India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 5

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

:: ભાગ ૧: ગુલામી ::

પ્રકરણ ૫: દક્ષિણમાં કોરોમંડલ કાંઠે અને મદ્રાસમાં

૧૬૧૧માં કોરોમંડલ કાંઠે એટલે કે આંધ્રપ્રદેશ, તમિળનાડુ અને પોંડીચેરી (હવે પુદુચ્ચરિ)ના કાંઠે એમનું પહેલું જહાજ લાગર્યું. અને કોરોમંડલ નામ મૂળ તો ચોલવંશના રાજાઓને કારણે ‘ચોલમંડલ’ પરથી અથવા પળાવેરકાડુ (ડચ ઉચ્ચાર ‘પુલિકેટ’) સરોવરની ઉત્તરે શ્રીહરિકોટા ટાપુ પરના ગામ ‘કારિમનાલ’ પરથી પડ્યું હોવું જોઈએ, કારણ કે ત્યાં ડચ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનું વેપાર મથક હતું. ડચ લોકો આ મથકને ‘પુલિકેટ મથક’ તરીકે ઓળખતા. (વિકીપીડિયા). અહીં એમણે એક ફૅક્ટર (અધિકારી કે એજન્ટ) પણ નીમ્યો.

કોરોમંડલમાં પણ વેપાર કરવાનું સહેલું નહોતું. પરંતુ એમના ફૅક્ટરો કામ કરતા હતા. એ ગોલકોંડા (પછી એ હૈદરાબાદ બન્યું) રાજ્યમાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ ચીન અને સિયામમાં ખરીદેલો માલ વેચીને એના બદલામાં ભારતીય કાપડ ભરતા જતા હતા. આમાંથી કંપનીને લંડનમાં સારો એવો નફો થયો. બીજી બાજુ જાપાનમાં શોગૂને વેપારનો પરવાનો તાજો કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો અને ઇંડીઝમાં બૅન્ટમના રાજાએ કંપનીનો હિસાબ તપાસવાનું શરૂ કરી દીધું હતું, આ બાજુ, ભારતમાં એમનો રસ વધતો જતો હતો. આથી એમણે ગોલકોંડામાં મસૂલીપટ્ટનમ (મચિલિપટનમ) અને પેટાપોલી (પેડ્ડપળ્ળી અને પછી નિઝામપટનમ)માં ઑફિસો બનાવી. જો કે, એમની નજરે મચિલિપટનમમાં બનાવેલી ઑફિસની સલામતીની સ્થિતિ સારી નહોતી. ઊંચી દીવાલો પણ નહોતી. એની સરખામણીમાં એમને પુલિકેટનું મથક પસંદ હતું કારણ કે ત્યાં પાકા કોટમાં વસવાની તક હતી. પણ ત્યાં ગયા પછી એમને સમજાયું કે એમને હજી કિલ્લાની અંદર રહેવાની પરવાનગી નહોતી મળી અને કિલ્લો તો ડચ કંપની માટે બંધાતો હતો. એમાં રહીને વેપાર કરવો હોય તો કિલ્લો બનાવવાનો અમુક ખર્ચ પણ એમણે ભોગવવાનો હતો!

અંતે એમણે ૧૬૨૬માં ફરી જગ્યા બદલી અને આ વખતે ‘આર્માગોન’ ગામ પસંદ કર્યું (મૂળ નામ હતું દુર્ગરાજપટનમ – દુગારાજપટમ – દુરાસપટમ). અહીં પહેલી વાર કંપનીની તોપો જહાજ છોડીને જમીન પર ઊતરી અને ફૅક્ટરીની કિલ્લેબંધી કરવામાં આવી. આ પછીનાં એમનાં વર્ષો મચિલિપટનમ પાછા ફરવામાં દુકાળો, ડચ કંપનીની હરીફાઈ અને ગોલકોંડા રાજ્ય અને એના પાડોશીઓ વચ્ચેની લડાઈઓમાં જ વીત્યો.

૧૬૩૩-૩૪માં કંપનીએ એમના ફૅક્ટરોને ઑડિશા મોકલ્યા. એમનું કામ હરિહરપુરા અને બાલાસોરમાં એજન્સીઓ શરૂ કરવા માટે ત્યાંના મોગલ હાકેમની પરવાનગી માગવાની હતી. બાલાસોર હુગલીની પશ્ચિમે છે. ત્યાંથી એમણે બંગાળમાંથી કોરોમંડલ કાંઠાનીની ફૅક્ટરીઓ માટે ચોખા, ખાંડ અને બીજી વસ્તુઓ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું.

કંપનીના કારોબારનો વિસ્તાર આમ ફેલાવા લાગ્યો હતો ત્યારે આર્માગોનની ફૅક્ટરીનો એજન્ટ ફ્રાન્સિસ ડે ૧૬૩૯માં કોરોમંડલ કાંઠેથી દક્ષિણમાં ગયો અને ત્યાં એક ટાપુ પર ઊતર્યો. ટાપુ ત્રણેક માઇલનો હતો. ત્યાં એણે સ્થાનિકના નાયક સાથે ત્યાં કંપની માટે કિલ્લો બનાવવા માટે જમીનનો સોદો કર્યો. એને આ ટાપુનું નામ શું તે ખબર નહોતી. પણ નાયકે નામ કહ્યું – મદ્રાસપટનમ!

આ જગ્યા એણે કેમ પસંદ કરી તે એ વખતમાં પણ વિસ્મયનો વિષય હતો કારણ કે એ ખુલ્લો ટાપુ હતો અને હિંદુસ્તાનના પૂર્વી કાંઠે વહાણવટા માટે જરાય યોગ્ય નહોતો. વળી પોર્ચુગીઝોનો કિલ્લો માત્ર પાંચ-દસ મિનિટ દૂર હતો. પરંતુ એક વાયકા એવી હતી કે ફ્રાન્સિસ ડે માટે આ જગ્યા અનુકૂળ હતી કારણ કે એની ‘mistris’ નજીકના ટાપુ ‘સાન થોમ’ પર જ રહેતી હતી! એને મળવાનું આ ટાપુ પરથી સહેલું બનતું હતું! કિલ્લાના બાંધકામ માટે ત્રણ હજાર પૌંડનો ખર્ચ થયો અને બંધાતાં ચૌદ વર્ષ લાગ્યાં. તે દરમિયાન, લંડનમાં કંપનીના ડાયરેક્ટરો એક એક પૌંડ મંજૂર કરવામાં જબ્બર કંજૂસાઈ કરતા હતા. પરંતુ, એક નોંધવા જેવી એ વાત બની કે કિલ્લો બનવાનું શરૂ થતાં જ કિલ્લાની દીવાલની બહાર વણકરો, દરજીઓ, માળીઓ, વેશ્યાઓ, શરાફોનાં ૩૦૦-૪૦૦ કુટુંબોએ ‘સાન થોમ’થી આવીને વસવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી.

બહુ જલદી ‘મદ્રાસપટનમ’ નામ ટૂંકું થઈ ગયું અને કંપનીના માણસો એને ‘મદ્રાસ’ કહેવા લાગ્યા. કિલ્લાને નામ આપ્યું ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જ. ૧૬૪૦માં આર્માગોનની ફૅક્ટરી ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જમાં આવી ગઈ. આમ મદ્રાસ પ્રેસિડન્સીનો જન્મ થયો.

૧૭મી સદીમાં ‘ઇંડિયા’ અને ઇંડીઝ’ વચ્ચે કંપની કંઈ અંતર જોતી નહોતી. એની નજરે મસાલાના ટાપુઓ ‘ઇંડિયા’માં હોય કે ગોવા ‘ઇંડીઝ’માં હોય, ‘ઇંડિયા’ની કોઈ રાજકીય એકીકૃત ઓળખ નહોતી. કંપનીનાં જહાજો માત્ર સાગરકાંઠો જોતાં હતાં. એ બધા વેપારના વિસ્તારો હતા – ભારતની પૂર્વમાં કોરોમંડલનો કાંઠો, (આંધ્ર પ્રદેશ, તમિળનાડુ અને પોંડીચેરી) પશ્ચિમમાં મલબારનો કાંઠો, (કેરળ) બંગાળના ઉપસાગરમાં કલકતા (અને આખું બંગાળ), ખંભાતનો અખાત (સૂરત), અરબી સમુદ્ર (મુંબઈ). બધા પ્રદેશો એકબીજાથી વેપારની જણસમાં અને બોલચાલ અને વ્યવહારમાં પણ જુદા પડતા હતા. સ્થાનિકના રાજાઓની એ પ્રદેશમાં મરજી ચાલતી. કોરોમંડલના કાંઠેથી જાકાર્તા સાથે સંપર્ક થઈ શકતો. કંપનીએ ઍડન જવું કે સૂરત, એ વિચાર્યા પછી. સૂરત પસંદ કર્યું કારણ કેએમણે ગુજરાતી જહાજોને જાવા અને સુમાત્રામાં કાપડ લઈને આવતાં જોયાં હતાં. આ જહાજો વળતી ખેપમાં તેજાના લાદીને જતાં. કંપનીના ડાયરેક્ટરોમાં મોટા ભાગના પહેલાં લેવાન્ત (સીરિયા,તુર્કી, ગ્રીસ વગેરે)ની કંપનીમાં હતા. એમણે રાતા સમુદ્રનાં બંદરોએ આવેલાં સૂરતનાં જહાજોનો માલ લઈ જતી ઊંટોની વણઝાર દમાસ્કસમાં પણ જોઈ હતી.

આ વર્ષોમાં કંપનીના માણસોને દેશની અંદર તરફ જોવાની ફુરસદ નહોતી. બધું ધ્યાન સમુદ્ર ઉપર કઈ દિશામાં પવન વાય છે અને ક્યાં જવા માટે સારું હવામાન છે તેના પર જ રહેતું. કંપનીનાં જહાજો પર શસ્ત્રસરંજામ રહેતો તે પણ ચાંચિયાઓ કે ડચ અને પોર્ચુગીઝો સાથે અથડામણ થાય ત્યારે કામમાં લેવા માટે હતાં. જમીન પર તો પહેલી વાર એમનો શસ્ત્રસરંજામ આર્માગોનમાં ઊતર્યો. સ્થાનિકના લોકોમાં માત્ર વેપારીઓ સાથે એમનો સંપર્ક હતો, શસ્ત્રોનું કામ નહોતું. પરંતુ, ભારતના નક્શા પર આપણે એમનાં વેપારી સંસ્થાનોની જગ્યાઓ જોઈએ તો સમજાય કે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો ઉદ્દેશ ન હોય તો પણ આ કેન્દ્રોએ બ્રિટિશ રાજ સ્થાપવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. પણ હજી આપણે સર થોમસ રોને મળવાનું છે અને ત્યાંથી ફરી સૂરત જવાનું છે, વર્ષ હશે : ૧૬૧૫.

0-0-0

મુખ્ય સંદર્ભઃ

The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay /Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 /
ISBN: 978-0-007-39554-5 /Copyright © John Keay 1991.

(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


Science Samachar : Epiosode 34

આવજો સ્ટીફન હૉકિંગ..! તમે અમર છો…!

૦-૦-૦-૦

() થોડા દિવસોમાં ચીનની અવકાશી પ્રયોગશાળા પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પાછી ફરશે!

ચીનની અવકાશી પ્રયોગશાળા તિઆંગોંગ-1 સ્પેસ લૅબ (તિઆંગોંગ એટલે સ્વર્ગીય મહેલ) હવે કોઈ પણ ઘડીએ પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પાછી પ્રવેશ કરશે. યુરોપીયન સાયન્સ ઍજન્સીની આગાહી પ્રમાણે ૩૦મી માર્ચ અને ૬ઠ્ઠી ઍપ્રિલ વચ્ચે કોઈ પણ સમયે એ સ્પેન, ફ્રાન્સ, પોર્ટુગલ વગેરે કોઈ પણ દેશ પરથી પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશ કરશે, પણ આનાથી વધારે ચોકસાઈથી કહી શકાય તેમ નથી.

ચીને બનાવેલી આ પહેલી સ્પેસ લૅબ છે. એનું વજન ૮.૫ ટન છે. એને સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવી. તે પછી નવેમ્બર મહિનામાં માનવરહિત શેન્ઝાઉ યાન એની સાથે જોડાયું. જૂન ૨૦૧૨ અને જૂન ૨૦૧૩માં ચીને શેન્ઝાઉ-૯ અને શેન્ઝાઉ-૧૦ યાનો અવકાશયાત્રીઓ સાથે મોકલ્યાં. બન્ને યાનના યાત્રીઓ તે પછી સ્પેસ લૅબમાં પણ ગયા હતા. ચીન ૨૦૨૦ સુધીમાં પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ફરતી રહે એવી પ્રયોગશાળા મોકલવા માગે છે.

સંદર્ભઃ અહીં

0-0-0

() અવિકસિત ગૅલેક્સી

નાસાના હબલ સ્પેસ ટેલીસ્કોપે આપણાથી ૨૪ કરોડ પ્રકાશવર્ષ દૂર પર્સસ નક્ષત્રના કેન્દ્રની નજીક આવેલી NGC 1277 ગૅલેક્સીનો વિકાસ રુંધાઈ ગયો હોવાનું ભાળ્યું છે. બિગ બૅંગને ૧૩.૫ અબજ વર્ષ થયાં પણ આ ગેલક્સીમાં દસ અબજ વર્ષથી નવા તારા બન્યા નથી, જે તારા વૃદ્ધ થઈને મરવા વાંકે જીવતા હોય તેમનો રંગ લાલ થઈ જાય છે. જેમનો રંગ વાદળી હોય તે વિકાસની રાહે હોય છે. આ ગેલેક્સીએ આપણી દૂધગંગા કરતાં પણ એક હજારગણી ઝડપે તારા પેદા કર્યા પરંતુ આ પ્રક્રિયા તરત ધીમી પડી ગઈ.

અહીં એ ગેલેક્સીનું દૃશ્ય જોઈ શકાય છે, એમાં લાલ તારાઓની હાજરી વધારે છે. ઇન્સૅટ કરેલી આકૃતિ NGC 1277ની છે. આવી ગેલેક્સીઓને વૈજ્ઞાનિકો ‘રેડ ઍન્ડ ડેડ’ના નામે ઓળખે છે. આવી બહુ જ દૂરની ગેલેક્સીઓ જોવા મળે છે પણ હબલ ટેલીસ્કોપ પર માત્ર ટપકા જેવી જ દેખાય છે. આટલું સ્પષ્ટ અવલોકન પહેલી વાર જોવા મળ્યું છે. એ શા માટે વધારે તારા બનાવી ન શકી તેનું કારણ જણાવતાં વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે એના માટે એની ગતિ જવાબદાર છે. એની ગતિ કલાકના ૨૦ લાખ કિલોમીટરની છે એટલે આસપાસની ગેલેક્સીઓમાંથી એ તારા બનાવવા જેટલો પદાર્થ એકઠો નથી કરી શકતી.

સંદર્ભઃ અહીં

વિડિયો :

0-0-0

(૩) સ્માર્ટફોન પર્યાવરણ માટે નુકસાનકારક

સ્માર્ટફોન અને ડૅટા સેંટરો ૨૦૪૦ સુધીમાં પર્યાવરણ માટે સૌથી વધારે ખતરારૂપ બની જશે. અમેરિકાની ડબ્લ્યૂ. બૂથ સ્કૂલ ઑફ એન્જીનિયરિંગ પ્રૅક્ટિસ ઍન્ડ ટેકનોલૉજીના સંશોધક લૉટ્ફી બેલ્ખિરનું આ અનુમાન છે. બેલ્ખિરે પર્યાવરણને નુકસાન ન કરે તેવાં હાર્ડવેરનો તો અભ્યાસ કર્યો હતો પણ ૨૦૧૪માં એમના એક વિદ્યાર્થીએ એવા સોફ્ટવેર કેવાં હોય તે પૂછ્યું ત્યારે એમની પાસે જવાબ નહોતો. તે પછી એ સોફ્ટવેરના અભ્યાસમાં લાગી ગયા.

બેલ્ખિર અને એમના સાથી અહમદ એલ્મેલિગીએ ઇન્ફર્મેશન ઍન્ડ કમ્યૂનિકેશન ટેકનોલૉજી (ICT)નો અભ્યાસ શરૂ કર્યો. એમણે સ્માર્ટફોનો, લૅપટોપ્સ, ટેબ્લેટ્સ, ડેસ્ક્ટૉપ્સ અને ડૅટા સેંટરોની અસરો તપાસી. એમણે જોયું કે ICTનો વપરાશ વધ્યો છે પણ ધીમે ધીમે. આજનાં વલણો જોતાં એમાં દર વર્ષે ૧.૫ ટકાનો વધારો થાય તેમ છે, પરંતુ ૨૦૧૪૦માં એ કુલ વેપારમાં ૧૪ ટકા થઈ જશે. દરેક SMS, દરેક ફોન કૉલ. દરેક વિડિયો અપલોડ થાય કે ડાઉનલોડ; એક ડૅટા સેંટર એ કામ કરે છે. આ ડૅટા સેંટરો અઢળક ઊર્જા વાપરે છે અને માત્ર ખનિજ તેલ કે કોલસાથી ઉત્પન્ન થતી વીજળી પર ચાલે છે. આપણે આ જોઈ શકતા નથી અને માનીએ છીએ કે કાગળ વાપરવા કરતાં ઇલેક્ટ્રૉનિક સાધનો ઓછું પ્રદૂષણ કરે છે! દેખીતી રીતે સ્માર્ટ્ફોનના વપરાશમાં બહુ ઓછી ઉર્જા ખર્ચાય છે, પરંતુ એનો વપરાશ એટલો વ્યાપક છે કે ૨૦૨૦ સુધીમાં એને કારણે ૮૫ ટકા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્પન્ન થતો હશે. સ્માર્ટફોનની ચિપ અને મધરબોર્ડ બનાવવામાં વપરાતી ધાતુ કિંમતી ધાતુની બને છે જે બહુ મોટા ખર્ચે ખાણમાંથી કઢાય છે, એટલે એમાં ઊર્જા બહુ વપરાય છે.

બેલ્ખિર અને એમના સાથીનું આ સંશોધન સામયિક Journal of Cleaner Production.ના ૨૦૧૮ના અંકમાં પ્રકાશિત થયું છે.

સંદર્ભઃ મૅક્માસ્ટર્સ યુનિવર્સિટી

0-0-0

() તરસ લાગી હોય ત્યારે આપણે પાણી શા માટે ગટગટાવી જઈએ છીએ?

બહુ તરસ લાગી હોય ત્યારે આપણે ઝડપભેર પાણી ગટગટાવી જઈએ છીએ. આનું કારણ શું? તરસ લાગે ત્યારે અમુક ન્યૂરોન સક્રિય થઈ જાય છે, પણ પ્રવાહી મળતાં જ એ નિષ્ક્રિય થવા લાગે છે.

કોલકાતાના ‘ઇંડિયન ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ એજ્યૂકેશન ઍન્ડ રીસર્ચ’ (IISER)ના છાત્ર અને હવે કૅલિફૉર્નિયા યુનિવર્સિટીના Ph.D સ્કૉલર વિનિત ઑગસ્ટાઇને ઉંદર પર આનો પ્રયોગ કરી જોયો છે. એમનું કહેવું છે કે લોહીમાં પ્રવાહિતા ઘટી જાય કે સોડિયમ અને પોટૅશિયમ જેવા ક્ષારોનું પ્રમાણ વધી જાય ત્યારે પાણીની જરૂર પડે છે. પરંતુ પાણી પેટમાં જવા સાથે કંઈ લોહીમાં પહોંચતું નથી! તો પણ મગજ તરસના ન્યૂરોનને શિથિલ બનાવવાનો આદેશ આપે છે કે હવે પાણીનો સ્ટૉક આવી ગયો છે અને ૧૫ મિનિટમાં લોહીને મળી જશે. આથી એ વખતે તમે મોઢા પાસેથી ગ્લાસ હટાવી લો છો.

પરંતુ વધારે પાણી લેતાં અટકાવનારા ન્યૂરોન ઘટ્ટ પદાર્થમાં ગમે તેટલું પાણી હોય તો પણ સક્રિય નથી થતા. એટલે તરબૂચમાં ૭૨ ટકા પાણી હોવા છતાં એ ખાધા પછી મગજ સંદેશ નથી મોકલતું! પ્રવાહી જલદી લોહીમાં ભળે તેટલી ઝડપથી લઈએ તો જ મગજ સંદેશ મોકલે છે. પાણી પીધા પછી આપણને તરસનો અનુભવ નથી થતો એનું કારણ પણ એ જ કે પાણીની માંગ કરનારા ન્યૂરોન શિથિલ હોય છે. પણ એ સેલાઇન વૉટર હોય કે સિલિકૉન ઑઇલ, મગજ એમાં તફાવત નથી કરી શકતું.

સંશોધકોએ મગજમાં તરસનો વહીવટ સંભાળતા ભાગ ‘લૅમિના ટર્મિનાલિસ’નો અભ્યાસ કરીને આ તારણો કાઢ્યાં છે. એમાં તરસની સર્કિટ હોય છે. તરસનું નિયંત્રણ કેમ કરવું એ સમજવાથી બ્લડ પ્રેશર જેવી બીમારીઓના નિયંત્રણમાં પણ મદદ મળશે કારણ કે બ્લડ પ્રેશરને તરસની સર્કિટ સાથે સીધો સંબંધ છે.

આભારઃ મૂળ લેખક R. Prasad

(Prasad.Ravindranath@thehindu.co.in)

સંદર્ભઃ The Hindu_R.-Prasad-813

0-0-0

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 4

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

:: ભાગ ૧: ગુલામી ::

પ્રકરણ ૪:  કંપની સૂરતમાં – વિલિયમ હૉકિન્સ

૧૬૦૩ પછી ૧૬૦૭ સુધી સાત ખેપ થઈ પરંતુ તે પછી, સદીનાં બાકીનાં વર્ષો લંડનની ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે ઇંડોનેશિયામાં લગભગ ખરાબ રહ્યાં. આ દરમિયાન ડચ કંપની સાથે લડાઈઓ થઈ. જો કે, ઇંગ્લૅન્ડના રાજા અને હૉલૅન્ડ વચ્ચે સંધિ થઈ ગઈ હતી પરંતુ બાંદાના ટાપુઓ પર આ સમાચાર પહોંચ્યા નહીં એટલે લડાઈઓ ચાલુ રહી; મોટા ભાગની લડાઈઓ તો સંધિ થયા પછી જ થઈ અને એમાં ડચ કંપનીએ લંડનની કંપનીના કેદ પકડાયેલા માણસો પર ગોઝારા અત્યાચારો કરીને મોતની સજાઓ પણ કરી. આમ આખી સત્તરમી સદી દરમિયાન પણ લંડનની કંપની તેજાનાના વેપારમાં પોતાનું વર્ચસ્વ જમાવી ન શકી, એટલું જ નહીં, છેક ૧૬૬૫માં પુલાઉ રુન પર ફરી કબજો કરવાનું કંપનીએ નક્કી કર્યું ત્યારે ટાપુ નિર્જન બની ગયો હતો અને જાયફળનાં ઝાડોનું નામ નહોતું રહ્યું.

બીજી સમસ્યા એ હતી કે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની આયાત કરતી હતી, જ્યારે મૉસ્કો અને લેવાન્તની કંપનીઓ નિકાસ કરતી હતી. આથી, કંપનીએ સોનાનું રોકાણ મોટે પાયે કરવું પડતું હતું. શેરહોલ્ડરોની  માગણી હતી કે કંપનીનાં જહાજોએ સફરનો ખર્ચ કાઢવા ઇંગ્લૅન્ડમાં બનતું ગરમ કાપડ પણ વેચવા લઈ જવું જોઈએ. લૅંકેસ્ટરે પણ આ પહેલાં જ સાટાના વેપારમાં જોયું હતું કે એશિયામાં ભારતીય કાપડની બહુ માંગ હતી અને ભારતીય કાપડ રૂપે કિંમત ચૂકવી શકાય એમ હતું. આથી કંપનીએ વિચાર્યું કે સૂરત જવું જોઈએ કે જેથી સોનું બચાવી શકાય અને જાપાન કે સિયામ (થાઈલૅન્ડ)માં સોનાને બદલે ભારતીય કાપડથી કામ ચાલી જાય. જાપાનમાં ગરમ કપડાંની બહુ માંગ હોવાથી કંપનીને લાગ્યું કે જાપાનમાં ગરમ કાપડ વેચીએ, ત્યાંથી ચાંદી મળે તે જાવા અને મસાલાના બીજા ટાપુઓમાં ખર્ચીએ અને ત્યાંથી મસાલા લઈ આવીએ.

૧૬૧૧માં કંપનીએ જ્‍હૉન સારિસને જાપાનની સફરે મોકલ્યો. સારિસે જાપાન પહોંચવા માટે ગોવાના આર્ચબિશપે ગુપ્ત રીતે બનાવેલા નક્શાઓનો ઉપયોગ કર્યો. કંપનીના મસાલાના વેપારમાં આ નક્શાઓની ભૂમિકા બહુ મહત્ત્વની રહી. જાપાનમાં જહાજ પહોંચતાં જ એના પર એવી ભીડ જામી કે પગ મૂકવાની જગ્યા ન મળે. દરેક જણ કંઈક વેચવા માગતો હતો. કંપનીને તો દલ્લો હાથ લાગી ગયો અઢળક સામાન ભેગો થઈ ગયો. પરંતુ ઇંગ્લૅન્ડનું ગરમ કાપડ ખરીદવા માટે બહુ માંગ નહોતી. સારિસે પોતાના રિપોર્ટમાં લખ્યું કે લોકો ગરમ કપડાં ખરીદવા તૈયાર ન થયા, કારણ કે જહાજના માણસો પોતે તો એ કપડાં પહેરતા નહોતા! પરંતુ હૉલૅન્ડની કંપનીએ પોતાનો માલ પાણીના ભાવે બજારમાં ભરી દેતાં ત્યાં પણ લંડનની કંપનીનો ગજ બહુ વાગ્યો નહીં. સિયામ (થાઈલૅન્ડ)માં પણ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ પોતાની બે ઑફિસો શરૂ કરી હતી. ત્યાં પણ શરૂઆતમાં સિયામના રાજાને ચીન સામે હરીફાઈ કરે તેવા લોકો જોતા હતા, પણ એવું માત્ર શરૂઆતમાં જ રહ્યું પછી બધું ઠંડું પડી ગયું.

૧૬૦૮ની ૨૮મી ઑગસ્ટે હૅક્ટર જહાજ સૂરતને કાંઠે લાંગર્યું અને એનો કપ્તાન વિલિયમ હૉકિન્સ પોતાના સાથી અને ઉપકપ્તાન વિલિયમ ફિન્ચ

By Walters Art Museum:

સાથે કાંઠે ઊતર્યો ત્યારે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો ભાર (ફિન્ચની ડાયરીમાં – Mocareb Chan) માત્ર એમનાં જહાજની નહીં, એમની અંગત ઝડતી પણ લેતો અને ખિસ્સાં ખાલી કરાવી લેતો. જહાજમાં જે માલ હોય તેને પોતાનો ગણીને ઉપાડી જતો અને એમને દંડની બીક દેખાડીને ઉપરથી પૈસા પણ પડાવતો. ફિન્ચ એની ડાયરીમાં આ નામોશીનું વર્ણન કરતાં મકર્રબ ખાન માટે Dogge (Dog) શબ્દ વાપરે છે! વળી હૉકિન્સ કંઈ અરજી કે ફરિયાદ કરવા માગતો હોય તો એનો જવાબ પોતે આપવાને બદલે હજાર કિલોમીટર દૂર આગરા મોકલાવી આપતો!

પોર્ચુગીઝો સૂરતમાં સોએક વર્ષથી વેપાર કરતા હતા અને કોઈને ઘૂસવા દેતા નહોતા. આ બે દુશ્મનો સામે ઝઝૂમતો હૉકિન્સ ૧૬૦૯માં આગરા જવા નીકળ્યો ત્યારે પોર્ચુગીઝોના હુમલામાંથી માંડ માંડ બચ્યો. પરંતુ, આગરા પહોંચ્યો અને બાદશાહને મળ્યો તે સાથે જ ચિત્ર તદ્દન પલટાઈ ગયું, જહાંગીરે એને ઇંગ્લૅન્ડના રાજા જેમ્સના ‘Embassador’ (જૂનો સ્પેલિંગ) તરીકે સન્માન્યો. કંપનીને સૂરતમાં વેપાર માટેની ઑફિસ બનાવવાની પરવાનગી મળી એટલું જ નહીં, જહાંગીરે એને ‘ખાન’નું બિરુદ આપ્યું અને વાર્ષિક ૩૨૦૦ પૌંડનો પગાર બાંધી આપ્યો. જહાંગીર અને હૉકિન્સ વચ્ચે અંગત મિત્રતા પણ બની, તે એટલે સુધી કે જહાંગીરે પોતાની બાંદીઓમાંથી એક આર્મેનિયન ખ્રિસ્તી છોકરીને હૉકિન્સ વેરે પરણાવી દીધી.

પરંતુ મધ્ય આકાશે ચડેલા સૂર્યને નીચે તો ઢળવું જ પડે છે! સમાચાર મળ્યા કે કંપનીનું બીજું જહાજ ‘ઍસેન્સન’ ( Ascension) પણ સૂરત આવતું હતું પણ તોફાનમાં એ તૂટી પડ્યું હતું. જહાંગીરે હૉકિન્સ ખાતર એના સમારકામ માટે સગવડ આપી. પરંતુ બાદશાહ એક ખ્રિસ્તીની આટલી કાળજી લેતો હતો તે બીજાઓને ખૂંચ્યું. બાદશાહે મકર્રબ ખાનને  હૉકિન્સનો માલ પચાવી પાડવાની સજા તરીકે નીચી પાયરીએ ઉતારી મૂક્યો હતો અને એને માલ પાછો આપવાની ફરજ પાડી હતી. પણ મકર્રબ ખાને એક ચાલ ચાલી. એણે માલની કિંમત ઓછી આંકી. હૉકિન્સ એ સ્વીકારવા તૈયાર ન થયો એટલે બાદશાહના હુકમનો અનાદર કરવાનું એના પર આળ આવ્યું. બીજી બાજુ તૂટી પડેલા ‘ઍસેન્સન’ જહાજના એક નાવિકે તાડી અને દ્રાક્ષનો દારુ પીને એક વાછરડાની કતલ કરી. આથી સૂરતના બ્રાહ્મણો છંછેડાયા અને મારવા માટે એકઠા થયા. પણ એના સાથીઓએ જ એ માણસને મારીને અધમૂઓ કરી નાખ્યો અને સ્થિતિ સંભાળી લીધી. ફિન્ચ લખે છે કે અહીં માણસને મારવા કરતાં ગાયને મારવી એ મોટો અપરાધ છે.

આવી ઘટનાઓને કારણે આગરામાં વિલિયમ હૉકિન્સે જ્યારે પાછા જવાની વાત કરી ત્યારે જહાંગીરે એને રોકવાનો કોઈ પ્રયત્ન ન કર્યો. ૧૬૧૧માં કંપનીની આબરુને ધક્કો લાગી ચૂક્યો હતો. સ્થિતિ સુધરવામાં બીજાં ચાર વર્ષ લાગવાનાં હતાં.

 

 મુખ્ય સંદર્ભઃ

The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay
Harper Collins Publishers / EPub Edition © JUNE 2010 / ISBN: 978-0-007-39554-5 /
Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 3

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૩ભારત પહોંચતાં પહેલાં

પરંતુ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની શરૂઆતના એ દિવસો હતા.  ભારત એની મહત્ત્વાકાંક્ષાઓમાં હતું પણ કંપનીએ હજી તો પહેલા પડાવે પહોંચવાનું હતું. હજી તો ફેબ્રુઆરી ૧૬૦૧ છે અને લૅંકેસ્ટર એના ‘રેડ ડ્રૅગન’ જહાજમાં વૂલવિચથી ઈસ્ટ ઇંડીઝ તરફ જવા નીકળી પડ્યો છે. ૬૦૦ ટનનું આ માલવાહક જહાજ યુદ્ધ જહાજ જેવું સજ્જ હતું. ૨૦૦ માણસો એમાં સહેલાઈથી સમાઈ શકતા અને ૩૮ તો તોપો હતી. એની સાથે બીજાં ત્રણ નાનાં જહાજો છેઃ હેક્ટર (Hector), સૂઝન (Susan) અને ઍસેન્સન (Ascension). ચારેય જહાજો પર ૪૮૦ ખલાસીઓ અને મજૂરો છે.

દક્ષિણ ઍટલાન્ટિક પ્રદેશ એ વખતે જીવલેણ સ્કર્વીના રોગના પ્રદેશ તરીકે નામચીન હતો. ૧૫૯૧માં લૅંકેસ્ટરને એનો ખરાબ અનુભવ હતો અને એ વખતે એણે લીંબુના રસનો અખતરો કર્યો હતો. દક્ષિણ ઍટલાન્ટિકમાં પ્રવેશતાં જ એણે પોતાના બધા માણસોને દરરોજ ત્રણ ચમચી લીંબુનો રસ આપવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. (૨૦૦ વર્ષ પછી એ જાણી શકાયું કે વિટામિન ‘સી’ની ઉણપથી સ્કર્વી થાય છે). પરિણામે, રેડ ડ્રૅગન પર તો બીમારી ન ફેલાઈ પણ સાથી જહાજોમાં હાલત ખરાબ હતી. કુલ ૧૦૫નો સ્કર્વીએ ભોગ લીધો. આમ પાંચમા ભાગનો કાફલો તો ક્યાંય પહોંચ્યા વિના જ સાફ થઈ ગયો.

આરામ માટે ક્યાંક રોકાવાની જરૂર હતી. આખરે છ મહિનાની હાલાકી પછી જહાજો કેપ ઑફ ગૂડ હોપની દક્ષિણે દક્ષિણ આફ્રિકામાં કેપ ટાઉન પાસે‘ટેબલ બે’ (Table Bay)(આફ્રિકાન ભાષામાં નામઃ ‘તાફેલબાઈ’) પહોંચ્યાં. ખાધાખોરાકીનો સામાન પણ ખૂટી ગયો હતો. આફ્રિકનો યુરોપિયનોથી દૂર જ રહેતા અને એમની ભાષા આવડે નહીં. લૅંકેસ્ટરે ઘેટાંબકરાંની જેમ ‘બેં…”, અને ગાય-બળદ માટે “અમ્ભાં…” કર્યું ત્યારે લોકો સમજ્યા અને પોતાનાં ઘેટાંબકરાં, ગાય-બળદ વેચવા એમની પાસે ગયા. ગરીબ અને અણસમજ એટલા કે લોખંડના બે જૂના સળિયામાં લૅંકેસ્ટરે મોટો બળદ ખરીદી લીધો! હજારેક ઘેટાં અને ચાળીસેક બળદ અને એક પોર્ચુગીઝ નૌકા પર છાપો મારીને લૂંટેલાં વાઇન, ઑલિવ તેલ વગેરે બધો સામાન લઈને લૅંકેસ્ટરનું જહાજ આગળ વધ્યું પણ મુસીબત કેડો મૂકતી નહોતી. હવે એક પછી એકને ઝાડા થઈ ગયા અને મરવા લાગ્યા. લૅંકેસ્ટરની ડાયરી લખનાર લખે છે કે એક પાદરી, એક ડૉક્ટર અને ‘tenne [ten] other common men’ મૃત્યુ પામ્યા. (એ વખતની અંગ્રેજી ધ્યાન આપવા જેવી છે). આમ લૅંકેસ્ટર માડાગાસ્કર અને સુમાત્રા થઈને લંડનથી નીકળ્યા પછી ૧૬ મહિને આસેહ (ઇંડોનેશિયા) પહોંચ્યો. ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારની નોંધ ગુજરાતીઓને રસ પડે તેવી છેઃ “Here we found sixteen or eighteen sail of shippes [ships] of diverse nations – Gujeratis, some of Bengal, some of Calicut called Malibaris, some of Pegu [Burma] and some of Patani [Thailand] which came to trade here.”

આસેહના સુલતાન અલ્લાઉદ્દીન રિઆયત શાહે લંડનના વેપારી જહાજનું સ્વાગત કર્યું. અને લૅંકેસ્ટરના શબ્દોમાં ‘sixe [six] greate [great] ellifants [elephants] with many trumpets, drums and streamers’ એમને દરબારમાં લઈ ગયા.

લૅંકેસ્ટરે રાણીનો પત્ર શાહને આપ્યો અને શાહે બદલામાં વેપારની સમજૂતી સ્વીકારી, એમને રહેવાની જગ્યા આપી અને એમના સંરક્ષણની પણ વ્યવસ્થા પણ કરી. હવે બસ, કંપનીના જહાજોએ સુમાત્રાનાં મરીનો બહુ મોટો જથ્થો ભરીને ઇંગ્લૅન્ડ પાછા ફરવાનું હતું, પણ એક મોટી સમસ્યા આવી. મરીનો પાક નિષ્ફળ ગયો હતો. હવે શું કરવું? લૅંકેસ્ટર બે જહાજ સાથે મલાકાના અખાત તરફ ગયો અને પોર્ટુગલનું એક જહાજ હિંદુસ્તાનથી કાપડ, ‘બાટિક’ વગેરે સામાન ભરીને આવતું હતું તેને લૂંટી લીધું. ખાલી હાથે તો લંડન પાછા જવાય એવું નહોતું. અલ્લાઉદ્દીન શાહ એનાથી એટલો પ્રસન્ન હતો કે એણે આ લૂંટ તરફ આંખ આડા કાન કર્યા. હિંદુસ્તાની કાપડની માંગ હજી યુરોપમાં નહોતી. પરંતુ એશિયામાં એની લોકપ્રિયતા બહુ હતી અને નાણાને બદલે એનો ઉપયોગ સાટા તરીકે થતો. લૅંકેસ્ટર પાસે માલ ખરીદવા ૨૦,૦૦૦ પૌંડનું સોનું અને છ હજાર પૌંડ જેટલી લંડનના માલના બદલામાં મળેલી રકમ હતી. ભારતનું કાપડ લંડન લઈ જાય તો બહુ કમાણી થવાની નહોતી એટલે એણે પૈસા બચાવી લીધા અને અમુક પ્રમાણમાં ભારતીય કાપડ સાટામાં કિંમત તરીકે ચૂકવ્યું.

લૅંકેસ્ટર આસેહનું મહત્ત્વ સમજ્યો અને એણે ત્યાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની પહેલી ‘ફૅક્ટરી” સ્થાપી. તે પછી એ બૅન્ટમ થઈને જાયફળના ટાપુ પુલાઉ રુનમાં સ્થાપિત થયો.

જો કે લંડનમાં પહેલી સફરની કોઈ ખાસ અસર નહોતી. તેજાનાનો પુરવઠો મોટા વેપારને લાયક નહોતો.તે પછી કંપનીએ બે ખેપ કરી ત્યારે મરીનો બહુ મોટો જથ્થો હતો. તેમ છતાં, પરંતુ લંડન પહોંચ્યા પછી બહુ મોટો નફો કરવાની કંપનીની મુરાદ મનમાં જ રહી ગઈ.

આ બાજુ ૧૬૦૩ના અંતમાં રાજા જેમ્સે પણ કોઈ જહાજ પર હુમલો કરીને એનો બધો માલ લૂંટી લીધો હતો! એની પાસે મરીનો પુરવઠો એટલો બધો હતો કે એણે જ્યાંસુધી પોતાનો માલ વેચાય નહીં ત્યાં સુધી કંપનીના માલને બજારમાં ન મૂકવાનો હુકમ કર્યો. કંપનીએ એ હુકમ માનવાનો જ હતો. ડાયરેક્ટરોએ વાંધો લીધો અને શેરહોલ્ડરોને ડિવિડન્ડ તરીકે મરી આપ્યાં. આમ મરીનો મોટો સ્ટૉક બહાર આવી જતાં એના ભાવ અડધા થઈ ગયા! શેરહોલ્ડરો માટે મુસીબત ઊભી થઈ. આમ પણ નવી કંપનીમાં હજી નાણાં રોકતાં લોકો ગભરાતા હતા એટલે એક સફર માટે લોકો નાણાં રોકતા. જે મૂળ ૨૧૮ જણે કંપની શરૂ કરવા અરજી કરી હતી તે લોકોએ પણ માત્ર એક સફર માટે રોકાણ કર્યું હતું. દર વખતે નવી સફર માટે કંપનીએ ફરી ભંડોળ ઊભું કરવું પડતું. કંપનીનું માળખું પણ બરાબર નહોતું. એક ગવર્નર, એક ડૅપ્યુટી ગવર્નર અને ૨૪ ‘કમિટી’ (એટલે કે કમિટીના સભ્યો જે ‘કમિટી”ના નામે જ ઓળખાતા)થી કામ ચાલતું. કંપનીના નોકર તો માત્ર પાંચ હતા – એક સેક્રેટરી, એક કૅશિયર, એક સંદેશવાહક, એક સોલિસિટર અને એક જહાજની જરૂરિયાતોનો મૅનેજર!

૦-૦-૦

મુખ્ય સંદર્ભઃ

The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay
Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5
Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


Science Samachar : Episode 33

(૧) બચી ગયા!

ગયા અઠવાડિયે સાતમી માર્ચે એક મોટા સ્ટેડિયમ જેવડી ઉલ્કા પૃથ્વીની પાસેથી નીકળી ગઈ. એ માત્ર ૧૪ લાખ કિલોમીટર દૂર હતી. નાસા કહે છે કે પૃથ્વીથી ૭૫ લાખ કિલોમીટરના અંતરેથી પસાર થતી કોઈ પણ ઉલ્કા જોખમી ગણાય. આ ઉલ્કા 2017-VR12 તો ૧૪ લાખ કિલોમીટર જેટલી નજીક આવી ગઈ. વળી એની પહોળાઈ ૨૫૬ મીટર છે. પહોળાઈ ૧૫૦ મીટરથી વધારે હોય તો એ ઘાતક ગણાય.

ખગોળવિજ્ઞાનીઓ ગિયાનલુસા મૅસી અને માઇકલ સ્વાર્સે ૧૨૨ મિનિટમાં ઉલ્કાની ૨૪૦ તસવીરો ઝડપીને આ ૧૬ સેકંડની વિડિયો બનાવેલ છે. એમાં ઉલ્કા એક તેજસ્વી ટપકા જેવી દેખાય છે અને બાકી આખું આકાશ સરકતું હોય એમ લાગે છે.

હવે આ ઉલ્કા ૨૦૨૬માં પૃથ્વીની નજીક આવશે. હમણાં તો આપણે બચી ગયા!

વિડિયોઃ

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦

(૨) ચિંતાજનક…?

આપણા મગજમાં હિપોકૅમ્પસ નામનો ભાગ છે જે આપણી સ્મરણશક્તિ અને નવી વસ્તુઓ શીખવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે હિપોકૅમ્પસમાં નવા ન્યૂરોન બનતા રહે છે, પણ Nature સામયિકના ૭મી માર્ચના અંકમાં નવી માહિતી આપવામાં આવી છે કે હિપોકૅમ્પસમાં ન્યૂરોન વધવાનું ૧૨ વર્ષની ઉંમર પછી બંધ થઈ જાય છે.

સંશોધક ટીમના નેતા, કેલિફૉર્નિયા યુનિવર્સિટીના ન્યૂરોલૉજિસ્ટ આર્તુરો આલ્વારેઝ બૂઇલા કહે છે કે એમણે જુદી જુદી ઉંમરના ૩૭ દાતાઓનાં હિપોકેમ્પસ તપાસ્યાં. દરેકનાં મૃત્યુ જુદી જુદી રીતે થયાં હતાં. પરંતુ માત્ર એક ૧૩ વર્ષના બાળકના હિપોકૅમ્પસમાં નવા કોશ જોવા મળ્યા. ૧૮ વર્ષની એક વ્યક્તિના હિપોકૅમ્પસના નવા કોશો હતા જ નહીં.

અલ્ઝાઇમર્સ જેવી બીમારીમાં સ્મૃતિલોપ થતો હોય છે. હિપોકેમ્પસમાં નવા કોશ બનાવવાની આશા હતી તેના પર આ અભ્યાસ પછી પાણી ફરી વળે છે. એના માટે હવે નવા ઉપાયો શોધવા પડશે. જો કે, હજી કેટલાયે ન્યૂરોલૉજિસ્ટો આ સંશોધનને અંતિમ સ્વરૂપનું માનવા તૈયાર નથી.

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦

(૩) શીતળાનું વાઇરસ લેબોરેટરીમાં બનાવ્યું!

કેનેડાની આલ્બર્ટા યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ શીતળાના વાઇરસનું પિતરાઈ વાઇરસ પ્રયોગશાળામાં બનાવ્યું છે!

Science સામયિકમાં આ લેખ હાલમાં જ પ્રકાશિત થયો છે. હૉર્સપૉક્સ નામથી ઓળખાતું આ વાઇરસ માણસ માટે જોખમી નથી પણ વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આનો અર્થ એ થાય કે શીતળાનું વાઇરસ પણ બનાવી શકાય. ૧૯૮૦ના દાયકામાં આ વાઇરસનો સંપૂર્ણ નાશ થઈ ગયો હતો.

હૉર્સપૉક્સ વાઇરસ સંશોધકો માટે DNAના ઘટકો બનાવતી એક કંપની પાસેથી ખરીદેલા ઘટકોમાંથી બનાવેલું છે એટલે એ કામ બહુ અઘરું નહોતું. એ મેઇલ દ્વારા પણ મોકલી શકાય છે. ડૅવિડ ઇવાન્સે જ્યારે ૨૦૧૬માં પોતાનો પ્રયોગ કરી દેખાડ્યો ત્યારે સમીક્ષા સમિતિએ નોંધ લીધી કે કૃત્રિમ બાયોલૉજીનો હવે એટલો વિકાસ થયો છે કે હવે માણસ પોતાને શીતળ કે એવાં બીજાં ભયાવહ વાઇરસોથી સંપૂર્ણ રક્ષિત ન માની શકે. જો કે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ ઉપાય કર્યા જ છે કે કોઈ સંસ્થા શીતળાના વાઇરસના જિનૉમ માત્ર ૨૦ ટકા સુધી જ રાખી શકે.

બીજી બાજુ, ઑસ્ટ્રેલિયા અને અમેરિકા જેવા દેશોમાં રોગપ્રતિકારક દવાઓનો ઉપયોગ એટલો વધ્યો છે કે ત્યાં શીતળા ફેલાવાની શક્યતા સૌથી વધારે છે. હવે ત્રાસવાદીઓ જ હુમલો કરે એની જરૂર નથી. આમ પણ વૃદ્ધાવસ્થામાં રોગપ્રતિકાર શક્તિ નબળી પડી જતી હોય છે એટલે શીતળા ફેલાવાનો ભય વૃદ્ધો સામે વધારે છે.

 

સંદર્ભઃ અહીં અને અહીં

૦-૦-૦

(૪) ક્યૂબાના પાટનગરમાં અમેરિકન રાજદૂતોને ભૂતે પજવ્યા?

હવાનામાં ૨૦૧૬ના નવેમ્બરની એક રાતે એક રાજપુરુષે સૂતાં પહેલાં બગીચા તરફનો દરવાજો ખોલી નાખ્યો અને હુંફાળી હવા ઘરમાં ફેલાઈ ગઈ. તે સાથે જ વાતાવરણને ભરીદેતો અવાજ પણ અંદર ધસી આવ્યો. એ અવાજને દબાવવા માટે એણે બધાં બારીબારણાં બંધ કર્યાં ટીવીનું વૉલ્યૂમ વધાર્યું પણ કંઈ જ ફેર ન પડ્યો. એને થયું કે અહીંનાં તમરાં તો ભારે અવાજ કરે છે! થોડા દિવસ પછી એમણે એક મિત્ર દંપતીને જમવા નોતર્યું. ફરી અવાજ શરૂ થયો. મેજબાને કહ્યું કે તમરાં છે. મહેમાને કહ્યું કે અવાજ કોઈ યંત્રમાંથી આવતો હોય એવો છે.

એને પણ પોતાને ઘરે આવો જ અવાજ સંભળાતો હતો! એણે એમ્બસીમાં ફરિયાદ કરી તો ઇલેક્ટ્રીશિયન આવ્યો અને બધું ચેક કરી ગયો પણ કંઈ મળ્યું નહીં. ફેબ્રુઆરી આવતાં અવાજ મંદ પડતો ગયો અને તદ્દન બંધ થઈ ગયો. પરંતુ ૨૦૧૭ના માર્ચમાં ફરીથી અવાજ શરૂ થઈ ગયો.

એની એક સાથીએ કહ્યું કે આ અવાજથી કંટાળીને એ ક્યૂબા છોડી જવા માગે છે. એને કાનની તકલીફ થઈ ગઈ હતી!

આવા ૨૨ અધિકારીઓને સાંભળવાની તકલીફ થઈ ગઈ છે આ બધાને એક જ જાતનાં લક્ષણો વર્તાય છે. મોળ ચડે, ઉલટી થાય અને કાને બહેરાશ આવી જાય.

હવે આમાંથી એક નવો રાજકીય વિવાદ ઊભો થયો છે કે ક્યૂબા અમેરિકન ઍમ્બસીમાં જાસૂસી કરાવે છે! ઓબામાએ ક્યૂબા સાથે રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપ્યા તે પછી ટ્રમ્પે એ તોડી નાખવાની વાત કરી છે એ જ ટાંકણે આ વિવાદ ઊભો થયો છે પરંતુ અમેરિકી તપાસ સંસ્થાઓને હજી કંઈ સચોટ પુરાવો નથી મળ્યો.

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 2

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

:: ભાગ ૧: ગુલામી ::

પ્રકરણ ૨:  વેપારનું આકર્ષણ

ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની સ્થાપના પણ વેપારમાં આંતરરાષ્ટ્રીય હરીફાઈને કારણે જ થઈ. એનો મૂળ હેતુ સંસ્થાનો બનાવવાનો નહોતો. મૂળ તો પૂર્વના દેશોમાંથી મસાલા ખરીદીને ખૂબ ઊંચા ભાવે યુરોપમાં વેચવાનો હતો. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની પણ માત્ર ઇંગ્લૅન્ડની નહોતી; હૉલૅન્ડ અને પોર્ટુગલની કંપનીઓ પણ એ જ નામે ઓળખાતી હતી. બધી કંપનીઓ ખરેખર તો ‘ઈસ્ટ ઇંડીઝ’ (ઇંડોનેશિયા)માં વેપાર કરવા માગતી હતી. દુનિયામાં ફરીને વેપાર કરવા માટે એમની પાસે મોટાં જહાજો હતાં.

ઇંગ્લૅન્ડની ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની ૧૬૦૩માં ઇંડોનેશિયાના બાંદા ટાપુ પર પહોંચી અને પુલાઉ રુનમાં સ્થાયી થવા લાગી હતી ત્યારે હૉલૅન્ડની કંપની સામે હરીફાઈનો ભય ઊભો થયો. એ નીરા ટાપુ પરથી વેપાર કરતી હતી. ડચ કંપનીનો લગભગ ઈજારો હતો એટલે લંડનના વેપારીઓના આગમન સામે એણે વાંધો લીધો.

ખરેખર તો ડચ (હૉલૅન્ડની) કંપનીએ જે જબ્બરદસ્ત કમાણી કરી હતી એનાથી જ લંડનના વેપારીઓ પણ આકર્ષાયા હતા એટલે એમણે સંગઠિત થઈને વેપારી જૂથ બનાવ્યું. ઇંગ્લૅન્ડની રાણી ઍલિઝાબેથ પ્રથમ તરફથી એમને પરવાનો મળ્યો ત્યારે કંપનીનું નામ ‘The Company of Merchants of London trading into the East Indies’ હતું. પણ સામાન્ય વાતચીતમાં એનું નામ ‘ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની’ થઈ ગયું હતું.

પૂર્વના દેશો તો અનેક સદીઓથી રોમનો સાથે મસાલાનો વેપાર કરતા જ હતા. અંગ્રેજોથી બે વર્ષ પહેલાં જ ડચ વેપારીઓ ત્યાં પહોંચી ગયા હતા પરંતુ એમનાથીયે પહેલાં એક સદીથી પોર્ટુગલના વેપારીઓ ત્યાંથી મસાલા લાવતા હતા. વાસ્કો દ’ ગામા પણ લિસ્બનથી Cape of Good Hope થઈને કોચીન આવ્યો તે પણ વેપાર માટે ઝામોરિનની પરવાનગી મેળવવા માટે જ.

એશિયામાં જે મસાલા ઘેરઘેર વપરાતા તે પશ્ચિમના દેશોમાં ધનાઢ્યોના વિલાસી શોખ ગણાતા હતા અને એના મોંમાગ્યા ભાવ મળતા હતા. ધીમે ધીમે આ વેપારમાં ઘણા વેપારીઓ આવવા લાગ્યા. આમ થતાં ભાવ પણ નીચા આવે તેમ છતાં નફો એટલો હતો કે જેટલો માલ એશિયામાંથી ઉપાડ્યો હોય તેનો માત્ર છઠ્ઠો ભાગ જ સમુદ્રી તોફાનો અને ચાંચિયાઓથી બચીને સહીસલામત પહોંચે તો પણ વેપારી તરી જતો. એવું નથી કે ભારત અને એશિયાના વેપારીઓ આ વેપારમાં નહોતા. પરંતુ, ડચ, પોર્ચુગીઝ અને લંડનના વેપારીઓ પાસે બહુ મોટાં સારાં જહાજો હતાં અને એ લોકો કાફલાના રક્ષણ માટે સૈનિકો અને શસ્ત્રસરંજામની પણ બહુ સારી જોગવાઈ સાથે નીકળતા.

જેમ્સ લૅંકેસ્ટર

ઈ. સ. ૧૫૭૮માં પોર્ટુગલના યુવાન રાજાનું એક લડાઈમાં મૃત્યુ થયું. કોઈ વારસ નહોતો. ગાદી ખાલી પડતાં બહુ ખટપટો ચાલી પણ ૧૫૮૦માં સ્પેનના રાજા ફિલિપ બીજાએ એના પર કબજો કરીને આઇબેરિયન યુનિયન બનાવ્યું (અહીં). એ વખતે લંડનનો ૨૬ વર્ષનો યુવાન વેપારી જેમ્સ લૅંકેસ્ટર લિસ્બનમાં જ હતો. અહીં એ ધંધાના પહેલા પાઠ શીખ્યો અને જહાજના કપ્તાન તરીકે પણ કુશળતા મેળવી. પરંતુ પોર્ટુગલ હવે સ્પેનના કબજામાં હતું અને સ્પેન અને ઇંગ્લૅન્ડ વચ્ચે વેર હતું એટલે લૅંકેસ્ટરને પણ ત્યાં પોતાની સંપત્તિ છોડીને લંડન ભાગી આવવું પડ્યું. પોર્ટુગલ ઇંગ્લૅન્ડને મસાલા-તેજાના આપતું પણ એ રસ્તો હવે બંધ થયો. અંગ્રેજી જહાજોના લિસ્બન આવવા પર પણ પ્રતિબંધ મુકાઈ ગયો. પોર્ચુગીઝ માલસામાન બંધ થયો એ એક રીતે તો ઇંગ્લૅન્ડ માટે આશીર્વાદ રૂપ જ ગણવું જોઈએ. કારણ કે એ પોર્ટુગલ સાથેના વેપારી સંબંધોમાંથી મુક્ત થયું અને જાતે જ કંઈ કરવાનો રસ્તો એણે શોધવાનો હતો. હવે મસાલા માટે એમણે જાતે જ દુનિયા ખેડવાની હતી. આના માટે ચાંચિયાગીરી પણ એક ઉપાય હતો.

ફ્રાન્સિસ ડ્રેક આવો જ એક ચાંચિયો હતો અને કદાચ એ જ કારણે એ કુશળ સાગરખેડૂ પણ હતો. રાણી એલિઝબેથના એના પર ચાર હાથ હતા. રાણી પોતે જ ચાંચિયાગીરી કરાવતી હતી. ડ્રેક સ્પેનના જહાજી કાફલાને લૂંટીને લઈ આવતો. માત્ર મસાલા નહીં પણ એક વાર એને સોના ચાંદીથી ભરેલું જહાજ હાથ લાગ્યું. એનાં પરાક્રમો પર રાણી વારી જતી હતી અને એને ‘સર’ના ખિતાબથી પણ નવાજ્યો. પરંતુ રાણી એલિઝાબેથ સ્પેન સાથે સંધિ કરવાના પણ પ્રયાસ કરતી હતી. એ ડ્રેકને ફાવે તેમ નહોતું. એ લંડનથી ચાલ્યો ગયો અને સ્પેન વિરુદ્ધ ચાંચિયાગીરી ચાલુ રાખી. રાણીને ઉલટું આ વધારે ફાવે તેમ હતું. તમામ વિવાદો છતાં ડ્રેક પર રાણીનો વિશ્વાસ અતૂટ રહ્યો. જેમ્સ લૅંકેસ્ટર ડ્રેકની કંપનીમાં જોડાયો (BBC) અને એના એક જહાજના કપ્તાન તરીકે ૧૫૮૮માં એણે સ્પેનના નૌકા કાફલાને લૂંટી લીધો. તે પછી એ ૧૫૯૨માં ઇન્ડોનેશિયા પહોંચ્યો. ત્યાં એક નાના ટાપુ પર રહ્યો અને ત્રણ ચાર મહિના પછી પાછો ઇંગ્લૅન્ડ ગયો. એ વખતે લંડનમાં રશિયાના ઝાર અને તુર્કીના ઑટોમન સામ્રાજ્ય સાથે વેપાર માટે બે કંપનીઓ હતી. એક મસ્કોવી (મૉસ્કોની) અને બીજી લેવાન્ત (નક્શો જૂઓ). જેમ્સ લૅંકેસ્ટર લેવાન્ત કંપનીમાં જોડાયો.

ઈસ્ટ ઇંડીઝની એની સફળતાએ બન્ને કંપનીઓના લંડનના વેપારીઓને આકર્ષ્યા હતા. અને એમણે સાથે મળીને ઈસ્ટ ઇંડીઝમાં વેપાર કરવા માટે ‘The Company of Merchants of London trading into the East Indies’ કંપની બનાવી. ૧૫૯૯માં તો સ્પેન સાથે સમાધાનની વાતો ચાલતી હતી એટલે રાણીએ મંજૂરી ન આપી કારણ કે સ્પેન એને કદાચ શત્રુતાનું કૃત્ય માની લે. વેપારીઓએ ફરીથી અરજી કરી તેમાં સહી કરનારાઓમાં લૅંકેસ્ટર પણ હતો. ૩૧મી ડિસેમ્બર ૧૬૦૦ના દિવસે રાણી તરફથી લાયસન્સ મળી ગયું. આ કંપની એટલે જ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની. ૧૬૦૩માં એ જ જેમ્સ લૅંકેસ્ટર એનું પહેલું જહાજ લઈને ઇંડોનેશિયાના બાંદાના સમુદ્ર પાસેના નાના ટાપુ પુલાઉ રુન ઊતર્યો.

ભારતની ગુલામીનાં બીજ પુલાઉ રુનમાં વવાયાં અને માળી હતો જેમ્સ લૅંકેસ્ટર.

૦-૦-૦

મુખ્ય સંદર્ભઃ

The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay

Harper Collins Publishers

EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5

Copyright © John Keay 1991.


ઇંટરનેટ પરથી પણ પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


India – Slavery and Struggle for Freedom :: Part 1: Slavery :: Chapter 1

આજથી હું આ નવી લેખમાળા શરૂ કરું છું.

એના બે ભાગ છેઃ પહેલો ભાગ ‘ગુલામી’ – એમાં આપણે કઈ રીતે પરતંત્ર બન્યા તેનું વિવરણ હશે. બીજો ભાગ છે, ‘આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ’ – એમાં આઝાદ થવા માટે દેશવાસીઓએ અંગ્રેજ શાસનનાં ૧૯૦ વર્ષ દરમિયાન કેવા સંઘર્ષ કર્યા તેની વાત કરશું. આ શ્રેણીમાં આપણે દર ગુરૂવારે મળશું.

દીપક ધોળકિયા

૦-૦-૦

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ 

ભાગ ૧: ગુલામી 

પ્રકરણ ૧ : પરતંત્રતાનાં બીજ

ભારતની પરતંત્રતાનાં બીજ તો વવાયાં ઇંડોનેશિયાના એક નાના ટાપુ ‘પુલાઉ રુન’ પર (પુલો રુન અથવા પુલોરૂન પણ કહે છે). ટાપુ બહુ નાનો છે; ૫.૨ કિલોમીટર લાંબો અને ૮૦ મીટર પહોળો! સાંજના ફરવા નીકળ્યા હો તો એક કલાકમાં ઘરે પાછા આવી જાઓ. નક્શામાં દેખાડો તો દેખાય નહીં. દસ-બાર ફૂટ લાંબોપહોળો નક્શો હોય તો ઇંડોનેશિયાના બાંદાના સમુદ્રના ટાપુઓમાં પુલાઉ રુન કદાચ દેખાય. (ઈંડોનેશિયા અસંખ્ય ટાપુઓનો દેશ છે).

Chapter 1.1

૧૬૦૩માં ઇંગ્લૅન્ડના કેટલાક પ્રવાસીઓ ત્યાં ઊતર્યા. એ વખતે આ પુલાઉ રુન પર રહેવાની જગ્યા પણ નહોતી, પીવાનું પાણી પણ નહોતું, માત્ર વૃક્ષો હતાં. પરંતુ એમનો એક ખાસ ઉદ્દેશ હતો. એ લોકો ‘ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની’ના માણસો હતા. આ ટાપુ પર જાયફળ મોટા પ્રમાણમાં થતાં હતાં અને એમનો વિચાર જાયફળનો વેપાર કરવાનો હતો. જાયફળ માટે તો પાતાળલોકમાં જવું પડે તો પણ એમની તૈયારી હતી. પુલાઉ રુન પર આજના ભારતીય ચલણમાં જોઈએ તો એક પૈસાના ખર્ચ સામે ૩૨૦ રૂપિયા મળતા. એટલે કે ૩૨,૦૦૦ ટકા નફો!

આથી જ બ્રિટનના રાજા જેમ્સ પહેલાનું ટાઇટલ ‘કિંગ ઑફ ઇંગ્લૅન્ડ, સ્કૉટલૅન્ડ, આયર્લૅન્ડ, ફ્રાન્સ, પુલો-વે (પુલો આઈ કે પુલાઉ આઈ) પુલો રુન (પુલાઉ રુન) હતું. પુલાઉ રુનના પ્રવાસીઓને મન એનું મહત્ત્વ સ્કૉટલૅન્ડ કરતાં જરાય ઓછું નહોતું!

બાંદા ટાપુઓના નિવાસીઓની ખાસિયત એ હતી કે એ કોઈને પોતાનો રાજા નહોતા માનતા. એમની પંચાયત સર્વોપરિ હતી. ઓરાંગ કેયા, એટલે કે પંચાયતના મુખીનો પડતો બોલ ઝીલવા એ તત્પર રહેતા. એશિયામાં તો ગ્રામ સમાજનું મહત્ત્વ બહુ જ હોય છે. અગ્નિ એશિયામાં બધા નિર્ણયો પંચાયત આદત(સર્વસંમતિ)થી લેતી. પાડોશના ટાપુઓ, નીરા અને લોન્થોર પર તો ડચ (હૉલૅન્ડ)નું દબાણ એટલું હતું કે એ પોતાની મરજીથી કંઈ ન કરી શકતા. ડચ લોકો અંગ્રેજી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીથી બે વર્ષ પહેલાં જ આવીને સ્થાયી થઈ ગયા હતા. પરંતુ હજી પુલાઉ આઈ અને પુલાઉ રુનમાં પંચાયતોના હાથમાં બધું હતું.

Chapter 1.3અહીં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના માણસો અને બાંદાવાસીઓના સંબંધો સારા રહ્યા. ૧૬૧૬માં ડચ કંપનીના માણસોએ પુલાઉ રુન પર હુમલો કરવાની કોશિશ કરી ત્યારે રુનવાસીઓએ અંગ્રેજો પ્રત્યે પોતાની વફાદારી જાહેર કરી. એમણે વફાદારીના સોગંદ લીધા, એટલું જ નહીં, એમણે નવા સત્તાધીશોને રુનની પીળી માટીના દડામાં વિકસાવેલો જાયફળનો નાનો રોપો ભેટ આપ્યો. આ બહુ મોટી વાત હતી કારણ કે રુનવાસીઓ કદી આવા રોપા કોઈને આપતા નહીં અને જાયફળનાં બીજનું જીવના જોખમે રક્ષણ કરતા. જાયફળના ઉત્પાદન પરનો એમનો ઇજારો તૂટી ન જાય એટલે આવો વિશ્વાસ એ કોઈ પર નહોતા કરતા.

ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના માણસોએ રુન પર પ્રેમપૂર્વક પોતાનું આધિપત્ય તો સ્થાપ્યું પણ એમાંથી એક નવી સમસ્યા ઊભી થઈ. ઇંગ્લૅન્ડના રાજાએ એમને કોઈ પ્રદેશ પર વર્ચસ્વ સ્થાપવાની છૂટ નહોતી આપી. એમણે માત્ર વ્યાપાર કરવાનો હતો. આથી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માત્ર બ્રિટિશ તાજ વતી રુનવાસીઓની વફાદારી સ્વીકારી શકતી હતી. તાજને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનું આધિપત્ય આ સ્વીકાર્ય નહોતું અને એણે પુલાઉ રુન ટાપુ પર નાકાબંધી કરી દીધી. ચાર વર્ષની નાકાબંધી પછી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ ટાપુ ઇંગ્લૅન્ડના રાજાને સોંપી દીધો. રાજા રુન પર કબજો મળતાં બહુ ખુશ થયો.

આ દરમિયાન, ઇંગ્લૅન્ડમાં રાજકીય ઉથલપાથલનો એક આખો ગાળો આવી ગયો. ચાર્લ્સ પહેલાએ ૧૬૨૯માં પાર્લમેન્ટનું વિસર્જન કરી નાખ્યું અને ૧૬૪૦ સુધી પાર્લમેન્ટ વિના જ શાસન ચલાવ્યું. ૧૬૪૦માં રાજાના સમર્થકો અને પાર્લમેન્ટના સમર્થકો વચ્ચે ગૃહ યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું. એનો બીજો દોર ફરી ૧૬૪૭માં શરૂ થયો અને ચાર્લ્સ પહેલાને મૃત્યુદંડ અપાયો. રાજાશાહીનો અંત આવ્યો, પાર્લમેન્ટ ફરી સ્થપાઈ, ૧૬૫૩માં ઑલિવર ક્રોમવેલે (Oliver Cromwell) રાજાને સ્થાને ‘લૉર્ડ પ્રોટેક્ટર’ તરીકે સાર્વભૌમ સત્તા પ્રાપ્ત કરી. આમ છતાં, પુલાઉ રુન માટે ઇંગ્લેન્ડને હંમેશાં કૂણી લાગણી રહી. ક્રોમવેલે તો એમાં વધારે ઉમેરો કર્યો. એણે ત્યાં પોતાના પ્રેસ્બિટેરિયન સંપ્રદાયના લોકોને  વસવા મોકલ્યા. લંડન નામનું જહાજ ભરીને બકરાં, મરઘાં, કોદાળી, પાવડા, ખ્રિસ્તી પ્રાર્થનાઓ (Psalms)નાં પુસ્તકો મોકલીને કાયમી વસાહત ઊભી કરવાનાં પગલાં લીધાં. પરંતુ ડચ સેના સાથે ઝપાઝપી થતાં આ જહાજને સેન્ટ હેલેના ટાપુ તરફ વાળવું પડ્યું.

પરંતુ ક્રોમવેલે બીજું એક પગલું પણ લીધું જે માત્ર રુન માટે નહીં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે બહુ મહત્વનું હતું. એણે કંપનીને બીજા પ્રદેશોમાં જઈને પોતાની વસાહતો સ્થાપવાનો અધિકાર આપ્યો! જો કે રુન માટે ડચ હકુમત સાથે સાઠ વર્ષથી ચાલતી લડાઈમાં તો ઇંગ્લૅન્ડે સમાધાનનો માર્ગ લીધો. ક્રોમવેલ પછી ઇંગ્લૅન્ડમાં રાજાશાહી ફરી સ્થપાઈ હતી. નવા રાજા ચાર્લ્સ બીજાએ પુલાઉ રુન સહિત બાંદાના ટાપુઓ હૉલૅન્ડને સોંપી દીધા અને બદલામાં હૉલૅન્ડે એને ઉત્તર અમેરિકામાં ન્યૂ ઍમ્સ્ટર્ડૅમ અને મૅનહટન આપી દીધાં. ‘લંડન’ જહાજને સેન્ટ હેલેના તરફ વાળવું પડ્યું એટલે ટાપુ તો કંપનીના કબજામાં આવી ગયો, પરંતુ ચાર્લ્સ બીજાએ જે વર્ષે આ સમજૂતી કરી એ જ વર્ષે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ ‘બોમ્બે’ (હવે મુંબઈ)માં પોતાની ફૅક્ટરી* સ્થાપી દીધી હતી!

Chapter 1.4

ફૅક્ટરી એટલે કારખાનું નહીં, પણ કંપનીનું મુખ્ય કાર્યાલય સ્થાનિક એજન્ટોની ઑફિસો, અને વેપારનો માલ રાખવાની જગ્યા). 

ઉપર ડાબી બાજુની તસવીર ઈસ્ટ ઇંડિયા હાઉસના મૂળ મકાનની છે. ઈ.સ. ૧૬૦૦માં કંપનીની સ્થાપના થયા પછી એ આ મકાનમાંથી કારોબાર કરતી. તે પછી છેક ૧૬૪૮માં જમણી બાજુએ દર્શાવેલી જગ્યાએ એણે એક મકાન લીધું અને ૧૭૨૯માં એ પાડીને સંપૂર્ણ સુધારા કરીને નવી ઇમારત ખડી કરી. રાણીએ ભારતના શાસનનો સીધો કબજો ૧૮૫૮માં લઈ લીધો ત્યાં સુધી ‘બ્રિટિશ ઇંડિયા’ પરની હકુમત આ જ મકાનમાંથી કંપનીના હોદ્દેદારો કરતા હતા. ૧૮૬૦માં કંપનીને સંકેલી લેવાઈ અને એની અસ્ક્યામતો સરકારના હાથમાં આવતાં આ મકાન થોડા વખત માટે ‘ઇંડિયા ઑફિસ તરીકે વપરાતું રહ્યું.

૦-૦-૦

મુખ્ય સંદર્ભઃ

The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay: Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 | ISBN: 978-0-007-39554-5 :: Copyright © John Keay 1991.

ઇંટરનેટ પરથી પણ પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.