ બેઠા રહ્યા. તે પછી ભગત સિંઘે પોતાની પિસ્તોલમાંથી બે ગોળી શુસ્ટર પર છોડી પણ એ ટેબલ નીચે ઘૂસી ગયો. તે પછી ક્રાન્તિકારીઓએ HSRAનાં ચોપાનિયાં નીચે ફેંક્યાં અને ઈંક્લાબ ઝિંદાબાદ, ડાઉન વિથ ઇંપીરિયલિઝ્મ’નાં સૂત્રો પોકારવા લાગ્યા. આખી દર્શક ગૅલેરી ખાલી થઈ ગઈ. પણ એ બન્ને ત્યાં જ રહ્યા. સાર્જન્ટે આવીને પૂછ્યું કે આ તમે કર્યું? બન્ને પાસે હજી બાર કારતૂસ હતાં પણ એમણે એક પણ ગોળી ન છોડી અને આત્મસમર્પણ કરી દીધું.

પોલીસની વૅન એમને લઈને બજારમાંથી પસાર થતી હતી ત્યારે ભગવતીજી, પત્ની અને પુત્ર સાથે ટાંગામાં જતાં હતાં. નાનો સચીન તો ભગતસિંઘને ઓળખી ગયો અને “લંબે ચાચા..” બોલી નાખ્યું પણ ભગવતીચરણ કે દુર્ગાદેવીએ, અને સામી બાજુ ભગત સિંઘે પરસ્પર ઓળખાણનો કોઈ ભાવ ન દેખાડ્યો.

આ કેસમાં ભગત સિંઘ અને બટુકેશ્વર દત્તને આજીવન કારાવાસની સજા થઈ.

બહેરાઓને સંભળવવા માટે વિસ્ફોટ

“ “બહેરાઓને સંભળાવવા માટે બહુ મોટા વિસ્ફોટની જરૂર હોય છે.” ફ્રાન્સના પ્રસિદ્ધ અરાજકતાવાદી શહીદ વૅલિયોંના આ અમર શબ્દો અમારા કાર્યના ઓચિત્યના સાક્ષી છે…”

એમનું નિવેદન આ શબ્દો સાથે શરૂ થાય છે. તે પછી એમણે કહ્યું કે છેલ્લાં દસ વર્ષમાં બ્રિટિશ સરકારે દેશનાં અપમાનો કર્યાં છે. જનતા એવી આશામાં છે કે સાઇમન કમિશન કંઈક ટુકડા ફેંકશે. અને એમાં જે અંદરોઅંદર લડે છે ત્યારે સરકાર પબ્લિક સેફ્ટ ઍક્ટ, ટ્રેડ ડિસ્પ્યૂટ એક્ટ અને પ્રેસ સિડીશન ઍક્ટ લઈને આવે છે. આ સ્થિતિમાં HSRAએ આ પગલું લેવાનો પોતાની સેનાને હુકમ આપ્યો છે. બ્રિટિશ નોકરશાહી જે કરવા માગતી હોય તે કરે પણ આ હકુમત કાનૂની છે એવો દંભ ભેદવાની જરૂર છે. જનતાના પ્રતિનિધિઓને અમારી વિનંતિ છે કે તેઓ આ ઍસેમ્બ્લીનું પાખંડ છોડી દે, પોતાના મત વિસ્તારોમાં જાય અને લોકોને ક્રાન્તિ માટે તૈયાર કરે.

એમણે કહ્યું કે લાલા લાજપત રાયના ખૂનનો બદલો લેવા અમે આ કૃત્ય કર્યું છે. અમે મનુષ્ય જીવનને પવિત્ર માનીએ છીએ. અમને ઉજ્જ્વળ ભવિષ્યમાં વિશ્વાસ છે કે જ્યારે દરેક વ્યક્તિને શાંતિ અને સ્વતંત્રતાનો મોકો મળશે…

આઝાદ ભારતમાં બટુકેશ્વર દત્ત સિગારેટના એજન્ટ

બટુકેશ્વર દત્તને કાળા પાણીની સજા ભોગવવા માટે આંદામાનની જેલમાં મોકલી દેવાયા. ત્યાં એમણે ૧૯૩૩ અને ૧૯૩૭માં ઐતિહાસિક ભૂખ હડતાળ કરી. જેલમાં એક સખત બીમાર થઈ ગયા તે પછી એમને પટના ખસેડ્યા અને ૧૯૩૮માં છોડી મૂક્યા, પણ ફરી પકડી લીધા. છેક ૧૯૪૫માં એ જેલમાંથી છૂટ્યા. ૧૯૪૭માં એ પરણીને પટનામાંજ રહ્યા.

પરંતુ કામ ધંધો કંઈ ન મળે. પછી એક સિગારેટ કંપનીમાં એમને એજન્ટ તરીકે કામ મળ્યું. એ આખો દિવસ સાઇકલ પર બીડી-સિગારેટનાં પેકેટો લાદીને દુકાને દુકાને ફરતા અને ગુજરાન ચલાવતા. ૧૯૬૪માં એમની તબીયત લથડી ત્યારે પટનાની એક હૉસ્પિટલમાં એમને દાખલ કરવા પડ્યા. એમની ચાકરી માટે કોઈ નહોતું, એકલા પડ્યા રહેતા. એમના મિત્ર ચમનલાલે એક લેખ લખીને સવાલ ઊભો કર્યો કે આ વા વિરે ભારતમાં જન્મ લઈને ભૂલ તો નહોતી કરી ને? તે પછી સરકારને આંચકો લાગ્યો. એ જ વર્ષે ૨૨મી નવેમ્બરે એમને દિલ્હીમાં ‘એમ્સ’માં દાખલ કરવામાં આવ્યા ત્યારે ખબર પડી કે એમને કૅન્સર હતું. પંજાબના મુખ્ય મંત્રી એમને મળવા ગયા અને પૂછ્યું કે એમના માટે પોતે શું કરી શકે?

આ વીરનો જવાબ ટૂંકો હતો – મારા અંતિમ સંસ્કાર મારા મિત્ર ભગત સિંઘની સમાધિ પાસે કરજો.

૧૯૬૫ની ૧૭મી જુલાઈએ એ કોમામાં ચાલ્યા ગયા અને ૨૦મીએ એમણે શ્વાસ છોડ્યા. એમના અંતિમ સંસ્કાર હુસેનીવાલામાં ભગત સિંઘ, રાજગુરુ અને સુખદેવની સમાધિ પાસે કરવામાં આવ્યા.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

सिंहावलोकन, यशपाल, 1951, विप्लव प्रकाशन, लखनऊ

https://www.patrika.com/kanpur-news/tribute-to-batukeshwar-dutt-who-exploded-bombs-with-bhagat-singh-in-central-legislative-assembly-1354108/

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-32

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ : ૩૨: ક્રાન્તિકારીઓ (૫)

સાઇમન કમિશન

આપણે સૉંડર્સની હત્યાની વાત તો વાંચી લીધી અને એ પણ વાંચ્યું કે લાલા લાજપત રાય સાઇમન કમિશનના વિરોધમાં એક સરઘસની આગેવાની લઈને ચાલતા હતા તે વખતે એમના પર લાઠીનો પ્રહાર થયો અને તે પછી એ થોડા જ દિવસોમાં મૃત્યુ પામ્યા. પરંતુ સાઇમન કમિશન વિશે વાત કરવાની બાકી રહી ગઈ છે.

આપણે જોઈ ગયા છીએ કે ૧૯૧૯માં બ્રિટનની સંસદે ભારતના વાઇસરૉય મોંટેગ્યૂ અને બ્રિટિશ સરકારના ભારત માટેના મિનિસ્ટર ચેમ્સફોર્ડે સૂચવેલા સુધારાઓના આધારે ગવર્નમેંટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ બનાવ્યો. એમાં એની દસ વર્ષ પછી સમીક્ષા કરવાની વ્યવસ્થા હતી. આ સમીક્ષા માટે ૧૯૨૭માં વાઇસરૉય લૉર્ડ અર્વિને સાત સભ્યોના કમિશનની નીમણૂક કરી. આમાં બધા અંગ્રેજ હતા, એક પણ હિન્દુસ્તાની નહોતો. આ કારણે ગાંધીજીએ સાઇમન કમિશનનો બહિષ્કાર કરવાનું એલાન કર્યું, અને તે સાથે આખા દેશમાં વિરોધનો જ્વાળામુખી ફાટી નીકળ્યો. ડિસેમ્બર ૧૯૨૭માં મદ્રાસમાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં કમિશનનો બહિષ્કાર કરવાનો ઠરાવ પસાર કરવામામ આવ્યો, અને બધા કોંગ્રેસીઓને ૩જી ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૮ના દિવસે સર જ્હોન સાઇમન અને એમના સાથીદારો ભારતમાં પગ મૂકે તે ઘડીથી જ વિરોધ કરવાનો આદેશ આપ્યો. સાઇમન કમિશનના સભ્યો મુંબઈ બંદરે ઊતર્યા ત્યારે ત્યાં હજારો લોકો વિરોધ દેખાડવા એકઠા થયા હતા. માત્ર જસ્ટિસ પાર્ટી. ડિપ્રેસ્ડ પીપલ્સ પાર્ટી અને મુસ્લિમો અને શીખોના થોડા પ્રતિનિધિઓ કમિશનના સ્ત્કાર માટે બંદરે હાજર હતા. આ પછી સાઇમન કમિશન જ્યાં ગયું ત્યાં કાળા ઝંડા દેખાડીને લોકોએ એનો વિરોધ કર્યો. ‘સાઇમન ગો બૅક’ના નારાથી આખો દેશ ગાજતો હતો.

મુસ્લિમ લીગ

સાઇમન કમિશન પ્રત્યે કેવું વલણ લેવું તે બાબતમાં મુસ્લિમ લીગમાં બે તડાં પડી ગયાં; એક હતું શફી ગ્રુપ અને બીજું જિન્ના ગ્રુપ. શફી ગ્રુપ સાઇમન કમિશનના ટેકામાં હતું પણ જિન્ના ગ્રુપ સાઇમન કમિશનનો બહિષ્કાર કરવાની હિમાયત કરતું હતું.

શફી ગ્રુપનું કહેવું હતું કે ૧૯૧૯મા સુધારા દ્વારા મુસલમાનોને અલગ પ્રતિનિધિત્વ મળ્યું છે તેસાઇમન કમિશનનો બહિષ્કાર કરવાથી રદ થઈ જશે. સર મહંમદ શફીની દલીલ હતી કે કોંગ્રેસ હિન્દુ પાર્ટી છે અને એની સાથે સૂર પુરાવીને બોલવાથી મુસલમાનોનું નુકસાન થશે. કોંગ્રેસ તો પહેલેથી જ અલગ મતદાર મંડળોનો વિરોધ કરતી હતી. આથી શફી ગ્રુપનું કહેવું હતું કે કોંગ્રેસ સાઇમન કમિશનનો વિરોધ કરે છે તેનો અર્થ એ નહીં કે એ મુસલમાનો સાથે સહકારથી રહેવા તૈયાર છે.

૧૯૨૭ના માર્ચની ૨૦મીએ દિલ્હીમાં જિન્નાના પ્રમુખપદે બન્ને તડાંની મીટિંગ મળી. જિન્ના કોંગ્રેસની માંગ સાથે સંમત હતા કે અલગ મતદાર મંડળ ન હોવાં જોઈએ. પરંતુ શફી ગ્રુપ પણ નબળું નહોતું. એટલે અમુક શરતો સાથે કોંગ્રેસને સાથ આપવાનો નિર્ણય લેવાયો. એક શરત એ હતી કે સિંધને મુંબઈ પ્રાંતમાંથી હટાવીને એનો અલગ પ્રાંત બનાવવો; સેંટ્રલ ઍસેંબ્લીમાં સંયુક્ત મતદાર મંડળના ધોરણે ત્રીજા ભાગની બેઠકો મુસલમાનોની હોવી જોઈએ; પંજાબ અને બંગાળમાં બધી કોમોએ પ્રતિનિધિત્વ મળે તે રીતે અનામત પદ્ધતિ લાગુ કરવી. આમ અલગ મતદાર મંડળ જતું કરીને મુસ્લિમ લીગ એક મહત્ત્વનું પગલું ભરતી હતી પરંતુ શફી ગ્રુપ તે પછી મુસ્લિમ લીગમાંથી હટી ગયું.

કમિશને ૧૯૩૦ના મે મહિનામાં બે દળદાર ભાગમાં પોતાનો રિપોર્ટ બહાર પાડ્યો. એમાં એણે સંયુક્ત મતદાર મંડળની માગણી ટુકરાવી દીધી અને હિન્દુ અને મુસલમાઅનોને અલગ જ રાખ્યા. કમિશનની દલીલ હતી કે બન્ને કોમો વચ્ચે તંગદિલી છે ત્યાં સુધી મતદાર મંડળો અલગ જ હોવાં જોઈએ. કોંગ્રેસે આ માગણીઓનું સ્વાગત કર્યું.

કમિશનનો રિપોર્ટ આવે તે પહેલાં કોંગ્રેસ તરફથી મોતીલાલ નહેરુએ એક રિપોર્ટ જાહેર કર્યો, (જે નહેરુ રિપોર્ટ તરીકે ઓળખાયો). આ દ્વારા એમણે દેખાડ્યું કે હિન્દુસ્તાનીઓ બંધારણ વિશે સર્વસંમતિ સાધી શકે તેમ છે. મોતીલાલ નહેરુએ આંતરિક સ્વશાસનના સંપૂર્ણ અધિકાર સાથે ભારતને ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવાનું સૂચન કર્યું હતું.

નહેરુ રિપોર્ટ

કોંગ્રેસે ઑલ પાર્ટી કૉન્ફરન્સની રચના કરી જેમાં, તેજ બહાદુર સપ્રુ, એમ. આર. જયકર, સુભાષચંદ્ર બોઝ, સર અલી ઈમામ વગેરે હતા. રિપોર્ટમાં કહ્યું કે આ રિપોર્ટમાં માત્ર કોંગ્રેસ નહીં પરંતુ મુસ્લિમ લીગ અને શીખોના વિચારોને પણ સમાવી લેવાયા છે. મોતી લાલ નહેરુએ પોતાના રિપોર્ટમાં બ્રિટનમાં પ્રવર્તતા ખ્યાલનો સખત જવાબ આપ્યો. એમણે કહ્યું કે બ્રિટનમાં ઘણા લોકો એમ માને છે કે ભારતમાં અંગ્રેજી ઑફિસરોની સંખ્યા પચાસ ટકા જેટલી, અને તેનાથી પણ વધારે ઘટાડી નાખવાથી કામ ચાલી જશે. ભારત માટેના પ્રધાને પણ એમ જ કહ્યું હતું કે સાઇમન કમિશન જે સમીક્ષા કરશે તેમાં નીતિની પુનર્વિચારણા નથી આવતી, એ માત્ર વહીવટી સુધારા સૂચવવાની છે. નહેરુ રિપોર્ટ આ ધારણાને ખોટી ગણાવે છે અને ડોમિનિયન સ્ટેટસ ની માગણી કરે છે. ડોમિનિયન સ્ટેટસ એટલે કે ભારત પોતાના વહીવટ માટે સ્વતંત્ર હોય, પોતાનું રક્ષણ કરવાની સ્થિતિમાં હોય અને બ્રિટન જે રાષ્ટ્રકુટુંબ (કૉમનવેલ્થ) બનાવે તેમાંથી હટી જવું કે નહીં તે નક્કી કરવા સ્વતંત્ર હોય. એમણે કહ્યું કે બ્રિટનનો અભિપ્રાય એટલે શું? બ્રિટિશ મતદારો પોતાના પ્રતિનિધિ ચૂંટે છે ત્યારે એમને ભારત વિશે કંઈ ખ્યાલ જ નથી હોતો. બ્રિટિશ સંસદમાં ચુંટાઈને આવતા પ્રતિનિધિઓ પણ મોટા ભાગે તો જે સરકાર કહે તે માની લે છે. અને સરકાર એટલે ભારત માટેનો એનો પ્રધાન. આ પ્રધાન સીધી રીતે તો ભારતના સંપર્કમાં નથી. એણે તો વાઇસરોય જે કહે અથવા પોતાના થોડા ઑફિસરો કહે તે જ માની લેવું પડશે. એટલે ભારતને ‘જવાબદાર રાજતંત્ર’ની જરૂર નથી. કારણ કે એમાં અમુક મુલ્કી કામકાજના હક પ્રજાના પ્રતિનિધિઓને મળશે પણ સૈન્ય પર તો બ્રિટનનું જ પ્રભુત્વ રહેશે.

ઑલ પાર્ટી કૉન્ફરન્સને એક વિવાદ નડ્યો. મુસ્લિમ લીગની સિંધને અલગ કરવાની માગનીનો હિન્દુ મહાસભાએ વિરોધ કર્યો હતો. મુસ્લિમ પ્રતિનિધિઓ વસ્તી કરતાં વધારે સીટો માગતા હતા. આ માગણી તો જો કે નહેરુ કમિટીએ ન માની. પરંતુ વસ્તી પ્રમાણે એમને સીટો ફાળવવાની ભલામણ કરી.

નહેરુ રિપોર્ટ એટલા માટે મહત્ત્વનો છે કે એમાં સંપૂર્ણ બંધારણીય વ્યવસ્થા દેખાડી છે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

file:///D:/Independence/SSRN-id3440022.pdf

https://historypak.com/simon-commission-2/

The Nehru Report. First published in 1928, reprinted in 1975, Michico and Panjatan Publishers

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-31

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ : ૩૧ : ક્રાન્તિકારીઓ (૪) 

૧૯૨૮નું વર્ષ આવતાં સુધીમાં દેશમાં સંઘર્ષ માટેનું ચિત્ર વધારે સ્પષ્ટ થવા લાગ્યું હતું. એક તો, ૧૯૨૦થી જ કોંગ્રેસનું પોત બદલી ગયું હતું. ગરમ કે નરમ, બન્ને જૂથોના નેતાઓ લોકમાન્ય તિલક કે ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે તો બહુ પહેલાં જ વિદાય લઈ ગયા હતા. ગાંધીજીની અહિંસક અને સામૂહિક આંદોલનની પદ્ધતિ એકમાત્ર પદ્ધતિ રહી હતી. બીજી બાજુ, સશસ્ત્ર ક્રાન્તિકારીઓમાં પણ પરિવર્તનો આવ્યાં હતાં. પહેલાં ધાર્મિક રંગે રંગાયેલા હિંસામાં માનનારા ક્રાન્તિકારીઓ મોખરે હતા. તેમાંથી, આપણે ૩૦મા પ્રકરણમાં જોયું તેમ પહેલાં HRA અને પછી ભગત સિંઘ જેવા ધર્મથી અલિપ્ત, સમાજવાદથી પ્રેરાયેલા ક્રાન્તિકારીઓ આગળ આવ્યા હતા. જો કે, હજી એમાં સમાજવાદી વિચારોને લાગુ કરવા માટે જરૂરી શક્તિ વિકસી નહોતી, અને અંગ્રેજી સત્તાનો શસ્ત્રશક્તિથી સામનો કરવાની ઉત્કટતા વધારે હતી. ખરેખર તો રશિયામાં થયેલા સત્તાપલટાની અસર સામ્યવાદી સિદ્ધાંતો કરતાં વધારે હતી. એટલે માર્ક્સવાદ વિશે ક્રાન્તિકારીઓ વધારે રોમૅંટિક હતા. હજી એમની સમજ પૂરી વિકસી નહોતી. આથી કોઈ આખી વ્યવસ્થાને નહીં પણ કોઈ એક ખાસ વ્યક્તિને જવાબદાર માનવાનું વલણ પણ હતું.

દાખલા તરીકે, ૧૯૨૮ના ડિસેમ્બરમાં સામ્યવાદી નેતા સોહન સિંઘ જોશ સાથેના પત્રવ્યવહારમાં ભગત સિંઘે લખ્યું કે “અમે તમારી પાર્ટીનાં કામો અને કાર્યક્રમો સાથે સંમત છીએ પણ ક્યારેક એવો સમય પણ આવે છે કે જનતામાં વિશ્વાસ જગાડવા માટે દુશ્મનના પ્રહારનો તરત જ સશસ્ત્ર જવાબ આપવાનું જરૂરી બની જાય છે.” (એમના વિચાર “તરત જ સશસ્ત્ર જવાબ” કરતાં આગળ નીકળી ગયા હતા).

સાઇમન કમિશન અને લાલા લાજપતરાયનું મૃત્યુ

૧૯૨૮ની ૩૦મી ઑક્ટોબરે લાહોરમાં સાઇમન કમિશનના વિરોધમાં જબ્બરદસ્ત સરઘસ નીકળ્યું. કમિશનમાં એક પણ હિંદી ન હોવાથી કોંગ્રેસ, મુસ્લિમ લીગ અને બીજાં ઘણાં જૂથોએ એનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. એ દિવસે કમિશન લાહોર પહોંચ્યું ત્યારે સરકારને ખબર હતી કે એની સામે વિરોધ થશે એટલે ૧૪૪મી કલમ લાગુ કરી દેવાઈ હતી. (સાઇમન કમિશન અને કોંગ્રેસની અંદરની અન્ય ઘટનાઓ માટે આપણે હજી સમયના ચક્રમાં પાછળ જવાનું જ છે; હમણાં આટલું પૂરતું છે). આમ છતાં. પંજાબ કેસરી લાલા લાજપતરાયની આગેવાની નીચે હજારો લોકો રસ્તા પર કૂચ કરતા નીકળી પડ્યા હતા. જંગી સરઘસને વીખેરી નાખવા માટે પોલીસે લાઠી ચાર્જ કર્યો તેમાં લાલાજી ઘવાયા અને ૧૭મી નવેમ્બરે એમનું અવસાન થયું. સામાન્ય લોકોએ એમના મૃત્યુ માટે પોલીસને જવાબદાર માની. લાહોર ક્રોધથી કંપતું હતું.

હિન્દુસ્તાન સોશ્યલિસ્ટ રીપબ્લિકન ઍસોસિએશન (HSRA)ના ક્રાન્તિકારીઓ લાલાજીના રાજકારણ સાથે સંમત તો નહોતા પરંતુ એમણે એમના મૃત્યુને સમગ્ર દેશના અપમાન જેવું ગણીને બદલો લેવાનું નક્કી કર્યું. એમનો ઇરાદો તો લાહોરના પોલીસ કમિશનર જેમ્સ સ્કૉટને મારવાનો હતો પરંતુ લાલાજીના મૃત્યુના બરાબર એક મહિના પછી, ૧૭મી ડિસેમ્બરે સ્કૉટ પર હુમલો કરવાની બધી તૈયારી હતી ત્યારે સ્કૉટને બદલે આસિસ્ટન્ટ કમિશનર જ્હૉન સૉંડર્સ બહાર આવ્યો અને માર્યો ગયો.

ક્રાન્તિકારીઓને પકડવા માટે એક ગોરો ઑફિસર બહાર આવ્યો પણેના કાન પાસેથી બે ગોળીઓ સુસવાટા કરતી નીકળી ગઈ તે પછી એની હિંમત ન થઈ. પણ એક કૉન્સ્ટેબલ ચન્નન સિંઘે એમનો પીછો કર્યો અને એ પણ ગોળીથી વિંધાઈ ગયો.

બીજા દિવસે લાહોરમાં ઠેકઠેકાણે HSRAના નામ સાથે પોસ્ટરોએ દેખા દીધી – સોંડર્સ મરાયો… લાલાજીના મોતનો બદલો વસૂલ!” આ કેસના તાજના સાક્ષી જયપાલના નિવેદનમાંથી આખી યોજનાની ઝાંખી મળે છે તે પ્રમાણે ક્રાન્તિકરીઓ આખા આંદોલનને સશસ્ત્ર ક્રાન્તિના માર્ગે વાળવા માગતા હતા અને દેખાડવા માગતા હતા કે લાલાજીના મૃત્યુ પછી એ હાથ બાંધીને બેઠા નથી. સ્કૉટને મારવાની જવાબદારી ભગત સિંઘ અને શિવરામ રાજગુરુને સોંપાઈ. ચંદ્રશેખર આઝાદે આખી કાર્યવાહીનો દોર સંભાળ્યો. એમનો હેતુ તો એમ હતો કે હત્યા પછી પોલીસ એમની પાછળ પડે તો એની સાથે સામસામે ધીંગાણું કરવું અને મોતને ભેટવું. પરંતુ પોલીસે કંઈ ન કર્યું એટલે ભગત સિંઘ અને રાજગુરુ ત્યાંથી બે સાઇકલ પર નજીકમાં ડી. એ. વી. કૉલેજના બોર્ડિંગ હાઉસમાં ચાલ્યા ગયા. પોલીસે આખા શહેરમાં અને રેલવે સ્ટેશનોએ જાપ્તો ગોઠવી દીધો હતો એટલે લાહોરથી કેમ ભાગવું તેની યોજના પણ બનાવવાની હતી. એના માટે એ કૉલેજમાંથી બહાર નીકળ્યા તે પછી તરત જ પોલીસે એને ઘેરો ઘાલ્યો પણ એ તો નાસી છૂટ્યા હતા.

ભગત સિંઘ અને સુખદેવ થાપર સૉંડર્સની હત્યા કરીને બે દિવસ પછી ભગવતી ચરણ વોહરાને ઘરે પહોંચ્યા. એમને લાહોરથી નીકળી જવું હતું અને કોઈ ઓળખી ન શકે એટલે એમણે વેશપલ્ટો કરી લીધો હતો. ભગત સિંઘે પહેલી વાર વાળ કપાવીને ફેલ્ટ કૅપ પહેરી. આજે તો એ તસવીરથી જ આપણે ભગત સિંઘને ઓળખીએ છીએ. પરંતુ ટ્રેનમાં એવું લાગવું જોઈએ કે એક સદ્‍ગૃહસ્થ કુટુંબ મુસાફરી કરે છે એટલે આ ફેલ્ટ કૅપવાળા જુવાનની પત્ની પણ હોવી જોઈએ. આ ભૂમિકા ભગવતી ચરણ વોહરાનાં પત્ની દુર્ગાભાભીએ ભજવી. ભગત સિંઘે દુર્ગાભાભીના પુત્ર શચીન્દ્રને તેડ્યો, અને બન્ને ફર્સ્ટ ક્લાસના ડબ્બામાં બેઠાં. રાજગુરુ એમના ‘નોકર’ તરીકે થર્ડ ક્લાસમાં સામાન સાથે આવ્યા. પંડિત ચંદ્રશેખર ઝાદ ખરેખરા પંડિત બન્યા – અંગવસ્ત્ર, ધોતિયું, કપાળે તિલક, માળા વગેરેમાં સજ્જ થઈને એક યાત્રાળુઓની મંડળી સાથે લાહોરથી ભાગી છૂટ્યા.

ભગવતી ચરણ વોહરા

ભગવતી ચરણ વોહરાનો જન્મ ૧૯૦૪માં થયો. એ મૂળ ગુજરાતના હતા, પરંતુ બહુ પેઢીઓ પહેલાં ગુજરાત છોડીને આગરામાં એમનો પરિવાર વસી ગયો હતો. ભગવતી ચરણ અને એમનાં પત્ની દુર્ગાવતી પણ ગુજરાતી બ્રાહ્મણ પરિવારનાં જ હતાં. લગ્ન વખતે દુર્ગાની ઉંમર ૧૧ વર્ષ હતી. બન્ને પરિવાર આગરા છોડીને લાહોરમાં નજીક નજીકની શેરીઓમાં જ રહેતા હતા. દુર્ગાવતી પણ પતિની સાથે જ ભગત સિંઘની મંડળીમાં સક્રિય બની ગયાં. ગ્રુપમાં બધા એમને દુર્ગાભાભી કહેતા.

ભગવતી ચરણ પહેલાં તો ગાંધીજીના સત્યાગ્રહમાં જોડાયા પણ ચૌરીચૌરાના બનાવ પછી ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહ પાછો ખેંચી લેતાં એ ફરી કૉલેજમાં અધ્યાપક તરીકે જોડાઈ ગયા. વોહરા વાચનના જબરા શોખીન હતા અને ભગત સિંઘે સ્થાપેલી નૌજવાન ભારત સભા અને હિન્દુસ્તાન રીપબ્લિકન એસોસિએશનના સિદ્ધાંતવેત્તા હતા. આમ એમનું સ્થાન ગ્રુપમાં મુખ્યત્વે ચિંતક અને વિચારકનું હતું. એમણે કૉલેજમાં ભગત સિંઘ અને સુખદેવની સાથે મળીને માર્ક્સિસ્ટ સ્ટડી સર્કલ પણ બનાવ્યું હતું. એના પછી હિન્દુસ્તાન રીપબ્લિકન એસોસિએશનનું નામ હિન્દુસ્તાન સોશ્યલિસ્ટ રીપબ્લિક એસોસિએશન (HSRA) નામ અપાયું.

સશસ્ત્ર કાર્યવાહીઓ માટે પૈસાની પણ જરૂર પડતી અને વોહરા પરિવાર પૈસેટકે સુખી હતો એટલે ગ્રુપની નાણાભીડમાં પણ ભગવતી ચરણની મદદ રહેતી. એમનાં મોટાં બહેન સુશીલાદીદી પણ ક્રાન્તિકારી હતાં. એ એક સ્કૂલમાં શિક્ષિકા હતાં પણ કશા ડર વિના ક્રાન્તિકારીઓને મદદ કરતાં. ભગત સિંઘ અને રાજગુરુ ડી. એ. વી. કૉલેજથી નીકળ્યા તે પછી બે દિવસ એમને આશરા માટે એક ઘર એમણે જ અપાવ્યું હતું.

૧૯૨૯માં ભગવતી ચરણ વાઇસરોયને ટ્રેનને બોમ્બથી ઉડાવી દેવાના કાવતરામાં સામેલ થયા. વાઇસરોયની ટ્રેનને તો કંઈ નુકસાન ન થયું પણ ગાંધીજીએ એની વિરુદ્ધ ‘Cult of Bomb’ લેખ લખ્યો. એના જવાબમાં HSRA તરફથી પણ એક લેખ પ્રકાશિત થયો – Philosophy of Bomb. આ લખનાર ભગવતી ચરણ હતા.

હવે એમણે બોમ્બ બનાવવાનું શીખી લીધું હતું. એમનો વિચાર હતો કે ભગતસિંઘ અને એમના સાથીઓને બોમ્બ ફેંકીને જેલમાંથી છોડાવી લેવા. એક ભાડાના ઘરમાં એ અમુક સાથીઓની સાથે મળીને બોમ્બ બનાવતા. ૨૮મી મે ૧૯૩૦નો એ દિવસ હતો. ભગવતી ચરણ એક-બે સાથી સાથે રાવીના કિનારે બોમ્બનો અખતરો કરવા ગયા ત્યારે બોમ્બ અચાનક ફૂટી ગયો. અને ક્રાન્તિકારી વીર ભગવતી ચરણ વોહરાનું એમાં મૃત્યુ થઈ ગયું. એ સમયે એમની ઉંમર માત્ર ૨૫ વર્ષની હતી.

સંદર્ભઃ

1.भगत सिंह और उनके साथियों के सम्पूर्ण उपलब्ध दस्तावेज़. संपादकः सत्यम. राहुल फाउण्डेशन, लखनऊ ISBN 978-81-87728-95-5. #- 350-00 rhljk iqueqZnz.k % fnlEcj] 2017

2. A Centenary History of the Indian National Congress Vol. II (1919-1935)

૩. http://www.shahidbhagatsingh.org/biography/c6.htm

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-30

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણઃ ૩૦: ક્રાન્તિકારીઓ (૩)

ક્રાન્તિકારી સંગઠન હિન્દુસ્તાન રીપબ્લિકન ઍસોસિએશન

ચૌરીચૌરાની ઘટના પછી દેશમાં નિરાશા અને સુસ્તીનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું હતું. આંદોલન બંધ રહેવાની ખરાબ અસરો દેખાતી હતી. પ્રજામાં જોશનું જે મોજું ઊછળતું હતું તે ઠંડું થવા લાગ્યું હતું. ખુદ કોંગ્રેસ પણ અવઢવમાં હતી. એક જાતનો શૂન્યાવકાશ હતો. એની એક અસર એ થઈ કે લોકોને જલદ પગલાં લેવાની જરૂર દેખાવા લાગી. ગાંધીજીના નેતૃત્વે જે આશા અને ઉત્સાહનો જનતામાં સંચાર કર્યો હતો તેનાથી લોકોમાં વિશાળ જન-આંદોલનો દ્વારા આઝાદી પ્રાપ્ત થવાનો વિશ્વાસ બંધાયો હતો. પણ હવે ગાંધીજીના નેતૃત્વથી નિરાશા પેદા થઈ હતી. ચારે બાજુથી ગાંધીજીની ટીકા થતી હતી (અને આજે પણ થાય છે!). એમની રીત અને વ્યવહારમાં લોકોનો વિશ્વાસ ડગવા લાગ્યો હતો. પરંતુ એ સમય સુધીમાં ગાંધીજીએ કોંગ્રેસ પર સંપૂર્ણ પ્રભુત્વ મેળવી લીધું હતું અને એમની બરાબરી કરી શકે એવો કોઈ નેતા નહોતો. સૌ એ પણ સમજતા હતા કે લોકોની નાડ માત્ર ગાંધીજી પારખતા હતા અને એ એક માત્ર એવા નેતા હતા કે જે અવનવા કાર્યક્રમો દ્વારા ફરી ઉત્સાહ જગાવી શકે તેમ હતા. આમ જ્યાં સુધી ગાંધીજી કંઈ નવું ન કરે ત્યાં સુધી કોંગ્રેસ પણ કંઈ નવું કરવાની નહોતી.

આ સંજોગોમાં બંગાળના ક્રાન્તિકારી શચીન્દ્રનાથ સાન્યાલે દેશના બધા ક્રાન્તિકારીઓને એક મંચ પર લાવીને દેશવ્યાપી પાર્ટી બનાવવાનું બીડું ઝડપ્યું. ૧૯૨૩માં એમણે ‘હિન્દુસ્તાન રીપબ્લિકન ઍસોસિએશન’ (HRA)ની સ્થાપના કરી. એમણે એનો ઘોષણાપત્ર પણ તૈયાર કર્યો, જે ૧૯૨૫ના વર્શના પહેલા દિવસની રાતે જ આલ્ખા ઉત્તર ભારતમાં ઘેરઘેર પહોંચી ગયો. ઘોષણાપત્ર પર ૧૯૧૭ની રશિયાની ઑક્ટોબર ક્રાન્તિની સ્પષ્ટ છાપ હતી અને એનો પહેલો ઉદ્દેશ સશસ્ત્ર ક્રાન્તિ દ્વારા સત્તા પલ્ટો કરીને હિન્દુસ્તાનનાણ બધાં રાજ્યોનો સંઘ બનાવવાનો હતો.

એમણે એ પણ સ્પષ્ટતા કરી કે ભારતીય ગણ્રાજ્યનું અંતિમ બંધારણ તો આખા દેશના બધા પ્ર્રતિનિતિહો સાથે મળીને બનાવશે પણ એનો આધાર, માણસ દ્વારા માણસનું શોષણ થઈ શકે એવી વ્યવસ્થાના અંતમાં નિહિત હશે. લોકો સાર્વત્રિક મતાધિકારના આધાર પ્રમાણે પોતાના પ્રતિનિધિની પસંદગી કરશે અને પ્રતિનિધિ બરાબર કામ ન કરે તો એને પાછો બોલાવવાનો પણ જનતાને અધિકાર હશે. શચીન્દ્રનાથ સાન્યાલના ઘોષણાપત્રમાં એ પણ દાવો કરવામાં આવ્યો કે એમની પાર્ટી સમગ્ર માનવજાતના સહકારના સિદ્ધાંત પર રચાયેલી હોવાથી એ માત્ર રાષ્ટ્રીય નહીં, આંતરરાષ્ટ્રીય પાર્ટી છે. આમ છતાં એમાં એક જાતનો આદર્શવાદ હતો. પાર્ટી ભારતના મહાન ઋષિઓના ઉપદેશો અને આચરણ તેમ જ રશિયાની બોલ્શેવિક ક્રાન્તિના આદર્શોનો સમન્વય કરીને કામ કરવાની હતી.

એમાં આધ્યાત્મિકતાના અંશ પણ હતા – આ વિશ્વ માયા કે ભ્રમ નથી એટલે એના તરફ આંખ બંધ કરીને ન રહેવાય. વિશ્વ અવિભાજ્ય આત્માનું નજરે ચડતું રૂપ છે અને આત્મા શક્તિ, જ્ઞાન અને સૌંદર્યનો સર્વોચ્ચ ઉદ્‍ગમ છે. ઘોષણા પત્ર કહે છે કે “આપણા જીવનના દરેક પાસામાં લાચારીની ભાવના છે, અને આતંકવાદ જ એમાંથી જનતાને બહાર લાવી શકશે.” ખરેખર તો લાચારી કે નિરાશાની ભાવના અસહકાર આંદોલન પાછું ખેંચાવાને કારણે પેદા થઈ હતી.

પરંતુ ઉત્તર ભારતમાં આ ઘોષણાપત્રની બહુ અસર થઈ. રામ પ્રસાદ બિસ્મિલ, અશ્ફાકુલ્લાહ વગેરે પણ એમાં સામેલ થઈ ગયા. આમ HRA સંગઠન યુક્ત પ્રાંતમાં પણ ફેલાવા લાગ્યું. પરંતુ કાકોરી લૂંટ કેસમાં બિસ્મિલ, અશ્ફાક, રાજેન્દ્દ્ર લાહિડી અને રોશન સિંઘને ફાંસી આપી દેવાતાં સંગઠન નબળું પડી ગયું. નવા સાથી મળતા નહોતા અને સરકારનો કડક જાપ્તો હતો. પરંતુ ક્રાન્તિની ભાવના તો ફેલાઈ ગઈ હતી. તેમાં પણ ચંદ્રશેખર આઝાદ અને કુંદન લાલ ગુપ્તા કાકોરી કેસમાં કદીયે સરકારના હાથમાં સપડાયા નહીં, એટલે સશસ્ત્ર સંગઠન ફરી ઊભું થવાની શક્યતાઓ તો હતી જ. આ ચારેય ફાંસીઓને પગલે ફાટી નીકળેલાં કોમી રમખાણોમાં ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થીની હત્યા પછી કાનપુર ફરી સક્રિય થયું હતું. આપણે જોયું કે ભગત સિંઘે કાનપુર આશરો લેવા આવ્યા હતા અને વિદ્યાર્થીજીના પત્ર ‘પ્રતાપ’માં કામ કરતા હતા. તે પછી એ લાહોર ગયા પણ ત્યાંથી પાછા ન આવ્યા.

લાહોરમાં પણ ક્રાન્તિકારીઓ સક્રિય હતા. એમાં ભગત સિંઘ, સુખદેવ થાપર, ભગવતી ચરણ વોહરા ક્રાન્તિના સૈદ્ધાંતિક પાસા પર વધારે ભાર મૂકતા અને ઢગલાબંધ પુસ્તકો વાંચતા. કાનપુરમાં સત્યભક્ત અને મૌલાના હસરત મોહાની રશિયન ક્રાન્તિથી પ્રેરાઈને સમાજવાદ તરફ વળ્યા હતા, જો કે, બન્ને પર ધર્મનો પ્રભાવ પણ હતો. કાનપુરના ક્રાન્તિકારીઓ આ દરમિયાન ચન્દ્રશેખર આઝાદ અને કુંદન લાલ ગુપ્તા સાથે સંપર્કમાં આવી ગયા હતા.

હિન્દુસ્તાન સોશ્યલિસ્ટ રીપબ્લિકન ઍસોસિએશન (HSRA)

૧૯૨૮ના સપ્ટેમ્બરમાં ભગત સિંઘે હિન્દુસ્તાન રીપબ્લિકન ઍસોસિએશનની પુનર્રચના કરવાની દરખાસ્ત મૂકી. ભગત સિંઘે ચાર મુદ્દા રજૂ કર્યા. એક, સમાજવાદને પાર્ટીનું અંતિમ લક્ષ્ય છે એમ જાહેર કરવું; બે, આપણે માત્ર એવાં કામો હાથમાં લેવાં કે જેનો સીધો સંબંધ જનતાની જરૂરિયાતો કે ભાવનાઓ સાથે હોય; ત્રણ, ધન માટે માત્ર સરકારી ખજાના પર હુમલા કરવા, ખાનગી ઘરો પર નહીં; અને ચાર, સામૂહિક નેતાગીરીના સિદ્ધાંતનું કડકાઈથી પાલન કરવું.

આના પછી દિલ્હીમાં મળવાનું નક્કી થયું અને બિહાર, પંજાબ, રાજસ્થાન, બંગાળ અને યુક્ત પ્રાંત, એમ પાંચ પ્રાંતોના ક્રાન્તિકારીઓને આમંત્રણ મોકલાયાં. ચંદ્રશેખર આઝાદ પર તો પોલીસની નજર હતી એટલે એ નહોતા આવવાના પણ એમની પહેલાં જ સંમતિ લઈ લેવાઈ હતી જો કે બંગાળે જોડાવાની ના પાડી, માત્ર ચાર પ્રાંતોના દસ ક્રાન્તિકારીઓ દિલ્હીના ફિરોઝશાહ કોટલા (કિલ્લા)માં એકઠા થયા.

યુક્ત પ્રાંતના પાંચ પ્રતિનિધિ હતા, એમાંથી બે જણે અમુક શરતો મૂકી જે બીજાઓએ ન માની એટલે માત્ર આઠ જણ રહ્યા. એમાંથી બિહારના બે જણે સમાજવાદને મુખ્ય ધ્યેય બનાવવાનો વિરોધ કર્યો. બે દિવસની ચર્ચાઓ પછી ભગત સિંઘનો ઠરાવ ૬ વિ. ૨ મતથી મંજૂર રહ્યો. આમ હિન્દુસ્તાન સોશ્યલિસ્ટ રીપબ્લિકન ઍસોસિએશનની સ્થાપના થઈ.

સ્વાભાવિક રીતે જ ભગત સિંઘ એના માત્ર સક્રિય કાર્યકર્તા નહીં પણ વૈચારિક માર્ગદર્શક પણ બની ગયા. હવે સશસ્ત્ર ક્રાન્તિ માટે હથિયારો એકઠાં કરવાનું અને બોઁબ બનાવવાનું કામ શરૂ થઈ ગયું.

આગળની ઘટનાઓ હવે પછી.

૦૦૦

સંદર્ભઃ भगत सिंह और उनके साथियों के सम्पूर्ण उपलब्ध दस्तावेज़. संपादकः सत्यम. राहुल फाउण्डेशन, लखनऊ ISBN 978-81-87728-95-5. #- 350-00

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-29

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ 

પ્રકરણઃ ૨૯: ક્રાન્તિકારીઓ (૨)

કાકોરી કાંડઃ રામપ્રસાદ બિસ્મિલ, અશ્ફાકુલ્લાહ, રોશન સિંઘ અને રાજેન્દ્ર લાહિડીની શહાદત

ચોરીચૌરાની ઘટના પછી ગાંધીજીએ આંદોલન પાછું ખેંચી લીધું તેનાથી દેશમાં નિરાશાનું મોજું ફરી વળ્યું. આપણા દેશના ઇતિહાસમાં કાકોરી કાંડ સશસ્ત્ર સંઘર્ષના એક મહત્ત્વના સીમાચિહ્ન જેવો છે. આજે એને યાદ કરવાનું કારણ એ કે ૧૯૨૭ના ડિસેમ્બરની ૧૭મી અને ૧૯મીએ કાકોરી કાંડના ચાર વીરોને ફાંસી અપાઈ તેને હાલમાં જ ૯૨ વર્ષ પૂરાં થયાં. ૧૭મીએ રાજેન્દ્ર લાહિડીને ફાંસી અપાઈ અને ૧૯મીએ રામપ્રસાદ બિસ્મિલ, અશ્ફાકુલ્લાહ અને ઠાકુર રોશન સિંઘને ફાંસીના માંચડે ચડાવી દેવાયા. રામ પ્રસાદ બિસ્મિલ એમના નેતા હતા. નઝ્મ સરફરોશી કી તમન્ના…”1 આજે પણ લોકપ્રિય છે તેનું કારણ એ કે રામ પ્રસાદ બિસ્મિલે એને યુદ્ધના લલકાર તરીકે ગાઈને ચિરંજીવ બનાવી દીધી છે. આ ગીત હિન્દુસ્તાન રીપબ્લિકન ઍસોસિએશનના ક્રાન્તિકારીઓ માટે રાષ્ટ્રગીત જેવું હતું.

કાકોરી લખનઉની પાસેનું એક નાનું ગામ છે, પરંતુ બિસ્મિલ અને એમના બહાદુર સાથીઓએ એને ભારતના ઇતિહાસમાં અમર બનાવી દીધું છે.

૧૯૨૫ની નવમી ઍપ્રિલની રાત. ૮-ડાઉન કાકોરીથી પસાર થવાની છે. એમાં સરકારી ખજાનો છે. આઉટર સિગ્નલ પાસે કોઈએ સાંકળ ખેંચી અને ટ્રેન અટકી ગઈ. અંધકાર સાંયસાંય કરે છે, ત્યાં તો કેટલાક ‘ધાડપાડુઓ’ ટ્રેન પર ત્રાટકે છે. મુસાફરોમાં બૂમાબૂમ મચી છે – ત્યાં તો ટ્રેનના સેકંડ ક્લાસના ડબ્બામાંથી બે-ત્રણ જણ ઊતરે છે. એ હતા, અશ્ફાકુલ્લાહ, સચીન્દ્રનાથ બખ્શી અને રાજેન્દ્ર લાહિડી. એ જ વખતે ગાર્ડ પણ કયા ડબ્બામાં સાંકળ ખેંચાઈ તે જોવા નીચે ઊતરે છે. બે ક્રાન્તિકારીઓ એના પર હુમલો કરીને એને પાડી દે છે અને એના પર બેસી જાય છે. બીજા બે એન્જિનમાં ચડીને ડ્રાઇવરને નીચે ઉતારીને જમીનસોતો દબાવી દે છે. બે ક્રાન્તિકારીઓ ટ્રેનના બન્ને છેડે ગોઠવાઈ જાય છે અને હવામાં ગોળીબાર કરે છે. તે સાથે બૂમો પાડતાં મુસાફરોને કહે છેઃ “ગભરાઓ નહીં, અમે આઝાદી માટે લડીએ છીએ, ક્રાન્તિકારીઓ છીએ. તમારાં જાનમાલ સલામત છે, પણ કોઈએ બારીમાંથી ડોકું બહાર કાઢવાનું નથી…”

ચાર જુવાનો ગાર્ડના ડબ્બામાં ચડે છે, ત્યાંથી તિજોરી નીચે ઉતારે છે. એમાં ઉપર મોટું ઢાંકણું એવું છે કે અંદર નાખી શકાય પણ અંદરથી બહાર કંઈ કાઢી ન શકાય. જૂથમાં સૌથી તાકાતવાન અશ્ફાકે તિજોરી પર ઘણના ઘા મારવાનું શરૂ કર્યું. ત્યાં તો લખનઉ તરફ જતી બીજી એક ટ્રેનની સીટી સંભળાઈ. બધા સ્તબ્ધ થઈ ગયા. એ ટ્રેન એમણે આંતરેલી ટ્રેન સાથે અથડાય તો? બિસ્મિલ સૌના નેતા હતા. બધા એમની સામે જોવા લાગ્યા. બિસ્મિલે સૌને ગોળીબાર બંધ કરવાનો આદેશ આપ્યો. તિજોરી ઉપર ઘણ ચલાવવાનું બંધ પડી ગયું. ટ્રેન પસાર થઈ ગઈ, તે પછી અશ્ફાકે ઢાંકણું તોડી નાખ્યું અને પૈસાની કોથળીઓ લઈને બધા નાસી છૂટ્યા. એ ક્રાન્તિવીરો હતાઃ રામપ્રસાદ બિસ્મિલ, ચંદ્રશેખર આઝાદ, અશ્ફાકુલ્લાહ, રાજેન્દ્ર લાહિડી, મન્મથનાથ ગુપ્ત, સચીન્દ્ર નાથ બખ્શી, મુરારી લાલ, કેશવ ચક્રવર્તી, બનવારી લાલ અને મુકુંદી લાલ.

સરકાર હેબતાઈ ગઈ. એકાદ મહિના સુધી ભારે શોધખોળ ચાલી પણ એક્કેય ક્રાન્તિકારી ઝડપાયો નહીં.

દાદાનું શ્રાદ્ધ!

હવે બિસ્મિલમાં હિંમત વધી. એમણે બધા ક્રાન્તિકારીઓને એકઠા કરવાનું નક્કી કર્યું. એમણે સૌને અંગ્રેજીમાં પત્ર લખ્યોઃ “ અમે કુશળ છીએ. કદાચ તમે જાણતા હશો કે અમારા દાદાનું શ્રાદ્ધ ૧૩મી તારીખ, રવિવારે છે. તમારે આવવાનું જ છે… તમારો રુદ્ર”! બિસ્મિલ ક્યારેક રુદ્ર લખતા, તો ક્યારેક મહંત અને ક્યારેક આનંદ પ્રકાશ પરમ હંસ.

દાદાના શ્રાદ્ધના નામે એકઠા થયેલા ક્રાન્તિકારીઓએ હવે મોટાં શહેરોની પોસ્ટ ઑફિસો લૂંટવાનું નક્કી કર્યું પણ તે પહેલાં ૨૫મી સપ્ટેમ્બરની રાતે કલકત્તા, આગરા, અલ્હાબાદ, બનારસ. એટા, કાનપુર, હરદોઈ, મેરઠ, લખીમપુર, લખનઉ, મથુરા, શાહજહાનપુર, લાહોર, ઓરાઇયા, રાયબરેલી, પુણે, લાહોર વગેરે કેટલાંય સ્થળે પોલીસે છાપા મારીને ૪૦ જેટલા ક્રાન્તિકારીઓને પકડી લીધા. એક શિવ વર્મા પોંડીચેરી ભાગી છૂટ્યા હતા એટલે એ હાથમાં ન આવ્યા. જો કે ચંદ્રશેખર આઝાદ તો કદી પકડાયા જ નહીં, છેવટે અલ્હાબાદના એક બાગમાં પોલીસ સાથેની ઝપાઝપીમાં શહીદ થયા. અશ્ફાક અને રાજેન્દ્ર લાહિડી પણ તરત હાથમાં ન આવ્યા. અશ્ફાક તો એક રાતે એમના જૂના મિત્રના ઘરે પહોંચી ગયા હતા. એણે અશ્ફાકનું ભાવભીનું સ્વાગત કર્યું પણ બીજી જ સવારે પોલીસના હાથે પકડાવી દીધા. રાજેન્દ્ર લાહિડી દક્ષિણેશ્વર બોમ્બ કેસમાં પકડાઈ ગયા હતા. અશ્ફાકુલ્લાહ અને સચીન્દ્ર બખ્શી પકડાયા ત્યારે કાકોરી કેસ પૂરો થયો હતો, પણ એમનાં નામો એમાં જોડી દઈને આખો કેસ ચલાવવામાં આવ્યો.

બે વર્ષ કેસ ચાલ્યો, એમના બચાવ માટે મોતીલાલ નહેરુની આગેવાની નીચે નામાંકિત વકીલોની એક ટીમ બનાવવામાં આવી, જેમાં, ગોવિંદ વલ્લભ પંત, આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ, શ્રીપ્રકાશ, અને ચંદ્રભાન ગુપ્તા હતા. કુલ ૨૪ આરોપીઓ હતા. એમાંથી બે સરકારી સાક્ષી બની ગયા, એટલે છૂટી ગયા પણ બીજા બધાંને સજાઓ થઈ; કોઈને પાંચ વર્ષ, તો કોઈને આજીવન કેદ. બિસ્મિલ કાકોરી કાવતરાના મુખ્ય સૂત્રધાર હતા એટલે એમને દેહાંત દંડ આપવામાં આવ્યો, એમના નજીકના સાથીઓ ઠાકુર રોશન સિંઘ અને રાજેન્દ્ર લાહિડીને પણ મોતની સજા કરવામાં આવી. રોશન સિંઘ કાકોરી કાંડમાં નહોતા પણ તે પહેલાં બમરોલીમાં ક્રાન્તિકારીઓએ લૂંટ કરી તે વખતે એક માણસ રોશનસિંઘના હાથે મરાયો હતો એટલે પોલીસે એમને તો ફાંસીએ લટકાવવાનો મનસૂબો કરી રાખ્યો જ હતો અને જજ પણ બીજા કોઈનું સાંભળે તેમ નહોતો. સચીન્દ્રનાથ સન્યાલ અને સચીન્દ્ર બખ્શીને કાળા પાણીની સજા થઈ, જ્યારે મન્મથનાથ ગુપ્તને ૧૪ વર્ષની સજા કરવામાં આવી.

ફાંસીની સજા પામેલા ચારેય ક્રાન્તિકારીઓએ દયાની અરજીઓ પણ કરી તે ફગાવી દેવાઈ. રામપ્રસાદ બિસ્મિલનો તર્ક એ હતો કે લૂંટના કેસમાં મરીને શું કરવાનું? હજી ઘણું કરવાનું બાકી છે.

રાજેન્દ્ર લાહિડી

રાજેન્દ્ર લાહિડીને ઉત્તર પ્રદેશના ગોંડાની ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટમાં સમાચાર મળ્યા કે એમની અરજી નામંજૂર થઈ છે. એમણે ૧૪મી તારીખે પત્ર લખ્યો કે તમે લોકોએ અમને બચાવવાની બહુ મથામણ કરી પરતુ દેશની બલિવેદી પર અમારા પ્રાણના બલિદાનની જ જરૂર છે એવું લાગે છે. મૃત્યુ શું છે? જીવનની બીજી દિશા સિવાય કંઈ નહીં… એમને ફાંસી ૧૯મીએ જ આપવાની હતી પણ બે દિવસ પહેલાં આપી દેવાઈ. ફાંસી માટે લઈ જતા હતા ત્યારે હાથકડી પહેરાવવાની તૈયારીઓ ચાલતી હતી ત્યારે એમણે કહ્યું, “એની શી જરૂર છે? મને રસ્તો દેખાડતા આગળ ચાલો, હું આવું જ છું.” એ પોતે જ ગયા અને ફાંસીના માંચડે હસતા મોઢે ઝૂલી ગયા.

ઠાકુર રોશનસિંઘ

ઠાકુર રોશન સિંઘને અલ્હાબાદની નૈની જેલમાં ફાંસી અપાઈ. કાકોરીની ઘટના સાથે એમને કંઈ સંબંધ નહોતો. પણ એનાથી પહેલાંની એક ઘટનામાં એક માણસ એમની હોળીણો સ્શિકાર બન્યો હતો. પોલીસે એમનું કાસળ કાઢી નાખવાનું નક્કી કર્યું હતું. એટલે એમને ફસાવવા, માટે પોલીસે એમને કાકોરી કાંડમાં પણ જોડી દીધા.૧૩મી તરીખે એમણે પોતાના મિત્રને પત્ર લખ્યોઃ “ આ અઠવાડિયાની અંદર ફાંસી મળશે… તમે મારા માટે જરાય દુખી ન થજો….” એ કવિ પણ હતા પત્રના અંતે એમણે શેર લખ્યોઃ

ઝિંદગી ઝિંદાદિલી કો જાન, અય રોશન
વર્ના કિતને મરે, ઔર પૈદા હોતે જાતે હૈં.

અશ્ફાકુલ્લાહ

રામપ્રસાદ બિસ્મિલ ખરેખર તો અશ્ફાકુલ્લાહના મોટા ભાઈના મિત્ર હતા પણ એમના વ્યક્તિત્વે અશ્ફાકને પણ આકર્ષી લીધા. એ પણ એક શાયર-દિલ આદમી હતા. એમણે લખ્યું છેઃ

જાઉંગા ખાલી હાથ મગર યે દર્દ સાથ જાયેગા
જાને કિસ દિન હિન્દોસ્તાન આઝાદ વતન કહલાયેગા?
બિસ્મિલ હિન્દુ હૈં, કહતે હૈં, “ફિર આઉંગા, ફિર આઉંગા
ફિર આકર અય ભારત માતા તુઝકો આઝાદ કરાઉંગા
જી કરતા હૈ મૈં ભી કહ દૂં પર મઝહબ સે બંધ જાતા હૂં
મૈં મુસલમાન હૂં પુનર્જન્મ કી બાત નહીં કર પાતા હૂં
હાં, ખુદા અગર મિલ ગયા કહીં અપની ઝોલી ફૈલા દૂંગા
ઔર જન્નત કે બદલે ઉસસે એક પુનર્જન્મ હી માંગૂંગા

બિસ્મિલ અશ્ફાક માટે લખે છેઃ

અશ્ફાકુલ્લાહને સરકાર રામપ્રસાદનો જમણો હાથ કહે છે. ચુસ્ત મુસલમાન અશ્ફાક રામપ્રસાદ જેવા ચુસ્ત આર્યસમાજીનો ક્રાન્તિમાં જમણો હાથ બની શકતો હોય તો ભારતના હિંદુમુસલમાન આઝાદી માટેએક થઈ શકે?…મેં મુસલમાનોમાંથી એક નવજવાન કાઢીને હિંદુસ્તાનને દેખાડી આપ્યું છે કે મુસ્લિમ નવજુવાન પણ હિંદુ યુવાનોથી ચડી જઈને દેશ માટે બલિદાન આપી શકે છે અને બધી પરીક્ષાઓમાંથી પાર ઊતર્યો. હવે કોઈની કહેવાની હિંમત હોવી જોઈએ કે મુસલમાનોનો ભરોસો કરવો જોઈએ. પહેલો અનુભવ હતો તે પૂરો થયો….હવે દેશવાસીઓને એક વિનંતિ કે અમારા મરવાનો જો તમને જરાક પણ અફસોસ હોય તો, ગમે તેમ થાય હિંદુ અને મુસલમાનો એકતા સ્થાપે…”

એમના જીવનના છેલ્લા દિવસનું વિવરણ ભગતસિંહના શબ્દોમાં –

ફાંસીથી એક દિવસ પહેલાં એમની સાથે મુલાકાત થઈ. ખૂબ શણગાર્યા હતા. મોટા લાંબા કાતરેલા વાળ શોભતા હતા, હસી હસીને વાતો કરતા હતા. એમણે કહ્યું, કાલે મારી શાદી છે. બીજા દિવસે સવારે વાગ્યે એમને ફાંસી આપી દેવાઈ. કુરાન શરીફની થેલી લટકાવીને હાજીઓની જેમ વજીફો પઢતા હિંમતથી નીકળી પડ્યા. તખ્તા ઉપર આગળ વધીને એમણે દોરડાને ચૂમી લીધું…”

રામપ્રસાદ બિસ્મિલ

કાકોરી કાવતરાના સરદાર તરીકે બિસ્મિલ માટે મોત નિશ્ચિત હતું જ. એમણે દયાની અરજીઓ કરી પણ મોતના ડરથી નહીં, અથવા તો પોતાનું લક્ષ્ય છોડી દેવા માટે નહીં. ઘણા તો તાજના સાક્ષીના બનીને છૂટી ગયા હતા, તો કેટલાયે તો ઉપરાઉપરી માફીના પત્રો મોકલીને અંગ્રેજોને હંમેશાં ટેકો આપવાનાં વચનો આપ્યાં. આવા ‘વીર’ પછી કોંગ્રેસને જ ગાળો ભાંડવા લાગ્યા. બિસ્મિલને લાગ્યું કે હમણાં મરવાની નહીં, સંઘર્ષ ચાલુ રાખવાની ઘડી છે. એમને સશસ્ત્ર ક્રાન્તિના માર્ગથી પણ નિરાશા થવા માંડી હતી. એમને લાગતું હતું કે આ માર્ગ ખોટો છે. ફાંસીના ચાર દિવસ પહેલાં, ૧૫મીએ એમણે લખ્યું:

અપીલ કરવા પાછળ એક કારણ પણ હતું કે ફાંસીની તારીખમાં ફેરફાર કરાવીને હું નવયુવકોનું જોશ જોઉં. એમાં હું નિરાશ થયો….મેં બહાર નીકળવા ઘણા પ્રયત્ન કર્યા પણ બહારથી કોઈ મદદ મળી. અફસોસ તો વાતનો છે કે જે દેશમાં આટલું મોટું ક્રાન્તિકારી જૂથ ઊભું કરી દીધું ત્યાં મારી પોતાની રક્ષા માટે મને એક પિસ્તોલ પણ મળી. કોઈ યુવાન મારી મદદ માટે આગળ આવ્યો. યુવાનોને મારે વિનંતિ છે કે જ્યાં સુધી બધા ભણીગણી લે ત્યાં સુધી ગુપ્ત પાર્ટીઓ તરફ કોઈ ધ્યાન આપે. દેશસેવાની ઇચ્છા હોય તો છતું કામ કરે. શેખચલ્લીના કિલ્લા બાંધતાં પોતાના જીવનને આફતમાં ન નાખે.”

બિસ્મિલના જીવનની અંતિમ સવારે, ૧૯મી ડિસેમ્બરે એમનાં માતા એમને જેલમાં મળ્યાં ત્યારે બિસ્મિલની આંખમાંથી આંસુ ટપકી પડ્યાં. પણ માતા દૃઢ હતા< એમણે બિસ્મિલને હરિશ્ચંદ્ર અને દધીચિની યાદ અપાવી અને ચિંતા કે પસ્તાવો ન કરવાની સલાહ આપી. બિસ્મિલે જવાબ આપ્યો,” હું મોતથી નથી ડરતો. ચિંતા કે પસ્તાવોય નથી પણ આગ પાસે ઘી રાખો તો પીગળી જ જાય, મા, તમારો અને મારો સંબંધ એવો જ છે; આંસુ તો આવી જ જાય ને!”

એ જ સાંજે એમને ફાંસી આપવામાં આવી. તખ્તા પર ચડતાં બિસ્મિલે પોતાની અંતિમ ઇચ્છા જાહેર કરીઃ “બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો નાશ થાય એ જ મારી અંતિમ ઇચ્છા છે!” પછી એ એમનો માનીતો શેર બોલ્યાઃ

જબ ન અગલે વલવલે હૈં, ઔર ન અરમાનોં કી ભીડ
એક મિટ જાને કી હસરત અબ દિલબિસ્મિલ મેં હૈ

૦-૦-૦

સંદર્ભ:

૧. ભારત સરકારના પ્રકાશન વિભાગ તરફથી પ્રકાશિત પુસ્તક “કરજો યાદ કોઈ ઘડીઃ શહીદોના પત્રો” (ISBN 81-230-0663-2 ઑગસ્ટ ૧૯૯૮, અનુવાદઃ દીપક ધોળકિયા)
૨.
liveindia.com/freedomfighters/kakori
૩. https://en.wikipedia.org/wiki/Kakori_conspiracy

%d bloggers like this: