Bangladeshi Bloggers Killed

બાંગ્લાદેશમાં શહીદીને વર્યા પાંચ બ્લૉગરો

 

બ્લૉગ લખવાનું બહુ સહેલું છે. મોટા ભાગે આપણે સૌ આત્મસંતોષ માટે અને મુખ્યત્વે તો આપણાં લખાણો પ્રિન્ટ મીડિયામાં છપાવાની શક્યતા નહિવત્‍ હોવાથી બ્લૉગ લખીએ છીએ. પરંતુ કેટલાયે એવા છે કે જેઓ પોતાના આદર્શોને ફેલાવવા માટે મોતને મુઠ્ઠીમાં રાખીને બ્લૉગ લખે છે. એમનું લખેલું એમના દેશમાં જ છપાય એવી શક્યતા તો હોતી જ નથી પણ બ્લૉગ એમનું હાથવગું હથિયાર બની રહે છે. છેલ્લાં બે વર્ષમાં બાંગ્લાદેશમાં આવા પાંચ બ્લૉગરોને એમના અંધશ્રદ્ધા વિરોધી નાસ્તિક વિચારો માટે ઇસ્લામિક કટ્ટરપંથીઓએ મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા છે. આમાંથી ચાર હત્યાઓ તો છેલ્લા પાંચ મહિનામાં થઈ છે.

niloy

અહમદ રજિબ હૈદર (ફેબ્રુઆરી ૧૫, ૨૦૧૩)

૩૦ વર્ષના આર્કિટેક્ટ હૈદર કટ્ટરપંથીઓનો નીડરપણે સામનો કરતા. બાંગ્લાદેશના મુક્તિ સંગ્રામ વખતે પાકિસ્તાનને સાથ આપીને લોકોની હત્યાઓ કરાવનારા અબ્દુલ કાદિર મુલ્લાને યુદ્ધ અપરાધી તરીકે સજા કરવાની એમણે ઝુંબેશ છેડી. મુલ્લાને આજીવન કેદની સજા થઈ હતી. આ જ લોકો બંગબંધુ શેખ મુજીબુર રહેમાન અને બીજા નેતાઓની હત્યા માટે પણ જવાબદાર હતા. ૨૦૧૩માં ઢાકાના શાહબાગ વિસ્તારમાં લાખો લોકો એકત્ર થઈ ગયા. આજીવન કેદની સજાનો વિરોધ કરીને લોકોએ એને ફાંસી આપવાની માગણી કરી. બાંગ્લાદેશનું આ આંદોલન ‘શાહબાગ પ્રોટેસ્ટ્સ’ તરીકે ઓળખાય છે.

આ આંદોલન એટલું પ્રબળ બન્યું કે આખા દેશમાં ફેલાઈ ગયું અને ‘ગણ જાગરણ મંચ’ બનાવવામાં આવ્યો. સરકારે આ કેસ ચલાવવા માટે ટ્ર્રાઇબ્યૂનલની નીમણૂંક કરી તેના દસ જ દિવસની અંદર અહમદ રજિબ હૈદરને એમના ઘર પાસે જ મારી નાખવામાં આવ્યા. આંદોલનના જનક આ યુવાન બ્લૉગરની શહીદી પછી મુલ્લા તરફ નરમ વલણ દેખાડવાનું શક્ય પણ નહોતું. ૨૦૧૩ના ડિસેમ્બરમાં એને ફાંસી આપી દેવાઈ.

Shahbag_Projonmo_Square_Uprising_Demanding_Death_Penalty_of_the_War_Criminals_of_1971_in_Bangladesh_32___

અભિજિત રોય (ફેબ્રુઆરી ૨૬, ૨૦૧૫)

અભિજિત રોય બાંગ્લાદેશી અમેરિકન હતા. એ અને એમનાં પત્ની સાથે મળીને ‘મુક્તો મૉના’ (મુક્ત મન) નામનો રૅશનાલિસ્ટ બ્લૉગ ચલાવતાં હતાં. તર્કબદ્ધ દલીલો અને રૂઢિવાદીઓની ખુલ્લા પાડવાના એમના અડગ સંકલ્પને કારણે  મુક્તો-મૉના/(મુક્તો-મૉના) બ્લૉગ બાંગ્લાદેશના અનેક પ્રગતિશીલ અને લોકશાહીવાદી રૅશનાલિસ્ટો માટે એક મંચ બની ગયો હતો. (મુક્તો-મૉનાનું  About પૃષ્ઠ)

આજે આપણે દર વર્ષે ૨૧મી ફેબ્રુઆરીએ ‘આંતરરાષ્ટ્રીય માતૃભાષા દિન’ મનાવીએ છીએ પણ ખરેખર તો ૧૯૪૯માં એ દિવસે પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં ઉર્દુ ઠોકી બેસાડવાના પાકિસ્તાની હકુમતના વિરોધમાં આંદોલન શરૂ થયું હતું. પૂર્વ પાકિસ્તાનીઓ બંગાળી ભાષા માટે પોતાના પ્રાણ આપતાં પણ અચકાયા નહોતા. આજે પણ દર વર્ષે બાંગ્લાદેશમાં ‘એકુશે ફેબ્રુઆરી’ ઊજવાય છે. આ વર્ષની ૨૧મી ફેબ્રુઆરીએ પણ ઢાકામાં પુસ્તક મેળો યોજાયો હતો. અભિજિતને મિત્રોએ એમના સામે જોખમ હોવાની ચેતવણી આપી હતી, પણ એની પરવા કર્યા વિના એ અમેરિકાથી ઢાકા ગયા અને ‘એકુશે ફેબ્રુઆરી’નો પુસ્તક મેળો જોઈને બહાર નીકળ્યા, એક બાગ પાસે પહોંચ્યા ત્યારે ચારપાંચ જણે એમને ઘેરી લીધા અને ગોળીએ દઈ દીધા. એ વખતે પોલીસવાળા ત્યાં હાજર હતા પણ એમણે ખૂનીઓને ભાગી જવા દીધા. એમનાં પત્ની પણ આ હુમલામાં ઘાયલ થયાં.

જો કે ‘મુક્તો મૉના’ બ્લૉગ હજી પણ ચાલે છે. માત્ર અભિજિત નહીં, આ વર્ષે જે બ્લૉગરોની હત્યા થઈ છે એમણે અભિજિત પછી પણ એના પર લખવાનું બંધ ન કર્યું તે એમના મોતનું કારણ બન્યું છે. ૨૦૧૫માં અભિજિત સહિત ચાર જણની હત્યાઓ થઈ ચૂકી છે.

વસીકુર રહેમાન બાબુ (માર્ચ ૩૦, ૨૦૧૫)

અભિજિતની હત્યા પછી પાંચ જ અઠવાડિયે કટ્ટરપંથીઓ ફરી ત્રાટક્યા અને ૨૭ વર્ષના યુવાન વસીકુર રહેમાન બાબુની હત્યા કરી નાખી. વસીકુર અભિજિતની હત્યાથી અકળાયેલા હતા અને એમણે લખ્યું કે “કલમ સક્રિય રહેશે. તમારી માન્યતાઓના મૃત્યુ સુધી લખતી રહેશે.” વસીકુર એક ટ્રાવેલ એજન્સીમાં કામ કરતા હતા અને ૩૦મી માર્ચે ઑફિસ જવા માટે ઘરેથી નીકળ્યા ત્યારે બહાર રસ્તામાં એમનો કાળ વાટ જોતો હતો. ત્રણ મુસ્લિમ ઉદ્દામવાદીઓએ એમને ગોળીઓથી વીંધી નાખ્યા. ધોળે દિવસે આ બનાવ જોઈને આસપાસના લોકો ડઘાઈ ગયા, પણ ત્યાં રહેતા એક વ્યંઢળ ’લાવણ્યા’એ તરત જ બહાર આવીને બીજા વ્યંઢળોની મદદથી ત્રણેય હત્યારાઓને પકડી લઈને પોલીસને સોંપી દીધા.

પોલીસે એમની પાસેથી માહિતી કઢાવી તે પ્રમાણે ત્રણેય જણ એકબીજાને ઓળખતા નહોતા. માત્ર કોઈ ‘હુઝૂર’નો એમને હુકમ મળ્યો હતો.  “હુઝૂરે કહ્યું હતું કે વસીકુર ઇસ્લામના વિરોધી છે એટલે આસ્થાવાન મુસલમાન તરીકે એને મારી નાખવાની એમની ફરજ છે, એટલે અમે એની હત્યા કરી.”

અનંત બિજૉય દાસ (મે ૧૨, ૨૦૧૫)

છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષથી બાંગ્લાદેશના રાજશાહી, ખુલના, બારીસાલ અને સિલ્હટ જિલ્લાઓમાં ઉદ્દામવાદીઓનું જોર વધતું રહ્યું છે. ૧૯૧૩માં આ શહેરોમાં થયેલી મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીમાં બેગમ ખાલિદા ઝિયાની બાંગ્લાદેશ નૅશનલ પાર્ટી (BNP)ને બહુમતી મળી..ખાલિદા ઝિયાના પતિ ઝિયા ઉર-રહેમાન આર્મીમાં જનરલ હતા અને ૧૯૭૭માં એમણે લશ્કરી બળવામાં સત્તા કબ્જે કરી લીધી હતી. કટ્ટરપંથીઓ એ વખતથી જ બેગમ ખાલિદા ઝિયા સાથે રહ્યા છે. પરંતુ સિલ્હટમાં અનંત બિજૉય દાસ જેવા નિર્ભય વિરોધીઓ પણ રહ્યા છે. અનંત પણ મુક્તો-મૉના માટે લખતા. એ સિલ્હટની એક બૅન્કમાં કામ કરતા હતા. અહમદ રજિબ હૈદરનાં લખાણોથી પ્રેરાઈને બનેલા ‘ગણ જાગરણ મંચ’માં પણ સક્રિયતાથી ભાગ લેતા હતા.

નીલૉય નીલ (ઑગસ્ટ ૭, ૨૦૧૫)

આ મહિનાની સાતમી તારીખે અન્સાર અલ ઇસ્લામ નામના સંગઠનના હત્યારાઓ નીલના ઘરમાં ઘૂસી ગયા અને એમને રહેંસી નાખ્યા. આ સંગઠન ભારતીય ઉપખંડમાં અલ કાયદા (AQIS – Al Qaida in Indian Subcontinent)ની શાખા છે અને એણે એમની હત્યાની જવાબદારી લીધી છે.નીલ પણ મુક્તો-મૉનાના નિયમિત લેખક હતા.

એમણે એ જ દિવસે પોતાના ફેસબુક પેજ પર લખ્યું હતું કે પોલીસ એમને રક્ષણ આપવા તૈયાર નથી. એમણે વિવરણ આપ્યું છે તે પ્રમાણે બે જ દિવસ પહેલાં એ અનંત બિજૉય દાસની હત્યાના વિરોધમાં યોજાયેલી રૅલીમાં ભાગ લેવા ગયા હતા. ત્યાંથી પાછા ફરતા હતા ત્યારે બસમાં બે માણસો એમની સાથે હતા, એ જ્યાં ઊતર્યા અને બીજા વાહન (લૅગૂના)માં બેઠા ત્યારે એક જણ એમાં પણ ચડ્યો. તે પછી એમને ખાતરી થઈ કે એ લોકો એમનો પીછો કરતા હતા ત્યારે એ પોલીસ સ્ટેશને ગયા. પરંતુ ત્યાં એક પોલીસ ઑફિસરે ફરિયાદ (એમના શબ્દોમાં ‘જનરલ ડાયરી’) લેવાની ના પાડી અને એમની સમક્ષ રહસ્ય છતું કર્યું. એણે કહ્યું કે જે કોઈ વ્યક્તિગત રક્ષણની ફરિયાદ લખે તેની એ રક્ષણ આપવાની અંગત જવાબદારી બની જાય છે, પછી એને કંઈ થાય તો ફરિયાદ લખનારની નોકરી પણ જાય! નીલ બીજા પોલીસ્સ સ્ટેશને ગયા તો ત્યાં એને જવાબ મળ્યો કે આ કેસ એમના થાણાનો નથી. પણ તે સાથે જ પોલીસ ઑફિસરે એમને જેમ બને તેમ જલદી દેશ છોડી જવાની પણ સલાહ આપી!

ફેસબુક પર આ લખ્યા પછીના બે-ત્રણ કલાકમાં જ અન્સારના હત્યારાઓ એમના ઘરમાં ધસી આવ્યા અને ઘરનાં બીજાં સભ્યોની નજર સામે જ એમની લોથ ઢાળી દીધી.

૦-૦-૦

સવાલ લોકોના મૂળભૂત લોકશાહી અધિકારોનો છે. ભારતના બંધારણમાં ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યની બાંહેધરી આપવામાં આવી છે. દરેક નાગરિક પોતાની મરજી હોય તે ધર્મનું પાલન કરી શકે છે. પરંતુ આ અધિકાર ધાર્મિક જૂથોને નહીં વ્યક્તિઓને, નાગરિક તરીકે અપાયો છે. એટલે ધર્મને નામે કોઈ ધાર્મિક જૂથ પોતાના અથવા બીજા જૂથના સભ્ય પર અમુક જ માનવું, અમુક રીતે જ માનવું એવું દબાણ ન કરી શકે. એ જ રીતે ધર્મમાં ન માનવું હોય તો એ પણ એનું વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય છે. કોઈ નાગરિક ઈશ્વરમાં માનતો હોય અને કોઈ ન માનતો હોય, બન્નેના અધિકાર સમાન છે. કોઈ ઉપર બળજબરીથી, દાદાગીરીથી કે બહુમતીના જોરે વિચારો ઠોકી બેસાડવા અને સમાજના એક આખા વર્ગ માટે દ્વેષ ફેલાવવો એ ફાસીવાદ છે. આવા ધાર્મિક ફાસીવાદે આ હિંમતવાન રૅશનાલિસ્ટ બ્લૉગરોનો ભોગ લીધો છે. આ બ્લૉગરો ધાર્મિક અંધશ્રદ્ધા અને દાદાગીરી સામે પડકાર રૂપ હતા. બાંગ્લાદેશના આ બ્લૉગરોને નમ્ર અંજલિ.

૦-૦-૦-૦

 સંદર્ભઃ

  1. https://en.wikipedia.org/wiki/Ahmed_Rajib_Haider
  2. http://en.rsf.org/bangladesh-well-know-blogger-hacked-to-death-18-02-2013,44093.html
  3. http://en.rsf.org/bangladesh-well-know-blogger-hacked-to-death-18-02-2013,44093.html
  4. http://www.theguardian.com/media/greenslade/2015/may/13/another-secular-blogger-hacked-to-death-in-bangladesh
  5. http://scroll.in/article/726937/the-last-posts-of-murdered-bangladeshi-blogger-ananta-bijoy-das
  6. http://kafila.org/2015/04/01/and-then-they-came-for-oyasiqur-rahman-babu/
  7. http://bdnews24.com/bangladesh/2015/03/30/blogger-hacked-to-deathin-dhaka-police
  8. http://bdnews24.com/bangladesh/2015/08/09/committee-formed-to-probe-slain-blogger-niloys-claim-that-police-refused-to-register-gd-in-may
  9. http://www.hastakshep.com/intervention-hastakshep/ajkal-current-affairs/2015/08/07/niloy-neel-another-secular-blogger-hacked-to-death-in-bangladesh-fourth-this-year?utm_source=feedburner&utm_medium=email&utm_campaign=Feed%3A+Hastakshepcom+%28Hastakshep.com%29
  10. http://scroll.in/
  11. http://nsi-delhi.blogspot.in/2015/08/mukto-mona-statement-on-murder-of.html?utm_source=feedburner&utm_medium=email&utm_campaign=Feed:+NewSocialistInitiativensi+(+New+Socialist+Initiative+(NSI))
  12. http://www.niticentral.com/2013/07/01/radical-islamism-sees-a-boom-in-bangladesh-97896.html
  13. https://en.wikipedia.org/wiki/Ziaur_Rahman

 

 

Quit India

નવમી ઑગસ્ટ ૧૯૪૨ના દિવસે ગાંધીજીએ અંગ્રેજ હકુમત સામે અંતિમ લડાઈનું રણશિંગું ફૂંક્યું – ક્વિટ ઇંડિયા. આપણે આજે આ ટૂંકા સ્લોગનથી પરિચિત છીએ.

પ્યારેલાલજી જો કે આ સ્લોગન ગાંધીજીએ નહોતું બનાવ્યું. એ બનાવનાર કોઈ અમેરિકન પત્રકાર હતો જેનું નામ આપણે જાણતા નથી. પ્યારેલાલજી સુશીલા નય્યરના મોટા ભાઈ અને ગાંધીજીના અંગત સેક્રેટરી હતા અને એમણે Last Phase નામનું પુસ્તક લખ્યું છે જેનો ગુજરાતીમાં ‘પૂર્ણાહુતિ’ નામે અનુવાદ થયો છે. એમણે લખ્યું છે કે ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ સ્લોગનને ગાંધીજીને નામે ચડાવી દેવાયું છે, પણ ગાંધીજીના શબ્દો હતા. “Orderly British withdrawal” (અંગ્રેજો વ્યવસ્થિત રીતે હટી જાય). (Ref: Mahatma Gandhi: The Last Phase, Volume 1 Page 707)

Mahatma Gandhi: The Last Phase, Volume 1 Page 707ના સંબંધિત ભાગની ઝલક

પરંતુ ગાંધીજીએ ‘કરો યા મરો’ (Do or Die) સૂત્ર જરૂર આપ્યું હતું. ૧૮૫૪માં રશિયા સાથેની ક્રીમિયાની લડાઈમાં બ્રિટન પણ કૂદી પડ્યું હતું અને ઉક્રાઇના (અથવા યુક્રેન)માં બાલાક્લાવાની લડાઈમાં ખોટા આદેશને કારણે લગભગ ત્રીજા ભાગના સૈનિકો માર્યા ગયા કે ઘવાયા હતા. એમની કર્તવ્યનિષ્ઠા અને દેશભક્તિને અંજલિ આપવા લૉર્ડ ટેનિસને એક લાંબું અંજલિકાવ્ય રચ્યું હતું જેમાં આ શબ્દો હતાઃ

Theirs not to make reply,
Theirs not to reason why,
Theirs but to do and die.

ગાંધીજીને આ પંક્તિઓ પસંદ હતી ને એમણે છેક ૧૯૦૪માં દક્ષિણ આફ્રિકામાં ચાલતી લડત વખતે પણ એનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

૧૯૦૪માં દક્ષિણ આફ્રિકાની લડત

૧૯૩૯માં બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થતાં વાઇસરોય લિન્લિથગોએ ભારતને પણ જર્મની સામેના યુદ્ધમાં જોતરી દીધું. કોંગ્રેસે આનો વિરોધ કર્યો કે ભારત સ્વાધીન દેશ તરીકે જ યુદ્ધમાં જોડાવું કે નહીં તેનો નિર્ણય કરી શકે. કોંગ્રેસના પ્રાંતીય પ્રધાનમંડળોએ આના વિરોધમાં રાજીનામાં આપી દીધાં. બીજી બાજુ મુસ્લિમ લીગ બ્રિટિશ હકુમત સાથે રહી અને કોંગ્રેસી પ્રધાનમાંડળોએ રાજીનામાં આપ્યાં તે દિવસે ‘મુક્તિ દિન’ ઊજવ્યો. કોંગ્રેસે એક તરફથી યુદ્ધમાં તટસ્થ રહેવાનું નક્કી કર્યું, તે સાથે જ આઝાદી માટે સશક્ત આંદોલન ચલાવવાનો પણ નિર્ણય કર્યો. આથી કંઈક રસ્તો કાઢવા એ વખતની યુદ્ધ કૅબિનેટના વડા પ્રધાન ચર્ચિલે કૅબિનેટના એક ડાબેરી સાથી સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સના નેતૃત્વ હેઠળ માર્ચ ૧૯૪૨માં એક ડેલીગેશન મોકલ્યું. ક્રિપ્સે યુદ્ધ પછી ડોમિનિયન સ્ટૅટસ આપવાની દરખાસ્ત કરી અને પ્રાંતોને પણ પોતાનાં બંધારણ ઘડવાની સત્તા આપવાનું વચન આપ્યું. પણ કોંગ્રેસનો આગ્રહ હતો કે આઝાદીની તારીખ જાહેર કરવી જોઈએ. ગાંધીજીએ ક્રિપ્સની દરખાસ્તો પર તીખી ટિપ્પણી કરીઃ “એ ફડચામાં જતી બૅન્ક પર આગળની કોઈ તારીખે વટાવવાનો ચેક છે.!” (It is a postdated cheque on crashing bank).

આના પછી ગાંધીજીએ ૨૭મી ઍપ્રિલે કોંગ્રેસને એક ઠરાવનો મુસદ્દો આપ્યો તેમાં એમણે અસહકારના વિરાટ આંદોલનની યોજના રજૂ કરી હતી. ૧૪મી જુલાઈએ વર્ધામાં કોંગ્રેસની મીટિંગ વખતે નહેરુ, રાજાજી વગેરે નેતાઓને આવા જલદ કાર્યક્રમની સફળતામાં શંકા હતી, તો સરદાર પટેલ અને મૌલાના આઝાદ જેવા નેતાઓ ગાંધીજીની પડખે રહ્યા. જો કે અંતે ઠરાવ મંજૂર થયો ત્યારે નહેરુ અને બીજા નેતાઓએ પણ એને ટેકો આપ્યો. હવે કોંગ્રેસ ખરાખરીનો જંગ ખેલવા તત્પર હતી. જવાહરલાલ નહેરુએ અમેરિકી છાપાંઓને ૧૪મી જુલાઈના ઠરાવનો મુસદ્દો બહુ પહેલાં મોકલી દીધો હતો એટલે એને ત્યાં બહુ પ્રસિદ્ધિ મળી. અમેરિકામાં ભારત માટે ઘણી સહાનુભૂતિ હતી અને અમેરિકન રાષ્ટ્ર્પતિ રુઝવેલ્ટ ભારતને આઝાદી આપવાની ખુલ્લી હિમાયત કરતા હતા પણ ચર્ચિલે સાફ ના પાડી દીધી કે જ્યાંસુધી યુદ્ધ ચાલુ હશે ત્યાં સુધી ભારતને આઝાદી આપવાનો વિચાર પણ થઈ ન શકે. તે પછી અમેરિકાએ પણ દબાણ કરવાનું છોડી દીધું.

ગાંધીજી ગોવાળિયા મેદાનમાં આવે છે

૧૯૪૨ની આઠમી ઑગસ્ટે મુંબઈના ગોવાલિયા ટૅંકના મેદાનમાં જંગી સભામાં કોંગ્રેસે ‘ભારત છોડો’ આંદોલન બીજા દિવસથી શરૂ કરવાનો ઠરાવ પસાર કર્યો. ત્રણ સભ્યોએ એના પર મત વિભાજન (division)ની માગણી કરી અને ૧૩ સભ્યોએ વિરોધ કર્યો પરંતુ ઠરાવ ભારે બહુમતીથી મંજૂર રહ્યો. ઠરાવમાં ગાંધીજીને આ સંઘર્ષના ‘કમાન્ડર’ બનાવવામાં આવ્યા.

ઠરાવ રજૂ થયો તે પહેલાં બોલતાં ગાંધીજીએ લોકોને ચેતવ્યા કે ઘણા લોકો પૂછે છે કે હું ૧૯૨૦માં હતો તે જ છું કે બદલાઈ ગયો છું. અહીં એમનો સંકેત ચૌરીચૌરાના બનાવ પછી એમણે આંદોલન પાછું ખેંચી લીધું તેના તરફ છે. આ પગલાએ ભારે વિવાદ સર્જ્યો હતો અને આજે પણ એને ચર્ચા થતી જ હોય છે. પણ ગાંધીજીએ ફરી કહ્યું કે હજી તેઓ અહિંસાના માર્ગે જ આંદોલન ચલાવવા માગે છે. એમણે કહ્યું કે જેમને અહિંસાનો રસ્તો પસંદ ન હોય તે આ ઠરાવની તરફેણમાં મત ન આપે.

આ આંદોલનને ગાંધીજી આંતરરાષ્ટ્રીય રંગ આપે છે. અહિંસાના માર્ગે કેમ આંદોલન ચલાવવું તેને પોતાની ઈશ્વરદત્ત કુશળતા ગણાવીને કહે છે કે આજે રશિયા અને ચીન પર પણ ખતરો છે ત્યારે હું આ મહાન બક્ષિસનો ઉપયોગ ન કરું અને જોતો રહું તે ન ચાલે. આપણે યાદ કરીએ કે જર્મની રશિયા પર ધસતું હતું અને ચીન જાપાની સૈન્યના અમાનુષી અત્યાચારોનું ભોગ બન્યું હતું. વિશ્વના રાજકારણમાં ગાંધીજી આજે હયાત હોત તો એમનું વલણ શું હોત તે આમાંથી સમજાય છે.

હવે વ્યવહારુ ગાંધી પ્રગટ થાય છેઃ “મને ખબર છે કે આપણી અહિંસા કેટલી અધૂરી છે અને આપણે આદર્શથી કેટલા બધા દૂર છીએ, પણ અહિંસામાં છેવટની નિષ્ફળતા કે પરાજય જેવું કંઈ હોતું નથી. એટલે મને વિશ્વાસ છે કે આપણી ઉણપો છતાં મોટાં પરિણામો આવતાં હોય છે…હું માનું છું કે આપણા સંઘર્ષ કરતાં વધારે લોકશાહીવાદી સંઘર્ષ બીજો કોઈ નથી. મેં કાર્લાઇલનું ‘ફ્રેન્ચ રેવલ્યૂશન’ જેલમાં વાંચ્યું અને પંડિત જવાહરલાલે મને રશિયન ક્રાન્તિ વિશે થોડું ઘણું કહ્યું છે, પણ મને લાગે છે કે આ સંઘર્ષો હિંસાથી લડાયા તેટલી હદે એ લોકશાહી આદર્શો સિદ્ધ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. મારી લોકશાહીની જે કલ્પના છે તેમાં બધાંને સમાન સ્વતંત્રતા મળશે.દરેક જણ પોતાનો માલિક હશે. હું તમને આ જ સંઘર્ષમાં જોડાવા આમંત્રણ આપું છું એક વાર જોડાશો, પછી હિન્દુ-મુસ્લિમના ભેદ ભૂલી જશો અને તમારી જાતને સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષમાં જોડાયેલા માત્ર ભારતીય તરીકે પિછાણશો.” એમણે બ્રિટિશરો પ્રત્યેના લોકોના વલણની પણ ચર્ચા કરતાં કહ્યું કે ઘણા લોકો કહે છે કે એમના વર્તનથી એમને નફરત થઈ ગઈ છે. ગાંધીજી કહે છે કે લોકો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ અને બ્રિટિશ પ્રજા વચ્ચે ફરક નથી કરી શકતા. આ ઘૃણાને કારણે ઘણા જાપાનીઓને આમંત્રણ આપવા પણ તૈયાર થઈ જાય છે, પણ એ તો બહુ ખતરનાક વાત છે. તમે એકના ગુલામ મટીને બીજાના ગુલામ બનશો….

ઠરાવ રજૂ થયા પછી ઉપસંહારમાં ગાંધીજીએ બહુ ઊંડાણથી સામાજિક સમસ્યાઓની પણ ચર્ચા કરી. એમના હિસાબે આ માત્ર રાજકીય આંદોલન નહોતું. એ ખરેખર આ આંદોલનને કારણે આઝાદી આવશે એમ માનતા હતા અને ભવિષ્ય તરફ એમની નજર મંડાયેલી હતી.

એ જ રાતે સરકારે ગાંધીજી અને બીજા નેતાઓની ધરપકડ કરી લીધી. લોકો સવારે ઊઠ્યા ત્યારે આ સમાચાર વાંચીને ઊકળાટ વધી ગયો. આખો દેશ ‘ભારત છોડો’ના નારાથી ગૂંજી ઊઠ્યો. પોલીસ અને લશ્કરે લોકોની ઉશ્કેરણી કરી. હિંસા પણ થઈ. ગાંધીજી જાણતા હતા કે આપણી અહિંસા અધૂરી છે. એમણે કહ્યું હતું કે પોતે ૧૯૨૦માં જે હતા તે જ ૧૯૪૨માં પણ હતા, બદલાયા નહોતા. પણ ખરેખર બદલાયા નહોતા? હિંસા છતાં આ વખતે એમણે આંદોલન પાછું ન ખેંચ્યું! ગાંધીજી સતત શીખતા રહ્યા, એક વિદ્યાર્થી બનીને.


ઋણ સ્વીકારઃ..

http://historypak.com/quit-india-movement-1942/

http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Quit_India_Movement

https://en.wikipedia.org/wiki/Quit_India_Movement#Resolution_for_immediate_independence

http://www.mapsofindia.com/on-this-day/8th-august-1942-mahatma-gandhi-launches-the-quit-india-movement-in-mumbai

http://www.gandhi-manibhavan.org/gandhicomesalive/speech6.htm