Three books on Partition of India

સત્તા સોંપણીની તારીખ સત્તાવાર રીતે ૩૦મી જૂન ૧૯૪૮ નક્કી કરવામાં આવી હતી પણ માઉંટબૅટને ક્રૂરતાથી વાઢકાપ કરીને આપણને ખંડિત ભારતની ભેટ દસ મહિના પહેલાં આપી દીધી. ગાંધીજીએ ત્રીસ વર્ષની આપખુદશાહી પછી જે સિદ્ધ કર્યું તે હતું, અને કોંગ્રેસ એને સ્વતંત્રતાઅને સત્તાની શાંતિમય સોંપણી કહે છે. હિન્દુમુસ્લિમ એકતાનો પરપોટો આખરે ફૂટી ગયો અને નહેરુ અને એમના ટોળાની સંમતિથી એક ધર્મઆધારિત રાજ્યનું નિર્માણ થયું અને એમનું કહેવું છે કેએમણે બલિદાનો આપીને સ્વાધીનતા મેળવી.” કોનું બલિદાન? જ્યારે કોંગ્રેસના ઉચ્ચ નેતાઓએ ગાંધીની સંમતિથી દેશના ભાગલા પાડ્યા, એનાં ફાડિયાં કર્યાં ત્યારે મારું મન તીવ્ર ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયું.”

ગાંધીજીના હત્યારા નાથુરામ ગોડસેનું કોર્ટ સમક્ષ અંતિમ નિવેદન

આજે મહાત્મા ગાંધીની ૬૮મી સંવત્સરી છે.

ઉપર ટાંકેલો ફકરો વાંચતાં એ સ્પષ્ટ થાય છે કે ભાગલા માટે ગાંધીજીને જવાબદાર માનતાં બળોએ એમની હત્યા કરી. આજે આ દ્વિરાષ્ટ્રવાદનાં હિમાયતી તત્ત્વોનું જોર વધ્યું છે અને ગાંધીજી આજે પણ એમનું નિશાન છે. આ સંજોગોમાં ભાગલા કેમ થયા, એના માટે જવાબદાર કારણો, એમાં ભાગ ભજવનાર પાત્રો વગેરેની ચર્ચા જરૂરી છે. આથી ભાગલા વિશેનાં ત્રણ મહત્ત્વનાં પુસ્તકોનો સાર જરા વિગતે રજૂ કરવાનું વિચાર્યું છે.

આ નવી લેખમાળા ૧ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૬થી શરૂ થાય છે અને દર અઠવાડિયે બે લેખ રજૂ કરાશે.

એ કહેવું જરૂરી છે કે આ ત્રણેય લેખકોનાં પોતાનાં દૃષ્ટિબિંદુ છે અને આ લેખમાળાનો હેતુ એની સમીક્ષા કરવાનો કે સાચાખોટાની પરીક્ષા કરવાનો નથી, માત્ર એમનાં દૃષ્ટિબિંદુ રજૂ કરવાનો છે.

હવે ત્રણેય પુસ્તકોની પ્રાથમિક માહિતી જોઈએ.

આયેશા જલાલલેખમાળાની શરૂઆત આયેશા જલાલના પુસ્તકથી કરીશું. શીર્ષક છેઃ The Sole Spokesman: Jinnah, The Muslim League and the Demand for Pakistan ( કૅમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસનું પ્રકાશન).

એ સૌ પહેલાં ૧૯૮૫માં પ્રકાશિત થયું અને ૧૯૯૪માં એની પેપરબૅક આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરવામાં આવી, ISBN 978-0-521-24462-6 Hardback // ISBN 978-0-521-45850-4 Paperback). એમણે મુખ્યત્વે જિન્નાને કેન્દ્રમાં રાખીને આ પુસ્તક લખ્યું છે. આયેશા જલાલ ૧૯૮૦માં અભ્યાસ કરતાં હતાં અને આ પુસ્તક ખરેખર તો એમનો મહાનિબંધ છે! પરંતુ ભારતની આઝાદીના સંગ્રામની કરુણ અને અકલ્પ્ય પરિણતિની ચર્ચાઓમાં એનું મહત્ત્વનું સ્થાન બની રહ્યું છે.

વેંકટ ધુલિપાલાતે પછી આપણે બીજું પુસ્તક હાથમાં લેશું, એ છે, Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India. એના લેખક વેંકટ ધુલિપાલાની સિદ્ધિ એ છે કે આ પુસ્તક પણ આયેશા જલાલના પુસ્તકની જેમ ડૉક્ટરલ થીસિસ છે,

પરંતુ ભારત અને પાકિસ્તાન અને દુનિયાનાં પ્રતિષ્ઠિત અખબારોએ એને ભાગલા સંબંધી ઇતિહાસમાં નવા સોપાન તરીકે ઓળખાવ્યું છે. ન્યૂઝવીક સામયિકે એને ૨૦૧૫ના વર્ષમાં પ્રકાશિત સૌથી મહત્ત્વની સાહિત્યેતર કૃતિ તરીકે પ્રથમ સ્થાને મૂકી છે.( http://www.newsweek.com/most-important-international-nonfiction-books-2015-409800). લેખક વિલ્મિંગ્ટનમાં નૉર્થ કેરોલાઇના યુનિવર્સિટીમાં ઇતિહાસના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર છે.  (આ પ્રકાશન પણ કૅમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસનું છે. પ્રકાશન વર્ષ ૨૦૧૫ ISBN 9781107052123).

લેખમાળા દરમિયાન એ સ્પષ્ટ થતું જશે કે જલાલ અને ધુલિપાલાનાં અવલોકનો અને તારણો શી રીતે જુદાં પડે છે.

શમ્સુલ ઇસ્લામ ત્રીજું પુસ્તક છે, Muslims Against Partition (PHAROS Media and Publishing House Pvt. Ltdનું પ્રકાશન-૨૦૧૫). ISBN 139788172210670 અને ISBN 108172210671.

એના લેખક શમ્સુલ ઇસ્લામ દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં રાજ્યશસ્ત્ર વિષયના વ્યાખ્યાતા હતા અને પ્રગતિશીલ સંગઠનો સાથે જોડાયેલા છે. એમનું પુસ્તક આપણાથી અજાણી એવી દિશામાં પ્રકાશ ફેંકે છે.

આશા છે કે આ લેખમાળા વાચકોને પસંદ આવશે.

– દીપક ધોળકિયા

The Sock and the Spinning Wheel

ગાંધીજી અને કામૂ

ફ્રાન્સના વિશ્વવિઅલ્બેર કામૂ (Albert Camus)ખ્યાત સાહિત્યકાર અલ્બેર કામૂ (Albert Camus)ના નામથી કોઈ સાહિત્યપ્રેમી અપરિચિત નહીં જ હોય. પરંતુ વૈચારિક રીતે કામૂ ગાંધીજીની બહુ નજીક હતા, એ વાત કદાચ બહુ જાણીતી નથી.

૧૯૫૫માં રશિયાના નેતાઓ ખ્રુશ્ચેવ અને બુલ્ગાનિન ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. રાજઘાટ ખાતે મહાત્મા ગાંધીની સમાધિ પર પુષ્પાંજલી આપવા ગયા ત્યારે રશિયન નેતાઓ ભારતીય પરંપરા પ્રમાણે બૂટ ઉતારીને, માત્ર મોજાં પહેરીને સમાધિ સુધી ગયા. આ ઘટના વિશે કામૂએ એક્સપ્રેસના ૨૨ નવેમ્બર ૧૯૫૫ના અંકમાં તંત્રીલેખ લખ્યો જેનું મૂળ ફ્રેન્ચમાં શીર્ષક હતું, La chaussette et le rouet શીર્ષક હતું, image

પત્ર ખોળી કાઢીને સૌ પ્રથમ વાર The Sock and the Spinning Wheel શીર્ષક હેઠળ અંગ્રેજીમાં મૂકવાનો યશ ડૉ. મંગેશ કુલકર્ણીને ફાળે જાય છે. અહીં એ મૂળ અંગ્રેજીમાંથી કરેલો અનુવાદ –મોજાં અને ચરખો’ – શીર્ષક હેઠળ ડૉ. કુલકર્ણી અને ‘ગાંધી માર્ગ’ (જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૫)ના આભાર સાથે રજૂ કર્યો છે.

યશ ડૉ. મંગેશ કુલકર્ણી પૂણેની સાવિત્રીબાઈ ફૂળે યુનિવર્સિટીના પોલિટિક્સ ઍન્ડ પબ્લિક ઍડમિનિસ્ટ્રેશન વિભાગમાં અધ્યાપન કાર્ય કરે છે અને તે પહેલાં એમણે ઝોમ્બા (મલાવી), ગોટિંગન (જર્મની), બિલાબાઓ (સ્પેન) અને વિયેના (ઑસ્ટ્રિયા)ની યુનિવર્સિટીઓમાં પણ સેવાઓ આપી છે. એમને ર્કફેલર આર્કાઇવ સેંટર, ન્યૂ યૉર્ક, યુરોપીય કમિશનની ઍરાઝ્મસ મુન્દુસ સ્કૉલરશિપ મળી છે. તે ઉપરાંત એમણે સ્વીડન અને ફ્રાન્સમાં વિઝિટિંગ સ્કૉલર તરીકે આમાંત્રણ મળ્યું હતું.

ડૉ. કુલકર્ણીએ કેટલાંયે પુસ્તકોનું જાતે અથવા સંયુક્ત રીતે સંપાદન કર્યું છે. વિવિધ વિષયો પરના એમના લેખો નિયમિત રીતે પ્રકાશિત થતા રહે છે અને નજીકના ભવિષ્યમાં અલ્બેર કામૂના રાજકીય વિચારો વિશેનું એમનું પુસ્તક પ્રકાશિત થવાનું છે.

દીપક ધોળકિયા

  મોજાં અને ચરખો

અલ્બેર કામૂ

આ રોમાંચકારી સદીમાં જન્મ લીધો છે એ કેવી મોટી સદ્‍ભાગ્યની વાત છે! મેં જ્યારે વાંચ્યું કે શ્રી બુલ્ગાનિન અને ખ્રુશ્ચોવ ગાંધીની સમાધિ પર ફૂલો ચડાવવા ગયા ત્યારે એમણે બૂટ ઉતારી નાખ્યા અને માત્ર મોજાં જ પહેરી રાખ્યાં હતાં. ખરેખર, મેં કદીયે તદ્દન અસંભવ હોય એવા સપનામાં પણ કલ્પના નહોતી કરી કે એક યોગીને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે એક માર્શલ અને એક કૅપ્ટનને પોતાના બૂટ ઉતારતાં મારા જીવન દરમિયાન હું જોઈ શકીશ. પણ આ હવે એક હકીકત છે. દુનિયાએ આશ્ચર્યથી જોયું કે બસો સશસ્ત્ર ડિવીઝનો અને આખી લશ્કરી મશીનરી એમના વડાઓના રૂપમાં અહિંસાના મહાન ઉપદેશક સમક્ષ નતમસ્તક થવા માટે ઉપસ્થિત થઈ.

એ સાચું કે આવાં અંજલિ આપવાનાં કામોમાં કંઈ હોતું નથી. એ પણ સાચું કે કોઈ ગાંધી એમને પછી મળવાનો હોય અને કંઈ લાભ થવાનો હોય તો આ મહાન અને સારા માણસોમાંથી કોઈ એવો નહીં હોય કે જે પોતાનાં મોજાં ઘસી નાખવા તૈયાર ન હોય, ભલે ને, એમના મોતીજડેલા બૂટ ઉપર મોજાં ચડાવવાં પડે! પરંતુ ખાસ કરીને આ કિસ્સામાં, એક અનિવાર્ય આંતર્વિરોધ પણ છે. વર્ષો સુધી સોવિયેત એન્સાઇક્લોપીડિયા અને લાખો માણસો જે માણસને લોકોની લાગણીઓને ભડકાવનાર અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદનો દલાલ ગણાવતાં રહ્યાં છે તેની જ સમાધિ પર – સાવ જ મૂંગે મોઢે – ફૂલો ચડાવવાનું સહેલું તો નહીં જ રહ્યું હોય.

આ પવિત્રતા એમણે ટીટો તરફ દેખાડેલા મૈત્રીભાવ કરતાં પણ વધારે અચરજભરી છે. ક્રેમલીન અને બેલ્ગ્રાદને તો માત્ર ઔપચારિક બાબતો જ અલગ પાડે છે. છેવટે તો ટીટો એમના જ સાગરિત હતા, જેમનું કામ સામ્યવાદની સ્થાપના અને લશ્કરી તાકાત જમાવવાનું હતું. બીજી બાજુ, ગાંધી અને લેનિન વચ્ચે મૂળભૂત મુદ્દાઓ વિશે જ મતભેદ હતો. એવું નથી કે ગાંધી લેનિન કરતાં ઓછા વાસ્તવવાદી હતા. જરાય નહીં. સીધી સાદી વાત એ છે કે ગાંધી માનતા કે હિંસા એને જે અપનાવે તેને જ રૂંધે છે અને આ વ્યાખ્યા મુજબ લેનિનનું મન સ્વાભાવિક સરળતાને બદલે હત્યાઓમાં જ રાચતું રહ્યું. હિંસા અંતે પ્રભાવહીન નીવડે છે.

મૉસ્કોમાં ગાંધીનો વિરોધ શા માટે થતો હતો? એ્મના પર પસ્તાળ પડતી હતી તે એટલા માટે નહીં કે એમણે અહિંસાના ઉપદેશો આપ્યા, કારણ કે આ ઉપદેશો જે હિંસા આચરતા હોય તેમના માટે જ છે. પરંતુ કારણ એ કે એમણે ૪૦ કરોડના દેશને એક પણ માણસની હત્યા વિના મુક્ત કરાવ્યો. આ યથાર્થ માટે કોઈ એમને માફ કરી શકે? વાસ્તવિકતાને માર્ક્સવાદીઓ પોતાનો ઇજારો માને છે પણ અંતે તો ગાંધી સાચા પડ્યા. બરાબર એ જ ક્ષણથી એ વાંધાને લાયક બની ગયા અને જે લોકો પોતાનો પ્રભાવ વધારવા માટે હિંસાને બહાનાં તરીકે આગળ ધરતા હોય તેવા કેટલાકના મનમાં એ અપરાધભાવ પેદા કરતા રહ્યા, પછી એવા લોકો એમનું નામ લઈને સત્તા પર આવ્યા હોય કે પોતાના ક્રૂર માલિકો મારફતે એમની પૂજા કરતા હોય.

જે હોય તે, અંતે આ મહાન ઉપદેશની વર્ષો સુધી ઠેકડી ઉડાવ્યા પછી, એને ધુત્કાર્યા પછી, ક્રેમલીને એની સમક્ષ માથું નમાવ્યું છે. લોકોની ભૂલવાની શક્તિ આશ્ચર્યજનક છે અને ભલે ને, ફરી પાછું બધું હતું તેવું જ રહે, પણ હવે અમુક શબ્દો બોલવાનું એટલું સહેલું નહીં રહે; કારણ કે તરત એનો જવાબ મળશે, અને ગાંધી ફરી એક વાર સાચા પુરવાર થશે. એનું કારણ એ કે ગાંધીએ શીખવ્યું છે કે શબ્દ પણ એક કાર્ય છે અને જો કોઈ પોતાનું બલિદાન આપવાની હદ સુધી પોતાના જીવનને ઇતિહાસ સાથે જોડી દે તો શબ્દ ઇતિહાસને પણ આકાર આપી શકે છે. ગાંધી માનતા કે હિંસાના ખંધા હઠાગ્રહને માત્ર સૌમ્યતાની અડિયલ મમત અને શાંતિની શક્તિ જ પરાસ્ત કરી શકે. છેલ્લાં દસ વર્ષમાં ભારત સરકારની બંદૂકો સામે લાખો લોકોએ આ માન્યતાને સાચી ઠરાવી છે અને હવે તો છેલ્લા ત્રણ દિવસમાં બે સોવિયેત નેતાઓએ પણ એ કબૂલ કર્યું છે.

પરંતુ સોવિયેત નેતાઓએ હજી પણ પરિપૂર્ણતાના માર્ગમાં એક કદમ આગળ જવાની જરૂર છે. દાખલા તરીકે, શ્રી ખ્રુશ્ચેવે વડાપ્રધાન નહેરુને કહ્યું કે કોઈ દેશ જ્યાં સુધી પોતાના ઉદ્યોગ ન હોય ત્યાં સુધી ખરેખર સ્વતંત્ર નથી હોતો. ગાંધી આ સટીક કથન સાથે સંમત થયા હોત; એમણે તો પોતાના ચરખા દ્વારા દેખાડ્યું જ છે કે કોઈએ પોતાની જરૂરિયાત સંતોષવા માટે બીજા પર આધાર ન રાખવો જોઈએ. પરંતુ એમણે તરત ઉમેર્યું પણ હોત કે ઔદ્યોગિક સ્વાતંત્ર્ય પણ પૂરતું નથી કે આપણે કહી શકીએ કે એ જ તો છે મુક્તિ – અથવા તો એ મુક્તિનું રક્ષણ કરી શકીએ. એના માટે માણસને ઔદ્યોગિક સ્વાતંત્ર્ય કરતાં કશુંક વિશેષ જોઈએ. ગાંધીએ આ રીતે માર્ક્સવાદનાં આંશિક સત્યો વાસ્તવિક અને સાર્વત્રિક વિચારથી કેમ જુદાં પડે છે તે પણ દેખાડ્યું હોત.

છોડો, આપણે એની બહુ આશા ન રાખીએ. આપણા માટે એ પણ ખુશીની વાત હશે કે સોવિયેત સંઘના આ બે પદાધિકારીઓ જેની સામે પરમ દિવસે પ્રાયશ્ચિત્ત કરતા ઊભા હતા, એ તુચ્છ પથ્થરના ટુકડામાંથી, ભલે ને માત્ર એક સેકંડ માટે, એમના પર શાણપણની લહેરખી પ્રસરી ગઈ હોય; ભલે ને, માત્ર એક સેકંડ માટેએમને યાદ આવી જાય કે રશિયન જનતાની ખરેખરી મહાનતા શી હતી. આ જ છે આપણાં અરમાન અને એના જ જોરે આપણે એક મહા તીર્થયાત્રા માટે આહ્વાન કરીશું જેમાં આપણા બધા પ્રકારના સત્તાધારીઓ અને એમના દરબારમાં બિરાજતા ચિંતકો અને વિદૂષકો આપણા જમાનાના આ મહાનતમ માણસની માફી માગશે; વર્ષો સુધી તેઓ મોઢેથી શાંતિની ઘોષણાઓ કરવાની સાથે યુદ્ધનાં કૃત્યોને બેશરમ થઈને છાવરતા રહીને ગાંધીનું અપમાન કરતા રહ્યા છે.

૦-૦-૦

મહાત્મા ગાંધીની ૬૮મી સંવત્સરી નિમિત્તે લેખ

101 uses for a Dead Mahatma: The Co-option of Gandhi for Non-Gandhian Causes

થોમસ વેબર

(‘ગાંધી માર્ગ’ના જુલાઈ-સપ્ટેબર ૨૦૧૫માં પ્રસિદ્ધ થયેલા લેખ 101 uses for a Dead Mahatma: The Co-option of Gandhi for Non-Gandhian Causes નો મુક્ત અને સંક્ષિપ્ત અનુવાદ અહીં સાભાર પ્રગટ કર્યો છે).

  imageથોમસ વેબરનો જન્મ ૧૯૫૦માં ઑસ્ટ્ર્લિયાના શહેર મેલબર્નમાં થયો. તેઓ લે’ ટ્રોબ યુનિવર્સિટીમાં સ્કૂલ ઑફ સોશ્યલ સાયન્સિઝમાં એસોસિએટ પ્રોફેસર તરીકે માનદ સેવા આપે છે. અને શાંતિ સંબંધી અધ્યયન કાર્યોના સંકલનની જવાબદારી સંભાળે છે. એમનાં પુસ્તકો Going Native: Gandhi’s Relationship with Western Wome, Gandhi, Gandhism and Gandhians, Gandhi and his disciple, On the Salt March: The Historiography of Gandhi’s March to Dandi, Gandhi’s Peace Army: The Shanti Sena and Unarmed Peacekeeping, Conflict Resolution and Gandhian Ethics અને Hugging the Trees: The Story of the Chipko Movement પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યાં છે.

૦-૦-૦

ગાંધીના નામે વેપલો : અ-ગાંધીય કાર્યોમાંય ગાંધીનો બ્રાંડ તરીકે ઉપયોગ

આજે પણ ગાંધી વિશે પારાવાર સાહિત્ય પ્રસિદ્ધ થતું રહે છે; દુનિયાની સમર્થ અને પ્રખ્યાત વ્યક્તિઓનાં મોંએથી એનું નામ આજે પણ સરતું રહે છે; જુદાં જુદાં અહિંસક આંદોલનો સાથે પણ એ એક નામ જોડાયેલું હોય છે તેમ જ, ભારતમાં અને દુનિયામાં ગાંધીજીના નામનાં અભ્યાસ કેન્દ્રો ખુલતાં રહે છે. આ દેખાડે છે કે ગાંધીનો પ્રભાવ દીર્ઘજીવી સાબિત થયો છે. કોઈ એમ કહી શકે છે કે ગાંધીજી પોતે પ્રચારમાં માનતા હતા એટલે એમણે પોતાને જ બ્રાંડ, સુપર બ્રાંડ, બનાવી દીધા. એમના મૃત્યુના લગભગ સાત દાયકા પછી પણ આ બ્રાંડની આંટ જામેલી છે.

આપણે જાણીએ છીએ કે ઘણા લોકો અને સામાજિક આંદોલનો ગાંધીજીને પોતાનો પ્રેરણાસ્રોત માને છે. પરંતુ, જે લોકોએ ગાંધીજીમાંથી પ્રેરણા નથી લીધી અને એમનાં કાર્યોને પણ ગાંધી સાથે જોડી શકાય તેમ નથી, એવા લોકોનું શું? એ લોકો પણ એમનું નામ વાપરી શકે છે, કેમ કે, હજી એ નામનો પ્રભાવ છે, એ બ્રાંડ આજે પણ વેચાય છે.

ગાંધીજી સાથે સંકળાયેલાં પ્રતીકો, અથવા એમનું નામ કે તસવીર વાપરવાનું હવે સામાન્ય બની ગયું છે. દાખલા તરીકે, હાલમાં ઍપલ કમ્પ્યુટર વાપરનારાઓએ ગાંધીના હાથમાંથી ચરખો હટાવીને લૅપટૉપ મૂક્યું. ફર્નીચર બનાવતી એક ફ્રેન્ચ કંપનીએ પણ ગાંધીજીનો ઉપયોગ કર્યો. કંપની ગાય (મરેલી કે મારેલી?)નું ચામડું ફર્નીચરમાં વાપરે છે. આ કંપનીના ગાંધી કહે છેઃ “આ ભાવે તો હું ત્યાગનો ત્યાગ કરું છું (At this price I am giving up sacrifice). ઑસ્લોમાં ‘રેસ્ટોરન્ટ ગાંધી’ માં લૅમ્બ કરી અને બટર ચિકન મળે છે. ‘Handi Gandhi’ રેસ્ટોરન્ટ માંસાહારી ડિશો સર્વ કરે છે અને કહે છેઃ Great Curries, No Worries. અમેરિકાની એક બીયર કંપનીએ ગાંધીના ચિત્ર સાથે પોતાની બ્રાંડ બજારમાં મૂકી. એની જાહેરાત કહે છેઃ Ideal for self-purification and seeking of truth and love. (આત્મશુદ્ધિ અને સત્ય તથા પ્રેમની ખોજ માટે આદર્શ). દાંડી કૂચનો આધાર લઈને અમેરિકાની એક પેન કંપનીએ પેન બનાવી, જેની કિંમત રાખી ૩૦,૦૦૦ ડૉલર. એક અમેરિકન માર્કેટિંગ કંપનીએ સેમિનાર ગોઠવ્યો. વિષયવસ્તુ હતું Selling Guns to Gandhi. આમાં કંઈ નવું નથી. ૧૯૨૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં અસહકાર આંદોલન સાથે ગાંધીજીએ રાષ્ટ્રીય આંદોલનનું સુકાન સંભાળી લીધું આનો લાભ લઈને એક કંપનીએ ‘મહાત્મા ગાંધી સિગરેટ’ બનાવીને વેચવાનું શરૂ કર્યું. સિગરેટના પૅકેટ પર ગાંધીજીની તસવીર પણ મૂકી. આ કંપનીએ તો ગાંધીજીને નીચાજોણું કરાવ્યું. આવું ચાલ્યા જ કરે છે. ભારતમાં ગાંધીના નામે વેચાતી પ્રોડક્ટોનો તો સુમાર નથી. આમાંથી એક પણ ચીજને ખાદી સાથે લેવાદેવા નથી. પરંતુ સૌથી મોટી વાત તો એ છે કે ગાંધીજીના પ્રપૌત્ર તુષાર ગાંધીએ જ વિવાદાસ્પદ પગલું ભર્યું અને એક લાયસન્સિંગ કંપની સાથે કરાર કરીને માર્કેટિંગ માટે ગાંધીની તસવીરનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપી. વીસા (Visa) કંપની એની પહેલી ગ્રાહક હતી. જો કે આ સોદો તરત જ રદ કરવો પડ્યો.

ભારતનાં રાજકીય વર્તુળોમાં ગાંધીનું નામ વટાવીને વેપલો કરવાની વૃત્તિ નવા રૂપે પણ વ્યક્ત થાય છે. નેતાઓ અને કાર્યકરો ખાદી પહેરે, ગાંધીજીના આદમકદ પોર્ટ્રેટ પાસે ઊભા રહીને ભાષણો આપે, ગાંધીજી વિશે પશ્ચિમી લેખકે કોઈ પુસ્તક લખ્યું હોય તો “રાષ્ટ્રપિતાનું અપમાન કર્યું” એવા ક્રોધભર્યા હાકલાપડકારા કરે – ભલે ને પુસ્તક વાંચવાની તસ્દી લેવાનું પણ જરૂરી ન લાગે. અને આ રાજકારણીઓ ગાંધીવાદી છે એમ તો કોઈ કહે જ નહીં.

ગાંધીજી મંજૂર કરે તેવાં પણ કેટલાંક કાર્યો છે, જેમાં પણ એમના નામનો ઉપયોગ એ રીતે થાય જાણે ગાંધીજીનું જીવનકાર્ય એટલા પૂરતું સીમિત હોય. નરેન્દ્ર મોદીનું સ્વચ્છ ભારત અભિયાન આ શ્રેણીમાં આવે. ઇતિહાસમાં જોતાં, છેક ૧૯૩૫ના ડિસેમ્બરમાં આવો જ પ્રયાસ થયો હતો. એ વખતનાં કૃત્રિમ સાધનો દ્વારા જન્મનિરોધનાં જબ્બર હિમાયતી માર્ગરેટ સેંગર વર્ધાના સેવાગ્રામ આશ્રમમાં ગાંધીજીને મળ્યાં. ભારતમાં જન્મનિરોધનું આંદોલન બળવત્તર બનતું જતું હતું અને શ્રીમતી સેંગરને સરોજિની નાયડુ અને કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ટેકો આપ્યો હતો. એમને હતું કે ગાંધીજી થોડાઘણા અંશે પણ જો ટેકો આપે તો એમના આંદોલનને બહુ મોટું બળ મળશે. બન્ને વચ્ચે એકબીજા માટે માનની લાગણી હતી અને પરસ્પર વિરોધી વિચારો હોવા છતાં એમના વિશે ગંભીરતાથી વિચાર કરવાની તૈયારી પણ હતી. બન્ને મળ્યાં, પણ તે પછી સેંગરે કહ્યું કે ગાંધીજીએ કૃત્રિમ સાધનોની સામે ધર્મની કે લાગણીઓની કે અનુભવની મજબૂત દીવાલ ઊભી કરી દીધી હતી અને એને તોડવા માટે જેવો ડાયનેમાઇટ જોઈએ તે એમની પાસે નહોતો. સેંગર સમાજમાં સ્ત્રીઓના દરજ્જાના મૂળભૂત સિદ્ધાંત સાથે આવ્યાં હતાં અને ગાંધીજીને મન પણ આ મુદ્દો અગત્યનો હતો અને અમુક રીતે વહેવારૂ મદદ કરવા પણ તૈયાર હતા. પરંતુ એમાં નડતી સમસ્યાઓ તરફ એમણે ધ્યાન ખેંચ્યું. જો કે અમુક અંશે ગાંધીજી બ્રહ્મચર્યના વિચારથી વ્યવહારમાં આગળ વધ્યા અને Rhythm Methodનો સ્વીકાર કર્યો એટલે કે નિયત રીતે આવતા દિવસોએ જ સહવાસ કરવામાં વાંધો નહીં એમ માની લીધું. સેંગરને પસંદ આવે એટલું તો આ નહોતું, પણ ગાંધીજીના પોતાના ‘ચોખ્ખી ના”ના મત કરતાં તો એ બહુ આગળ હતું.

એવો જ બીજો દાખલો સન્માનનીય જાપાની બૌદ્ધ સાધુ નિચિરેન ફૂજીનો છે. તેઓ બૌદ્ધ ધર્મના જન્મસ્થાનમાં જ એના પુનરુત્થાન માટે ૧૯૩૩માં ભારત આવ્યા. ગાંધીજીને પણ મળ્યા. એમને ગાંધીજીનું સમર્થન જોઈતું હતું. ધર્મપરિવર્તનના અભિયાન માટે આવેલા આ જાપાની સંતને ગાંધીજીએ શું કહ્યું હશે તેની કલ્પના કરી શકાય છે. એમણે ફૂજીને કહ્યું કે બૌદ્ધ ધર્મ ખરેખર તો હિન્દુ ધર્મનો જ એક ફાંટો છે અને ફૂજી આ વાત સમજવા માગતા હોય તો એમણે સંસ્કૃત અને પાલી ભાષાઓ શીખવી જોઈએ.

Mother India (1927) - Katherine MayoMother India - Katherine Mayoઆ બધા તો શુભાશયપૂર્ણ દાખલા છે, જેમાં ગાંધીના અનુમોદનની જરૂર જણાઈ હોય, પરંતુ કેટલાક દાખલામાં આવો શુભ ઇરાદો નહોતો. બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદનાં સમર્થક અમેરિકન લેખિકા કૅથેરાઇન મેયોએ એમનું નામચીન પુસ્તક Mother India લખ્યું. આ પુસ્તક અને લેખિકા વિશે એટલું બધું લખાયું છે કે એનું પુનરાવર્તન નથી કરવું, બસ, એટલું કહેવું પૂરતું થશે કે મેયો ૧૯૨૬માં એક પુસ્તક માટે સંશોધન કરવા ભારત આવ્યાં હતાં. ગાંધીજીને મળીને એમણે ભારતની સ્થિતિ વિશે એમના વિચારો જાણ્યા હતા અને અમેરિકા માટે એમનો સંદેશ પણ માગ્યો હતો. અંતે જ્યારે પુસ્તક પ્રકાશિત થયું ત્યારે એમણે ભારતની દશા માટે હિન્દુ સમાજવ્યવસ્થાને જવાબદાર ઠરાવી અને બ્રિટિશ હકુમતનાં વખાણ કર્યાં. ગાંધીજી તો ડઘાઈ જ ગયા અને એમણે આ પુસ્તકને ‘ડ્રેન ઇન્સ્પેક્ટરના રિપોર્ટ તરીકે ઓળખાવ્યું. મેયો શું લખવા માગતાં હતાં તે અગાઉથી જ નક્કી હતું કે એક પ્રવાસી તરીકે આંખકાન ખુલ્લાં રાખીને એમણે જે જોયું-સાંભળ્યુ તે લખ્યું એ વિવાદ ચાલ્યા કરશે પણ ગાંધીનો સૌથી વધારે દુરુપયોગ કર્યો હોય તો સામ્રાજ્યવાદી જાપાને. એ વખતે જાપાને ચીન પર આક્રમણ કર્યું હતું. જાપાનીઓ માનતા હતા કે તેઓ પશ્ચિમી સામ્રાજ્યવાદ સામે લડે છે અને બધા એશિયાઈ દેશોએ એમાં જાપાનની આગેવાની હેઠળ સહકાર આપવો જોઈએ. પણ જાપાનની આ ઇચ્છા માત્ર ઇચ્છા જ રહી. ગાંધીજીએ કહ્યું કે ચીન ઉપર જાપાનનું આક્રમણ પશ્ચિમી સામ્રાજ્યવાદીઓના આક્રમણ કરતાં જરાયે જુદું પડતું નથી.

૧૯૩૦ના દાયકામાં જાપાને ચીનનો મોટો વિસ્તાર પોતાના કબજામાં લઈ લીધો. તે પછી ૧૯૪૧નની સાતમી ડિસેમ્બરે એણે પર્લ હાર્બર પર હુમલો કર્યો અને ડચ ઈસ્ટ ઈંડીઝ, મલાયા અને બર્મા પર પણ વિજયપતાકા લહેરવી. જાપાન હવે ગાંધીજીની ચિંતાનું મુખ્ય કારણ બની ગયું. એમની નજરમાં જાપાન હુમલાખોર અને શોષક હતું. એમણે જાપાનના હુમલા સામે અહિંસક પ્રતિરોધ કરવાની હિમાયત શરૂ કરી. પોતે જાપાનને ટેકો નથી આપતા એ સ્પષ્ટ કરવા એમણે કહ્યું કે “બ્રિટિશ સત્તાને હટાવવા માટે લોકોએ જાપાનીઓનો ભરોસો ન જ કરવો જોઈએ. એ તો રોગ કરતાં પણ વધારે ખરાબ દવા હશે.”

૧૯૪૨ની ૧૮મી જુલાઈએ એમણે જાપાનીઓને સંબોધીને એક પત્ર લખ્યો જે ૨૬મી જુલાઈએ ‘હરિજન’માં છપાયો. એમને જાપાનીઓ પ્રત્યે દ્વેષભાવ નહોતો પણ એમણે લખ્યું કે “તમે ચીન ઉપર હુમલો કર્યો છે તેને હું સખત નાપસંદ કરું છું.”

આ પત્રમાંથી લંબાણપૂર્વક ટાંકવાની જરૂર છે.

“…દક્ષિણ આફ્રિકામાં મને સમાચાર મળ્યા કે રશિયન શસ્ત્રો સામે તમને ભવ્ય વિજય મળ્યો છે ત્યારે મને રોમાંચ થયો હતો. ૧૯૧૫માં હું દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત પાછો આવ્યો ત્યારે અમારા આશ્રમમાં અવારનવાર રહેતા જાપાની બૌદ્ધ સાધુઓના સંપર્કમાં આવ્યો……..

“આ સુખદ સંભારણાંની પશ્ચાદ્‌ભૂમિકામાં, મને એ વિચારીને બહુ દુઃખ થાય છે કે તમે ચીન પર કશી જ ઉશ્કેરણી વિના હુમલો કર્યો છે, અને મળતા અહેવાલો સાચા હોય તો એ મહાન અને પ્રાચીન દેશને તમે નિર્દયતાથી ખેદાનમેદાન કરી નાખ્યો છે.

“દુનિયાની મોટી સત્તાઓની હરોળમાં બેસવાની તમારી મહત્ત્વાકાંક્ષા યોગ્ય છે. ચીન ઉપર તમારું આક્રમણ અને ધરી-રાષ્ટ્રો સાથેનું તમારું જોડાણ એ મહત્ત્વાકાંક્ષાનો અતિરેક છે.

હું મુક્ત વ્યક્તિ હોત, અને તમે મને તમારા દેશમાં આવવાની પરવાનગી આપી હોય તો, જો કે મને નબળાઈ છે, તેમ છતાં મારી તબીયતને જોખમમાં મૂકીને પણ, હું તમારા દેશમાં આવ્યો હોત અને તમને વિનંતિ કરત કે ચીન અને દુનિયા સાથે, અને એ જ કારણે,તમારી પોતાની સાથે પણ, તમે જે અનિષ્ટ કરો છો તે રોકી દો.

“પરંતુ હું એવી સ્વતંત્રતા ભોગવતો નથી. અને અમે એક અનોખી સ્થિતિમાં છીએ; એક સામ્રાજ્યવાદનો પ્રતિકાર કરીએ છીએ. આ સામ્રાજ્યવાદને પણ અમે તમારા સામ્રાજ્યવાદ કે નાઝીવાદ જેટલો જ ધિક્કારીએ છીએ. એનો અમે પ્રતિકાર કરીએ છીએ તેનો અર્થ એ નહીં કે અમે બ્રિટિશ લોકોને નુકસાન કરવા માગીએ છીએ. અમે એમનો હૃદયપલટો કરવા માગીએ છીએ. બ્રિટિશ શાસન સામે અમારો નિઃશસ્ત્ર સંઘર્ષ છે. દેશનો એક મહત્ત્વનો પક્ષ વિદેશી શાસકો સાથે જીવસટોસટનો પણ મૈત્રીપૂર્ણ સંઘર્ષ કરે છે.

“પરંતુ એમને કોઈ વિદેશી સત્તાની મદદની જરૂર નથી. મને ખબર છે કે આ બાબતમાં તમને નરાતાળ જૂઠી માહિતી મળી છે કે આજે ભારતને માથે તમારા આક્રમણની શક્યતા તોળાય છે તે ઘડીએ અમે સાથી રાષ્ટ્રોને મુંઝવણમાં મૂકવા તૈયાર છીએ….

“બ્રિટનને અમે અપીલ કરી છે તે સાથે ઑફર પણ કરી છે કે સ્વાધીન ભારત સાથી રાષ્ટ્રોની ફોજને ભારતમાં રાખવા દેશે. આ ઑફરનો ઉદેશ એ છે કે અમે કોઈ પણ રીતે સાથી રાષ્ટ્રોના ઉદ્દેશોને નુકસાન કરવા નથી માગતા એ સાબિત કરી શકાય અને એ સાથે તમે પણ ગેરરસ્તે દોરવાઈને એવું માનતા ન થઈ જાઓ કે બ્રિટન જગ્યા ખાલી કરે એટલે એની જગ્યા લેવા માટે, બસ, તમારે માત્ર દેશમાં પગ મૂકવાનો છે. એ કહેવાની જરૂર નથી કે આવો કોઈ વિચાર હોય અને એને સિદ્ધ કરવા મથશો તો અમારા દેશની જેટલી તાકાત હશે તે તમામ કામે લગાડીને તમારો પ્રતિકાર કરવામાં અમે પાછા નહીં પડીએ.”

એમણે પત્રમાં “તમારો મિત્ર અને શુભ ચિંતક” એમ લખીને સહી કરી.

જાપાનના દૈનિક ‘યોમિઉરી’એ ૧૮મી સપ્ટેમ્બરે આ પત્ર પહેલા પાને પ્રકાશિત કર્યો. એનું મથાળું હતું: ‘ગાંધીનો જાપાનને ખુલ્લો પત્ર’. પરંતુ એમાં જાપાનને માફક આવે તેવી વાત રાખી અને બાકી બધું કાઢી નાખ્યું કે બદલી નાખ્યું. પ્રકાશિત પત્રમાં શું ફેરફાર થયા તે જોઈએઃ

પહેલો ફકરો તો જેમ હતો તેમ જ રહ્યો, પરંતુ તે પછીના બે ફકરા ઊડી ગયા. ચોથા અને પાંચમા ફકરાને ભેળવીને ધરખમ ફેરફાર કરી નાખવામાં આવ્યા. જાપાની ફકરો આ પ્રમાણે હતોઃ

“હું મુક્ત વ્યક્તિ હોત, અને તમે મને તમારા દેશમાં આવવાની પરવાનગી આપી હોય તો, જો કે મને નબળાઈ છે, તેમ છતાં મારી તબીયતને જોખમમાં મૂકીને પણ, હું તમારા દેશના રાજકારણીઓ સાથે વાત કરવા તમારા દેશમાં આવ્યો હોત પરંતુ હું એવી સ્વતંત્રતા ભોગવતો નથી. અને અમે એક અનોખી સ્થિતિમાં છીએ; એક સામ્રાજ્યવાદનો પ્રતિકાર કરીએ છીએ.”

ગાંધીજીના પત્રનો છઠ્ઠો ફકરો તો ઊડી જ ગયો. છેલ્લો ફકરો પણ ઊડી જ ગયો અને એની જગ્યાએ તદ્દન નવો ફકરો આવ્યો, જે આ પ્રમાણે છે.

“ભારતમાંથી બ્રિટિશ સત્તાને હટાવી લેવાની માંગ માટેના અમારા આંદોલન વિશે ગેરસમજ ન થવી જોઈએ. હકીકતમાં, જેવા સમાચાર મળે છે તે પ્રમાણે તમે ભારતના સ્વાતંત્ર્યને માન્યતા આપો છો અને ભારત પર હુમલો નહીં કરો એ નિઃશંક છે. તે ઉપરાંત, ભારત વિશેની તમારી નીતિ, જાણવા મળે છે તે પ્રમાણે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ કરતાં તદ્દન જુદી છે. ક્વિટ ઇંડિયાની માંગનો ઉદ્દેશ ભારતને એક ધૂંસરીમાંથી છોડાવવાનો અને બ્રિટનની લશ્કરી અને સામ્રાજ્યવાદી મહેચ્છાનો પ્રતિકાર કરવાનો છે.”

આમ, જાપાનની જનતા સુધી ગાંધીજીનું માત્ર નામ પહોંચ્યું, એમનો સાચો સંદેશ તો પહોંચ્યો જ નહીં. ગાંધીજી એમના જીવનના એ તબક્કામાં આ ગ્રહમાં સૌથી વિશેષ પ્રખ્યાત હતા. જાપાની જનતામાં ગાંધીજી બહુ જ આદરને પાત્ર હતા પણ એ જમાનામાં ઇંટરનેટ નહોતું અને જાપાનીઓ માત્ર એક જ ભાષા જાણતા હતા એટલે એમને જે કંઈ જાણવા મળતું તે માત્ર એમનાં છાપાં દ્વારા જ. આમ જાપાનીઓએ ગાંધીજીને અ-ગાંધીય લક્ષ્ય સિદ્ધ કરવામાં જોતરી દીધા.

એ ખરું કે આ બધા ઐતિહાસિક બનાવો છે અને એના પરથી એમ સાબિત ન થઈ શકે કે આજના જીવન પર એમનો કંઈ પ્રભાવ છે. પરંતુ પહેલાં જણાવ્યું છે તેમ એમની અસર દીર્ઘજીવી છે. પહેલાં એમને કૃત્રિમ જન્મનિરોધના ટેકામાં, બૌદ્ધધર્મના ફેલાવામાં, હિન્દુધર્મનાં દૂષણો દેખાડવામાં અને સામ્રાજ્યવાદ તેમ જ યુદ્ધના સમર્થક તરીકે જોતરવાના પ્રયાસ થયા, તો આજે એમનો ઉપયોગ કમ્પ્યુટરો અને દારુ, મોંઘી પેનો અને ફર્નીચરના વેચાણમાં અને રેસ્ટોરન્ટોના પ્રચારમાં પણ થઈ જ શકે છે.

હજી અ-ગાંધીય રાજકારણીઓની તો આપણે વાત જ નથી કરતા. ગાંધીનો જે રીતે ઉપયોગ થયો છે અને થતો રહ્યો છે તે જોતાં એટલું જ સમજવાની જરૂર છે કે મૃત મહાત્માના ૧૦૧ ઉપયોગ છે. પરંતુ આવા ઉપયોગ ગાંધીચીંધ્યા ઉદ્દેશો માટે જ હોય તેનું ધ્યાન રાખવાની જરૂર છે.

(મહાત્મા ગાંધીની ૬૮મી સંવત્સરી નિમિત્તે – લેખ ૧)

24th January, 1950 in the Constituent Assembly

ડૉ. બી.આર. આંબેડકર Dr. B R Ambedkar

૧૯૫૦ની ૨૪મી જાન્યુઆરી, મંગળવારે બંધારણસભામાં બે મહત્ત્વના નિર્ણયો લેવાયા. એક તો, આપણા રાષ્ટ્રગીત તરીકે ‘જન ગણ મન’ને માન્યતા અપાઈ અને દેશના રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદની બિનહરીફ ચૂંટણી થઈ. તે ઉપરાંત બંધારણસભાના સભ્યોએ બંધારણની હિન્દી પ્રત પર સહીઓ કરી.

આ કાર્યવાહીઓનો રિપોર્ટ CONSTITUENT ASSEMBLY OF INDIA (VOLUME XII)માં આપેલો છે; અહીં એના અમુક પસંદ કરેલા અંશોનો ગુજરાતી અનુવાદ પ્રસ્તુત કર્યો છે.

[બંધારણસભાના પ્રમુખ’(President) હતા, સંસદની રચના પછી લોકસભાના અધ્યક્ષ’(Speaker) અને રાજ્યસભાના સભાપતિ’ (Chairman) શબ્દો સ્થાપિત થયા છે, એટલે અહીં પ્રમુખશબ્દ વાપર્યો છે].

કૉન્સ્ટીટ્યુઅન્ટ ઍસેમ્બલી અગિયાર વાગ્યે કૉન્સ્ટીટ્યુશન હૉલમાં મળી.

(બંધારણસભાના) પ્રમુખ (માનનીય ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ) અધ્યક્ષસ્થાને હતા.

રાષ્ટ્રગીત વિશે નિવેદન

માનનીય પ્રમુખશ્રી : ચર્ચા માટે હવે એક મુદ્દો બાકી રહે છે, એ છે રાષ્ટ્રગીત વિશેનો મુદ્દો. એક વખત તો એવું વિચારેલું કે આ બાબત ગૃહમાં ચર્ચા માટે રજૂ કરવી અને ગૃહ એક ઠરાવ દ્વારા એના વિશે નિર્ણય લે. પરંતુ તે પછી એવું લાગ્યું કે આ બાબતમાં ઔપચારિક નિર્ણય લેવાને બદલે હું પોતે જ રાષ્ટ્રગીત વિશે નિવેદન કરું તે સારું રહેશે. એના પ્રમાણે હવે હું આ નિવેદન કરું છું:

શબ્દો અને સંગીતમાં બદ્ધ જન ગણ મનતરીકે ઓળખાતી રચના ભારતનું રાષ્ટ્રગીત રહેશે; એના શબ્દોમાં સરકાર મંજૂર કરે એવા ફેરફાર પ્રસંગવશ કરાશે; અને ભારતીય સ્વાતંત્ર્યના સંગ્રામમાં ઐતિહાસિક ભૂમિકા ભજવનાર ગીત વંદે માતરમને પણ જન ગણ મનજેટલું જ માન અપાશે અને એનો દરજ્જો પણ એની સમાન જ રહેશે.

(તાળીઓ).

આશા છે કે આનાથી સભ્યોને સંતોષ થશે.

ભારતના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી

માનનીય પ્રમુખશ્રી : હવેની બાબત છે, ચૂંટણીના પરિણામની જાહેરાત. હવે હું રીટર્નિંગ ઑફિસર અને કૉન્સ્ટીટ્યુઅન્ટ ઍસેમ્બલીના સૅક્રેટરી શ્રી એચ. વી. આર. આયંગરને આ જાહેરાત કરવા આમંત્રણ આપું છું.
ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ - સંસદ ભવનમાંનું તૈલ ચિત્ર Dr. Rajendra Prasad

શ્રી એચ. વી. આર. આયંગર (રીટર્નિંગ ઑફિસર અને કૉન્સ્ટીટ્યુઅન્ટ ઍસેમ્બલીના સૅક્રેટરી): પ્રમુખ મહોદય, મારે માનનીય સભ્યોને જણાવવાનું છે કે ભારતના રાષ્ટ્રપતિના પદ માટે માત્ર એક ઉમેદવારી પત્ર મળ્યું છે. ઉમેદવારનું નામ છે, ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ.

(લાંબા વખત સુધી તાળીઓનો ગડગડાટ).

એમના નામની દરખાસ્ત પંડિત જવાહરલાલ નહેરુએ રજૂ કરી છે,

(ફરીથી તાળીઓ),

અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે એને ટેકો આપ્યો છે.

(તાળીઓ ચાલુ).

રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીના નિયમો પૈકી નિયમ ૮ના પેટાનિયમ (૧) હેઠળ હું ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદને ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પદે વિધિવત્‍ ચુંટાયેલા જાહેર કરું છું.

(લાંબા વખત સુધી તાળીઓ).

માનનીય શ્રી જવાહરલાલ નહેરુ (યુક્ત પ્રાંત, સામાન્ય) : માનનીય પ્રમુખશ્રી, આજે આપને જે સર્વોચ્ચ સન્માન મળ્યું છે તે બદલ હું મારા તરફથી અને આ સન્માનનીય ગૃહના બધા સભ્યો વતી આદરપૂર્વક અભિનંદન આપું છું. આપના નેતૃત્વ હેઠળ આપણે ત્રણ વર્ષથી પણ વધારે સમય પહેલાં આ બંધારણસભાનું કામ શરૂ કર્યું, અને આ ત્રણ વર્ષ દરમિયાન ઘણુંય એવું બાન્યું છે, જેને કારણે આ દેશની સૂરત પલટાઈ ગઈ છે. આપણે ઉપરાઉપરી ઉથલપાથલો અને સંકટોનો સામનો કર્યો છે પણ ભારતની જનતા માટે બંધારણ ઘડવાનું કામ કરતા રહ્યા અને હવે આ કામ પૂરું કર્યું છે. એ પ્રકરણ પૂરું થયું. હવે નવો પુરુષાર્થ આપણી રાહ જૂએ છે અને એક કે બે દિવસમાં નવું પ્રકરણ શરૂ થશે. મહામુશ્કેલીઓનાં આ ત્રણ વર્ષ દરમિયાન અમને આપના કાબેલ નેતૃત્વનો અનુભવ મળ્યો એટલું જ નહીં, અમારામાંથી ઘણા આપને ત્રણ કે ત્રીસ વર્ષથી આઝાદીના જંગમાં આગલી હરોળમાં રહીને લડનારા ભારતના સૈનિક તરીકે ઓળખે છે. (તાળીઓ). તો, સાહેબ, અમે આપનું સ્વાગત કરીએ છીએ, અમારા નેતા તરીકે, પ્રજાસત્તાક ભારતના વડા તરીકે અને છેલ્લી એક પેઢી દરમિયાન આ દેશની સામે ઊભાં થયેલાં સંકટો અને તકલીફોનો અડગતાથી સામનો કરનારાઅમારા એક સાથી તરીકે. આજે એક ધ્યેય આ સભામાં પાર પડ્યું છે અને આ સભા એનું કામ પૂરું કરીને બંધ પડશે અથવા, કદાચ એમાં ધરખમ પરિવર્તન આવશે અને એનું પ્રજાસત્તાક ભારતની સંસદ તરીકે પુનરુત્થાન થશે. આપણે લાંબા વખત પહેલાં નક્કી કરેલું એક લક્ષ્ય સિદ્ધ થયું છે, હવે બીજાં લક્ષ્યો આપણી સમક્ષ ઊભાં થયાં છે. આપણે વીતેલાં વર્ષો દરમિયાન એક સપનું જોયું હતું એ તો સાકાર થઈ ગયું,પણ હવે, કદાચ પણે સાકાર કર્યું તે સપના કરતાં વધારે કઠિન બીજાં સપનાં, બીજાં ધ્યેયો આપણી સામે આવી ઊભાં છે. અમારા સૌ માટે એ ધરપતની વાત છે કે ભવિષ્યનાં આ લક્ષ્યો અને સંઘર્ષોમાં આપ પ્રજાસત્તાક ભારતના વડા તરીકે અમારી સાથે હશો, અને સાહેબ, હું આપના વડપણ નીચેના આ પ્રજાસત્તાકને મારી વફાદારી અર્પિત કરું છું.

(લાંબા વખત સુધી તાળીઓનો ગડગડાટ).

સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ  Sardar Vallabhbhai Patel

માનનીય સરદાર વલ્લભભાઈ જે. પટેલ (મુંબઈ, સામાન્ય): માનનીય પ્રમુખશ્રી અને મિત્રો, સાહેબ, આજે આપ રાષ્ટ્રના પ્રતિનિધિઓની સર્વસંમત ઇચ્છાથી રાજ્યના વડા બનો છો એ શુભ અવસરે આપ પર અભિનંદનોની ઝડીઓ વરસાવતા સામુદાયિક સ્વરોમાં જોડાવાની આપની પાસે અનુમતિ માગું છું.(તાળીઓ).માનનીય વડા પ્રધાનના મુખેથી સરેલા એકે-એક શબ્દને હું ટેકો આપું છું અને આજે આપને જે મહાનતમ સન્માન મળ્યું છે તે બદલ આપને અભિનંદન આપવા માગું છું. ત્રણ વર્ષથી આપ કૉન્સ્ટીટ્યુઅન્ટ ઍસેમ્બલીના પ્રમુખ તરીકે કામ કરો છો અને સભ્યોએ જોયું છે કે ઍસેમ્બલીની કાર્યવાહી આપ કેવી રીતે ચલાવો છો. આપ પર જે બોજ હતો તેને કારણે આપની તબીયત બગડતી જતી હતી તેથી એક વખત તો અમને ચિંતા થઈ ગઈ હતી, ગભરામણ થઈ હતી પણ વિધાતા કૃપાળુ છે અને આપને ફરી સ્વસ્થ બનાવ્યા અને અમને સૌને આપ પ્રજાસત્તાક ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપ્રમુખ અને રાજ્યના વડા તરીકે ચુંટાયા તે જોવાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું. ભારતના ઇતિહાસમાં આજનો દિવસ સુવર્ણાક્ષરે લખાશે અને અમને જરા પણ શંકા નથી કે આપના શાણપણ, આપના અડગ અને શાંત સ્વભાવ અને લોકો તેમ જ મુદ્દાઓ સાથે કામ લેવાની આપની કુનેહને કારણે દેશનાં માન અને પ્રતિષ્ઠા દિવસોદિવસ વધતાં રહેશે અને આપના વિલક્ષણ નેતૃત્વ હેઠળ દુનિયાનાં રાષ્ટ્રોમાં આપણો દેશ જે સ્થાનને લાયક છે તે એને મળશે. ઈશ્વરે આપના શિરે એક ભારે જવાબદારી મૂકી છે, એ પૂરી કરવામાં અમે આપના પ્રત્યે સંપૂર્ણ વફાદાર રહીએ અને તમામ પ્રકારે સહકાર આપીએ એવી સુબુદ્ધિ અમને મળે એવી હું ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરું છું. આપે આપના માયાળુ સ્વભાવથી અને હૃદયની શુભ ભાવનાથી માત્ર આ ગૃહના બધા સભ્યોનાં જ નહીં પણ આખા દેશના તમામ લોકોનાં દિલ જીતી લીધાં છે. આજે આપને જે સન્માન મળ્યું છે તેના માટે આપ સર્વથા સુયોગ્ય છો.

(તાળીઓ).

શ્રી બી. દાસ: પ્રમુખ મહોદય

પ્રમુખશ્રી: શ્રી દાસ બોલે તે પહેલાં હું, બસ, સભ્યોને એટલું યાદ અપાવવા માગું છું કે આવા પ્રસંગે હું અહીં બેઠો હોઉં અને ભાષણો સાંભળ્યા કરું અને એમાં એવી લાગણીઓ વ્યક્ત થતી હોય, જેના માટે હું લાયક પણ ન હોઉં; મારા માટે એ બહુ કફોડી સ્થિતિ છે. આથી સભ્યોને વિનંતિ કરું છું કે એમને બોલવું જ હોય તો એમની વાત થોડાંક વાક્યોમાં જ પૂરી કરે.

(ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદની આ ટકોર પછી પણ શ્રી બી. દાસ (ઓરિસ્સાઃ સામાન્ય), ડો. એચ. સી. મુખરજી (પશ્ચિમ બંગાળઃ સામાન્ય), શ્રી હુસૈન ઇમામ (બિહારઃમુસ્લિમ) બોલ્યા. ફરીથી રાજેન્દ્રબાબુએ દરમિયાનગીરી કરી…)

પ્રમુખશ્રી : ત્રણ વર્ષ પછી એક વાર, હું આશા રાખું છું કે ગૃહ મને આ ચર્ચાને રોકી દેવાની પરવાનગી આપશે.

(તેમ છતાં, વી. આઈ. મુનિસ્વામી પિલ્લૈ (મદ્રાસઃ સામાન્ય)એ એમને અભિનંદન આપતું વક્તવ્ય આપ્યું).

પ્રમુખશ્રી : આટલાં વર્ષો દરમિયાન મને સભ્યોનો સહકાર મળ્યો છે. મને આશા છે કે આજે પણ, એટલે કે છેલ્લા દિવસે, સભ્યો સહકાર આપવાનો ઇનકાર નહીં કરે. આથી માનનીય સભ્યોને મારી વિનંતિ છે કે આ ચર્ચા અહીં રોકી દો અને મને બહુ શરમાવો નહીં.

(શેઠ ગોવિંદદાસ બોલવા માટે માઇક પર આવ્યા. એ વખતે વિક્ષેપ પડ્યો).

પ્રમુખશ્રી : મને ખાતરી છે કે ગૃહ હંમેશની જેમ આજના પ્રસંગે પણ મારી સાથે જ છે, એટલે હું બોલવા માટે આતુર બધા સભ્યોને વિનંતિ કરું છું કે તેઓ બોલવાનું ટાળી દે.

આજના પ્રસંગની ગંભીરતાનો મને ખ્યાલ છે. એક લાંબા સંઘર્ષ પછી આપણે એક તબક્કો પાર કર્યો છે, અને હવે નવો તબક્કો શરૂ થાય છે. મારે માથે એક બહુ ભારે જવાબદારી મૂકવામાં આપ સૌની લાગણી જ દેખાઈ છે. હું હંમેશાં માનતો રહ્યો છું કે માણસને અભિનંદવાનો સમય એની નીમણૂક થાય ત્યારે નથી હોતો પણ એ નિવૃત્ત થાય ત્યારે હોય છે. અને આજે આપે મને જે પદ સોંપ્યું છે તે છોડવાનો સમય આવશે ત્યાં સુધી હું રાહ જોઈશ; આપ સૌએ, ચોમેરથી બધા મિત્રોએ, મારામાં જે વિશ્વાસ મૂક્યો છે અને જે સદ્‍ભાવના વરસાવી છે તેન લાયક હતો કે નહીં તે એ વખતે તપાસીશ. મારાં વખાણનાં ભાષણો સાંભળતો બેઠો હોઉં – અને ખરેખર બેઠો રહ્યો છું – ત્યારે મને મહાભારતની એક કથા યાદ આવે છે. એમાં તો એટલી બધી કપરી, ધર્મસંકટ જેવી સ્થિતિઓ આવે છે અને એવી દરેક સ્થિતિ ઊભી થાય, સમસ્યા એવી ગુંચવાયેલી લાગે ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ એના રસ્તા શોધી આપે છે. આવા જ કોઈ દિવસોમાં અર્જુને પ્રત્યિજ્ઞા લીધી કે એ અમુક કામ એ દિવસ પૂરો થતાં પહેલાં કરી લેશે અને ન કરી શકે તો ચિતા ગોઠવીને એમાં બળી મરશે. પાંડવો માટે તો આવો વિચાર પણ અસહ્ય હતો. શ્રીકૃષ્ણે રસ્તો કઢ્યો. એમણે કહ્યું, “તું એક જગ્યાએ બેઠો રહે અને પોતાનાં જ વખાણ કર્યા કર, અથવા તો બીજા લોકો તારાં વખાણ કરે તે સાંભળ્યા કર. બસ, એ પણ આપઘાતની બરાબર, જાતે બળી મરવા જેવું જ છે”. મેં પણ આવાં ઘણાં ભાષણ આવા જ ભાવથી સાંભળ્યાં છે કારણ કે એવી ઘણી બાબતો છે કે જે હું નહીં કરી શકું. અને એ પૂરાં કરવાની એક જ રીત છે કે હું આપઘાત કરી લઉં. પણ આજે મારી સ્થિતિ જરા જુદી છે. આપણા વડા પ્રધાન અને નાયબ વડા પ્રધાન મારા માટે લાગણીથી બોલતા હોય ત્યારે એનો પડઘો પાડ્યા વિના રહી જ ન શકું. પા સદીથી પણ વધારે વખતથી અમે સાથે જીવ્યા, સાથે કામ કર્યું અને બહુ નિકટતાથી સાથે મળીને સંઘર્ષ કર્યો છે. અમે એમાં કદી ડગ્યા નથી અને સાથે મળીને સફળ પણ થયા છીએ. આજે મને એક ખુરશીમાં ગોઠવી દીધો છે અને એની પાસેની ખુરશીઓમાં તેઓ બેઠા છે, અને બીજા પણ ઘણા સાથીઓ છે જેમની સાથેના મારા સંબંધોનું મારે મન બહુ ઊંચું મહત્ત્વ છે, તેઓ એમની પાસેની ખુરશીઓમાં બેસશે અને મને મદદ કરશે અને મને ખબર છે કે મારી સાથે આ ગૃહના સભ્યો અને ગૃહની બહાર અસંખ્ય મિત્રોની શુભેચ્છાઓ મારી સાથે છે ત્યારે મારા શિરે મુકાયેલી જવાબદારી બરાબર પૂરી થશે જ, પણ એટલા માટે નહીં કે હું કરી શકીશ, પણ સહિયારા પ્રયાસોથી આ ધ્યેયો પાર પાડવામાં આપણે સૌ સફળ થઈશું જ.

આજે દેશ સમક્ષ બહુ ઘણી સમસ્યાઓ છે અને મને લાગે છે કે હવે આપણે જે કામ કરવાનું છે તે બે વર્ષ પહેલાં કરતા હતા તેના કરતાં જુદી જાતનું છે. એમાં વધારે નિષ્ઠા, વધારે માવજત વધારે ધ્યાન અને વધારે ત્યાગની જરૂર રહેશે. બસ, હું એટલી જ આશા રાખી શકું કે આ ભાર વેઢારી શકે અને આપણી જનતાનાં અરમાનો પૂરાં કરી શકે તેવાં સ્ત્રીપુરુષ દેશમાં પાકશે. ઈશ્વર આના માટે આપણને શક્તિ આપે એવી પ્રાર્થના.

બંધારણના હિન્દી અનુવાદ પર સહીઓ

પ્રમુખશ્રીઃ હવે, બીજાં બે કામો કરવાનાં બાકી રહે છે. એક તો છે, બંધારણના હિન્દી અનુવાદને અધિકૃત, ખરેખર તો પ્રમાણિત, કરવાનું કામ. માનનીય સભ્યોને યાદ હશે કે આ ગૃહે એક ઠરાવ પસાર કરીને મને હિન્દીમાં અનુવાદ કરાવી, છપાવી અને ૨૬મી જાન્યુઆરી પહેલાં પ્રકાશિત કરાવવાની સત્તા આપી હતી. આ કામ થઈ ગયું છે. ગૃહે બીજી ભાષાઓમાં પણ અનુવાદ કરાવી, છપાવી ને પ્રકાશિત કરાવવાની મને સત્તા આપી છે. એ કામ હજી પૂરું નથી થયું, પણ હાથ ધરાયું છે.

હવે હું શ્રી ઘનશ્યામ સિંહ ગુપ્તાને વિનંતિ કરું છું કે તેઓ મને હિન્દી અનુવાદ આપે કે જેથી હું ઔપચારિક રીતે ગૃહમાં રજૂ કરી શકું અને એને પ્રમાણિત કરી શકું.

(માનનીય શ્રી ઘનશ્યામ સિંહ ગુપ્તાએ પ્રમુખશ્રીને બંધારણના હિન્દી અનુવાદની નકલો આપી. પ્રમુખશ્રીએ એના પર સહીઓ કરી).

ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપ્રમુખ અને રાજ્યના વડા તરીકે ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદની શપથવિધિ તત્કાલીન (વિદાય લઈ રહેલ) ગવર્નર જનરલ સી. રાજગોપાલાચારી બાજૂમાં  છે, Dr. Rajendra Prasad's investiture as the first president

બંધારણ પર સહીઓ કરવાનું કાર્ય

પ્રમુખશ્રી : હવે એક જ કામ રહ્યું છે, બંધારણની નકલો પર સભ્યોની સહીઓ કરવાનું બાકી છે. ત્રણ નકલો તૈયાર છે. અંગ્રેજીમાં એક સંપૂર્ણ હસ્તલિખિત નકલ છે. જેના પર કલાકારોએ સુશોભનો કર્યાં છે. બીજી નકલ અંગ્રેજીમાં છપાયેલી છે. ત્રીજી પણ આખી હસ્તલિખિત નકલ છે, એ હિન્દીમાં છે. આ ત્રણેય નકલો ટેબલ પર રાખી છે. અને બધા સભ્યોને વિનંતિ કરવામાં આવશે કે તેઓ વારાફરતી આવીને આ નકલો પર સહી કરતા જાય. એવો વિચાર છે કે સભ્યો ગૃહમાં બેઠા છે તે ક્રમમાં બોલાવીએ. પણ માનનીય વડા પ્રધાનને સરકારી ફરજ માટે જવાનું છે એટલે હું એમને વિનંતિ કરીશ કે તેઓ સૌથી પહેલાં આવીને સહીઓ કરે.

(પછી માનનીય શ્રી જવાહરલાલ નહેરુએ બંધારણની નકલો પર સહીઓ કરી).

બંધારણ પર સહી કરી રહેલ જવાહરલાલ નહેરૂ Jawaharlal_Nehru_signing_Indian_Constitution

(આ તબક્કે, યુક્ત પ્રાંતના સામાન્ય સભ્ય શ્રી અલગૂ રાય ચૌધરીએ મુદ્દો ઉઠાવ્યો કે બંધારણસભાનું કામ પૂરું થઈ જતાં એની ઑફિસ હવે બંધ થશે પણ એના કર્મચારીઓની સેવાઓ કોઈ પણ રૂપે ચાલુ રહેવી જોઈએ, નહીંતર આખો દેશ ૨૬મી જાન્યુઆરી ઊજવતો હશે પણ એમને એમાં ભાગીદાર હોવાની લાગણી નહીં થાય. પ્રમુખશ્રીએ એમને ખાતરી આપી કે આ પ્રશ્ન પર એમણે વિચાર કર્યો જ છે અને મોટા ભાગના કર્મચારીઓને જુદા જુદા વિભાગોમાં સમાવી લેવાના પ્રયાસ ચાલુ છે, એટલું જ નહીં, જેમને નહીં લઈ શકાય તેમને પણ બીજો રોજગાર મળી જાય તેવા પ્રયાસ કરાશે).

પ્રમુખશ્રી : હવે જમણી બાજુથી, ત્યાં મદ્રાસના સભ્યો છે, તેઓ આવશે અને વારાફરતી સહીઓ કરતા જશે.

(પછી સભ્યોએ બંધારણની નકલો પર સહીઓ કરી).

પ્રમુખશ્રી : હું માનનીય સભ્યો સમક્ષ સૂચન રજૂ કરું છું કે તેઓ પોતાની જગ્યાએ જ બેસી રહે અને એમનું નામ બોલાય ત્યારે આવીને સહી કરી જાય. મને લાગે છે કે સારું થશે. એ જોવામાં પણ ચોક્કસ સારું લાગશે. શ્રી ખન્ના સભ્યોનાં નામ વારા પ્રમાણે બોલતા જશે.

( હાજર રહેલા બાકીના સભ્યોએ સહીઓ કરી લીધી તે પછી પ્રમુખશ્રીએ નકલો પર સહીઓ કરી).

પ્રમુખશ્રી : કોઈ સભ્ય સહી કરવામાં બાકી રહી ગયા છે? કોઈ હોય તો પછી ઑફિસમાં આવીને સહી કરી જાય.

માનનીય સભ્યો: વંદે માતરમ.

શ્રી અનંતસ્વામી અય્યંગાર (મદ્રાસઃ સામાન્ય): સાહેબ, આપની મંજૂરી હોય તો અમે સૌ ઊભા થઈને ‘જન ગણ મન’ ગાઈશું.

પ્રમુખશ્રી: ભલે.

(બધા ઊભા થયા અને શ્રીમતી પૂર્ણિમા બૅનરજી બીજા સભ્યો સાથે મળીનેજન ગણ મનગાયું).

પ્રમુખશ્રી: “વંદે માતરમ”.

(બધા ઊભા થયા અને પંડિત લક્ષ્મી કાન્તા મૈત્રાએ બીજા સભ્યો સાથે મળીને વંદે માતરમગાયું).

પ્રમુખશ્રી : હવે ગૃહ અનિશ્ચિત મુદત માટે સ્થગિત થાય છે.

તે પછી બંધારણસભા અનિશ્ચિત મુદત માટે સ્થગિત રહી.

૦-૦-૦

Four Boats at a River Crossing along Ganga–Nachiket Kelkar

હાલમાં જ ‘સાઉથ એશિયા નેટવર્ક ઑન ડૅમ્સ, રિવર્સ ઍન્ડ પીપલ’(SANDRP)ના બ્લૉગ પર નચિકેત કેળકરનો એક હળવી શૈલીમાં લખાયેલો અર્થગંભીર લેખ વાંચવા મળ્યોઃ Four Boats at a River Crossing along Ganga

લેખકની હળવીનચિકેત કેળકર શૈલી, એમનું ગંભીર વિષયવસ્તુ, રાષ્ટ્ર્રીય સ્તરે નદીઓ માટે એમની ચિંતા, સીધું જ મનમસ્તિષ્કને સ્પર્શી ગયું. તરત જ શ્રી નચિકેત અને SANDRPના શ્રી હિમાંશુ ઠક્કરનો સંપર્ક કરીને આ લેખનો અનુવાદ કરવાની પરવાનગી માગી અને એમણે માત્ર પરવાનગી જ નહીં, પ્રોત્સાહન પણ આપ્યું.

ભાઈ નચિકેત પહેલી વાર ગુજરાતી વાચકો સમક્ષ આવે છે. તેઓ બેંગાળૂરુમાં ‘અશોક ટ્રસ્ટ ફૉર રીસર્ચ ઇન ઈકોલૉજી એન્ડ ધી ઍન્વાયરનમેન્ટ (ATREE)ના ડૉક્ટરલ સ્ટૂડન્ટ છે. બિહારમાં ગંગાનાં મેદાનમાં નદીના જૈવિક વૈવિધ્ય અને મત્સ્યોદ્યોગ એમના અભ્યાસના વિષયો છે. એમને નદીઓ, સમુદ્રી અને ભૂમિસ્થિત જૈવિક પરિવેશોના રક્ષણને લગતી બાબતોમાં રસ છે.

શ્રી હિમાંશુ ઠક્કરના કાર્યક્ષેત્રનો પરિચય મેળવવા માટે આ લેખ વાંચશો. (મારી બારી (૪૧) – એવરેસ્ટ એક ઈંચ નમ્યો, ખીણ ઊંચકાઈ)

દીપક ધોળકિયા

ગંગાની સહેલગાહે એકબીજાનો માર્ગ આંતરતી ચાર નાવની ટક્કર

નચિકેત કેળકર /Nachiket Kelkar : rainmaker.nsk@gmail.com

એક માછીમાર પોતાની નાવમાં નદી પાર કરે છે. © Samir Kumar_VBREC
એક માછીમાર પોતાની નાવમાં નદી પાર કરે છે. © Samir Kumar_VBREC

નવેમ્બરની એક ઢળતી બપોરે, ખુશનુમા વાતાવરણમાં, અમે ગંગાના પ્રવાહની સાથે નાવ હંકારતા નદીમાંની ડૉલ્ફિનોની મોજણી કરતા જતા હતા.પૂર ઓસરવાના ગાળામાં બન્ને કાંઠે ઊંચું ઘાસ નીકળી આવ્યું હતું. પાણીની સપાટી તો બહુ નીચે ઊતરી જ ગઈ હતી. એક ખેતીવાડીની કૉલેજ અને બીજી એક ઔદ્યોગિક ઑફિસ, એમ કોંક્રીટની બે ભવ્ય ઇમારતો,કિનારાને લાગી રહેલા ઘસારાના માર સામે લાચાર બનીને ઝળુંબી રહી હતી. આ કાંઠાના વળાંકમાં ઓચિંતી જ ‘ગૅન્જિસ વૉયેજર’ નજરે ચડી. એમાં આછા લાલ રંગની ટેબલોની આસપાસ, બ્રિટિશ સહેલાણીઓ પોતાની ચમકતી ગોરી ચામડીઓને સૂરજના તડકામાં શેકતા હતા. ચામડી વધારે ઝળી ન જાય તે માટે ટેબલોની ઉપર મલમલની છત્રીઓ એમને રક્ષણ આપતી હતી. એમણે અમારી તરફ હાથ હલાવ્યા. જૂના રાજના દિવસોની યાદ આપતા યુનિફૉર્મધારી ઍટેન્ડન્ટોએ એમને ખાતરી આપી હશે કે અમે જોખમી માણસો નહોતા એટલે હાથ હલાવવામાં કંઈ ખોટું નહીં. વૉયેજરમાં પચાસ એરકંડીશન્ડ લક્ઝરી રૂમો છે, એમની બારીઓ પર આછા જાંબલી અને સફેદ રંગના શિફૉનના પરદા રેતીનાં ઘડિયાળવાળી કલાક-શીશીના આકારમાં બાંધેલા હતા.

ગૅન્જિસ વૉયેજર The Ganges Voyager (c) Subhsis Dey_VBREC
ગૅન્જિસ વૉયેજર The Ganges Voyager (c) Subhsis Dey_VBREC

ગૅન્જિસ વૉયેજર આરસના પ્રકાશમાન સ્થાપત્ય જેવી છે; ખરેખર સફેદ હાથી જ જોઈ લો! એની અકલ્પનીય શુભ્રતા અને ગંગાનાં પાણીનો રાખોડી રંગ – એ બન્ને વચ્ચે ઉભરતો વિરોધાભાસ તો જોવાલાયક છે. નદીના પટ અને દૂર ખેતરો પર મીટ માંડીને કાંઠા પર ઊભેલી પેલી બે ઇમારતોને એ મળતી આવે છે. કશુંક મોં-માથાના મેળ વિનાનું, ઇન્દ્રજાળ જેવું લાગતું હતું. સામેના કાંઠે છીછરા પાણીમાં આંતરિક જળમાર્ગ પર ચાલતું વહાણ લાંગરેલું છે. એની સરખામણીએ વૉયેજર કંઈ અસ્વાભાવિક, અમંગળનાં એંધાણ જેવી લાગતી હતી. એના ડ્રેજિંગ પિલર્સ (કાંપ હટાવવાના થાંભલા) એક મોટી ધરી પર વારાફરતી ઊંચાનીચા થતા હતા અને પાણીમાં ઊતરીને કેટલાયે કિલોગ્રામ કાંપ બહાર લાવતા હતા.

બીજી બાજુ, ડૉલ્ફિનના નિરીક્ષણ માટેની અમારી નાવ તો બિચારી કાળા રંગની, તળિયું ઊપસેલી, નદીની થાપટો ખાઈ ચૂકેલી…અમારો સુકાની પ્રમોદ જે કામળા પર લાંબો થઈને નિરીક્ષણ કરતો તે રાખ વેરતાં, ધણધણ્યા કરતાં ઍન્જિનની કાળી મેશ અને ગ્રીઝથી આખો કાળો થઈ ગયો હતો. અમે ડૉલ્ફિનને બરાબર જોવા માટે જરાક માથું હલાવીએ અને શરીર સળવળે કે તરત જ અમારી નાવ પર બાંધેલ વાંસનો માંચડો કરાંજવા લાગતો. ગૅન્જિસ વૉયેજરે પેદા કરેલા V-આકારના વમળે ખરેખર અમારી નાવને ડગમગાવી દીધી હતી. અમે મનમાં જ કલ્પના કરી કે વૉયેજર અને અમારી નાવ, આ બેયનાં ઍન્જિનોના અવાજથી પાણીની નીચે બાપડી ડૉલ્ફિનોના શા હાલ થતા હશે. અમે અમારી ખુરશીઓને બરાબર સંભાળી અને વૉયેજરની અસર મંદ પડે તેની રાહ જોતા રહ્યા. નદીમાં કેટલી ડૉલ્ફિનો છે તેનો સારામાં સારો અંદાજ બાંધવાનું અમારું આજનું લક્ષ્ય હતું. અમારી નાવના પાછળના ભાગમાં ડૉલ્ફિનોનો અવાજ રેકૉર્ડ કરવાનાં એક-બે અદ્યતન અને મોંઘાં ઉપકરણો પાણીની નીચે રહે તેમ બાંધેલાં હતાં. કાંપ ઊલેચતા ડ્રેજર, વૉયેજર અને જબ્બરદસ્ત વમળને કારણે રેકૉર્ડરો આમતેમ સરકી ગયાં હશે અને ઉલટાં પણ થઈ ગયાં હશે. વળી દૂર નાની હોડી હંકારી જતા ત્રણ માછીમારો માટે તો વૉયેજર બહુ કામ છોડી ગઈ હોવી જોઈએ, કારણ કે અમારાં પાણી નીચેનાં મશીનો એમની જાળમાં ન ફસાય તે માટે પ્રમોદે એમને દૂર પાછળ જવા સંકેત કર્યો ત્યારે એ ઉલટા જવા લાગ્યા પણ એક હલેસું વૉયેજરે બહાર કાઢેલી માટીના મોટા ઢેફા સાથે અથડાયું અને એમની નાવ એક બાજુથી પાણી તરફ નમી ગઈ; હલેસું એની ધારેથી તૂટી ગયું. આવડા મોટા આંચકા પછી નાવને બીજી તરફ દબાવીને સીધી રાખવા માટે એમને કેટલી મહેનત કરવી પડી હશે તેની અમારે તો માત્ર કલ્પના જ કરવાની હતી. પેટ ભરવાની ફિકર ન હોય તો માણસ આટલી મહેનત પછી ઘરે ચાલ્યો જાય. આ મહેનત બહુ હતી. સામાન્ય રીતે નવેમ્બરમાં નદીનાં શાંત જળ આટલી મહેનત કરાવતાં નથી હોતાં.

નદીમાં ડૉલ્ફિનોની મોજણી કરવા માટેની અમારી નાવ Our River Dolphin survey boat (c) Subhasis Dey_VBREC
નદીમાં ડૉલ્ફિનોની મોજણી કરવા માટેની અમારી નાવ Our River Dolphin survey boat (c) Subhasis Dey_VBREC

મોજાનું જોર હળવું પડ્યું તે ટાંકણે અમે મોટો ધડાકો સાંભળ્યો. અને નદીનાં ઠરેલાં જળમાંથી પાણી ઊછળ્યું. અમારા એક સાથીએ બૂમ પાડી, “ડૉ…લ્ફિ…ન”. પણ બાકીના અમે લોકોએ એમ જ વિચાર્યું કે કાંઠાના કોઈ ગામે લગનની જાન આવી હશે અને ફટાકડા-બટાકડા ફોડતા હશે. પણ નહોતી ત્યાં ડૉલ્ફિન કે નહોતો ફટાકડો. અમે જોયું કે એક ઊંચા શઢવાળી એક કાળી નૌકા અમારા તરફ આવતી હતી. એ અમારી મોજણીની નાવ અને માછીમારોની નાવ કરતાં મોટી હતી. કૂવાથંભ પર બેઠેલા માણસના હાથમાં કાળો વાવટો હતો. એણે અમારી સામે જોરથી વાવટો હલાવીને બૂમો પાડી. એ મોંએ ચડી તેવી ગાળો અમને દેતો હતો. એ નાવમાંથી બે માણસોએ અમારા તરફ રાઇફલો તાકી અને કમાંડરની ટૉર્ચથી અમારા પર રોશની ફેંકી. એ હથિયારબંધ ડાકુઓની ટોળકી હતી. અમે અમારી નાવનો મોરો ફેરવ્યો એટલામાં તો એમણે અમારા તરફ છ ગોળીઓ છોડી દીધી હતી. અમે તો પહેલાં જ, વિવેકબુદ્ધિયુક્ત કાયરતા દેખાડીને અમારી ખુરશીઓ નીચે ઘૂસી ગયા હતા. અમારું લૉજિક તો સાવ સાદું હતું – એમની પાસે બંદૂકો હતી, અમારી પાસે નહોતી. અમારી નાવે વળાંક લીધો ત્યારે એની એક બાજુએ “River Dolphin Survey” લખેલું હતું તે ડાકુઓની સામે આવ્યું. એમને અમારા સાથે કશી લેવાદેવા નહોતી. એમણે ફાયરિંગ બંધ કરી દીધું. એમનો સરદાર ગાળો ભાંડતો ગરજ્યો; “ભાગો…(****), નહીંતર મરશો. અમારે બીજા કોઈનો બદલો લેવો છે. તમારી જાન તો આ… ગઈ! ભાગો છો કે…?!

પ્રમોદે અમારી નાવ વાળી લીધી, પાછળ રેકૉર્ડિંગ મશીનો પણ ખેંચાતાં ચાલ્યાં અને અમે નદીના વહેણ સાથે આગળ વધી ગયા. પછી અમારા માછીમારોએ અમને કહ્યું કે પૂરની સીઝન વીત્યા પછી બે જૂથો વચ્ચે જમીનના મુદ્દા પર ઝઘડો થયો હતો અને એમાં હથિયારોનો પણ ઉપયોગ થયો હતો. અમે તો એમાં તદ્દન નકામા નિર્દોષ તમાશબીન હતા, જે નસીબજોગે બચી ગયા હતા. શૂટિંગના બનાવ પછી અમારી નાવમાં એક જાતની મુંઝવનારી શાંતિ હતી. મને ખાતરી છે કે અમે વિચારો અને લાગણીઓના ગુંચવાયેલા જાળામાં એવા ભેરવાયેલા હતા કે કેટલીક ડૉલ્ફિનો ગણતરીમાં લેવાનું ચૂકી જ ગયા હશું.

પણ ઇસ્માઇલપુરના વળાંક પાસે પહોંચ્યા ત્યારે ડૉલ્ફિનનાં બચ્ચાં તમામ શક્તિ અને ઉત્સાહથી ઊછળતાં, નદીની સપાટી પર ડોકાવા લાગ્યાં. અમે ફરી એમને ગણવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે અમારી શાંતિ તૂટી, લાગણીઓનું જાળું ભેદાયું અને ફરી અજાયબીનો ભાવ જાગ્યો. નાની ડૉલ્ફિનોને નાવની પાસે ઊછળતી કૂદતી જોઈને ડાકુઓનો ભય, વૉયેજરનો રૂઆબ, સ્વાર્થ ને જીવન વીમાની અર્થહીનતા, બધું જ વિસારે પડ્યું. રાતે અમારી વાતચીતમાં આ બનાવ હવે એક હુંફાળી પણ મૃત્યુને સમર્પિત ગમ્મત તરીકે હળવેક્થી પ્રવેશી ગયો. બિહારમાં ફીલ્ડવર્ક આનાથી ક્યારે જુદું પડતું હતું?

મચ્છરદાનીથી ગેરકાનૂની રીતે માછલાં પકડતી ગૅંગો દ્વારા વપરાતી નાવ A boat used by gangs involved in illegal fishing with mosquito nets (c) T. Morisaka_VBREC
મચ્છરદાનીથી ગેરકાનૂની રીતે માછલાં પકડતી ગૅંગો દ્વારા વપરાતી નાવ A boat used by gangs involved in illegal fishing with mosquito nets (c) T. Morisaka_VBREC

નદીમાં એકબીજીના માર્ગ આંતરનારી ચાર નાવોની આ કથા આપણે કઈ દિશામાં જઈએ છીએ તેનું સચોટ રૂપક બની રહે છે. સૌથી મોટી નાવ – એક મોટું જહાજ – સર્વોચ્ચ સત્તાનું પ્રતીક છે અને એ જહાજે મોકલેલા જોરદાર મોજાનો માર સૌથી નાના હોડકાંઓએ સહન કરવાનો છે.

મોટાં જહાજો નદીમાંથી કાંપ ઉલેચી શકે છે, વેચી શકે છે અને – ન કરે નારાયણ – તમને ડુબાડી પણ શકે છે. હાલમાં ચર્ચા માટે જાહેરમાં મુકાયેલી રાષ્ટ્રીય જળ નીતિ (૨૦૧૫) આપણી નદીઓને વેપારીનો માલ બનાવી દેશે. આપણી નદીઓ માત્ર ‘માલવાહક માર્ગો’ કે ‘સહેલાણીઓના રૂટ’, એમની મોજમઝાનાં સ્થાન બની રહેશે. કારણ કે આ નીતિ પાછળ કામ કરતી કલ્પના બહુ સાંકડી અને ઊબકા આવે એવી છે. આ વિધેયક આપણા દેશની નદીઓ સાથે એકરૂપ થયેલા જૈવિક વૈવિધ્ય અને સામાજિક સંદર્ભની સંપૂર્ણ ઉપેક્ષા કરે છે. છેલ્લા પાંચ દાયકામાં ડૅમો બાંધવાના ઝનૂન પછી હવે આ નીતિનો નકરો વ્યાપ અને એમાંથી ડોકિયાં કરતી ઉદ્દંડ મહત્ત્વાકાંક્ષા નદીઓને મૂડીના દરવાજે પાણી ભરતી દાસીઓ બનાવી દેવાની સૌથી મોટી આસુરી જાળ છે.

કહે છે કે રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષા એક એવું વહાણ છે જે પાણી વિના પણ ચાલી શકે છે. ગૅન્જિસ વૉયેજર આનું ભડભડતું ઉદાહરણ છે. એ નવ-વસાહતવાદી ગણાય તેવાં નિયંત્રણોને ફરી સજીવન કરશે. પૂરનાં મેદાનોનાં પાણિયાળા વિસ્તારો ઝડપથી વિલુપ્ત થતા જાય છે ત્યારે ત્યાં વૉયેજરની ઉપસ્થિતિ એક જડ અને વિચારહીન જી-હજૂરિયા વ્યવસ્થાનો જીવતો જાગતો પુરાવો છે.

નાની અને મોટી નાવો જ્યારે એકબીજાના માર્ગોને આંતરતી હતી ત્યારે આપણું સામુદાયિક ભવિષ્ય પરસ્પર વિરોધી ખંજરો – નદીનું રક્ષણ, વિકાસ, વિખવાદો, ગંગાના પટમાં નવઉદારવાદ વગેરેની ધારથી છેદાતું હતું. નદીની ડૉલ્ફિનો, માછલીઓ, માછીમારો, ખેડૂતો, ડાકુઓ, નદીઓના સંરક્ષણના હિમાયતીઓ, સહેલાણીઓ, જહાજો, બાર્જો, વહાણો, નૌકાઓ, માછલાં પકડવાની જાળો, કાંપના કણો બધું અનેકવાર એ સરકતી જતી ક્ષણોમાં એકમેકમાં ગુંચવાઈને ફંગોળાતું રહ્યું. ચાર નાવો – ચાર દૃષ્ટિકોણો, ચાર વાસ્તવિકતાઓ – ની એક બિંદુ પર ટક્કર થઈ…પણ જે કંઈ થયું અને જ્યાં થયું તે તો માત્ર એક અને એ જ નદી હતી, જે નથી અંતહીન, નથી અક્ષય.

SANDRP પર મૂળ લેખ ૨૮ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયો છે.