Satyagraha of Gandhian variety

મુન્નાભાઇ છાપ કેમિકલ લોચા

ધારો કે તમે નેતા છો. એક આંદોલન ચલાવો છો. એય…ને, સરઘસ કાઢ્યું છે. શરૂઆતમાં જ તમે ભાષણ કરો છો…”આપણું આંદોલન અહિંસક છે. સૌએ શાંતિ રાખવાની છે”… લોકો સરઘસમાં ચાલવા લાગે છે. સૂત્રો પોકારે છે. હવે જવાનું છે ડાબી બાજુ, સરઘસ વળે છે, જમણી બાજુ. “અરે, આ બાજુ…આ બાજુ!” હાકલાપડકારા થાય છે, કોઈ સાંભળતું નથી. પછી રોકનારા પોતે જ સરઘસની સાથે જમણી બા્જુ વળી જાય છે. હવે સરઘસમાં સૌ નેતા છે. શરૂ થાય છે તોડફોડ…પોલીસ તૂટી પડે છે. લોકો ભાગે છે. પોલીસ ગામમાં આવે છે. પંદર જણને પકડવા માગે છે…

તમે ધાર્યું જ છે કે તમે નેતા છો. હવે કહો શું કરશો? તમારા સાથીઓને પકડવામાં પોલીસને મદદ કરશો? તો તમે નેતા ન રહી શકો.

પણ વિક્રમસિંહ ચૌહાણ, વીનુભાઈ અમીન, ઊષાબેન પંડિત અને સાગર રબારી  જેવા નેતાઓ હોય તો એમના સાથીઓનો તો મરો જ થાય ને! લો, પંદર જણને પકડાવી દીધા! “ના. આપણાથી એમ ન કરાય…” અરે ભાઈ, આવું કરશો તો તમારો ભરોસો કોણ કરશે?

આ નેતાઓનાં મગજની તપાસ કરાવતાં નિદાન થયું કે એમના મગજમાં કૅમિકલ લોચા છે. યાદ છે ને, ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’ પણ આ ફિલ્મ બની તે પહેલાં જ એમના મગજમાં લોચા હતા, માત્ર નામ પછી મળ્યું આ બીમારીને. કાન પાકી જાય એટલી વાર આ દેશમાં સાંભળવા મળે છે કે “અમે બાપુચીંધ્યા માર્ગે આંદોલન કરીએ છીએ.”  બોલો ભલે… પણ ખરેખર તે કઈં એમ કરાતું હશે? ગાંડા તો નથી થયા ને? ક્યારેક તો એમ લાગવા માંડે કે બાપુ પણ આમ જ કરતા હશે. આપણે શું જાણીએ? નેતાઓ બધું જાણે…એમને ખબર, બાપુ શું કરતા તે.

એટલે, ધારો કે તમે નેતા ન હો અને માત્ર કોઈ સરઘસમાં હાથ ઉલાળતા, ગળું ફાડીને નારા પોકારતા ચાલતા હો તો સૌ પહેલાં ખાતરી કરી લેજો કે તમારા નેતાનો દાક્તરી રિપોર્ટ શું કહે છે…એના મગજમાં કૅમિકલ લોચા તો નથી ને?

૦-૦-૦-૦

ગુજરાતના પાટનગર ગાંધીનગરથી પચાસેક કિલોમીટર દૂર દહેગામ તાલુકાનું ગામ લવાડ. વસ્તી – માણસ પાંચ હજાર; ઢોરઢાંખર પાંચ હજાર. મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી અને પશુપાલન. માણસના ભરોસે પશુ નભે, પશુના ભરોસે માણસ. ગામમાં ગોચરની જમીન ઢોરઢાંખર અને માણસનો સહારો. સૌ સંતોષથી જીવે છે.

કલાપિની પેલી કવિતા-કથા યાદ છે ને? એક રાજા મારતે ઘોડે જાય છે. રસ્તામાં થાકનો માર્યો એક ખેતરમાં જાય છે અને પાણી માગે છે. ખેડૂત પાણીને બદલે કળશિયો ભરીને તાજી શેરડી પીલીને રસ આપે છે. એ જાણતો નથી કે આ તો રાજા છે. આ બાજુ રાજા વિચારે છેઃ એક જ સાંઠામાંથી આટલો રસ? આવી સારી જમીન તો મારી પાસે હોવી જોઈએ. એ બીજી વાર રસ માગે છે. ખેડૂત બીજો સાંઠો પીલે છે. પણ રસ નીકળતો નથી! રાજા વિમાસણમાં. આમ કેમ? એણે ખેડૂતને પૂછ્યું. ખેડૂત બોલ્યોઃ “દયાહીન થયો નૃપ…” રાજાના મનમાં મેલ પેઠો છે એટલે રસ સુકાઈ ગયો. રાજાની નજર બગડે ત્યારે સૌ પહેલાં તો રાજ બગડે.

૧૯૭૬માં સરકારની નજર લવાડના ગોચર પર બગડી અને જમીનમાં ઝાડ નથી વાવ્યાં, કહીને એને પડતર જાહેર કરી. “દયાહીન થયો નૃપ…” ગામવાસીઓને કોણ પૂછે? એ તો ગામડિયા. ગમાર. શું જાણે કાગળપત્તર, શું જાણે રાજકાજ?

કોઈનેય પૂછ્યાગાછ્યા વિના સરકારે ૨૩૫ એકર જમીન રક્ષાશક્તિ યુનિવર્સિટી માટે ફાળવી દીધી. યુનિવર્સિટીએ પોતાની જમીન ફરતે તારની વાડ ઊભી કરી દીધી. દરવાજો બનાવી દીધો. કામચલાઉ ઑફિસ પણ શરૂ કરી દીધી. અબોલ જીવ મોં વકાસીને ગામવાસીઓને જુએઃ અમારે ખાવું શું? અબોલનો બોલ કાને પડતાં ગામવાસીઓનાં મોઢાં સિવાઈ ગયાં. શું કરવું? ચણભણાટ શરૂ થયો. સરપંચની ચૂંટણી આવી. ચણભણાટ ખળભળાટ બની ગયો હતો, ચૂંટણી આવતાં તો એ સળવળાટ બની ગયો. ગોચર જમીન ચૂંટણીનો મુખ્ય મુદ્દો બની ગઈ.

મહિલા અનામત બેઠક પર ઊષાબેન જીતી ગયાં. અને ગોચર જમીનને બચાવવાની હિલચાલે જોર પકડ્યું. મે મહિનામાં આસપાસનાં ગામોના લોકોની અને બીજા કાર્યકરોની મોટી મીટિંગ મળી. જઈફ નેતા ચૂનીકાકાના આશીર્વાદ, સહકાર મળ્યાં. ગામવાસીઓએ ગોચર જમીન પાછી મેળવવા માટે આંદોલન કરવાનું નક્કી કર્યું અને ગ્રામસ્વરાજ સમિતિ બનાવી.

૧૯૪૨ની નવમી ઑગસ્ટે ગાંધીજીએ ‘ભારત છોડો’નું એલાન આપ્યું હતું, એટલે ફરી સિત્તેર વર્ષે લવાડવાસીઓએ ૨૦૧૨ની નવમી ઑગસ્ટે ગોચર જમીન પાછી કબજામાં લેવા માટે સત્યાગ્રહ કરવાનું નક્કી કર્યું. ગામનાં પશુઓને ચરિયાણ જમીનમાં છૂટાં મેલી દેવાનો કાર્યક્રમ હતો. તંત્ર ગમે તે કરે. અહિંસક રહેવાનું હતું.  બપોરે બાર વાગ્યે કાર્યક્રમ શરૂ કરવાનો હતો પણ ઉત્સાહી ગામલોકો અગિયાર વાગ્યે જ એકઠા થઈ ગયા. આગેવાનો આગળ અને પાછળ ગામવાસીઓ. સરઘસ નીકળ્યું આગલી રાતે ભારે વરસાદ થવાથી કાદવ કીચડથી રસ્તો ખદબદતો હતો, પણ ઉત્સાહને કીચડની શી પરવા? સૌએ સભાસ્થળે પહોંચવાનું હતું. એ જગ્યા રસ્તાની ડાબી બાજુએ અને યુનિવર્સિટીનો ઝાંપો જમણી બાજુ. બૈરાં છોકરાં તો ડાબી બાજુ વળ્યાં પણ લબરમૂંછિયા જુવાનો ઝાલ્યા ઝલાય નહીં. એ વળ્યા ઝાંપા ભણી. વળ્યા શું સીધા દરવાજા પર તૂટી પડ્યા. ઝાંપો થયો ભોંયભેગો. પછી ખુરશીઓ ઝાપટે ચડી. તોફાનનો નશો હવે મગજમાં પહોંચી ગયો હતો.. ફૂલોનાં કૂંડાં, તાજા ઊગેલા છોડવા જુવાનોને હાથે ચડી ગયા. જ્યાં જૂઓ ત્યાં ખેદાનમેદાન. નેતાઓ એમને વારવા માટે પહોંચે તે પહેલાં તો ખેલ ખલાસ થઈ ગયો હતો.

ત્યાં તો દૂરથી ધુમાડાના ગોટેગોટા દેખાયા. હશે, ખેતરમાં કોઇએ ખડ બાળ્યું હશે. ના, એ તો યુનિવર્સિટીનું ગોડાઉન ભડકે બળતું હતું.

ચૂનીકાકાએ નિવેદન કર્યું કે જે થયું તે ખોટું થયું. પણ છાપાં માટે તો તોડફોડ એ જ મોટા સમાચાર. “ખોટું થયું” એમ કહીને બેસી રહે એ ચૂનીકાકા નહીં.

બીજી બાજુ પોલીસ કહે મારૂં કામ. પોલીસનું ધાડું આવી પહોચ્યું. ગ્રામસ્વરાજ સમિતિના સભ્યોને કહ્યું કે આ તોફાન માટે અમારી સૌની સામૂહિક જવાબદારી છે. એટલે અમે સૌ આવીએ છીએ. પોલીસ કહે, ના, અમે તો ખરા તોફાનીઓને પકડશું. બીજા દિવસે પણ એ જ હાલ. નેતાઓ તોફાનની જવાબદારીમાંથી છટકવાનાં બહાનાં નથી શોધતા, કહે છે કે આખું ગામ જવાબદાર છે. બધાંને પકડો. અંતે પોલીસે ગ્રામસ્વરાજ સમિતિના નેતાઓને પકડ્યા. સાંજે કોર્ટમાં જામીન આપીને એ બહાર આવ્યા.

પોલીસે હઠ પકડી રાખી હતી. બસ, તોફાનમાં હતા, એમને જ પકડવા છે. પોલીસે વીડિયો ફિલ્મ બનાવીને તોફાન કરનારાને ઓળખી લીધા હતા. હવે શું કરવું?

નેતાઓએ નક્કી કર્યું કે જેમણે તોડફોડ કરી હોય એમણે પોલીસ સમક્ષ હાજર થઈ જવું. એમણે પોલીસને મદદ કરી. તોડફોડ કરનારા જુવાનોને સમજાવ્યા. ભાઈ, આંદોલનમાં તોડફોડ થાય તો આપણે ખોટે રસ્તે ચડી જઈએ. એનાથી આંદોલનને બળ ન મળે, ઉલ્ટું નબળું પડે. જુવાનિયા પોલીસથી ડરતા હતા પણ અંતે સમજ્યા અને પોલીસ સમક્ષ હાજર થઈ ગયા અને જેલભેગા થયા…

()()()()

આ દુનિયાની જ આ કથા છે. ન્યાય માગવો છે તો ન્યાયના રસ્તે, અહિંસક તાકાતના રસ્તે. આંદોલનના ઉદ્દેશ અને સ્ટ્રૅટેજી વિશે આટલી સ્પષ્ટતાથી વિચારીને આંદોલનને ભટકવા ન દેનારા નેતા કેટલા? કેટલા નેતા કબૂલ કરશે કે સાથીઓએ ભૂલ કરી એટલે સજા ભોગવવી જોઇએ. કોઈ પણ સારો સેનાપતિ પોતાના સૈનિકોને હુકમનો ભંગ કરવા ન દઈ શકે. અને તેમ છતાં પોલીસ સમક્ષ હાજર થયેલા જુવાનો નવા નેતાને શરણે ગયાના સમાચાર નથી! લવાડવાસીઓ સત્યાગ્રહનો સાચો પાઠ શીખ્યા છે અને જનતાને પણ શીખવાડ્યો છે. ગોચર જમીન હજી ગામને પાછી નથી મળી. પણ મળશે, જરૂર મળશે. કારણ કે લવાડવાસીઓને બલિદાનનો નવો રસ્તો મળી ગયો છે. તેઓ સત્યાગ્રહ શબ્દને અને સત્યાગ્રહના શસ્ત્રને ગટરમાંથી બહાર લાવ્યા છે અને ધોઈ કરીને દેશને ચરણે ધરી દીધું છે.  તલાશ છે, કેમિકલ લોચાવાળા માણસોની.

૦૦૦૦

હજી ગાંધીની લાશ અહીં જ પડી છે. એની છાતી પર કાન ધરીને શ્વાસ સાંભળવાની કોશિશ કરી. લાગ્યું કે હજી બહુ જ ઊંડે એનો અતિ મંદ શ્વાસ ચાલે છે. એના લયમાં સંભળાય છે…”લવાડ…લવાડ”.

આ શ્વાસ મગજમાં ઝંઝાવાત બનીને કૅમિકલ લોચા પેદા કરતો રહે છે અને સાગર રબારી જેવા મિત્રો એનો શિકાર બનતા રહે છે. ઊષાબેન, વીનુભાઈ, વિક્રમસિંહ અને સાગર, તમને સૌને સલામ. 

(ગુજરાત લોક સમિતિના મુખપત્ર ‘લોકસ્વરાજ’ના સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨ના અંકમાં સાગર રબારીનો રિપોર્ટ છપાયો છે તેના આધારે આ લેખ લખ્યો છે. એમાં કઈં ત્રુટિ રહી ગઈ હોય તો એની જવાબદારી મારી છે. ભાઈ સાગરને આના પ્રતિભાવ રૂપે આવી ત્રુટિઓ તરફ ધ્યાન દોરવા સાદર આમંત્રણ આપું છું અને કઈં  અપમાનજનક લાગે તો એને માત્ર મારી સમજ અને રજુઆતની ઉણપ માનીને દરગુજર કરવા વિનંતિ કરૂં છું).

 

 

                                                                                                                              

A Dalit Voice in Gujarati

મિત્રો, 

મારી બારીમાંથી જોતાં મને જે કઈં દેખાય છે તે આપ સૌની સમક્ષ ધરી દઉં છું. આમાં ઘણી વાર પોતાને રસ્તે ચાલ્યા જતા સજ્જનોને પણ બોલાવીને નવી મિત્રતા કરી છે અને એમનો પરિચય પણ કરાવ્યો છે. આ જ રીતે, ગઈકાલે લંડનથી શ્રી વિપુલભાઈ કલ્યાણી ‘ઓપિનિયન’ પ્રસિદ્ધ કરે છે તેનો ૨૬ ઑગસ્ટનો ડિજિટલ અંક મળ્યો. પહેલો જ આ લેખ વાંચ્યો.  નીરવભાઈને તરત લખ્યું અને એમણે મને લેખ મોકલાવી આપ્યો. નીરવભાઈએ પોતાનો પરિચય લેખમાં જ આપ્યો છે એટલે હું પુનરાવર્તન નહીં કરૂં. શ્રી વિપુલભાઈનો પણ આભાર ્માનું છું.

મેં અહીં ભાષા પર પણ લખ્યું છે અને દલિતો પર પણ લખ્યું છે. શ્રી નીરવભાઈનો લેખ એટલે દલિત તરીકે ગુજરાતીને, એમાં સુધારાને મૂલવવાનો પ્રયાસ. ગુજરાતી કેટલી? પ્રદેશો પ્રમાણે ભાષા બદલાય, પણ જાતિ પ્રમાણે પણ? અને એ પણ શું દબામણીનું સાધન બની રહે? પૂછીએ નીરવભાઈને…

‘ગુજરાતી’  મારી માતૃભાષા, ઇંગ્લિશ મારી ફોસ્ટર મધર


નીરવ પટેલ  

અમદાવાદ શહેરનાં પાદરે આવેલું મારું ભુવાલડી ગામ અમારા જ્ઞાતિગોળ  ‘નાની દસકોશી રોહિત સમાજ પરગણા’ ના ૨૬ ગામ પૈકીનું એક ગામ છે. મારા માતા-પિતા ચર્મકામના જ્ઞાતિગત વ્યવસાય સાથે ખેતમજૂરીનું કામ કરી અમારા કુટુંબનું ભરણપોષણ કરતા હતા. એમના વડવાઓ પણ એ જ કામ કરી આજીવિકા રળતા હતા. આ કારણે એમનું સામાજિક અને  વ્યાવસાયિક જીવન કેવળ ૨૫ કિલોમીટરની ત્રિજ્યામાં સમાયેલું હતું. એમને વારસામાં મળેલી માતૃભાષા તથા ત્યાર બાદ આ સીમિત સોશિયલ મોબિલિટીમાં સંભવી શકે તેવા આંતર-સંબંધોને કારણે, એટલે કે મિરઝાપુરના ચામડાના મુસલમાન વેપારીઓ,  માધુપુરાના મારવાડી મોચીઓ,  માણેકચોકના મુસલમાન વોરા કોમના સોનીઓ, અમારા ખેતર-પાડોશી માથાભારે ઠાકરડાઓ, કાશી તોતર પટેલ, શેઠ  શંકરરાત વાળંદ વગેરે જેવાઓના સંપર્કને કારણે  બે હજાર શબ્દોમાં માંડ વિસ્તરેલી  ભાષા મારી ‘માતૃભાષા’ બની. મારી આ માતૃભાષા અન્ય ઉજળીયાત ગુજરાતીઓ કરતા કેવી જુદી હતી એનો એક કિસ્સો સંભળાવું : મારા ગામની નિશાળમાં એકડીયામાં ભણતો ત્યારે એક શિક્ષિકા બહેન મને  ‘ઘ  ઘારીનો ‘ઘ’ બોલીને ‘ઘ’ લખવાનું શીખવાડતા ત્યારે હું ઘણો મુંઝાતો, અને મને છેક કોલેજમાં આવતાં ખબર પડી કે ‘ઘારી’  એક સ્વાદિષ્ટ મિષ્ટાનનું  નામ છે અને જે ઉજળીયાત લોકોનું મિષ્ટ વ્યન્જન છે !  આજે પણ મારા ગામના દલિત બાળકોને કોઈ પતંગના ‘પ’ને બદલે  અમદાવાદ શહેરનો કોઈ ઉજળીયાત માસ્તર ‘ પાસ્તાનો  પ’ બોલીને શીખવાડે તો એટલી જ મૂંઝવણ થાય જેટલી મને મારા બાળપણમાં પડી હતી. મારી માતૃભાષાથી ભિન્ન એવી આજે હું બોલું છું અને લખું છું એવી  શિષ્ટ ‘ગુજરાતી’ ભાષા તો મેં અંગ્રેજી ભાષાની જેમ જ એક ફોરીન લેન્ગવેજ જેટલી જ મુશ્કેલી અને પરિશ્રમથી શીખી છે.    

અલબત્ત, મને વારસામાં મળેલી આ ભાષા બહુ ઓછા શબ્દભંડોળ છતાં અદભૂત શબ્દો, રૂઢીપ્રયોગો, કહેવતો અને ગાણા-ઓઠા-વાતોની વિપૂલ સાહિત્યિક સમૃદ્ધી અને ગામઠી ડહાપણ ધરાવતી હતી. એમાં મધુરતા, કરુણા, ભ્રાતૃભાવ, પ્રેમ, ઉદારતા, સહકાર, સંપ, સહનશીલતા, સહાનુભૂતિ  ક્ષમા, સમતા જેવા અદભૂત ગુણોનું વહન થતું હતું.  આ ભાષાથી અનેક અભાવો અને અનેક  મુશ્કેલીઓ છતાં જીવન જીવવાનું જોમ અને ઉમંગ મળી રહેતા હતા. આજે હું મારી એ  અસલ ગુજરાતી ‘માતૃભાષા’ ગુમાવી ચૂક્યો છું. એ ‘માતૃભાષા’ ના વિશિષ્ટ શબ્દભંડોળ અને એ વિશિષ્ટ  લહેકા-ઉચ્ચારોથી ક્યારેક મેં  ઢેડા, ગામડીયા કે બી.સી. હોવાની ગાળ ખાધી છે અને એટલે જ સ્કૂલ-કોલેજના દિવસોમાં મેં પ્રયત્નપૂર્વક મારી એ ‘માતૃભાષા’ને ભૂલવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી અને આજે તો મને વારસામાં આપનાર એ માબાપ પણ નથી રહ્યા કે નથી રહ્યો જીવંત સંપર્ક મારા એ માદરેવતન ભુવાલડી ગામના દલિત માહોલનો.  મારી એ ‘માતૃભાષા’ થી રળિયાત મારા બાળપણને યાદ કરું છું ને મારી એ ‘માતૃભાષા’ના અદભૂત સમૃદ્ધ -સામર્થ્યનો ઝુરાપો અનુભવું છું. એ ઝુરાપામાં જ એક વાર  ભગવદગોમંડળનો સંક્ષિપ્ત કોશ લઈને ટીક કરવા બેઠો હતો એ શબ્દોને,  જે મારા માતાપિતા બોલતા હતા ને મેં વિસારી દીધા હતા ! 
       
હમણાં હમણાંથી  ‘ગુજરાતી ભાષા બચાવો’ કે  ‘માતૃભાષા બચાવો’ના નારા બહુ જોરશોરથી સંભળાય  છે. કેટલાક તો દલિત-આદિવાસીની  ખાસ ચિંતા કરતાં, એક જ ‘ઈ -ઉ’ વાળી સરળ ઊંઝા જોડણીની ઝુંબેશ પણ ચલાવી રહ્યા છે. ત્યારે મને આવો પ્યારો પ્યારો નોસ્તલ્જિઆ અનુભવાય છે.  પણ સાથે સાથે હું વિચારોમાં ય ચઢી જાઉં છું.  સાંપ્રત સમયના પડકારોને ઝીલવામાં સાવ લાચાર મારી એ માતૃભાષાને વિષે પુનર્વિચાર કરું છું તો મને એનો ઝુરાપો ખમી ખાઈને પણ મને ને મારા સમાજને માનવ અધિકારો-માનવ ગૌરવ અપાવે તેવી  વૈશ્વિક ભાષાને અપનાવવા સિવાય કોઈ આરો દેખાતો નથી. લાગે છે હવે મારે સેન્ટીમેન્ટલ થવાનું છોડીને રેશનલ થવાની જરૂર છે. મારે ભાષા થકી ખેલાતા આમ જનતાને પછાત રાખવાના રાજકારણ અને વૈશ્વિક પહોંચ ધરાવતી ભાષા થકી થતા સશક્તિકરણને વિષે પણ વિચારવાની જરૂર છે. 

મારી ભોળી માતૃભાષા ગુજરાતીએ ઘણું ઘણું ઉમદા શીખવ્યું અને એમાં એક તે અઢળક ધીરજ રાખીને ઘણું બધું વેઠી લેવાનું , પણ એણે એક એ ન શીખવ્યું કે વર્ગ અને વર્ણના આધારે થતા અમારા જેવા દલિત-વંચિતનાં  આ શોષણ-દમનના  સાચા કારણો શેમાં પડેલા છે અને એ અન્યાયોને દૂર કરવા માટે નવજાગૃતિ, નવા જ્ઞાન અને  સંઘર્ષ સિવાય કોઈ આરો નથી. એ બિચારી ક્યાંથી શીખવી શકે ?  શોષકોની ભાષાની છાયામાં જીવતી મારી એ માતૃભાષાને ક્યાંથી ખબર પડે કે એમણે જ તો આ શોષણની મહાજાળને પોતાની ભાષામાં અદભૂત રીતે ગોપિત રાખ્યા હતા, બલ્કે અંધશ્રદ્ધા ભાગ્ય, ભગવાન, ભજન, પરભવ, પરલોક, પુનર્જન્મ, સ્વધર્મ  જેવા શબ્દો ઘડીને એને અંધ- લાચાર-પ્રારબ્ધવાદી બનાવી દીધો હતો. આભાર પરાયી ભાષા જે આજે મારી ફોસ્ટર ભાષા બની છે એવી અંગ્રેજીનો, જેણે વૈજ્ઞાનિક ચિંતન આપી દમન-શોષણના કારણો અને એને ઉખાડી ફેંકવાનો ઈલાજ બતાવ્યો.   

‘માતૃભાષા ઝુંબેશ’ માં મુખ્યત્વે તો ગુજરાતી ભાષા જેમના માટે  સત્તા અને શોષણનું  સાધન છે એવા ભદ્ર સમાજના રાજકારણીઓ તથા જેમના માટે પ્રતિષ્ઠા અને આજીવિકાનું સાધન છે તેવા શિક્ષકો, સાહિત્યકારો, ડાયરાના કલાકારો, ભજનીકો, કથાકારો, લેખકો, પત્રકારો, પુસ્તક કે સામયિકોના પ્રકાશકો, ગુજરાતી માધ્યમની શાળા-કોલેજો- યુનિવર્સીટીઓ,  વગેરેએ ભારે કાગારોળ મચાવી મૂકી છે,  અલબત્ત  થોડાક એવા ઉમદા લોકો પણ છે જેમને ગુજરાતી ભાષા પ્રત્યે ખરો પ્રેમ છે કારણકે તેમને ગુજરાતીઓ -આઈ મીન, દલિત, આદિવાસી, મુસલમાન સહીત સૌ ગુજરાતીઓ –  પ્રત્યે ખરો પ્રેમ છે, એ સૌ થકી ઘડાયેલી ગુજરાતની અસ્મિતા પ્રત્યે ખરો પ્રેમ છે. એમને ચિંતા છે કે ગુજરાતી મરી જશે તો આ બાપડા ગુજરાતીઓનું શું થશે? એમને ભય છે કે એ લોકો નર્યા મૂગામંતર થઇ જશે, એ પોતાના રોજ-બ-રોજનાં  વ્યવહારો, પોતાની વાત, પોતાના વિચારો, પોતાની લાગણીઓ, પોતાની કલ્પનાઓ, પોતાની સર્જનાત્મક-સાહિત્યિક-સાંસ્કૃતિ ક અભિવ્યક્તિઓને કેમ કરી શબ્દબદ્ધ કરશે?  એમની મહામૂલી સાહિત્યિક-  સાંસ્કૃતિક વિરાસતનું શું થશે?

ખાસ તો મારે આ બીજા પ્રકારના લોકોને હૈયાધારણ આપવી છે કે તમે નાહકની આટલી ચિંતા ન કરો અમ ગુજરાતી દલિત-આદિવાસીઓ અને અન્ય સૌ ગરીબ-વંચિત-શોષિત સમુદાયોની. અમે  ભાષાનો ઈતિહાસ જાણી ચુક્યા છીએ. અને અમે ભાષાનું રાજકારણ પણ જાણી ચૂક્યા છીએ. સામાજિક અને સામુદાયિક જીવન જીવતા માણસને પ્રત્યાયનની જરૂરી પડે છે અને એટલેજ ભાષાનો જન્મ-વૃદ્ધિ-વિકાસ-વિનિમય થાય છે, એ એનું શબ્દભંડોળ-રૂઢીપ્રયોગો-કહેવતો- -વ્યાકરણ- ઉચ્ચાર વગેરેને વિકસાવે છે, માનવ સમુદાયો એકબીજાના સંપર્કમાં આવીને ભાષાની આ મૂડીનો વિનિમય કરે છે ને આ આદાન-પ્રદાનથી ભાષાઓ બદલાતી રહે છે ને ક્યારેક તો ‘ survival of the fittest’ ના સિદ્ધાંતે વધારે ઉપયોગી ભાષાને સૌ અપનાવી લેતા પેલી ‘માતૃભાષા’  મ્યુઝીયમની ચીજ બની જાય છે. આપણી ઘણી બોલીઓ અને ભાષાઓ જે-તે સમયના ભાષા-સમુદાયોના જીવનમાં  પોતાનું યોગદાન આપીને અલવિદા કહી જાય છે. આપણી પાસે રહી જાય છે એ ભાષાના આર્કાઈવ્ઝ :  શબ્દકોશો, વ્યાકરણો, સાહિત્ય, અને અન્ય સર્જનો.  એટલે આપણી પ્યારી ‘માતૃભાષા’ એવી ગુજરાતી ભાષાના સૌન્દર્યને માણવાનો જેટલો લ્હાવો મળે તેટલો માણી લો, કારણકે એ સમયને હવે ઝાઝી વાર નહિ લાગે,  વધારેમાં વધારે ચાર-પાંચ પેઢી યા  સોએક વર્ષ જેટલો સમય અને આપણી ‘માતૃભાષા’ કાં હિન્દી કાં અંગ્રેજી થઇ જશે, અત્યારે પણ આપણી માતૃભાષા તો  ગુજલીશ કાં હિંગ્લીશ ની નજીકની જ થઇ ગઈ જ છે ને.  

આપણે અજીબ પ્રકારના ગુજરાતીઓ છીએ  : બધું બદલવું છે ને એક ભાષાને વણબદલી રાખવી છે. વડવાઓની ગૂફાઓ છોડી દીધી ને અંગ્રેજી ફ્લેટો અપનાવી લીધા, આપણા સંસ્કૃતભાષી ઋષિઓના વલ્કલ છોડી દીધા ને અંગ્રીજીયતના કોટ-પાટલૂન અપનાવી લીધા, માં ગુર્જરીની ભવાઈ છોડીને હિન્દી સીરીયલો અપનાવી લીધી ને એવું તો ગણે પાર નાં આવે એવું એવું  ઘણું ‘પોતાનું’  છોડીને ‘પારકી’ સંસ્કૃતિ’નું  અપનાવી લીધું ને આ એક ભાષાની આટલી શી માયા? તમે કહેશો કે ભાષા તો સંસ્કૃતિ અને પરંપરાની સંરક્ષક છે. અરે ભાઈ, શું અન્ય લોકોની માતૃભાષામાં સાહિત્ય-જ્ઞાન-માહિતી વગેરે નથી હોતા? યાદ કરો ‘ગાઈડ’ ફિલ્મના પેલા સંસ્કૃત શ્લોકથી જ પોતાને મહાજ્ઞાની સમજતા બે બ્રાહ્મણ પંડિતોને  કે જેમને દેવાનંદ અંગ્રેજી બોલીને ચૂપ કરી દે છે : અંગ્રેજી આતી હો તબ ના? 

એવું તો નથી ને કે તમે પેલા સ્વાર્થી વ્યાવસાયિકો ને ખંધા રાજકારણીઓની જેમ સાચો એજન્ડા છુપાવીને ‘માતૃભાષા’ બચાવવાની ઝુંબેશ  માટે હાલી નીકળ્યા છો? પારકા છોકરાને જતી કરવા નીકળ્યાં હો એમ તમારા છોકરાંને અંગ્રેજી ભણાવીને આ ગ્લોબલીઝેશનના જમાનામાં સત્તા, પ્રતિષ્ઠા ને ધનના એક માત્ર વારસદાર બની રહેવા માગો છો ને દલિત-આદિવાસીના છોરાને ‘માતૃભાષા’ની ગોળી પીવડાવી એમને કાયમના વેઠિયા-મજૂરીયા બનાવવાના આ કીમિયા તો નથી ને ભાઈ? તમે તો બહુ ચાલાક પ્રજા છો ભાઈ ભદ્ર્જનો, તમે તો વખત પારખવામાં પાક્કા છો. સત્તાના ને સંપત્તિના ભાગીદાર બનવા તમે ‘માતૃભાષા’ને છોડીને વખતે ફારસી કે અરબી કે ફ્રેંચ કે ચાઇનીઝને  પણ પોતાની ભાષા બનાવી શકો છો !  કેવળ દલિત-આદિવાસીઓને  જ સ્વદેશીના, માતૃભૂમિના, માતૃભાષાના પાઠ ગોખાવે છે પણ એ લોકો તો ડ્યુઅલ સીટીઝંનશીપ અને મલ્ટી-લીન્ગ્વલ બનીને પોતાના હિતોને વિસ્તારતા જ રહે છે.   બિચારી આ દલિત-આદિવાસી ભોળી પ્રજા છે અને લાચાર પણ, કે એ આમ પોતાના સ્વાર્થ પ્રમાણે ‘માતૃભાષા’ બદલી શકતી નથી.

જગતની પાંચેક હજાર ભાષાઓમાંથી આફ્રિકામાં જ ૨૦૦૦ જેટલી ભાષાઓ બોલાય છે. આફ્રિકાના અશ્વેતો પાસેથી ગુલામીને કારણે પોતાની ‘માતૃભાષા’ છીનવાઈ ગઈ  પણ આજે અંગ્રેજી ભાષા થકી થયેલા સશક્તિકરણની પણ નોંધ લેવા જેવી છે. નવી ભાષાએ સર્જેલા સશક્તિકરણનું ચરમ દૃષ્ટાંત તો નવા આત્મસમ્માન અને ખુમારી સાથે માનવ માત્રની સમાનતા, બંધુતા અને સ્વતંત્રતાની હાકલ કરતો એક હબશી તો અમેરિકાના સર્વોચ્ચ સ્થાને બિરાજે છે.  દરેક ડાયાસ્પોરાની માતૃભાષા બદલાતી હોય છે અને એટલેજ તો આપણને વસનજી કે નાયપોલ કે રશ્દી જેવા વિશ્વવિખ્યાત અંગ્રેજીભાષી સર્જકો પ્રાપ્ત થયા છે.  ઘર આંગણાની વાત કરું તો અંગ્રેજીએ અમને અમારા  ઉધ્ધારક – આંબેડકર આપ્યા !  અને ગુજરાતીએ અમને આર. એસ. એસ.બ્રાન્ડના હિન્દુત્વમાં  માનતા કિશોર મકવાણા ને મુલચંદ રાણા જેવા આપ્યા!  આપણી  ‘માતૃભાષા’ ગુજરાતીએ જ અમને કદી ન ભૂસાય તેવો ‘ઢેડ’ નામનો ડામ દીધો છે   અમારા કપાળે. આ જ માતૃભાષાએ કોઈ શ્રમજીવીને ‘ભંગી’  તો કોઈને ‘ઘાંયજા’ની ઓળખ આપીને એમના માનવ ગૌરવ હણી લીધા છે.  

આપણી પ્યારી ગુજરાતી ભાષા આવા કટોકટી કાળની કસોટીમાંથી પસાર થઇ રહી છે, અંગ્રેજી ને હિન્દી જેવી અન્ય વધારે ઉપયોગી ભાષાઓની સ્પર્ધામાં  આ બાપડીને આવો કાગારોળ કેટલું ટકાવી શકે? સિવાય કે એ પણ વૈશ્વિક દૃષ્ટિકોણ અપનાવી એના ભાષકોની ન કેવળ સાહિત્યિક-સાંસ્કૃતિક બલ્કે વૈચારિક જરૂરીયાતોને પહોંચી વળવા સમર્થ બને. અને એ માટે એ સમાજ વિજ્ઞાનો, પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાનોના જ્ઞાનના ભંડારથી પણ સમૃદ્ધ થાય.  ‘વાચા’ નામના અમારા દલિત સાહિત્યના મૅગેઝીનનો મુદ્રાલેખ હતો :  સા વાચા યા વિમુક્તયે. જે વાણીથી, જે ભાષાથી, જે વિદ્યાથી મુક્તિ મળે એને જ હવે તો માતૃભાષા બનાવશે દલિતો-શોષિતો. હું તો ઈચ્છું કે હર કોઈ દલિત બાળક અંગ્રેજી માધ્યમથી જ ભણે, મધરટંગથીય વિશેષ પ્રેમ કરે આ ‘ ઈંગ્લીશ’ નામની  ફોસ્ટર મધરને. બલ્કે હું તો ઈચ્છું કે દલિતોની હવે પછીની બે-પાંચ પેઢીએ તેમની માતૃભાષા જ અંગ્રેજી થઇ જાય. પ્રિય માતૃભાષા, અમે તને અલવિદા કહીએ છીએ. અમે મહેનત કરીને પણ મુક્તિ અપાવે એવી ભાષા, સ્વમાન અપાવે એવી ભાષા શીખી લઈશું. લીલા ચરિયાણની શોધમાં દેશને તરછોડી ગયેલા આપણા ઉજળીયાત ડાયાસ્પોરાએ એમના વડવાઓની માતૃભાષા ‘ગુજરાતી’ છોડી દીધી તો એન.આર.જી ના કેવા સવાયા માનપાન પામે છે મોદીસાહેબના  હાથે !  સમય સંજોગોને કારણે પોતાનું હિત જોઇને પરદેશથી આવેલા પારસીઓએ પોતાની માતૃભાષા છોડીને કેવી ‘ગુજરાતી’ અપનાવી લીધી અને આજે ‘ સવાઈ ગુજરાતી’ તરીકે અન્ય લઘુમતીઓથી વિશેષ સમ્માનનિયતા-વિશ્વસનીયતા પામે છે !  હું તો કહું છું કે ગુજરાતી માતૃભાષા જ નહિ,  આ ગુજરાત અને ભારત નામનો દેશ પણ છોડી દો અને એવા દેશમાં વસો જ્યાં સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુતાના મૂલ્યોથી નાગરિક જીવન જીવાતું હોય. પણ એવો દેશ તમને ક્યાં મળશે જ્યાં જ્ઞાતિ-વાયરસથી આભડેલો ભારતીય ડાયાસ્પોરા નહિ હોય?  આ ઇન્ડિયન ડાયાસ્પોરાએ તો આખા જગતને અભડાવી મૂક્યું છે.   

રાજ્યશાસ્ત્રના પ્રોફેસર જયંતી પટેલ મારી બેબસી અને પલાયનને જોઈ  મને  દિલાસો આપે છે : ભાષા તો ન્યુટ્રલ હોય છે, દરેક ભાષાને અર્થો તો એને બોલનારો સમાજ આપે છે. સાચી વાત, સમાનતા અને  ભ્રાતૃત્વના મૂલ્યોમાં ન માનતો કોઈ પણ સમાજ એની ભાષાને  મુક્તિ, સમ્માન અને આનંદની ભાષા નહિ બનાવી શકે.  અંગ્રેજી ભાષામાં પણ રેસિઝમની ભાષા ક્યાં જોવા નથી મળતી : અશ્વેત આફ્રિકનને હજી પણ કોઈક ‘નીગર’ કહીને બોલાવે છે. એટલે  મૂલ્યોમાં નહિ માનતો ભાષક શિષ્ટ નહિ તો સ્લેંગ માં પણ ઝેર ઓકશે જ.  એટલે આપણે ‘ભાષા બચાવો’  કે  ‘ભાષા શુદ્ધિ’ અભિયાનથી ય પહેલા સાચા માનવમૂલ્યોની સ્થાપના માટે અભિયાન ચલાવવું વધારે આવશ્યક છે.  ‘ગુજરાતી’  મારી માતૃભાષા, ઈંગ્લીશ મારી ફોસ્ટર મધર.

From KaNada to Higgs

ડૉ. પરેશ વૈદ્યને મેં હિગ્સ બોસોન વિશે લખવા કહ્યું, પરંતુ એમનો જવાબ હતો કે આ વિશે બહુ લખાયું છે. મેં કહ્યું કે પ્રયોગ વિશે તો લખાયું છે પરંતુ સ્ટૅન્ડર્ડ મૉડેલ કેમ વિકસ્યું તેનો ઇતિહાસ તો રસપ્રદ છે. એમણે તૈયારી દેખાડી. આ નાનો લેખ એનું પરિણામ છે. એમનો આગ્રહ હતો કે કણાદ વિશે મેં થોડી વધારે જાણકારી આપી, એવો ઉલ્લેખ પણ ખાસ કરવો. બસ, તે સિવાય આ લેખ એમનો જ છે. મૂળ વાત એ છે કે લાર્જ હેડ્રોન કોલાઇડરમાં પદાર્થ અને બળ, એમ બેય બાબતોને સમજવાનો પ્રયાસ થયો છે. તો આવો, આપણે વિશ્વની રચના સમજવાના આપણા પ્રયાસોનાં સીમાચિહ્નો પર નજર નાખતા બિગ બૅંગની નજીક પહોંચીએ.

કણાદથી હિગ્સ સુધી

ડૉ. પરેશ વૈદ્ય

હિગ્સના બોસોન (કહેવાતા ’ગોડ પાર્ટિકલ’) વિશે પેપરોમાં અને બ્લોગ વિશ્વમાં બહુ ચર્ચા થઈ. ’ગુજરાતી વર્લ્ડ’માં શ્રી ઉર્વીશ કોઠારીએ પોતાના બ્લોગ પર જે લખ્યું તે ભાઈ દીપકે વાંચવા મોકલ્યું. બીજાં લખાણો કરતાં તે વધુ ગમ્યું કારણ કે એમાં આ શોધનો પૂર્વાપર સંબંધ બાધી આપેલો. તેમાં જ થોડું વધુ ઉમેરવાનો અહીં પ્રયત્ન કરીશું. 

 જે વાત આજ સુધી નથી કહેવાઈ તે એ કે આ શોધમાં કુદરતનાં બે પાસાં સમજવાનો પ્રયત્ન છે, અથવા કહો કે તક છે: એક તો, દ્રવ્યનું સ્વરૂપ અને બીજું, કુદરતી બળોનુ સ્વરૂપ.  આપણી આસપાસ જે કોઇ પદાર્થો છે તે શાના બનેલા છે તે વિશે તાત્વિક ચર્ચા તો જૂની છે. તે વિશે નક્કર વાત અહીં કણાદ ઋષિએ કરી. કણાદ આજથી લગભગ અઢી હજાર વર્ષ પહેલાં થઈ ગયા.મોટા ભાગના વિદ્વાનો એમને ગૌતમ બુદ્ધના સમકાલીન અથવા પુરોગામી માને છે. એ વખતમાં અધ્યાત્મ સિવાય પ્રકૃતિના સ્વરૂપને સમજવાના ઘણા પ્રયત્ન થતા હતા એ ખાસ ઉલ્લેખ માગી લે તેવી વાત છે. કણાદ ઋષિએ કહ્યું કે દરેક પદાર્થ અણુઓનો બનેલો છે અને અણુ અવિભાજ્ય હોય છે. એમણે દ્રવ્ય, ગુણ અને કર્મનું વિવેચન કર્યું અને દ્રવ્યના નવ પ્રકાર દેખાડ્યા. મન અને આત્માને પણ એમણે દ્રવ્યરૂપ માન્યાં છે! કણાદે કહ્યું કે કર્મનો દ્રવ્ય પર પ્રભાવ નથી. કર્મ માત્ર સંયોજન, વિભાજન, ગતિ માટે જવાબદાર છે. આમ એમણે દ્રવ્યને સ્વાધીન માન્યું. તે પછીના કાળમાં આપણે પ્રકૃતિ (matter) વિશે વિચારવાનું વલણ ઓછું થતું ગયું.

તે પછી આજથી બે હજાર વર્ષ પહેલાં ગ્રીક ચિંતક ડેમોક્રીટસે અણુની કલ્પના કરી. પરંતુ આજના અણુવિજ્ઞાનનો પાયો તો પશ્ચિમમાં ઘણા વખત પછી ડાલ્ટન (૧૭૬૬-૧૮૪૪)ના પરમાણુવાદ સાથે નંખાયો. ડાલ્ટન રસાયણશાસ્ત્રી હતા. એમણે કહ્યું કે દરેક પદાર્થ પરમાણુ નામના સૂક્ષ્મ કણોનો બનેલો છે અને એક તત્વના બધા પરમાણુ એકસમાન હોય છે. આ પરમાણુઓ નિયત પ્રમાણમાં જોડાય ત્યારે સંયોજન બને છે. રાસાયણિક પ્રક્રિયાથી અણુઓની નવી ગોઠવણી થાય છે, પણ મૂળ પરમાણુમાં કશો ફેરફાર થતો નથી. આમ ડાલ્ટન કણાદ કરતાં બહુ જુદા નથી પડતા, પરંતુ આપણે ત્યાં તો આ વિજ્ઞાન ઝરણું સદીઓ પહેલાં સુકાઈ ગયું હતું. પરમાણુના સ્વરૂપ બાબતમાં આ બધી ધૂંધળી કલ્પનાઓ હતી..

લાંબી યાત્રાનાં શરૂઆતનાં ડગલાં

૧૮૯૮માં બ્રિટિશ ભૌતિકવિજ્ઞાની જે. જે. થોમસન કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં ‘કૅથોડ કિરણો’નો અભ્યાસ કરતા હતા ત્યારે એમને સ્ફૂર્યું કે આ કિરણ તો ખરેખર પરમાણુ કરતાં પણ નાના કણોનો પ્રવાહ છે. આ કણ એટલે ઇલેક્ટ્રોન. પ્રયોગો પરથી નક્કી થયું કે એનો ઋણ વીજભાર હતો.

૧૯૧૧માં રુધરફોર્ડે સાબીત કર્યું કે. પરમાણુનો બીજો હિસ્સો તે તેની નાભિ, તેનો ધન વીજભાર હોય. બીજી બાજુ ઇલેક્ટ્રોનનો ઋણ વીજભાર. આમ, પરમાણુનો કુલ વીજભાર શૂન્ય થાય. નાભિને ધન ભાર મળે એની અંદરના પ્રોટોન નામના કણોથી. હાઇડ્રોજનનો પરમાણુ એટલે સૌથી સાદો પરમાણુ: નાભિમાં એક પ્રોટોન હોય અને એની  બહાર ફરે એક ઇલેક્ટ્રોન.  મેન્દેલ્યેવે શીખવ્યું કે એક એક પ્રોટોન વધારતા જાઓ તેમ આગળના તત્વનો પરમાણુ મળતો આવે. હાઇડ્રોજન પછી હિલિયમ, પછી લિથિયમ વગેરે. પરંતુ પરમાણુની રચનામાં એક પ્રશ્ન આવ્યો. સમાન વીજભારવાળા બે પ્રોટોન નાભિની અંદર એક સાથે કેમ રહી શકે? બન્ને વચ્ચે ખૂબ અપાકર્ષણ થવું જોઇએ. કુલંબના નિયમ મુજબ જેમ અંતર ઓછું તેમ અપાકર્ષણ વધુ તીવ્ર. લગભગ અડકીને બેઠેલા બે પ્રોટોન તો દૂર ફેંકાઈ જવા જોઇએ. 

છેક ૧૯૩૨માં ન્યુટ્રોન આવ્યો. એ પણ નાભિની અંદર જ પ્રોટોન જોડે રહે. એને વીજભાર નહિ પણ વજન ખરૂં. એ તટસ્થ (Neutral) છે. એને વીજભાર નથી એટલે જ એનું નામ ન્યૂટ્રોન રાખવામાં આવ્યું.

આ તબક્કે દુનિયાની દૃષ્ટિએ તો પરમાણુની રચના પૂરી થઈ. ત્રણેય કણોના અસ્તિત્વની સાબિતીઓ પણ મળતી રહી. ન્યુટ્રોનના અસ્તિત્વની વ્યાવહારિક સાબિતી એટલે હિરોશિમાનો બોમ્બ. પરંતુ ભૌતિક્શાસ્ત્રીઓ માટે આ રચનામાં હજી પણ કેટલાક કોયડા હતા. તેની વાત કરવા કુદરતની એક બીજી રાશિ તરફ઼  જઈએ.

પ્રકૃતિમાં કણ ઉપરાંત બળ પણ છે

આ રાશિ તે બળ,  અંગ્રેજીમાં ’ફોર્સ’. માણસને યાંત્રિક બળનો તો અનુભવ હતો. ધક્કો મારો ને કોઇ પડી જાય તેવુ બળ. પણ એ વિશ્વની ચાલનાનું બળ નથી. બીજા બળોમાંથી ઉપજાવેલ બળ છે. વૈજ્ઞાનિક વિચાર શરૂ થયા બાદ માણસે પ્રકૃતિમાં ત્રણ બળને ઓળખ્યાં. વીજ બળ, ચુંબક બળ અને ગુરુત્વાકર્ષણનું બળ. છેક ઇ.સ.૧૬૬૬માં ન્યુટને ગુરુત્વબળની વાત કહી. કોઇ ધક્કો મારે તો નીચે પડીએ તે આને કારણે – અને પાણીના ધોધમાં શક્તિ છે તે પણ આને કારણે. કુદરતની ઘટનાઓમાં આમ તે મૂળભૂત (fundamental) બળ થયું. તે પછી દોઢસો વર્ષે ફેરેડેએ એવું દર્શાવ્યું કે વીજ બળ અને ચુંબકીય બળ એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. કોઇ તારમાંથી વીજળી વહે ત્યારે તેની બહાર ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન થાય છે. વાસ્તવમાં એક વીજ-ચુંબકીય બળ (Electro-magnetic force) જ છે, જે  કુદરતનું બીજું પાયાનુ બળ છે.

 આપણે કુલંબનો નિયમ તો જોઈ લીધો. એના પ્રમાણે બે પ્રોટોન વચ્ચે અપાકર્ષણ થવું જોઈએ. આમ ન થવાના કારણરૂપ બીજાં બે બળો વૈજ્ઞાનિકોએ દાખલ કર્યાં. Strong force અને Weak force – મજબૂત બળ અને દુર્બળ બળ. એવાં જ એનાં નામ છે. સ્ટ્રોંગ ફોર્સ બે નાભિકણો વચ્ચેનું આકર્ષણ સમજાવે જ્યારે વીક ફોર્સનું કામ નાભિમાંથી નીકળતા કિરણોત્સર્ગની સમજ આપવામાં – મુખ્યત્વે બીટા કિરણોના ઉત્સર્જન બાબત કેટલીક ગૂંચો ઉકેલવામાં. તેને માટે ન્યુટ્રિનો નામના કણનું અસ્તિત્વ પણ ઉપજાવી કાઢવું પડ્યું.  

આમ બહારના વિશ્વને સમજાવવા બે બળો (ગુરુત્વ અને વીજચુંબકીય) તેમ જ અંદરના સુક્ષ્મ વિશ્વને સમજાવવા જુદાં બે બળો. વૈજ્ઞાનિકો આ ચાર બળોની ધારણા સાથે આજ સુધી તો ટકી રહ્યા છે. ચારેયને ગણિતની મદદથી કોઇ સામાન્ય સૂત્રમાં બાંધી લેવાની કલ્પના આઇન્સ્ટાઇને કરી હતી. તેને ’યુનિફાઇડ થિઅરી ઓફ ફીલ્ડ્સ’ કહે છે. પરંતુ તેમના જીવનકાળ દરમ્યાન તેમાં સફ઼ળતા ન મળી. ત્યાર પછી પાકિસ્તાની મૂળના ભૌતિક્શાસ્ત્રી અબ્દુસ સલામે આ ક્ષેત્રે મહત્વનું કાર્ય કરી નામ કાઢ્યું. આજની તારીખે ગુરુત્વાકર્ષણ સિવાયનાં ત્રણ બળોને એક તાંતણે બાંધી શકાયાં છે.

 કલ્પનાઓ સાકાર થઈ

નાભિકીય બળોના પ્રસ્તાવ પછી વિજ્ઞાનનાં આ ક્ષેત્રમાં કલ્પનાશક્તિનું તત્વ વધારે પ્રમાણમા દેખાવા લાગ્યું. કુદરતની ઘટનાઓને સમજાવવા વૈજ્ઞાનિકોએ નવા નવા નિયમો અને કન્સેપ્ટ બનાવવા માંડ્યા, કે પછી તેની પ્રાયોગિક સાબિતી શોધવા માંડી. પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોનને જોડેલા રાખવા મેસોન નામના કણની કલ્પના કરી. પ્રોટોનમાંથી મેસોન બહાર જાય તો તે ન્યુટ્રોન બની જાય અને ન્યુટ્રોનને મેસોન મળે તો તે પ્રોટોન બની જાય. આમ તો આ નરી કલ્પના જ હતી. પરંતુ વિવિધ પ્રયોગોમાં આવા મેસોન કણો મળી પણ આવ્યા, તેથી કલ્પના સાચી હતી તેમ માનવું પડ્યું.

મેસોન એટલે મધ્યમ વજનના કણો. ઇલેક્ટ્રોન બહુ સૂક્ષ્મ. તેનાથી આશરે ૧૮૦૦ ગણા વજનના ન્યુટ્રોન અને પ્રોટોન. મેસોન ઘણા મળી આવ્યા જે ઇલેક્ટ્રોન કરતાં ૧૮૦ થી ૫૦૦ ગણા ભારે હતા. આ પરથી તેઓનું નામ પડ્યું. ત્યાર સુધી શોધાયેલા બધા કણોને ’એલિમેન્ટરી પાર્ટિકલ’ કહેવાયા. એ દ્રવ્યના છેલ્લા કણ, એ તૂટે નહિ. પણ પછી એવું થયું કે પ્રયોગો કરતે કરતે નવા નવા મેસોન મળતા ગયા અને ઢગલાબંધ એલિમેન્ટરી પાર્ટિકલોથી ચિત્ર ઘણું સંકુલ થઈ ગયું. અને તેમ છતાં અમુક તથ્યો સમજાવી ન શકાયાં, તેથી અસમંજસ ચાલુ હતી.

એટલે વળી એક નવી કલ્પના આવી. પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોન જે પાયાના કણો મનાયા હતા તેય હવે કોઇ બીજા કણોની ગોઠવણથી બને છે તેવું નક્કી થયું. આ માટે ક્વાર્ક નામે નવા કણોની રચના (કે કલ્પના) થઈ. ક્વાર્ક આધારિત થિયરીને પૂરી વિકસતાં થોડો વખત ગયો અને જે આખી ગોઠવણ બહાર આવી તે સ્ટાન્ડર્ડ મોડલ, જેની વાત હમણાં થતી રહી છે. તે મુજબ ક્વાર્કના છ પ્રકાર – કહો કે એવા છ ગુણધર્મ –  ધારવામાં આવ્યા: અપ અને ડાઉન, ટૉપ અને બોટમ, ચાર્મ અને સ્ટ્રેન્જ ક્વાર્ક. સાચી અમેરિકન સ્ટાઇલમાં આ પ્રકારોને ક્વાર્કોની ’ફ્લેવર’ કહેવાઇ!

એક અપ અને બે ડાઉન ક્વાર્ક મળીને પ્રોટોન બને તથા બે અપ અને એક ડાઉન મળીને એક ન્યુટ્રોન બને. અગાઉ કણોને જોડવાનું જે કામ મેસોન કરતા હતા હવે તે ગ્લુઓન નામે કણો કરશે. નામ પ્રમાણે એ ત્રણ ક્વાર્કને ચોંટાડશે, જેનાથી ન્યુટ્રોન કે પ્રોટોન બને.

આટલી ગોઠવણ ભારે કણો માટે. હલકા કણો (ઇલેક્ટ્રોન, ‘મ્યુ’ મેસોન અને ‘ટો’ મેસોન)ને લેપ્ટોન કહેવાયા. એ ત્રણેયના  સંલગ્ન  ત્રણ ન્યુટ્રિનો. આમ આ છને પણ અવિભાજ્ય મૂળ કણો માની લેવાયા. છ ક્વાર્ક અને છ લેપ્ટોન મળી જે ગ્રૂપ થયુ તે ફર્મિઓન. આ ૧૨ કણો વડે નાભિની અંદરની  બધી વાત સમજાવી શકાશે તેમ મનાયું. તે પછી ચાર બળોનુ વહન કરતા ચાર કણો. એ ચાર બોસોન કણો છે.

ભૌતિક્શાસ્ત્રમાં અગાઉ બળનું ક્ષેત્ર રહેતું; જે તેમાં દાખલ થાય તેને બળ લાગે. પણ ક્વોન્ટમવાદ આવતાં બળ પણ ભાવવાચક અને સતત રાશિ ન રહેતાં ’ક્વોન્ટાઇઝ્ડ’ થયું. તેનાં પણ નાના પડીકાં – પેકેટ્સ – હોય. વીજચુંબકીય બળ એનું ઉદાહરણ. પ્રકાશ કે ‘ક્ષ’ કિરણોના વાહક ફોટોન છે. ક્વોન્ટમવાદે કણ અને કિરણ, બન્નેની હાજરી સ્વીકારી.  ૧૨ ફર્મિઓન અને ચાર બોસોનનાં સ્ટાન્ડર્ડ મોડલના બોસોનમાંથી એક બોસોન તે આ ફોટોન. વીજચુંબકીય બળનો વાહક. પછી ગ્લુઓન તે સ્ટ્રોંગ ફોર્સનો વાહક. અગાઉ જોયું તેમ એ પ્રોટોન- ન્યુટ્રોનને જોડે. છેલ્લા બે ’W ’ અને ’ Z’ બોસોન તે નબળાં બળના વાહક. પહેલા ત્રણની સીધી કે આડકતરી સાબિતી મળી હતી અને હિગ્સ બોસોનની બાકી હતી. તેના માટે LHC કોલાઇડર પર કામ ચાલ્યું.   

 શક્તિશાળી મશીનો શા માટે?

        પરમાણુ અને નાભિની અંદરની પ્રક્રિયાઓ જાણવા માટે છેલ્લાં ૬૦ વર્ષમાં વિવિધ પ્રકારનાં મશીનોનો ઉપયોગ થયો. વોન દ ગ્રાફ જનરેટર, લિનીઅર એક્સીલરેટર, સાઇક્લોટ્રોન, સિંક્રોટોન વગેરે. જીનિવા જેવા કોલાઇડર પણ બન્યા અથવા બનતે બનતે અધૂરા છોડી દેવાયા. દરેક્માં પ્રોટોન કણો કે આલ્ફા કણો કે પછી આખા પરમાણુઓને જ દોડાવીને અથડાવવામાં આવે. દરેક મશીનમાં ઊર્જા અગાઉ કરતાં વધારે. આવું શા માટે? અણુથી પરમાણુ, તે પછી નાભિ પછી પ્રોટોન અને ત્યાંથી ક્વાર્ક – એમ જેમ જેમ સૂક્ષ્મ સ્તરે જતા જઈએ તેમ તેમ ત્યાં રાશિઓ વધુને વધુ મજબૂત રીતે જકડાયેલી હોય છે.  આથી તેને છોડાવવા કે તોડવા માટે વધુ ઊર્જાની જરૂર પડે. નાભિને તો આપણે તોડી શકતા હતા, હવે પ્રોટોનને તોડીને અંદર ડોકિયું કરવાની વાત હતી. તેથી જ LHC જેવું મોટું યંત્ર જરૂરી બન્યું. પ્રોટોન અને એનાથી ભારે કણ હોય તે હેડ્રોન વર્ગના કણ ગણાય છે. હેડ્રોન વર્ગના કણ સ્ટ્રોંગ ફોર્સને કારણે જોડાયેલા ક્વાર્કોના બનેલા હોય છે.

આ વાતને એક બીજી રીતે પણ જોઇ શકાય.  આપણે બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિના વખતનું ચિત્ર ઉપસાવવા માગીએ છીએ. એ વખતે પ્રચંડ ઊર્જા અસ્તિત્વમાં હતી. સાથેનુ ચિત્ર જોશો તો જણાશે કે સમયની રેખા પર બિગ બૅંગના ધડાકાથી આગળ બ્રહ્માંડની રચના તરફ જતા જાઓ તેમ ઉષ્ણતામાન ઘટતું જાય છે. આપણે જે યાત્રા કરી તેમાં સ્થૂળથી સૂક્ષ્મ તરફ ગયા અને પરમાણુ સુધી પહોંચ્યા. તે પછી પરમાણુ પણ મૂળભૂત ઘટક નથી એ સમજાયું એટલે એની અંદર પણ કણો શોધી કાઢ્યા અને પરમાણુ કેમ બન્યો તે સમજ્યા. હવે કોઈ એક સમય તો એવો હશે જ ને કે જ્યારે પરમાણુ ન બન્યો હોય અને માત્ર આ કણો હોય!

ઉષ્ણતામાન એ વખતે ભટકી રહેલા કણોની ઉર્જા પણ બતાવે છે. ઊંચા ઉષ્ણતામાને કણો વધુ ગતિએ ફરતા હોય. હવે જે ઉષ્ણતામાનની ઘટનાનો અભ્યાસ કરવાનો હોય તેને સમકક્ષ ઉર્જાની જરૂર પડે. આથી જેમ જેમ ઉર્જા વધુ તેમ ટાઇમ લાઇન ઉપર બિગ બૅંગની વધુ નજીકની ઘટનાઓનો અભ્યાસ તમે કરી શકો.

(સૌજન્યઃ ભાભા પરમાણુ સંશોધન કેન્દ્ર (BARC)નો ન્યૂઝલેટર નં.૩૦૦, પૃષ્ઠ ૨૫, જાન્યુઆરી ૨૦૦૯)

 ઉપસંહાર

આટલી ઉર્જાનાં મશીનો બનાવવાં અને ચલાવવાં એટલાં ખર્ચાળ કે એ કામ સહિયારા પ્રયત્નોથી જ થાય. માત્ર ઉત્કંઠા સંતોષવા માટે થનારી આ રીસર્ચ મોંઘી છે.  આથી જ અમેરિકાએ પોતાના કોલાઇડર બનાવ્યા જ્યારે યુરોપે સામુહિક યંત્ર બનાવ્યું. તેના કાર્યનો કોઇ વ્યાવહારિક ઉપયોગ તો એકાદ સદી પછી જ આવે, એટલે તાત્કાલિક એવાં કોઇ સપનાં સેવવાં નહિ. આપણે જ્ઞાનની શોધમાં બિગ બૅંગની નજીક પહોંચી ગયા છીએ પરંતુ હજી બિગ બૅંગની પહેલી ક્ષણ પાસે તો નથી પહોંચ્યા, જ્યાંથી આપણા સમયની શરૂઆત થાય છે. પરંતુ વિજ્ઞાન પોતાનાં દ્વાર કદી બંધ કરતું નથી.  આપણે કણાદથી હિગ્સ સુધી તો પહોંચી આવ્યા છીએ પરંતુ હિગ્સ પણ માત્ર એક પડાવ જ છે. xxx

 

 

 

 

 

 

 

 

       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

       

 

 

 

 

 

 

 

 

       

 

 

 

 

 

 

       

 

 

 

Reservation and/or Madaayattam to paurusham

કર્ણને જાત પૂછી તો એણે હુંકાર કર્યોઃ દૈવાયત્તં તુ કુલે જન્મં, મદાયત્તં તુ પૌરુષમ્‍” જન્મ તો દૈવે આપેલા કુળમાં થયો છે, પણ મારૂં પૌરુષ મેં પોતે જ મેળવ્યું છે.

અનામત અને અસમાનતાની લેખમાળામાં આજે એક અડગ સંઘર્ષની વાત કરવી છે.

0000000

મદાયત્તમ્ તુ પૌરુષમ્

ગામ ભિનાર. તાલુકો વાંસદા. હોળીને આડે એકાદ અઠવાડિયું. છોકરાઓએ હઠ લીધી છે. આ ફેરા તો આપણા જ ફળિયાની હોળીની ઝાળ સૌથી ઊંચી હોવી જોઇએ. પાંચથી પંદરનાં બાળકો કલાર (એક જાતનું ઘાસ) કાપવા મચી પડ્યાં છે. કોઈક આમ દોડે, કોઇક તેમ. કોઈ કોથળો લઈ આવે, બીજું ભરે. અડધું વેરાય. બીજું બાળક ઠપકો આપે, અલ્યા, જોઈને નાખ! ચારે બાજુ હવાને બદલે ઉત્સાહ વાતો હતો, ત્યાં તો પાસેના એક ઘરમાંથી ચીસાચીસ વાતાવરણને આભડી ગઈ. છોકરાંઓના હાથ થંભી ગયા. હૈયાં કાંપી ઊઠ્યાં. બધું છોડીને એક દસેક વર્ષનો છોકરો ઘર તરફ દોડ્યો. ત્યાં સાંભળ્યું કે “ઝમી ગઈ…! નામ તો જમના, પણ ગામ ઓળખે ‘ઝમી’ નામથી.

“મા ક્યાં ગઈ?” આમ તો માનું જવું મોટી વાત નહોતી. મા તો દરરોજ સવારે ધાણામેથી વેચવા નીકળી જતી અને સૂરજ ડૂબે ત્યારે પાછી આવંતી– એ જતી. “વર્કિંગ વૂમન’ જેવું બિરુદ શોધાયું તે પહેલાંથી જ મા તો ‘વર્કિંગ વૂમન’ હતી! મા જાય એમાં દસ વર્ષના બાળકને એક જ આકર્ષણ હતું – એ પાછી ફરતી ત્યારે બાળકો માટે  ચણા લેતી આવતી. તો આજે ગઈ એમાં શું મોટી વાત હતી? આવી જશે! છોકરો વિચારતો હતો.

પણ મા પાછી ન આવી. સૂનમૂન થઈ ગયેલા છોકરાના મા વિનાના દિવસો શરૂ થતા હતા. મોટી બહેને ઘર તો સંભાળી લીધું પણ લાકડાં કાપી ન લાવો તો રસોઈ ન બને અને નિશાળે ન જઈ શકાય. સવારે ઊઠીને લાકડાં કાપવા જવું એ રોજનું કામ. વળી ભેંસ-બકરી ચારવા પણ જવાનું. જંગલમાં સાંજ પડવાની રાહ જોતા બેસી રહો, સાથે નિશાળની ચોપડીઓ લઈ જાઓ, વાંચ્યા કરો સાંજ પડતાં ઢોરોને ગણી લો અને ઘરે પાછા ફરો. ભણવાનું તો શરૂ જ થયું હતું અને છૂટી ગયું. બાપના મનમાં એક વસવસો. મા વગરનો દીકરો ભણી નહીં શકે. એ પણ આ કામ કરશે? ના, એ તો ન ચાલે. હે ભગવાન…!

ભગવાને સાંભળ્યું અને નાનાજીએ કહ્યુઃ “ છોકરો ભણવાનો ન હોય તો એને કામે લગાડીએ. નાના સલાહમાતાના મંદિરના પુજારી. સલાહમાતા સૌના મનના મનોરથ પૂરા કરે, દુખિયાં જણ નાના પાસે આવે. નાના મંતર ફૂંકી આપે. વાસેલું તાળું પાણીમાં બોળીને માથેથી ઉતારી આપે. પનોતી ગઈ સમજો! છોકરો જૂએ. એને નવાઈ લાગે; આમ કોઈ ઠીક થાય? “દીકરા, ઠીક તો  એની મેળે થશે. મંતર તંતર જંતર તો દેખાવના. હું એની તકલીફનો ઇલાજ ક્યાં કરૂં છું? હું તો એના મનનો ઇલાજ કરૂં છું. એને હૈયે ધરપત રહેશે કે દેવીમાએ સાજો કર્યો! હું તો આમાંથી પૈસોય કમાતો નથી ને? માણસનાં મન પાકાં થાય એ જ મારી કમાણી!”

એક દિવસ નાનાએ કહ્યું “હાલ, ઉપાડ પગ, જઈએ…” નાના વીસેક માઈલ દૂર પગપાળા લઈ ગયા, વળવાડ ગામ.  નાનાના મોટા ભાઈના દીકરા. મામા એક નાની ચાની દુકાન ચલાવે. ભાણો એમનો ત્રીજો હાથ બન્યો. કપરકાબી ધૂએ, કચરો વાળે, ઘરાકોને ચા આપે. મામા ઘરાકો માટે એક-બે છાપાં પણ મંગાવતા. ભાણિયો રોજ છાપાં સંકેલીને રાખે. છાપાં તો પસ્તીમાં વેચાય.

બાળકને ‘ફિલ્લમ’નું તો જાણે ઘેલું. જોવા તો મળે નહીં. થોડુંઘણું વાંચતાં તો આવડતું, પણ વાંચવા કરતાં વધારે રસ તો હતો ફોટાઓમાં. ફિલમવાળું પાનું અલગ કાઢીને સાચવી રાખે. ઢગલાબંધ રાજેશ ખન્નાઓ અને અમિતાભ બચ્ચનો એકઠા થઈને બાંકડા નીચે ભેરવાઈ ગયેલા હતા! છોકરો સંભાળીને કાઢે અને જોઈને પાછા રાખી દે. દુકાનમાં બીજો એક છોકરો પણ કામ કરતો. એણે મામાને કહી દીધું કે ભાણો કાગળની ચોરી કરે છે.  જુઓ, આ ફીંડલું. મામાએ કાગળોનું ફીંડલું બાંકડા નીચે અહીં  હાથ નાખીને કાઢ્યું. કોણે રાખ્યા છે? ભાણાએ ડરતાં ડરતાં  પોતાનો ગુનો કબૂલી લીધો, પણ ગુનાની સજા તો મળે જ. બીજી જ ક્ષણે ભાણિયાનો ગાલ લાલ થઈ ગયો હતો.

એક જ શોખ. એય ઉગતાંવેંત કરમાઈ ગયો. પણ મન તો ત્યાં જ અટક્યું હતું. એક વાર હાથમાં પેન્સિલ આવી ગઈ. મગજમાંથી કમલ હાસન અને રતિ અગ્નિહોત્રી નીકળ્યાં અને કાગળ પર ઊતરી આવ્યાં. છોકરો તો રાજીનો રેડ. આ કાગળ તો ક્યાંય ફેંકાય જ નહીં! એ તો લઈને ફર્યો. ક્યાં રાખું? લઈને ફરે તો કામ કોણ કરે? એણે પાસેના ઝાડ પર ચોંટાડી દીધો.

દુકાનની પાસે એક નિશાળ હતી. માસ્તરસાહેબો નિશાળમાં ચા મંગાવે અને રિસેસમાં બહાર નીકળ્યા હોય તો દુકાને પણ આવે.  એક વાર બે-ત્રણ માસ્તરસાહેબો દુકાને આવ્યા. એકનું ધ્યાન ગયું ઝાડ પર ટિંગાતા અમિતાભ બચ્ચન પર. “ આ કોણે બનાવ્યું છે?” મામાએ ભાણા સામે આંગળી ચીંધી. “વાહ, ટાબરિયો હોશિયાર છે!” મામાના ચહેરા પર પણ ગર્વ ઝળક્યો. માસ્તરસાહેબે કહ્યું એને ભણવા મોકલો. મામાની પણ ત્રેવડ તો નહોતી જ. માસ્તરસાહેબે કહ્યું “ તમે ચિંતા ન કરો. અમે બધું કરી લેશું”

 હવે થયું ભણવાનું શરૂ. સ્ટડી-કમ-વર્ક! રિસેસમાં એ દોડતો આવે. કપ ધૂએ, ચા આપે. વળી દોડીને નિશાળ પહોંચી જાય. શિક્ષકો માયાળુ. ધ્યાન રાખે. પ્રોત્સાહન આપે. પણ હવે નિશાળનું છેલ્લું વર્ષ હતું આગળ ભણવું હોય તો બહાર જવું પડે. છોકરાને ધગશ અને હિંમત. રોજ બસમાં આવવુંજવું, એમાં ઓગણીસ રૂપિયાનો ખર્ચ. એક વાર બાપને જોઈ લીધા કે ઓગણીસ રૂપિયા પરચૂરણમાંથી વીણતા હતા! છોકરાએ મનમાં જ ગાંઠ વાળી કે પગભર થવું.

કૉલેજમાં દાખલ થયો. કોઈકે કહ્યું કે એને ઇજનેર બનાવો, પણ પહેલા જ વર્ષે નાપાસ. કલાનો જીવ. પછી પિતા કબૂલ થયા કે ભલે કલાવિદ્યાલયમાં જતો.

આપણો નાયક કૉલેજમાં પ્રવેશ માટે સૂરત પહોંચ્યો ત્યારે ગજવામાં બે રૂપિયા બચ્યા હતા. પરંતુ એક મિત્રે ધરપત બંધાવી હતી કે એ સબરસ લૉજમાં માસ્તરનું (વેઇટરનું) કામ અપાવશે. મિત્રને ત્યાં પહોંચ્યો તો એ કયાંક બહાર ગયો હતો.

બપોર સુધીનો ટાઇમ કાઢવા એ રખડવા નીકળી પડ્યો. ત્યાં એક જગ્યાએ વાંસના માંચડા પર બેસીને એક માણસ મોટા પાટિયા પર કઈંક લખતો હતો. આપણો નાયક જોવા ઊભો રહી ગયો. પેલાએ જોયુઝં કે એક જુવાનિયો રસ લે છે. એને એને બોલાવ્યો અને માંચડા ઉપર આવી જવા કહ્યું. ગળીવાળી દોરી એને પકડાવી અને પોતે જરા થાક ખાવા બેઠો. બસ. આપણા નાયકના મનમાં ધરબાયેલો પેન્ટર બહાર આવ્યો. પેલો મુખ્ય પેન્ટર તો રાજી થયો. પોતાને ઘરે લઈ ગયો. ચા-નાસ્તો કરાવ્યાં. અને પબ્લિસિટી કંપનીના માલિક સાથે ઓળખાણ કરાવી અને પોતાના મદદનીશ તરીકે નોકરી અપાવી દીધી.

એક વાર શેઠનો નોકર નહોતો આવ્યો, એટલે શેઠે આપણા નાયકને ચા બનાવવા કહ્યું. એ ચા બનાવે અને વચ્ચે ટેલીફોન રણકે એના પર વાત કરીને નંબર નોંધી લે. શેથ પાછા આવ્યા અને નંબરની ચબરખી હાથમાં લીધી. અક્ષર જોઈને છક! તરત જ એને પોતાના સ્ટાફમાં સહાયક મૅનેજર બનાવી દીધો. ચોપડા લખવાના, દિઝાઇનો બનાવવાની. આ દરમિયાન વામ્ચવાનો પણ સમય મળ્યો. સાહિત્યમાં પણ રુચિલેવા લાગ્યો, અને આમ, સો-દોઢસો ફુટનાં પાટિયાં ચીતરતાં, ચોપડા લખતાં, કવિતાઓ અને વાર્તાઓ લખતાં કૉલેજનું ભણતર પણ પૂરૂં થયું.

 આ યાત્રા અહી અટકી નહીં. એ ગુજરાતી સાહિત્યમાં એમ.એ. પણ થયો! અને પછી સારી નોકરીએ લાગી ગયો.

Xxxxxx

એ છે, ભાગ્યેન્દ્ર પટેલ. પટેલો ગરીબ ન હોય. પરંતુ પટેલ આદિવાસી પણ હોય. અને આદિવાસી ગરીબ જ હોય!  ભાગ્યેન્દ્ર દિલ્હીમાં નૅશનલ બુક ટ્રસ્ટના ગુજરાતીના ઍડિટર છે. ક્લાસ વન ઑફિસર છે. એમની સાથે મારી મુલાકાત આકાશવાણીમાં થઈ. ધીરજથી અનુવાદ કરે. ચીપી ચીપીને લખે, જાને ફિલ્મનું બોર્ડ ચીતરતા હોય! સ્પષ્ટ અવાજે સમાચાર વાંચે, શાંત, સૌમ્ય સ્વભાવ. ના પાડવા માગતા હોય તો પણ હા પાડી દે! ખરેખર ના પાડે ત્યારે અપરાધ કરતાં પકડાઈ જતા હોય એમ ના પાડે.

પછાત હોવાને કારણે નોકરી અનામત પદે મળી. ભાગ્યેન્દ્ર આ અનામત વિશે શું માને છે? એમના શબ્દોમાઃ “ પછાત માણસ પોતાની અમુક સફળતાનો સંતોષ વ્યક્ત કરે તો પણ સંપન્ન લોકો એને ‘બડાશ’ ગણે છે…સરકારે જાતિની રૂએ અને સાનાજિક અને શૈક્ષણિક પછાતનો વર્ગ બનાવીને એને સમકક્ષ બનાવવાની જોગવાઈ કરી છે, પણ એનો લાભ SC/ST લે છે તેના કરતાં વધારે તો બીજા લોકો એનો ગેરલાભ લે છે. મારો કિસ્સો એનું ઉદાહરણ છે,- ઠોસ, પાકું અને ઘૃણાપાત્ર. નિર્લજ્જ વહીવટદારો લાભથી વંચિત રાખવા જે અટકચાળાં કરે છે તે મને નથી લાગતું કે આટલી હદે કોઈ પછાત માણસ ઊતરી જતો હોય….આવા વાતાવરણમાં ટકી રહે અને નોકરી કરતો રહે એ પણ એની સિદ્ધિ ગણાય. મારી પોતાની વાતમાં,  મેં કશી જ સિદ્ધિ મેળવી નથી કારણ કે મારે જે ખમીર બતાવવું જોઇતું હતું તે બતાવી શક્યો નથી. એમ નહીં કે હું કાયર કે નબળો છું પણ હું એમના જેવો નિર્લજ્જ કે અસામાજિક પણ બની શકતો નથી. મૂળમાં તો ક્રૂર રાજસી તાકાત સામે થવા માટે જોઈએ શિંગડાં. આ શિંગડાં ક્યાંથી લાવવાં?” જાતિનો પૂર્વગ્રહ મૂઢ માર જેવો છે. ઘા કશે દેખાય નહીં પણ માર પડતો હોય તે જાણે કે ક્યાં કળતર થાય છે.

તમારો ઉપરી ચિંતક હોય, ઇતિહાસકાર હોય, માર્ક્સવાદી હોય, જાતિભેદમાં ન માનતો હોય, પદ્મશ્રી હોય…. તેમ છતાં એક પછાત આદિવાસીને કચડી નાખવા માટેના બધા કાવાદવામાં સામેલ થાય કે કેમે કરીને આની નોકરી છૂટી જાય… તો આવો જ આર્તનાદ ફૂટે ને?

 “આદિવાસી થઈને આ જગ્યાએ…?” વાંધો જગ્યા સામે તો કોઈને ન હોય. વાંધો તો આદિવાસી સામે હોય. “હું તો કઈં ન બોલું” ભાગ્યેન્દ્ર કહેશે. અરે, તમને કોણે શીખવ્યું કે તમારે હંમેશાં નરમ રહેવું જોઈએ? ભાગ્યેન્દ્ર ભોઠું હસી નાખે. મને કદાચ ખબર છે કે કોણે એમને શીખવ્યું કે આદિવાસીએ હંમેશાં નરમ, નમતા રહેવું જોઇએ.

 એમણે પહેલી વાર સ્થિર અવાજે પોતાના બાળપણની વાત કરી ત્યારે મને ગળે ડૂમો ભરાઈ આવ્યો હતો. આટલો સંઘર્ષ? શા માટે? મને મારા સંઘર્ષ યાદ આવ્યા, તુલના કરી તો મને લાગ્યું કે હું તો જમીન પર હતો ત્યાંથી ઉપર ચડ્યો. આ શખ્સે તો પહેલાં ખાડામાંથી જમીન પર આવવાનો, અને પછી ઉપર જવાનો સંઘર્ષ કર્યો. અમે બન્નેએ દોડવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે એક અદૃશ્ય અવાજ મને તો દસ ડગલાં આગળ લઈ ગયોઃ “ભઇલા, તું અહીંથી દોડજે, નહીંતર, પેલો છે ને ભાગ્યેન્દ્ર? એ તારાથી આગળ નીકળી જશે…!”

 અમારા સંબંધની વાત કરૂં તો, અમે બન્ને તકવાદી છીએ. જરૂર પ્રમાણે ગુરુચેલાની ખુરશીઓની અદલાબદલી કરતા રહીએ છીએ.!