India: Slavery and struggle for freedom : Part 3 : Chapter 2

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ –

ભાગ ૩: સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ : કોંગ્રેસનો જન્મઃ(૧)

૧૮૮૪માં એક અંગ્રેજ આઈ. સી. એસ. અધિકારી જ્હૉન સ્ટ્રેચી નિવૃત્ત થઈને ઇંગ્લૅન્ડ પાછો ગયો. ત્યાં કૅંબ્રિજ યુનિવર્સિટીની વ્યાખ્યાનમાળામાં બોલતાં એણે કહ્યું કે “ ભારત વિશે જાણવાની સૌથી પહેલી અને મહત્ત્વની વાત એ છે કે ભારત જેવું કંઈ છે જ નહીં અને કદી હતું પણ નહીં.” એણે ઉમેર્યું કે બ્રિટિશ શાસને બધાને એક યુનિયનમાં બાંધ્યા છે પણ એને કારણે “એકમાત્ર ભારતીય રાષ્ટ્રીયતા” જેવું કંઈ ઉદ્‍ભવે તેમ નથી. “આપણી સરકારનું કેન્દ્ર તરફ ખેંચવાનું આકર્ષણબળ ગમે તેટલું શક્તિશાળી હોય, અથવા તો સમાન હિતો ગને તેટલાં મજબૂત બને, આવું કંઈ બનવાનું નથી.” સ્ટ્રેચીને લાગતું હતું કે મુંબઈવાળા,પંજાબ, બંગાળ અને મદ્રાસવાળાને કદી એમ લાગવાનું નથી કે એ બધા એક મહાન ભારતીય રાષ્ટ્રના ભાગ છે.

સ્ટ્રેચી ભારતમાં ત્રીસ વર્ષ રહ્યો પણ દેશને ઓળખી નહોત શક્યો. એ કૅમ્બ્રિજમાં બોલતો હતો ત્યારે મુંબઈ, પંજાબ, બંગાળ અને મદ્રાસના લોકો એક ભારતીય રાષ્ટ્ર્ની અવધારણા તરફ વળવા લાગ્યા હતા. એને ખબર નહોતી કે થોડા જ વખતમાં ઇંડિયન નેશનલ કોંગ્રેસનો જન્મ થવાનો છે. વિચિત્ર વાત તો એ છે કે સ્ટ્રેચી ૧૮૫૭ના વિદ્રોહમાં દેશના ખૂણે ખૂણે સામાન્ય નાગરિકો, આદિવાસીઓ, જમીનદારો, રાજાઓ, હિન્દુઓ અને મુસલમાનો એક થઈને લડ્યા તે જાણતો જ હશે, તેમ છતાં પણ એ એમાં એક રાષ્ટ્રનાં લક્ષણો જોઈ નહોતો શક્યો. ભારતીયતાનાં બીજ વાવવામાં બ્રિટિશ હકુમતે પોતાના લાભ માટે શરૂ કરેલી અંગ્રેજી શિક્ષણ પદ્ધતિ, રેલવે, પોસ્ટ ઑફિસો અને તાર ઑફિસોનો ફાળો પણ નાનોસૂનો નહોતો. મિશનરીઓની વટાળ પ્રવૃત્તિએ પણ રાષ્ટ્રીય ભાવનાને પુષ્ટ કરી હતી. તે ઉપરાંત ૧૮૭૬માં વાઇસરૉય તરીકે લિટન આવ્યો તેની જાતિગત ભેદભાવની નીતિએ પણ લોકોમાં અસંતોષ ફેલાવ્યો હતો. લિટને ક્રિમિનલ કાયદો બનાવ્યો તેમાં યુરોપિયન કે હિન્દીના એક જ જાતના અપરાધ માટે જુદી જુદી જોગવાઈ હતી. દેશી છાપાંઓ પર પણ એણે કડક નિયમ પણ લાગુ કર્યા હતા. આમ ચરુ તો ઊકળતો હતો.

પરંતુ બધા સ્ટ્રેચી જેવા નહોતા. શિક્ષિત બંગાળીઓ, પંજાબીઓ અને લખનઉવાસીઓ એક થવા લાગ્યા હતા તે જોઈ શક્યા હોય તેવા બ્રિટિશ અધિકારીઓ પણ હતા. કેમ્બ્રિજના એક પ્રોફેસરે તો કહ્યું કે આ લોકો કંઈ જ ન કરે અને માત્ર એક હોવાની આછીપાતળી ભાવના જ એમનામાં પેદા થાય અને વિદેશીને મદદ આપવી એ ખોટું છે એવું એમના મનમાં આવે તે દિવસે આપણા સામ્રાજ્યનો અંત આવવાની શરૂઆત થઈ જશે. આમ પણ જુદે જુદે ઠેકાણે કેટલીયે સંસ્થાઓ કામ કરતી થઈ ગઈ હતી – પૅટ્રિઓટિક ઍસોસિએશન, દાદાભાઈ નવરોજીનું ઈસ્ટ ઇંડિયા ઍસોસિએશન, સુરેંદ્રનાથ બૅનરજીનું ઇંડિયન ઍસોસિએશન, પૂના સાર્વજનિક સભા, સોસાઇટીઝ ફૉર ઍમિલિઓરેશન ઑફ ઇંડિયા વગેરે. આમ, કોંગ્રેસના જન્મ માટે ભૂમિકા તૈયાર થતી જતી હતી.

ઍલન ઑક્ટેવિયન હ્યૂમ

હ્યૂમના પિતા ભારતમાં જ નોકરી કરતા હતા. એમનો દૃષ્ટિકોણ ઉદાર હતો અને અંગેજ સરકારની ઘણી વાતો સાથે એ સંમત નહોતા. એમના પ્રયાસ એ હતા કે બ્રિટિશ હકુમત સારી હોય તો લોકોને એનો લાભ પણ મળવો જોઈએ. પિતાનો આ દૃષ્ટિકોણ ઍલનમાં પણ વિકસ્યો હતો. આયર્લૅન્ડમાં એમની કિશોર વયમાં એમને ક્રાન્તિકારીઓનું ખેંચાણ હતું. પિતાએ એમનાં બધાં સંતાનોને ભારતમાં નોકરી અપાવી દીધી પણ ઍલન હ્યૂમનું વલણ લોકો તરફી જ રહ્યું. એમના વલણને કારણે એ બ્રિટિશ અધિકારીઓમાં અળખામણા હતા. વાઇસરૉય નૉર્થબ્રુકે એમને નોકરીમાંથી બરતરફ કરવાની ધમકી આપી હતી અને નૉર્થબ્રુક પછી વાઇસરૉય લિટન સાથે પણ એમની ચડભડ થયા કરતી. ૧૮૭૯માં એમને નોકરીમાં નીચી પાયરીએ ઉતારી નાખવામાં આવ્યા, તે પછી એમણે ૧૮૮૨માં નિવૃત્તિ લઈ લીધી. પરંતુ બીજાઓની જેમ ઇંગ્લૅન્ડ પાછા જવાને બદલે શિમલામાં સ્થાયી થયા.

લૉર્ડ રિપન વાઇસરૉય બન્યો ત્યારે એને હ્યૂમની હિન્દુસ્તાનીઓને સત્તામાં સામેલ કરવાની વાતમાં રસ પડ્યો. રિપન ઉદારમતવાદી હતો. ૧૯૮૫ની શરૂઆતમાં હ્યૂમે મુંબઈના નેતાઓ વિલિયમ વેડરબર્ન, દાદાભાઈ નવરોજી, સર ફિરોઝશાહ મહેતા, દિનશા વાછા, મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે વગેરે સાથે નવું અખિલ ભારતીય સંગઠન બનાવવા વિશે ચર્ચા કરી અને ‘ઇંડિયન નેશનલ યુનિયન’ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. હ્યૂમનું સૂચન હતું કે દર વર્ષે યુનિયનની ‘કોંગ્રેસ’ રાખવી અને એમાં શિક્ષિત વર્ગના ભારતીયોને આખા દેશમાંથી બોલાવવા અને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ અને સુધારાઓ વિશે ચર્ચા કરવી. વાઇસરૉય ડફરીનને આ દરખાસ્ત પસંદ આવી હતી એવું જણાય છે. પરંતુ હ્યૂમ યુનિયનને સરકાર સાથે જોડવા માગતા હતા, એની સામે ડફરીનને વાંધો હતો.

હ્યૂમ પર આજે પણ આક્ષેપ થાય છે કે એ્મણે અંગ્રેજ સરકારની સેવા માટે યુનિયન ઊભું કરવાના પ્રયત્ન કર્યા હતા. પરંતુ એમને એમ લાગતું હતું કે અંગ્રેજ સરકાર જે રીતે ભારતીયોને અવગણે છે તેથી બ્રિટિશ હકુમતનો જલદી અંત આવી જશે. ભારતીયોને પ્રતિનિધિત્વ આપવાના એમના પ્રયત્નોમાં અંગ્રેજ સરકાર અને શિક્ષિત ભારતીયો વચ્ચે સેતુ બનવાનો હેતુ હતો કારણ કે એમને ભારતીય શિક્ષિત વર્ગની માગણીઓ માટે સહાનુભૂતિ હતી. આમ છતાં, હ્યૂમે પોતે જ કહ્યું છે કે એમનો હેતુ સામૂહિક હિંસાચારને રોકવા માટે ‘સેફટી વાલ્વ’ બનાવવાનો હતો.

આજે આપણે કહી શકીએ કે હ્યૂમ અથવા તો વાઇસરૉય ડફરીનની જે કંઈ ધારણા રહી હોય, ૧૮૫૭ના વિદ્રોહને કચડી નાખ્યા પછી અને બ્રિટનનું સીધું શાસન સ્થપાયા પછી સામૂહિક હિંસાચાર કે બીજા વિદ્રોહની સંભાવના માત્ર પચીસ-ત્રીસ વર્ષના ગાળામાં ફરી ઊભી થાય તેમ નહોતું. સામાન્ય માણસ જલદી તૈયાર થાય એવું કંઈ હતું નહીં અને રાણી વિક્ટોરિયાએ આપેલાં વચનોનું પાલન નહોતું થતું એ વાત સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચવાની નહોતી. એટલે શિક્ષિત મધ્યમ વર્ગ બધી જાણકારી સાથે આગળ આવે તે દેખીતું હતું. હ્યૂમના પ્રયાસોથી પણ પહેલાં ઘણાં સંગઠનો આ જ દિશામાં કામ કરતાં હતાં એટલે હ્યૂમ ન હોત તો પણ ભારતીય જનજીવન હવે ચર્ચાઓ અને તર્કનો રસ્તો પકડવાનું જ હતું.

ડિસેંબરમાં પૂના (હવે પૂણે)માં ઈંડિયન નૅશનલ યુનિયનનું પહેલું અધિવેશન (કોંગ્રેસ) મળવાનું નક્કી હતું પરંતુ પૂનામાં કૉલેરા ફાટી નીકળતાં ડિસેમ્બરના ત્રીજા અઠવાડિયામાં મુંબઈમાં પહેલી કોંગ્રેસ રાખવાનો નિર્ણય લેવાયો. ગોકુલદાસ તેજપાલ સંસ્કૃત કૉલેજમાં ૨૮મીથી ૩૦મી ડિસેંબરે ડબ્લ્યૂ. સી. બૅનરજીના અધ્યક્ષપદે પહેલી ‘ઇંડિયન નૅશનલ કોંગ્રેસ’ મળી. જુદા જુદા પ્રદેશોના આગેવાનો પોતાની પારંપરિક વેશભૂષામાં હાજર રહેતાં આખું ભારત ત્યાં દેખાતું હતું. આમાંથી ૭૨ ‘પ્રતિનિધિ’ તરીકે હાજર રહ્યા અને બીજા ત્રીસ ‘નિરીક્ષકો’ હતા.

પ્રમુખસ્થાનેથી બોલતાં ડબ્લ્યૂ. સી. બૅનરજીએ કહ્યું કે આવી બેઠક પહેલી વાર મળી છે. એમણે કહ્યું કે આપણે બ્રિટિશ સરકારને વફાદાર છીએ, પણ એને કારણે રાજકીય સુધારાની માગણી કરવી એ ખોટું નથી ઠરતું. બધા વક્તા અંગ્રેજ સરકાર પ્રત્યે વફાદારી વ્યક્ત કરવા માટે એટલા આતુર હતા કે કોઈ અંગ્રેજ પણ એટલી આતુરતા ન દેખાડી શકે!

પહેલી કોંગ્રેસે નવ ઠરાવ કર્યા. પહેલા ઠરાવમાં જ એમણે ભારતમાં સરકારી વહીવતની તપાસ કરવા માટે રૉયલ કમિશન નીમવાની વિનંતિ કરી. બીજા ઠરાવમાં ભારતીય વહીવટીતંત્રને બ્રિટનની આમસભા પ્રત્યે સીધી રીતે જવાબદાર બનવાની માગણી હતી. એક ઠરાવમાં લેજિસ્લેટિવ કાઉંસિલોમાં ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની સંખ્યા વધારવાની પણ માગણી હતી.

આમ ઇંડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ નરમ શબ્દોમાં, ધીમે ડગલે રાજકીય સુધારાઓની દિશામાં આગળ વધવા લાગી. એનું આ રૂપ બીજાં વીસ વર્ષ એવું જ રહ્યું. પરંતુ, એમાંય વીસમી સદીનો પહેલો દસકો દેશ માટે અને કોંગ્રેસ માટે નવી દિશામાં લઈ જનારો રહ્યો. આ આખા દસકામાં એવી ઘટનાઓ બની જેના પરિણામે અંગ્રેજી હકુમત તરફ વફાદારીની રહી સહી ભાવના પણ ઓસરી ગઈ અને કોંગ્રેસની અંદર પણ ધીમે ધીમે એના બંધારણવાદી વલણમાંથી બહાર નીકળવાની ભાવના પ્રબળ બની ગઈ. એની વાત હવે પછી.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

(1) A Centenary History of Indian National Congress Vol. 1 Edited by B. N. Pandey (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(2) Towards India’s Freedom and Partition S. R. Mehrotra, 1979 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


India: Slavery and struggle for freedom : Part 3 : – Chapter 1

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

:: ભાગ ૩::

પ્રકરણ ૧ :: ૧૮૫૮થી ૧૮૮૫ કોંગ્રેસના પુરોગામીઓ

ણીના જાહેરનામા પછી હિન્દુસ્તાન સીધી રીતે બ્રિટન સરકાર હસ્તક આવી ગયું. આ પહેલાં કેટલાયે લોકોના ભોગ લેવાયા. આદિવાસીઓ, સામાન્ય ગ્રામજનો, જાગીરદારો, રાજાઓ, હિન્દુઓ અને મુસલમાનોએ પોતાનું બધું સર્વસ્વ હોમી દીધું હતું. પરંતુ હવે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ હતી. લડાઈનાં જૂનાં સાધનો નકામાં થઈ ગયાં હતાં. તે ઉપરાંત, જૂની રાજાશાહીને સ્થાને અંગ્રેજી ભણેલો વર્ગ આગળ આવવા લાગ્યો હતો. અંગ્રેજી શિક્ષણને કારણે મધ્યમ વર્ગ પશ્ચિમી વિચારોથી પણ પરિચિત થઈ ગયો હતો. હવેની લડાઈમાં તલવારો અને બંદૂકો કે તોપોનું કામ નહોતું, બુદ્ધિની લડાઈ હતી. લોકોની ભાષા, રહેણીકરણી વગેરે બધું બદલાઈ ગયું હતું. આ જમાનાનું એક પણ તત્ત્વ ૧૮૫૭ની યાદ અપાવે તેવું નહોતું, પ્લાસી પછી ઊઠેલો વિદ્રોહનો હુંકાર અવિરત – પરંતુ સમય સાથે નવા રૂપે – વિકસવા લાગ્યો હતો.

ઈસ્ટ ઇંડિયા ઍસોસિએશન

ભારતનો અવાજ બ્રિટનમાં પહોંચાડવાની જરૂર સૌથી પહેલાં દાદાભાઈ નવરોજીને સમજાઈ. દાદાભાઈ ૧૮૫૫માં લંડન ગયા ત્યારે એમણે જોયું કે બ્રિટનવાસીઓમાં ભારત વિશે જાણકારીનો ઘોર અભાવ છે. ભારતની સ્થિતિ કેવી છે તે બ્રિટનની જનતાને સમજાવવાની જરૂર હતી. આથી એમણે ૧૮૬૬ની ૧ જાન્યુઆરીએ ઈસ્ટ ઇંડિયા ઍસોસિએશનની શરૂઆત કરી. એમાં બ્રિટિશ નાગરિકો પણ સભ્ય હતા. બે વર્ષમાં એની સભ્ય સંખ્યા ૬૦૦ થઈ અને ૧૮૭૮ સુધીમાં એના એક હજાર સભ્ય હતા. ઍસોસિએશન સરકારી કામકાજમાં હિન્દીઓને પણ સ્થાન આપવાની માગણી કરતું હતું. સંસ્થાએ ‘એશિયાટિક રીવ્યૂ’ નામનું મૅગેઝિન પણ શરૂ કર્યું જે આજે પણ જુદા નામે ચાલે છે.

દાદાભાઈ તે પછી પણ ભારતની જનતાનો અવાજ રજૂ કરવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવતા રહ્યા. ૧૮૯૧માં એ બ્રિટનની આમ સભામાં સભ્ય તરીકે ચુંટાયા ત્યારે પણ એમણે ભારતનો પક્ષ રાખવાની કોશિશ કરી. એમણે છ મુદા દ્વારા બ્રિટને શી રીતે ભારતને લૂંટ્યું છે તે દેખાડ્યું. એમણે કહ્યું કે બ્રિટન ભારતમાંથી જે કંઈ લઈ જાય છે તેના બદલામાં કંઈ આપતું પણ નથી.

  • પહેલો મુદ્દોઃ ભારતનો વહીવટ સ્થાનિકના ચુંટાયેલા લોકોને બદલે વિદેશી સરકારના હાથમાં છે, એટલે આ શોષણ શક્ય બને છે.
  • બીજો મુદ્દોઃ ભારતમાં બહારથી લોકો આવીને વસતા નથી એટલે શ્રમ અને મૂડીનો પ્રવાહ રુંધાઈ ગયો છે. આ બન્ને ઘટકો વિના અર્થતંત્રનો વિકાસ ન થઈ શકે.
  • ત્રીજો મુદ્દોઃ બ્રિટનના સૈન્ય અને ભારતના વહીવટ માટે જવાબદાર અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓનો ખર્ચ ભારતમાંથી વસૂલ કરવામાં આવે છે.
  • ચોથો મુદ્દોઃ ઇંગ્લૅન્ડ અને એના આમૂલ માળખાના વિકાસ માટેનો ખર્ચ ભારતમાંથી થતી આવકમાંથી કરવામાં આવે છે.
  • પાંચમો મુદ્દોઃ મુક્ત વેપારને નામે ભારતમાંથી સંસાધનો લઈ જવાય છે પણ કામ ભારતીયોને નહીં, વિદેશીઓને મળે છે. સારા પગારવાળાં પદો પર પણ ભારતીયોને લેવાતા નથી.
  • છઠ્ઠો મુદ્દોઃ બધાં જ ઉચ્ચ પદો વિદેશીઓના હાથમાં હોવાથી એમની કમાણી ઇંગ્લેંડ ચાલી જાય છે.

૧૯૦૧માં દાદાભાઈએ પોતાનું પુસ્તક ‘Poverty and Un-British Rule in India પ્રકાશિત કર્યું તેમાં બ્રિટનની લૂંટની નીતિને Vampirism (લોહી ચૂસતા ચામાચીડિયાની નીતિ) નામ આપ્યું. એમણે પુસ્તકમાં આ મુદાઓનો વિસ્તાર કરીને આંકડાઓ દ્વારા સાબીત કર્યું કે બ્રિટને ભારતમાંથી ઓછામાં ઓછા ૨0-કરોડ પૌંડની લૂંટ કરી છે.

દાદાભાઈ નવરોજીએ બ્રિટન સામે તર્કબદ્ધ કેસ તૈયાર કરીને આઝાદીના આંદોલનની નવા જમાનાને અનુરૂપ મશાલ પ્રગટાવી.

ઇંડિયન ઍસોસિએશન

સુરેન્દ્ર નાથ બૅનરજી આઈ. સી. એસ. માટે લંડન ગયા હતા. ત્યાં પહેલાં તો એમણી જન્મતારીખ વિશે વિવાદ ઊભો થયો અને એ પાસ થયા હોવા છતાં પરિણામ જાહેર ન કરાયું. તે પછી એ કેસ લડ્યા અને જીત્યા. આઈ.. સી. એસ થઈને આવ્યા તે પછી સિલ્હટમાં એમની નીમણૂક થઈ પણ ૧૮૭૪માં કંઈક વહીવટી સામાન્ય ભૂલને કારણે એમને નોકરી છોડવી પડી. તે પછી એમણે મૅટ્રોપોલિટન કૉલેજ (હવે વિદ્યાસાગર કૉલેજ) માં અધ્યાપન કાર્ય સ્વીકાર્યું. આ ક્ષેત્રમાં આવવાનું એક રીતે સારું થયું કેમ કે એ અહીં યુવાનોના સીધા સંપર્કમાં આવ્યા અને દેશ વિશેના પોતાના વિચારોનો એમણે જોરશોરથી પ્રચાર કર્યો.

આ સમયમાં એમને શિક્ષિત મધ્યમવર્ગની સમસ્યાઓનો નિવેડો લાવવાની જરૂર દેખાઈ. એમની સુરેન્દ્ર નાથ બૅનરજી એમની આત્મકથામાં લખે છે કે ક્રિસ્તો દાસ પાલ બ્રિટિશ ઇંડિયન ઍસોસિએશન ચલાવતા જ હતા પણ એ મુખ્યત્વે જમીનદારોની સંસ્થા હતી અને એના કાર્યક્રમમાં રાજકીય આંદોલન જેવું કંઈ નહોતું. આ પહેલાં ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર ‘બેંગૉલ ઍસોસિએશન’ને નામે એક સંસ્થા બનાવવા માગતા હતા પણ એમાં સફળ નહોતા થયા. સુરેન્દ્ર નાથ સમક્ષ આ નામનું સૂચન આવ્યું પણ એમનો વિચાર હતો કે ઍસોસિએશનને માત્ર બંગાળ પૂરતું મર્યાદિત ન રાખવું. એ સમગ્ર ભારત માટે હોવું જોઈએ.

પુત્રનું મૃત્યુ અને ઇંડિયન ઍસોસિએશનનું ઉદ્ઘાટન

૧૮૭૬ની ૨૬મી જુલાઈએ એમણે ઇંડિયન ઍસોસિએશનની સ્થાપના કરી. અહીં સર સુરેન્દ્ર નાથના જીવનની એક કરુણ ઘટના બની. એ જ દિવસે એમના પુત્રનું અવસાન થઈ ગયું. આમ છતાં એમણે પત્ની સાથે વિચારવિમર્શ કરીને ઉદ્‍ઘાટનમાં ભાગ લીધો કારણ કે એમને શંકા હતી કે ઍસોસિએશનની સ્થાપના વખતે અમુક મુશ્કેલીઓ આવે તેમ છે.

ઇંડિયન ઍસોસિએશનના ચાર મુખ્ય ઉદ્દેશ હતાઃ દેશમાં જાહેર મત માટે સૌનો એક મંચ ઊભો કરવો; એકસમાન રાજકીય હિતો માટે દેશની તમામ જાતિઓને સંગઠિત કરવી; હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે મૈત્રીભાવ વધારવો; અને વિરાટ પ્રજાકીય આંદોલનોમાં સામાન્ય જનતાને સામેલ કરવી.

આઈ. સી. એસ.માં બેસવા માટે વય મર્યાદા ૨૧થી ઘટાડીને ૧૯ કરી દેવાઈ હતી. ભારતના યુવાનોને એનાથી નુકસાન થાય તેમ હતું આથી ઍસોસિએશને આ નિયમ સામે આંદોલન શરૂ કર્યું. સુરેન્દ્ર નાથ આખા દેશમાં ફરીને આગેવાનોને મળ્યા. તે પછી ઇંગ્લૅન્ડમાં એક પ્રતિનિધિને મોકલીને રજુઆત કરવામાં આવી. અંતે એમને આ આંદોલનમાં સફળતા મળી. સર સુરેન્દ્ર નાથ ‘બેંગાલી’ અખબારના માલિક અનેતંત્રી બન્યા તે પછી એમણે એક જજની અંગત ટીકા કરી અને એને અપાત્ર ગણાવ્યો. એના માટે એમની સામે બદનક્ષીનો કેસ થયો અને એમને બે મહિના જેલ પણ ભોગવવી પડી. સજા સામે કલકત્તાના વેપારીઓએ હડતાળ પાડી અને દુકાનો બંધ રાખી. સજાના વિરોધમાં સભા યોજાઈ તેમાં એટલી ભીડ એકઠી થઈ કે સભા ખુલ્લા રસ્તે બજારમાં કરવી પડી. સુરેન્દ્ર નાથ લખે છે કે ખુલ્લા મેદાનમાં સભા કરવાની શરૂઆત એ વખતથી થઈ.

૧૮૮૩ના ડિસેમ્બરની ૨૮મીથી ૩૦મી, ત્રણ દિવસ માટે ઇંડિયન ઍસોસિએશનનું પહેલું અધિવેશન મુંબઈમાં મળ્યું. એમાં આખા દેશમાંથી સોએક પ્રતિનિધિઓ હાજર રહ્યા. બીજું અધિવેશન ૧૮૮૫માં કલકતામાં ૨૪, ૨૫, ૨૬મી ડિસેમ્બરે મળ્યું.

૧૮૮૫ના એ જ દિવસોમાં મુંબઈમાં ઍલન ઑક્ટેવિયન હ્યૂમ અને એમના કેટલાક સાથીદારો સર સુરેન્દ્ર નાથ બૅનરજીના ઇંડિયન ઍસોસિએશનની જેમ સંગઠિત થવા માટે મુંબઈમાં એકઠા થયા. સંગઠન એટલે ઇંડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

(૧) https://www.inc.in/en/in-focus/dadabhai-naoroji-education-family-fact-and-history

(૨) A Nation in Making, by Sir Surendranath Bannerjea (Second Impression) 1925. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

Science Samachar (67)

(૧) આપણી આંખ ફર્યા કરે છે તો પણ આપણે સ્પષ્ટ, સુરેખ દૃશ્ય કેમ જોઈ શકીએ છીએ?

પહેલાં તો અહીં જુઓ કે આપણી આંખ કેમ કામ કરે છે –

અહીં સ્લો મોશનમાં દેખાડેલું છે, આપણી આંખ તો આના કરતાં બહુ ઝડપથી ફરતી હોય છે, એ એક જગ્યાએ સ્થિર નથી રહેતી. જે કોઈ વસ્તુ પ્રકાશનું પરાવર્તન કરે તેને જ આપણે જોઈ શકીએ.એ વસ્તુ સીધીસપાટ નથી હોતી. એની રચના જટિલ હોય છે. આંખ જ્યાં પહોંચે તેટલા જ ભાગનું પ્રતિબિંબ ઝીલતી હોય છે. એ આંખની પાછળ પરદા (રેટીના) પર અથડાય ત્યારે આપણને દેખાય છે. આ પરદો એટલે ડોળાની અંદર બે-તૃતીયાંશ ભાગમાં છવાયેલી જ્ઞાનતંતુની પેશીઓ. અહીં આપણે જે દૃશ્ય જોતા હોઈએ તે અલગ અલગ ઘટકમાં રંગ, આકાર, દિશા વગેરેને જુએ છે. આ આખા ચિત્રનું સમગ્રપણે મગજ સુધી વહન કરવું હોય તો હાથીની સૂંઢ જેટલા વ્યાસવાળી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ! પણ એક ઑપ્તિક નર્વ આ કામ કરે છે. એ બધા સંકેતોને મગજમાં મોકલી દે છે. મગજ એને ફરી એકઠા કરીને વિઝ્યુઅલ કોર્ટેક્સમાં મૂકે છે, ત્યારે એ આખું દૃશ્ય બની જાય છે!

પરંતુ બધું ધૂંધળું કેમ નથી દેખાતું? એનું કારણ એ કે કોઈ વસ્તુમાં આગળપડતો ભાગ હોય તે જોવામાં બીજા આછા કે ઓછા ધ્યાનમાં આવે તેના પર ધ્યાન નથી જતું. આવું દૂરની વસ્તુઓમાં બને છે. દાખલા તરીકે, એક કપ દૂર પડ્યો હોય તે દેખાય પણ એની ડિઝાઇન પર આપણું ધ્યાન ન જાય એટલે મગજમાં પણ એ નોંધાય નહીં. એ જ કપને પાસેથી જોતાં ડિઝાઇન પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત થાય અને મગજ એ પણ ઝીલી લે. આનું કારણ આપણી આંખ કેટલું એકીસાથે ગ્રહણ કરી શકે છે તેના પર રહે છે.

—————-

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/science-nature/our-eyes-are-always-darting-around-s-not-how-we-see-world-180972414/#HkL8T3D7f5GqDGBc.99

ટ્વિટર પર સ્મિથસોનિયનઃ @SmithsonianMag

૦૦૦

(૨) પિત્તાશયના કૅન્સરનો ઇલાજ દરેક દરદી માટે જુદો હશે!

વિકસિત દેશોમાં મુખ્યત્વે ફેફસાં, સ્તન, મોટા આંતરડા અને પ્રોસ્ટેટનાં કૅન્સર વધારે જોવા મળે છે, પરંતુ પિત્તાશયનું કૅન્સર મોટા ભાગે ‘ભારતીય કૅન્સર’ છે અને ઉત્તર ભારતમાં એ વધારે જોવા મળે છે. એ બહુ વકરે તો બચવાની તકો ૧૫ ટકા કરતાં પણ ઓછી હોય છે.

હવે મુંબઈના ટાટા મેમોરિયલ સેંટરના Advanced Centre for Treatment, Research and Education in Cancer (ACTREC)ના અમિત દત્તના નેતૃત્વ હેઠળની એક સંશોધક એક ટીમે શોધ્યું છે કે આ કૅન્સર માટે જવાબદાર બે જીન-પરિવર્તનોને દવા દ્વારા રોકી શકાય છે.સામાન્ય રીતે એના ઉપાય તરીકે સર્જરી અને કીમોથેરપીનો જ આશરો રહે છે, પણ અમિત દત્ત અને એમની ટીમે દેખાડ્યું છે કે દવાથી પણ આ કૅન્સરને રોકી શકાય. અમિત દત્ત કહે છે કે દરેક દરદીના કૅન્સરનું જીન બંધારણ પ્રમાણે નિદાન કર્યા પછી જેમ ડાયાબિટીસની ગોળી લે તેમ આ કૅન્સરની ગોળી લઈ શકાશે.

એમણે શરૂઆતની અવસ્થામાં પિત્તાશયના કૅન્સરની ગાંઠોના નમૂના લીધા અને એમાં ફેરફારો નોંધ્યા. એમણે જોયું કે EGFR (ઍપિડર્મલ ગ્રોથ ફૅક્ટર રિસેપ્ટર એટલે કે કરોડરજ્જુવાળા જીવોમાં ત્વચાની છેક ઉપરના પડની વૃદ્ધિના પરિબળોને પ્રોત્સાહિત કરતા ઘટકો) સાથે સંકળાયેલા કેટલાયે જીનમાં પરિવર્તન થઈ જાય છે. કોશોની વૃદ્ધિમાં EGFR Pathway ( સંદેશવાહક ન્યૂરોનની જાળ) બહુ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. એના જીન્સ બરાબર કામ ન કરે કે વધારે પડતા સક્રિય થઈ જાય તો કોશ્પો અતિ ઝડપે વિકસવા લાગે છે.

સંશોધક ટીમે જોયું કે ERBB2 જીન બહુ સક્રિય થઈ જાય છે. એને કાબૂમાં લઈ શકાય તો કૅંસરવાળા કોશો મરવા લાગે છે. પરંતુ એની સાથે KRAS જીન પણ સક્રિય થઈ જાય તો કૅન્સરની ગાંઠ દવાની પરવા કરતી નથી અને વધ્યે જ જાય છે. હવે સમજાયું છે કે જે દરદીમાં KRAS માં પરિવર્તન ન થયું હોય તેનો ઇલાજ દવાથી થઈ શકે છે.

આમ પિત્તાશયના કૅન્સરની વધારે સારી સમજણ મળતાં એને રોકવાની દિશામાં મહત્ત્વનું કામ થયું છે.

————-

સંદર્ભઃhttps://indiabioscience.org/news/2019/towards-personalized-therapy-for-indian-gallbladder-cancer-patients

સંદર્ભઃ (જાણકારો માટે) : https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ijc.31916

આ પણ જૂઓઃ http://clincancerres.aacrjournals.org/content/12/18/5268

૦૦૦

(3) ભરતી, ઓટ અને સમુદ્રની અંદર ધરતીકંપ

સમુદ્રમાં ટેક્ટોનિક પ્લેટ પાસે પર્વતીય હારમાળા હોય છે. ટેક્ટોનિક પ્લેટ બે ભૂખંડોને કારણે બને છે.બન્ને વચ્ચે જગ્યા હોય છે અને એ સરકતા રહે છે. એક ભૂખંડ બીજાની સરખામણીએ થોડો ઊંચો હોય છે.ભરતી આવે ત્યારે એ દબાઈને નીચે સરકે છે અને ક્યારેક અથડાઈ જાય છે. હમણાં સુધી વૈજ્ઞાનિકો એક વાત સમજી શક્યા હતા કે ભરતી આવે ત્યારે ભૂખંડ નીચે જાય અને ધરતીકંપ થાય. પરંતુ એમણે જોયું કે ઓટ આવે છે ત્યારે પણ ધરતીકંપ થાય છે.

આ વાત સમજવા માટે કોલંબિયા યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ક્રિસ્ટોફર શોલ્ઝે પ્રશાંત મહાસાગરમાં યૂઆં દ’ ફૂચા પર્વતીય હારમાળાના ઍક્સિઅલ જ્વાળામુખીનો અભ્યાસ કર્યો. એ પછી એમણે તારણ કાઢ્યું કે ઓટ આવે છે ત્યારે ઉપર તરતા ભૂખંડ પર દબાણ ઓછું થઈ જાય એટલે એણે ઉપર તરફ સરકવું જોઈએ. પરંતુ જ્વાળામુખીમાં એક આખો ખંડ મેગ્માનો હોય છે જે એની સપાટીની નીચે હોય છે. મેગ્મા નરમ હોય છે. ઓટને કારણે ઉપરથી પાણીનું દબાણ ઓછું હોય છે એટલે આ મેગ્મા વિસ્તાર પામે છે. એ ફૂલે છે અને આસપાસના ખડકોને ધક્કો આપે છે. આમ ભરતી હોય કે ઓટ, સમુદ્રની નીચેના ભૂખંડો ધરતીકંપનો ભોગ બને જ છે.

—————-

સંદર્ભઃ https://blogs.ei.columbia.edu/2019/06/07/tides-trigger-earthquakes/

૦૦૦

(૪) ગ્લોબલ વૉર્મિંગને કારણે સાઇબીરિયા આ સદીના અંત સુધીમાં રહેવા લાયક બની જશે?

રશિયાનો આ સાઇબિરિયા પ્રદેશ છે. એ ઍશિયન રશિયા છે કારણ કે એ યૂરાલ પર્વતની પૂર્વે આવેલો છે. અહીં કાયમ બરફ રહે છે. આ વિસ્તાર ૧ કરોડ ૩૦ લાખ વર્ગ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે. એટલે કે રશિયાનો ૭૭ ટકા ભૂભાગ એ જ છે પણ અહીં દેશની માત્ર ૨૭ ટકા વસ્તી રહે છે. અહીં હંમેશાં બરફ રહે છે પણ હવે ગ્લોબલ વૉર્મિંગની અસર અહીં દેખાવા લાગી છે. હવે અહીં બરગ અને ઠંડીનું પ્રમાણ ધીમે ધીમે ઓછું થવા લાગ્યું છે.. ભરશિયાળામાં અહીં ઊષ્ણતામાન ૩.૪ ડિગ્રીથી માંડીને ૯.૧ ડિગ્રી જેટલું વધારે નોંધાયું. ગરમીમાં પણ ૧.૯થી માંડીને ૫.૭ ડિગ્રીનો વધારો થયો છે. વરસાદ ૬૦ મિમીથી વધીને ૧૪૦ મિમી થયો.. આ પરિણામો પરથી વૈજ્ઞાનિકોએ આબોહવાની આગાહી કરી. એમનું કહેવું છે કે ૨૦૮૦ સુધીમાં બરફનું આવરણ ૬૫થી ૪૦ ટકા જેટલું ઓછું થઈ જશે. વધારાના ૧૫ ટકા પ્રદેશમાં માનવ વસાહત માટે અનુકૂળ ઠંડી-ગરમી હશે.

——————

સંદર્ભઃ https://ioppublishing.org/news/could-climate-change-make-siberia-more-habitable/

૦૦૦

India: Slavery and struggle for freedom: Part 2: Struggle for Freedom – Chapter 37

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ: ૩૭ રાણીનું  ભારત માટે જાહેરનામું

૧૮૫૮ના નવેંબરની પહેલી તારીખે રાણી વિક્ટોરિયાએ હિન્દુસ્તાન માટેની પોતાની સરકારની નીતિઓનું જાહેરનામું બહાર પાડ્યું.

જાહેરનામું કંપની રાજ ચલાવવામાં નિષ્ફળ ગઈ હોવાનો સંકેત આપે છે અને એકંદરે એની ભાષા એવી છે કે જાણે ભારત માટે એક કલ્યાણકારી રાજ્ય સ્થપાયું છે. હકીકતમાં તો ગુલામ એ જ હતો. માલિક બદલાતો હતો. આમ છતાં, ૧૮૫૭ના બળવાએ બહુ મોટું પરિવર્તન આણ્યું હતું એમાં શંકા નથી.

રાણી વિક્ટોરિયાએ જાહેર કર્યું કે હવે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની પાસેથી આમે હિન્દુસ્તાનની સરકાર સંભાળી લીધી છે અને આ વિસ્તારની અમારી અધીનસ્થ પ્રજાને અમને, અમારા વંશવારસોને અની અનુગામીઓ પ્રત્યે વફાદાર રહેવા એલાન કરીએ છીએ. એ જ જાહેરનામામાં રાણીએ કહ્યું કે “અમે અમારા ખરા વિશ્વાસુ અને પ્રિય પિતરાઈ ચાર્લ્સ જ્હૉન વાઇકાઉંટ કેનિંગને અમારા પ્રથમ વાઇસરૉય તરીકે નીમીએ છીએ.”

કેનિંગ એ વખત સુધી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની તરફથી ગવર્નર જનરલ હતો. આમ એ રાણીના પ્રતિનિધિ તરીકે પહેલો વાઇસરૉય બન્યો. વાઇસરૉય કેમ કામ કરશે તે પણ રાણીએ સૂચવ્યું. રાણીના કોઈ પણ સેક્રેટરી ઑફ સ્ટેટના આદેશો અને એણે બનાવેલા નિયમો પ્રમાણે એ કામ કરશે. તે ઉપરાંત કંપની સરકારમાં કામ કરતા બધા મુલ્કી અને લશ્કરી નોકરોનો પણ સીધો કબજો સંભાળી લીધો.

રાણી વિક્ટોરિયાએ હિન્દુસ્તાનના રાજાઓને પણ ખાતરી આપી કે એમણે કંપની સાથે કરેલી બધી સંધિઓને માન અપાશે અને રાજઓ પણ પોતે એ સંધિઓનું પાલન કરશે એવી રાણીએ આશા દેખાડી છે.

જાહેરનામું કહે છે કે બ્રિટનને વધારે પ્રદેશ પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા નથી અને અમારા હસ્તક જે પ્રદેશો છે તેના પર કોઈ તરાપ મારે તે પણ અમે સ્વીકારીશું નહીં. અમે જેટલું માન અમારા પોતાના અધિકારોને આપીએ છીએ તેટલું જ માન રાજાઓના અધિકારોને આપીશું.

રાણી કહે છે કે અમે અમારી રૈયત પ્રત્યે પણ વચનબદ્ધ છીએ. હિન્દીઓ માટે સરકારી નોકરીઓના દરવાજા પણ એમણે ખોલી નાખ્યા. અને પ્રાચીન અધિકારો, ઉપયોગની પરંપરાઓ અને રીતરિવાજો પ્રત્યે પણ આદર દેખાડવાનું વચન આપ્યું.

રાણીએ જાહેરનામામાં દુઃખ વ્યક્ત કર્યું કે કેટલાક મહત્ત્વાકાંક્ષી લોકોએ વિદ્રોહ માટે ‘ખોટી વાતો કરીને ભડકાવ્યા. અમે બળવાને કચડીને અમારી તાકાત દેખાડી; હવે દયા દેખાડવા માગીએ છીએ. પરંતુ માફી એમને જ અપાશે કે જેમને સીધી રીતે બ્રિટિશ નાગરિકોની હત્યામાં ભાગ ન લીધો હોય. બાકી સૌને બિનશરતી માફી જાહેર કરી.

Xxx

આ જાહેરાત સમજવા જેવી છે. રાજાઓ સાથે થયેલી સંધિઓ માત્ર કંપનીના લાભમાં હતી. બધી સમજૂતીઓનું પાલન કરવાની સાથે રાણી વિક્ટોરિયાએ એવી પણ ચિમકી પણ આપી છે કે રાજાઓએ પણ સમજૂતીઓનો અમલ કરવો પડશે. આનો અર્થ એ થયો કે ડલહૌઝીની ખાલસા નીતિને આડકતરી રીતે મંજૂરી આપવામાં આવી. કંપનીએ જે કંઈ કર્યું હોય, જે અપરાધો કર્યા અને જે પ્રદેશો કબજે કરી લીધા તે રાણીને મંજૂર છે. એમાં અન્યાય નથી દેખાયો. કંપનીએ પણ નાના નજીવા કારણસર લોકોને નજીકના ઝાડે લટકાવી દીધા હતા, પણ બ્રિટનની ન્યાય પ્રિયતાની એક લહેરખી પણ આ જાહેરનામામાં નથી. કંપનીની જોહુકમી અને દાદાગીરીને રાણીએ મંજૂર રાખી છે.

દેખીતું છે કે હજી હિન્દવાસીઓએ સંઘર્ષ કરવાનો જ હતો.

સંદર્ભઃ http://www.csas.ed.ac.uk/mutiny/confpapers/Queen%27sProclamation.pdf

જાહેરનામાની ઇમેજઃ વિકીમીડિયા કૉમન્સ

૦૦૦

બીજા ભાગના અંતે

આપણે હવે સીધા બ્રિટિશ રાજના સમયમાં પહોંચી ગયા છીએ. પહેલા ભાગમાં આપણે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની સ્થાપનાથી ૧૭૫૭માં પ્લાસીના યુદ્ધ સુધી પહોંચ્યા. તે પછી આપણે આ બીજા ભાગમાં ૧૭૫૭થી આદિવાસીઓ અને સામાન્ય નાગરિકોના વિદ્રોહોની કથાઓના સૂત્રે રાજાઓ અને જાગીરદારોના અસંતોષ અને ૧૮૫૭ના મહાસમર સુધી પહોંચ્યા.

હવે છેલ્લો ૧૯૪૭ સુધીનો તબક્કો આવે છે. એમાં સંઘર્ષની રીતભાત અને વ્યૂહને નવું રૂપ મળ્યું. જૂની રાજાશાહી નહોતી રહી. ધીમે ધીમે ‘ભારત એક રાષ્ટ્ર’ની અવધારણા મજબૂત બનવા લાગી હતી. જનતાનો એક વિશાળ વર્ગ જાગૃત થઈ ગયો હતો અને આ તબક્કામાં કોઈ એક જૂથ કે વ્યક્તિને સીધો કોઈ અંગત લાભ નહોતો.\, માત્ર સ્વતંત્રતાનાં નવાં મૂલ્યોની ઝંખના હતી.

આથી આજે બીજો ભાગ અહીં પૂરો કરું છું અને ત્રીજા ભાગમાં આપણે રાણી વિક્ટોરિયાના જાહેરનામાથી માંડીને ભારતની સ્વતંત્રતા સુધીની ઘટનાઓ જોઈશું. આમ તો આપણે આઝાદીના ઇતિહાસ વિશે ઘણું જાણીએ છીએ અને ઢગલાબંધ વાચનસામગ્રી બહુ મહેનત વિના જ વાંચવા મળે છે. તેમાં પણ કોંગ્રેસની ભૂમિકા વિશે ઘણા દસ્તાવેજો છે. એટલે કોંગ્રેસ સિવાયના સ્વાતંત્ર્યપ્રેમીઓની વાતને મુખ્ય પ્રવાહ માનીને ચાલશું. અલબત્ત, કોંગ્રેસની ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ ન કરીએ તો સ્વતંત્રતાની કથા પૂરી થાય જ નહીં..

તો આજે બીજા ભાગની સમાપ્તિ કરતાં એવી આશા રાખું છું કે આમાંથી આપ વાચકમિત્રોને કંઈક નવું વાંચવા મળ્યું હશે. આ વાંચવાનું રસપ્રદ લાગ્યું હોય એ જ મારા લેખનની સાર્થકતા છે.

()()()()()()

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom – Chapter 36

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૩૬ : ૧૮૫૭ના અનામી વીરો

૧૮૫૭નો વિદ્રોહ એવો વ્યાપક હતો કે એની બધી કથાઓ માત્ર સંબંધિત પ્રદેશોની બહાર નથી નીકળી. આખો સંકલિત ઇતિહાસ લખાય તેની બહુ જરૂર છે. તે સિવાય છૂટીછવાઈ ઘટનાઓ લોકજીભે ચડેલી હોય તે રૂપમાં મળે છે અથવા અંગ્રેજોએ તૈયાર કરેલા નકારાત્મક રિપોર્ટોમાં અંકિત થયેલી હોય છે. આવા કેટલાય અનામી વીરોને યાદ કર્યા વિના ૧૮૫૭ના વિદ્રોહની કથા પૂરી થયેલી ન ગણાય. અહીં એવા કેટલાક વીરોની વાત કરીએ અને તેમ છતાં જે ભુલાઈ ગયા હોય તેમની ક્ષમા પણ માગીએ.

બાબુરાવ શેડમાકે આવા જ એક વીર હતા. મહારાષ્ટ્રમાં ગઢચિરોલી અને ચંદ્રપુરનો પ્રદેશ ૧૮૫૭ પહેલાં ‘ચંદા’ નામે ઓળખાતો. ૧૮૫૪માં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ ચંદાનો કબજો લઈ લીધો અને એક કલેક્ટર નીમ્યો. ચંદામાં જમીનદારી વ્યવસ્થા હતી અને આદિવાસી રાજ-ગોંડ જાતિનું પ્રભુત્વ હતું. કંપનીએ સૌથી પહેલાં તો એમની જમીનો પર કબજો કરવાની નીતિ લાગુ કરી.

બાબુરાવ શેડમાકે મોલમપલ્લીના જમીનદાર હતા અને ચોવીસ ગામો એમને હસ્તક હતાં. ૧૮૫૮ના માર્ચમાં એમણે ગોંડ. મારિયા અને રોહિલા આદિવાસીઓમાંથી પાંચસો મરણિયા યુવાનોની ફોજ તૈયાર કરી અને આખા રાજગઢ પરગણાનો કબજો લઈ લીધો. કલેક્ટર ક્રિખ્ટનને આ સમાચાર મળતાં એને લશ્કરી ટુકડી મોકલી. ૧૩મી માર્ચે ભારે યુદ્ધ થયું તેમાં શેડમાકેના અદિવાસી સૈનિકોએ અંગ્રેજ ફોજને જબ્બર હાર આપી. અંગેજી ફોજને જાનમાલની ભારે ખુવારી વેઠવી પડી.

હવે અડાપલ્લી અને ઘોટનો જમીનદાર વ્યંકટ રાવ પણ શેડમાકેની મદદે આવ્યો. બન્નેના સૈન્યમાં ગોંડને રોહિલા જાતિના બારસો સૈનિકો હતા. હવે એમણે ખુલ્લંખુલ્લા બ્રિટિશ સત્તા સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યું. ક્રિખ્ટને ફોજને કુમક મોકલી પણ શેડમાકે અને વ્યંકટ રાવના સૈનિકોએ એમને હરાવ્યા. હવે ત્રીજી ટુકડી પણ અંગ્રેજોની ફોજ સાથે જોડાઈ.

અંગ્રેજો એમની સામે લાચાર હતા. ૨૯મી એપ્રિલે શેડમાકેનાં દળોએ તાર ઑફિસ પર જ]કબજો કરી લિધો. આદિવાસીઓ તાર પદ્ધતિને એમને ગુલામ બનાવવાનું સાધન માનતી હતી. ફરી અંગ્રેજી ફોજ એમની સામે મેદાને ઊતરી પણ ૧૦મી મે ૧૮૫૮ના દિવસે એનો સખત પરાજય થયો.

ક્રિખ્ટને જોયું કે લડાઈમાં હવે કંઈ વળે તેમ નથી એટલે એણે નવો રસ્તો શોધી કાઢ્યો. એણે આહેરીની જમીનદારણ લક્ષ્મીબાઈ પર દબાણ કર્યું કે એ શેડમાકેને પકડાવી દે,એને ધમકી આપી કે લક્ષ્મીબાઈ મદદ નહીં કરે તો કંપની એની જમીનદારી પોતાના હાથમાં લઈ લેશે. લક્ષ્મીબાઈ તરત મદદ કરવા તૈયાર થઈ ગઈ. એણે પોતાની ફોજ મોકલીને શેડમાકેને કેદ કરી લીધો. જો કે એ લક્ષ્મીબાઈની ફોજના સકંજામાંથી ભાગી છૂટ્યો અને તે પછી બ્રિટિશ હકુમતના વિસ્તારમાં લૂંટફાટ કરતો રહ્યો.

છેવટે ૧૮મી સપ્ટેમ્બરે એ ફરી પકડાઈ ગયો. હવે લક્ષ્મીબાઈએ એને તરત અંગ્રેજી હકુમતના હાથમાં સોંપી દીધો. ૨૧મી ઑક્ટોબરે એની સામે કેસ ચલાવીને તે જ દિવસે ચંદ્રપુરની જેલમાં એને ઝાડે લટકાવીને ફાંસી આપી દેવાઈ. એનો સાથી વ્યંકટ રાવ બસ્તરના રાજાને શરણે ગયો પણ અંતે પકડાઈ ગયો. એની સામે પણ કેસ ચાલ્યો પરંતુ એની માની દરમિયાનગીરીથી એને જનમટીપની સજા મળી.

ભારતના ઇતિહાસમાં આવી ઘણી ઘટનાઓ છે જેમાં પોતાના જ લોકોને ફસાવવા માટે બીજાઓ આગળ આવ્યા હોય અને એ કારણે વિદેશીઓ પગદંડો જમાવી શક્યા હોય.


(ચંદ્રપુરમાં બાબુરાવ શેડમાકેના સ્મારકનો ફોટો. બાજુમાં પીપળાનું ઝાડ છે તેના પર એમને ફાંસી અપાઈ હતી).

ફોટો અને મૂળ લેખઃ અમિત ભગતઃ

સંદર્ભઃ http://www.livehistoryindia.com/snapshort-histories/2019/05/10/baburao-sedmake-adivasi-hero-of-1857

૦૦૦

ગંગુ મહેતર અને બીજા દલિત વીરો

ઇતિહાસના પાને ન ચડ્યા હોય તેવા અનેક વીરોમાં આજે આપણે જેમને દલિત તરીકે ઓળખીએ છીએ તેવી ભંગી, ચમાર, પાસી વગેરે કોમોનો પણ બહુ મોટો ફાળો રહ્યો છે. પરંતુ એ સ્થાનિક લોકકથાઓમાં જ મળે છે. આમાંથી ગંગુ મહેતર અથવા ગંગુ બાબાની કથા વધારે જાણીતી છે. ગંગુ મહેતર બિઠૂરનો રહેવાસી હતો. નાનાસાહેબ પેશવાને પણ કંપનીએ બિઠુરમાં નિવાસ આપ્યો હતો. નાનાસાહેબે અંગ્રેજો સામે લડાઈનું રણશિંગું ફૂંકી દીધું હતું એક વાર જંગલમામ્થી પસાર થતાં નાનાસાહેબે એક યુવાનને ખભે વાઘને લઈને જતાં જોયો. એમણે એનાથી પ્રભાવિત થઈને ગંગુને પોતાના સૈન્યમાં લઈ લીધો.

એક લડાઈમાં ગંગુએ એકલે હાથે સતીચૌરાની લડાઈમાં દોઢસો અંગ્રેજોને યમના દરવાજે મોકલી દીધા. આના પછી અંગ્રેજો સતત એને જીવતો કે મરેલો પકડવા મથતા રહ્યા. છેવટે ગંગુ પકડાયો ત્યારે અંગ્રેજોએ એને ઘોડે બાંધીને આખા ગામમાં ફેરવ્યો અને પછી ૮મી સપ્ટેંબરે એને કાનપુરના ચુન્નીગંજમાં ઝાડે લટકાવીને ફાંસી આપવામાં આવી. આજે પણ લોકો આ સ્થળે એમની નાના સ્મારકે દર વર્ષે એમની યાદમાં એકઠા થાય છે. આમ છતાં અફસોસની વાત એમાં મોટા ભાગના દલિત સમાજના જ લોકો હોય છે! ગંગુ બાબાને નાતજાત નહોતાં નડ્યાં પણ સવર્ણ સમાજને નડે છે!

તાંત્યા ટોપે, નાનાસાહેબ, ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ, અઝીમુલ્લાહ ખાન જેવાઓની વિદાય પછી અંગ્રેજોએ દમનનો છૂટો દોર મેલ્યો એમાં ૧૩૭ દલિતોને એક જ ઝાડ પર એક જ દિવસમાં ફાંસીએ લટકાવી દેવાયા.

આ ઉપરાંત, ગુમનામ દલિત શહીદોમાં બિહારમાં રાજા કુંવરસિંહના અચૂક નિશાનબાજ રઘુ ચમાર અને આરા જિલ્લાના રજિત બાબાની આજે પણ દલિતો પૂજા કરે છે.

દલિત સ્ત્રીઓએ પણ દેશ માટે પોતાના પ્રાણોની આહુતિ આપી છેઃ એમાંથી આપણે રાણી લક્ષ્મીબાઈની સાથી ઝલકારીબાઈનું નામ જાણીએ છીએ. પણ અવંતિબાઈ, પન્ના દાઈ, મહાવીરી દેવી અને ઉદા દેવીને પણ ભૂલી શકાય એમ નથી. દુર્ભાગ્ય એ છે કે એમના વિશે સત્તાવાર માહિતી નથી મળતી.

સંદર્ભઃ Mutiny at the margins Gangu%20Baba (by Badari Narayan)

000

બ્રિટનમાં પડઘા

૧૮૫૭ના બળવાના સમાચાર લંડન પહોંચતાં સરકારી વર્તુળોમાં કંપની સામે અસંતોષની લાગની હતી. સરકારને લાગતું હતું કે કંપનીના ઑફિસરો ઊંઘતા ઝડપાયા હતા. વડા પ્રધાન પામરસ્ટને તો વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે અંતે બળવાને કાબુમાં લેવામાં સફળતા મળશે. જો કે ઘટના ચક્ર પર સરકારનો કોઈ કાબૂ નહોતો એમ સૌ સમજતા હતા. બીજી બાજુ સામાન્ય લોકો સુધી બ્રિટિશ નાગરિકોની હત્યાઓના સમાચાર ફેલાતાં અરેરાટી અને રોષની લાગણી ભડકી ઊઠી હતી. લૉર્ડ મિન્ટોએ એનો પડઘો પાડતાં કહ્યું કે લોકો માને છે કે જે કોઈ હિન્દુસ્તાની બચ્યા છે તે રાક્ષસો છે અને ગુલામીમાં સબડવાને લાયક છે.

પરંતુ હજી બે વર્ષ પહેલાં ક્રીમિયાની લડાઈને ‘રાષ્ટ્રીય સંકટ’ માની લેવાઈ હતી અને એક સરકારનું પતન થયું હતું. વડા પ્રધાન પામરસ્ટન રાષ્ટ્રીય કર્તવ્ય પર ભાર મૂકતો હતો, જેનો બીજો અર્થ એ જ કે એ ૧૮૫૭નો વિદ્રોહ રાષ્ટ્રીય સંકટ જેવો હતો. પરંતુ એ શબ્દો બોલીને પામરસ્ટન પોતાની સરકારના પતનનું નિમિત્ત બનવા નહોતો માગતો! ઊલટું સરકારનો પ્રયત્ન એ જ રહ્યો કે સંકટ એવું નહોતું કે કાબુમાં ન આવી શકે.

જો કે અંતે ફેબ્રુઆરી ૧૮૫૮માં પામરસ્ટનને રાજીનામું આપવું પડ્યું અને ડર્બી રૂઢીચુસ્ત સરકારનો વડો પ્રધાન બન્યો. હવે હિન્દ સરકારમાં સુધારા કરવા માટે એક યોજના આવી જેમાં દ્વિમુખી વ્યવસ્થા (બ્રિટન સરકાર અને કંપનીના અધિકારો)ની જગ્યાએ સરકાર હેઠળ એક સેક્રેટરી ઑફ સ્ટેટ નીમવાનું સૂચવવામાં આવ્યું. પરંતુ બધા પક્ષો આ બિલને આધારે એકબીજાના પગ ખેંચવામાં લાગી ગયા. એકને પસંદ હોય તે બીજાને ન જ હોય!

૧૮૫૮ની આઠમી જુલાઈએ હિન્દુસ્તાનની કંપની સરકારે સત્તાવાર જાહેરાત કરી કે હવે શાંતિ સ્થપાઈ ગઈ છે. બીજી ઑગસ્ટે આમસભાના ૧૮૫૮ના વર્ષના છેલ્લા સત્રના છેલ્લા દિવસે ‘ગવર્નમેંટ ઑફ ઇંડિયા બિલ’ને રાણીની મંજૂરી મળી ગઈ અને એને કાયદાનું રૂપ મળ્યું. હિન્દુસ્તાનને લગતી બાબતો માટે એક પ્રધાન નિમાયો, એની મદદમાં એક કાઉંસિલ બનાવવાની હતી જેના સાત સભ્યોની નીમણૂક ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના ડાયરેક્ટરો કરવાના હતા અને આઠ સભ્યોની નીમણૂક રાણીએ (એટલે કે સરકારે રાણીની મંજૂરી મેળવીને) કરવાની હતી. હિન્દ માટેના પ્રધાનને ગુપ્ત બાબતો માટે એક સમિતિ નીમવાનો પણ અધિકાર પણ હતો અને ભારતમાં સરકારના નાણાકીય વ્યવહારોનો રિપોર્ટ નિયમિત રીતે પાર્લામેન્ટમાં પણ રજૂ કરવાનો હતો.

ભારત હવે સીધું જ બ્રિટીશ તાજ હેઠળ મુકાયું.

સંદર્ભઃ https://www.jstor.org/stable/175428?read-now=1&seq=2#page_scan_tab_contents

Science Samachar (66)

૧) બ્રહ્માંડનો સૌથી પહેલો અણુ મળી ગયો છે!

૧૩ અબજ વર્ષ પહેલાં બિગબૅંગ પછી તરત બ્રહ્માંડમાં માત્ર ત્રણ સાદા પરમાણુ હતા. અને બ્રહ્માંડ મલાઈ જેવું હતું. હજી તારા બનવાની કરોડ વર્ષની વાર હતી. પરંતુ, બિગ્બૅંગ પછીના એક લાખ વર્ષમાં બે પરમાણુ જોડાઈને પહેલો અણુ બન્યો. હિલિયમ અને હાઇડ્રોજન જોડાયા અને હિલિયમ હાઇડ્રાઇડ HeH+ બન્યો. એ સાથે રસાયણ વિજ્ઞાનની શરૂઆત થઈ. એક કોશીય બ્રહ્માંડ જટિલ બહુકોશીય ઘટના તરીકે વિકસવા લાગ્યું તેની એ શરૂઆત હતી. HeH+ પહેલી વાર અવકાશમાં મળ્યો છે. આ પહેલાં વૈજ્ઞાનિકોએ સૈદ્ધાંતિક મૉડેલો બનાવીને એ જાણી લીધું હતું કે HeH+ સૌથી પહેલો અણુ હોવો જોઈએ. ૧૯૨૫માં એ લૅબોરેટરીમાં પણ બનાવી શકાયો હતો પણ કુદરતમાં એ નહોતો મળ્યો. કુદરતમાં એ ક્યાં મળશે તે પણ વૈજ્ઞાનિકોએ જાણી લીધું હતું. સૂરજ જેવા કેટલાયે તારા મરતા હોય છે. એમના વાયુઓમાં આ અણુ હોઈ શકે એવી એમની ધારણા હતી. એટલે એમણે એવા પ્રદેશો પર જ ધ્યાન કેંદ્રિત કરતાં HeH+ પણ મળી આવ્યો.

સમસ્યા એ હતી કે આ અણુ ફાર-ઇન્ફ્રા રેડ તરંગો છોડે છે. પૃથ્વીના વાતાવરણમાં આવતાં જ એનો લોપ થઈ જાય છે. આથી નાસા અને જર્મન એરોસ્પેસ સેંટરે અવકાશમાં જઈ શકે એવી એક વેધશાળા બનાવી. આ વેધશાળા એટલે એક બોઇંગ-૭૪૭ વિમાન અને એમાં ૨.૭ મીટરનું ટેલીસ્કોપ. લગભગ ૪૫,૦૦૦ ફુટની ઊંચાઈએ એમણે આ વેધશાળા – Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy, એટલે કે SOFIAને પહોંચાડી અનેપૃથ્વી પરના ૮૫ ટકા અવાજને કાપી નાખ્યો. ૨૦૧૬ના મે મહિનામાં ૩૦૦૦ પ્રકાશવર્ષ દૂર ગ્રી જેમ ફરતી નિહારિકા NGC 7027માંથી એમને ડૅટા મળતાં HeH+ની ખાતરી થઈ.

વિડિયોઃ

એ વખતે બ્રહ્માંડ ઠંડું પડવા લાગ્યું હતું તો પણ હજી એનું ઊષ્ણતામાન ૪૦૦૦ અંશ સેલ્સિયસ જેટલું તો હતું જ આટલી ગરમીમાં અણુ ન બંધાય. વળી હિલિયમ ’સજ્જન’ વાયુ છે.કોઈ સાથે એ લગ્ન કરે એવી શક્યતા નહિવત્ મનાય. પણ એ આયનીભૂત હાઇડ્રોજન સાથે થોડી વાર જોડાયો અને તે પછી બધા વધારે ટકાઉ અણુ બનવા લાગ્યા.

સંદર્ભઃ

(૧)https://www.ndtv.com/science/helium-hydride-ion-heh-elusive-molecule-first-in-universe-detected-in-space-2024729

(૨) જાણકારો માટે https://www.blogdady.com/first-astrophysical-detection-of-the-primary-molecule-that-fashioned-within-the-universe/?fbclid=IwAR0zlABS-jrY0LsdTK8TpEQgHPTNH8o0VeyZvVHLmq_-l172lpYjBMA65aQ

૦૦૦

(૨) બ્લૅક હોલ ન્યૂટ્રોન તારાને ગળી જતાં ઝડપાયું!

હજી તો હાલમાં જ ખગોળવૈજ્ઞાનિકોએ બે ન્યૂટ્રોન તારાઓને જોડાઈ જતાં જોયા હતા. એના બીજા જ દિવસે એમણે એક બ્લૅક હોલને ન્યૂટ્રોન તારાને ગળી જતાં જોયું. આ ઘટનાને કારણે ગુરુત્વાકર્ષણીય મોજાં પેદાથયાં તેથી વૈજ્ઞાનિકોએ સંકેત મળ્યો. અહીં આપેલી આકૃતિ એ ક્રિયાનું કાલ્પનિક ચિત્ર છે. ૨૬મી ઍપ્રિલે અમેરિકાની લીગો અને ઈટલીની વર્ગો લૅબોરેટરીઓએ આ ઘટના જોઈ. જો કે સંકેત બહુ ક્ષીણ હતો એટલે વૈજ્ઞાનિકો તપાસમાં લાગ્યા છે કે એમણે જે જોયું તે સાચું છે કે એમને ભ્રમ પડ્યો. ૧.૨ અબજ પ્રકાશવર્ષ દૂર આ ઘટના બની હોવાની ધારણા છે.

પસાડેનામાં કૅલિફૉર્નિયા ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલૉજીની ખગોળવૈજ્ઞાનિક માનસી કાસલીવાલ આને લગતા કેટલાયે પ્રોજેક્ટોમાંથી એકનું સંચાલન કરે છે. એમનું કામ ગુરુત્વાકર્ષણીય મોજાની શક્યતાનો સંદેશ મળતાં જ આખા આકાશમાં એ ક્યાં હોઈ શકે તેની ભાળ મેળવવાનું છે. આ કામને Global Relay of Observatories Watching Transients Happen (GROWTH) કહે છે. ગુરુત્વાકર્ષણીય મોજાની નોંધ માટે ભારતમાં પણ એક કેન્દ્ર છે, એને પણ સાવધાન કરી દેવાયું હતું. મોજું આવ્યું ત્યારે ભારતમાં રાત હતી. હવે જો આ મોજાં બ્લૅક હોલ ન્યૂટ્રોન તારાને ગળતું હોય તેની પ્રતિક્રિયા રૂપે પેદા ન થયાં હોય તો એ બે ન્યૂટ્રોન તારાઓના જોડાનનાં સૂચક મનાશે અને આવું જોડાણ ત્રીજી વાર થયું હોવાનું નોંધાશે.

લીગો-વર્ગો માને છે કે એમને અઠવાડિયે એક વાર બે બ્લૅક હોલનું જોડાણ અને મહિનામાં એક વાર તારાઓનું જોડાણ જોવા મળશે. પહેલી ઍપ્રિલથી બન્નેએ કામ શરૂ કર્યું છે અને હજી સુધી તો એમની ધારણા સાચી પડી છે. કાસલીવાલ કહે છે કે બ્રહ્માંડ ખરેખર અદ્ભુત છે.

સંદર્ભઃ Nature 569, 15-16 (2019) doi: 10.1038/d41586-019-01377-2

https://www.nature.com/articles/d41586-019-01377-2

૦૦૦

(૩) નવું પ્લાસ્ટિક નવા રૂપે વાપરી શકાશે

પ્લાસ્ટિકનો કંઈ બીજી રીતે ઉપયોગ થઈ શકતો નથી. એટલે એ પર્યાવરણને પણ નુકસાન કરે છે. પરંતુ લૉરેંસ બર્કલે નેશનલ લૅબોરેટરીએ એક નવો પદાર્થ બનાવ્યો છે તેનું તમે ધારો તેટલી વાર, છેક એના અણૂ સુધી વિઘટન કરીને ફરી નવીનીકરણ ક્ર્યા પછી નવા રૂપે ઉપયોગમાં લઈ શકાશે.પ્લાસ્ટિક એટલે ખનિજ તેલમાંથી લીધેલા કાર્બન અને હાઇડ્રોજનનું સંયોજન કરીને બનાવેલો પદાર્થ. એને પોલીમર કહે છે. એમાં રંગ અને બીજાં કેટલાંક રસાયણો ઉમેરીને એને મજબૂત બનાવાય છે.

નેશનલ લૅબોરેટરીના ક્રિસ્ટેનસેનને એમની ટીમે શોધી કાઢ્યું કે ‘પોલીડાયકેટોએનામાઇન’ (ટૂંકમાં પીડીકે) નામનો પોલીમર એવો છે કે એમાંથી પ્લાસ્ટિકની જેમ ભેળવેલાં બીજાં રસાયણો છૂટાં પાડી શકાય છે. આથી મૂળ ‘મોનોમર’ બાકી રહી જાય છે. એમનો ફરી ઉપયોગ કરીને ઉચ્ચ પ્રકારનું પ્લાસ્ટિક બનાવી શકાય છે.

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-plastic-can-be-recycled-endlessly-180972130

૦૦૦

(૪) પૃથ્વી ૨૦ વર્ષ પહેલાં હતી તેના કરતાં આજે વધારે હરિયાળી છે. ભારત અને ચીનનો આભાર!

નાસા કહે છે કે આજે વીસ વર્ષ પહેલાં દુનિયામાં જેટલી લીલોતરી હતી તેના કરતાં વધારે લીલોતરી છે. આનો યશ ભારત અને ચીનને ફાળે જાય છે. આમ તો, બન્ને દેશોમાં આર્થિક લાભ માટે જમીનનો વધારેપડતો દુરુપયોગ થાય છે અને પાણી પણ બહુવેડફાય છે, પરંતુ તે સાથે નવાં વૃક્ષો વાવવામાં પણ ભારત અને ચીન દુનિયામાં સૌથી આગળ છે. ભારતમાં આઠ લાખ લોકો ૨૪ કલાકમાં પાંચ કરોડ નવાં ઝાડો વાવે છે, જે એક રેકૉર્ડ છે. નાસાએ વીસ વર્ષ પહેલાં ઉપગ્રહ દ્વારા મળેલા ડેટાની હાલમાં મળેલા ડેટા સાથે સરખામણી કરીને આ તારણ કાઢ્યું છે.

વિડિયોઃ

સંદર્ભઃ https://www.forbes.com/sites/trevornace/2019/02/28/nasa-says-earth-is-greener-today-than-20-years-ago-thanks-to-china-india/#266045cf6e13

૦૦૦