petrol-na Bhaav-vadhaaraa-nu Bhedi ArthakaaraN -part 2

પેટ્રોલના ભાવવધારાનું ભેદી અર્થકારણ – ભાગ ૨

દિલ્હીની ‘સોસાયટી ફૉર પ્રમોશન ઑફ વેસ્ટલૅન્ડ ડેવલપમેન્ટ’ (SPWD) સંસ્થા તરફથી એમના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ સદ્‍ગત લવરાજ કુમારની સ્મૃતિમાં યોજાતી વ્યાખ્યાનમાળામાં ૨૦૧૧ના વર્ષનું ભાષણ નિવૃત્ત આઇ. એ. એસ. અધિકારી ટી.એલ. શંકરે Revisiting India’s Oil Policy વિષય પર આપ્યું. આજે એમના વિચારોના આધારે તૈયાર કરેલા લેખનો બીજો ભાગ રજુ કરૂં છું. આના માટે SPWD અને વક્તા શ્રી ટી. એલ. શંકરનો આભાર વ્યક્ત કરૂં છું.
(ભાષણની પુસ્તિકા મેળવવા માટે spwd_delhi@yahoo.com પર અથવા આ સરનામે SPWDનો સંપર્ક કરી શકાશેઃ ૧૪-A, વિષ્ણુ દિગંબર માર્ગ, નવી દિલ્હી, ૧૧૦ ૦૦૨. ::: ટેલીફૅક્સઃ ૦૧૧-૨૩૨૩૬૪૪૦, ૦૧૧-૨૩૨૧૫૪૨૮, ૦૧૧-૨૩૨૩૬૩૮૭).
xxxx

છૂટક બજારમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ અને કેરોસીન સહિતની બધી તેલ પેદાશોના ભાવો અંકુશમુક્ત કરી દેવાતાં ‘ઍડમિનિસ્ટર્ડ પ્રાઇસ મેકેનિઝમ'((APM)નો અંત આવ્યો અને માર્કૅટ-ડ્રિવન પ્રાઇસ મૅકેનિઝમ (MDPM)ની શરૂઆત થઈ. ત્યારે કેટલાંક વર્તુળોએ એને ઉત્સાહભેર આવકાર આપ્યો. એમનું કહેવું હતું કે ભારતના તેલ બજારને વિશ્વના તેલ બજાર સાથે સાંકળી લેવા માટેનું આ ધરખમ પગલું છે.

આયાત-સમરૂપ કિંમત

૧૯૫૦ના દાયકામાં જ્યારે ભારતમાં તેલ ઉદ્યોગ હજી તો ભાખોડિયાભર હતો ત્યારે ખનિજ તેલ અને બીજી તેલ પેદાશોની આયાત કરવી પડતી હતી. આ આયાતમાં વિદેશી હુંડિયામણ મોટા પાયે ખર્ચાતું હતું. કાચા તેલના સ્રોત દેશમાં ન હોવાથી આ સિવાય બીજો ઉપાય જ નહોતો. આ સંજોગોમાં આયાત-સમરૂપ કિંમત (‘ઇમ્પોર્ટ પ્રાઇસ પૅરિટી’ IPP)ની ભાવ નીતિ અખત્યાર કરવામાં આવી કે જેથી આયાતમાં થતા ખર્ચને પહોંચી વળાય. ૧૯૬૧માં ડાલ્મે કમિટીએ અને ૧૯૬૫માં તલુકદાર કમિટીએ મોટા ભાગની તેલ પેદાશોની આયાત કરવી પડતી હોવાથી IPPને વાજબી ઠરાવી. પરંતુ આ દરમિયાન દેશમાં રિફાઇનરી ઉદ્યોગ શરૂ થઈ ગયો હતો અને એ જરૂરી પણ હતું જેથી બહારથી કાચું તેલ લાવીને એમાંથી તેલ પેદાશો બનાવી શકાય.

આથી, ૧૯૬૯મા નિમાયેલી શાંતિલાલ શૉ કમિટીને એમાં કઈંક સુધારાની જરૂર લાગી, પરંતુ હજી થોડો વખત એ જ નીતિ ચાલુ રાખવાની કમિટીએ ભલામણ કરી. તે પછી ૧૯૭૪માં એ વખતના રિઝર્વ બૅન્કના એક્ઝીક્યૂટિવ ડાયરેક્ટર ડૉ. કે. એસ. કૃષ્ણસ્વામીના નેતૃત્વ હેઠળ રચાયેલી કમિટીએ આયાત-સમરૂપ કિંમતની નીતિ છોડી દેવા ભલામણ કરી. એનાં કારણો આ પ્રમાણે હતાં:

# તેલ પેદાશોની આયાત માંગના ૧૦ ટકા કરતાં પણ ઓછી રહી ગઈ હતી અને ૯૦ ટકા માંગ દેશની જ રિફાઇનરીઓ સંતોષવા લાગી હતી.

# આયાત-સમરૂપ કિંમતની નીતિ માત્ર પશ્ચિમ એશિયા (જેને પશ્ચિમી જગત ‘મધ્યપૂર્વ’ તરીકે ઓળખે છે)માંથી આયાત થતા ખનિજ તેલના ભાવના આધારે ઘડાયેલી હતી, મધ્યપૂર્વમાંથી આવતું તેલ તો માત્ર કુલ આયાતમાં પાંચ ટકા જ હતું જ્યારે આયાતો તો અનેક સ્રોતોમાંથી થતી હતી એટલે માત્ર એક નાના સ્રોતના ભાવોને આધારરૂપ માનવાનું યોગ્ય નહોતું.

# વળી, દેશની રિફાઇનરીઓ પણ જુદા જુદા પ્રદેશોમાં કામ કરતી હતી અને જુદાજુદા ગ્રેડના કાચા તેલ પર પ્રક્રિયા કરતી હતી. એમની પાસેનાં યંત્રો પણ એકસરખાં નહોતાં. આથી એમના ઉત્પાદન ખર્ચની પણ તુલના થઈ શકે એમ નહોતું.

# આથી કૃષ્ણસ્વામી કમિટીએ ‘ઍડમિનિસ્ટર્ડ પ્રાઇસ મૅકેમિઝમ’ (APM)ની ભલામણ કરી.

APM હેઠળ રિફાઇનરીઓની ક્ષમતા વધી. દેશમાંથી મળતા ખનિજ તેલ અને આયાત થતા ખનિજ તેલનો ઉપયોગ કરીને સંપૂર્ણપણે દેશમાં જ તેલ પેદાશોનું ઉત્પાદન થવા લાગ્યું.

ઑઇલ પૂલ ઍકાઉંટ

APMના તર્કસંગત અમલ માટે ‘ઑઇલ પૂલ ઍકાઉંટની વ્યવસ્થા જરૂરી હતી. એમાં આયાતી તેલની કિંમતમાં ઘરઆંગણે ઉત્પન્ન થતા તેલના ઉત્પાદન ખર્ચને જોડીને કાચા તેલની સરેરાશ કિંમત કાઢવામાં આવતી. દરેક રિફાઇનરીનો ઉત્પાદન ખર્ચ અલગ ગણતરીમાં લીધા પછી, એમને દરેક તેલ પેદાશ માટે નક્કી થયેલી સરેરાશ કિંમતે પોતાનું ઉત્પાદન વેચવાની છૂટ હતી. ઉત્પાદન ખર્ચ કરતામ સરેરાશ ઊંચી હોય તો રિફાઇનરી કંપનીઓ એ રકમ પૂલમાં જમા કરતી, અને સરેરાશ કિમ્મત નીચી હોય તો પૂલમાંથી ઉપાડ કરતી. અઠવાડિયાના અંતે ખાતાચોખ થતી. આખા દેશમાં આ ભાવો સમાન સ્તરે જળવાઇ રહે તે માટે ઑઇલ પૂલ ઍકાઉંટનો વહીવટ ચલાવવા ઑઇલ કો-ઑર્ડીનેશન કમિટીની પણ રચના કરવામાં આવી.

નોકરશાહીની કાચબા-ચાલ

ઑઇલ પૂલ ઍકાઉંટની વ્યવસ્થા સારી હતી. પરંતુ, એમાં આયાતી તેલનું ઘટક હતું તેના પર ખાસ ધ્યાન આપવાની જરૂર હતી. આમ્તરરાષ્ટ્રીય ભાવો વધે તેની અસર પૂલ પર પડવાની જ હતી. આથી, સરેરાશ કિમતો સતત નીચે રહેવા લાગી, પરિણામે રિફાઇનરીઓ પોતાની પુરાંત જમા કરવાને બદલે પૂલમાંથી ઉપાડ કરતી થઈ ગઈ. નોકરશાહીએ ભાવોની વધઘટ કરવામાં કાચબાની ચાલે કામ કર્યું. જો કે ભાવ વધે તેની અસર લોકો પર પડવાની હતી, પરંતુ પૂલની વ્યવસ્થા હેઠળ એ અનિવાર્ય હતું. વખતોવખત ભાવો વધતા હોત તો લોકો એને પચાવી પણ લેત અને રિફાઇનરીઓએ ઉપાડ કરવાની જરૂર ન રહેત. પરંતુ રાજકીય દબાણો, તુમારશાહી અને નિર્ણયો ટાળવાની વૃત્તિને કારણે પૂલ પર ભારણ વધી ગયું.

આ સંયોગોમાં તેલના ભાવો પરથી સરકારી નિયંત્રણ હટાવી લેવાની માગણીએ જોર પકડ્યું. આમ પણ, દેશમાં મુક્ત બજારના અર્થતંત્રની નીતિઓ પૂરબહારમાં હતી જ. આથી APMનું સ્થાન MDPMએ લીધું.

આયાત-સમરૂપ કિંમતઃ સમાન લક્ષણ

૨૦૦૪માં તેલ સચિવ વિજય કેળકરે ઊર્જાના પ્રશ્ન અંગે કેટલીયે સમિતિઓ બનાવી. આમાંથી, એક સમિતિ (‘P” Committee)ના અધ્યક્ષ એ વખતના ભારત પેટ્રોલિયમના ચેરમૅન સુંદરરાજન હતા. આ સમિતિએ નવી ભાવ પદ્ધતિ વિશે ભલામણ કરવાની હતી. અહીં એ નોંધવા જેવું છે કે ભારત પેટ્રોલિયમ પોતે એક તેલ વિક્રેતા કંપની (OMC) છે. એના ચેરમૅન માટે તો આ તક દલા તરવાડીને વાડી પાસેથી રીંગણાં માગવાનો અધિકાર મળ્યા બરાબર હતી. P કમિટીએ APMને સંપૂર્ણ રદ કરવાની ભલામણ કરી અને બજાર દ્વારા ભાવ નિર્ધારણની વ્યવસ્થા (MDPM) અમલમાં મૂકવાની ભલામણ કરી! એની બીજી મહત્વની ભલામણ ‘આયાત-સમરૂપ કિંમત’ (IPP એટલે કે ઇમ્પોર્ટ પૅરિટી પ્રાઇસ)ની વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવાનું હતું. એટલે કે દેશમાં જ બનતી તેલપેદાશોના ભાવો આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર પ્રમાણે નક્કી થાય, એના ઉત્પાદન ખર્ચના આધારે નહીં.

સમિતિએ APM બંધ કરવાની રીત નક્કી કરવા એક એક્સપર્ટ ગ્રુપ (E ગ્રુપ) પણ બનાવ્યું. એના સૂચન મુજબ ૧૯૯૬થી ખનિજ તેલની ખરીદી જ્યારે થઈ હોય તે વખતના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવે અને ONGC તેમ જ OILના ઘરઆંગણાના તેલના ઉત્પાદન ખર્ચ ના આધારે કિંમત નક્કી થવાની હતી. આ વ્યવસ્થામાં ખાસિયત એ હતી કે દેશની કંપનીઓનો ઉત્પાદન ખર્ચ ધીમે ધીમે આંતરરાષ્ટ્રીય ખનિજ તેલના ભાવોની બરાબરી કરે ત્યાં સુધી વધારીને ગણવાનો હતો. સમજવા માટે કહી શકાય કે આ બે તેલ ઉત્પાદક કંપનીઓએ, ધારો કે, વિદેશમાં આ ઉત્પાદન કર્યું હોય અને એના માટે ત્યાં જેટલું ધન ખર્ચ્યું હોય તે કાલ્પનિક આંકડાને એમનો ખરો ઉત્પાદન ખર્ચ માનવાનો હતો! IPPને કારણે છૂટક તેલ પેદાશો ખરીદતા ગ્રાહકો પર ભાવવધારાની જબરી અસર પડશે, એ વાત P કમિટીના પ્રમુખ તરીકે એક OMCના ચેરમૅને ધ્યાનમાં જ ન લીધી.

IPPએ તેલ કંપનીઓને અધિકાર આપ્યો છે કે એ નફો પણ રળતી જાય અને તે સાથે ખોટની કાગારોળ પણ કરતી રહે. જાહેર ક્ષેત્રની તેલ કંપનીઓએ સરકારને જે ડિવિડન્ડ ચૂકવ્યું છે તે લગભગ દર વર્ષે સો ટકાની આસપાસ રહેવાનું કારણ એમનો ગંજાવર નફો! સૌથી વધારે નફો કરનારી જાહેર ક્ષેત્રની છ કંપનીઓએ એમની રૂ.૬,૫૩૫ કરોડની ભરપાઈ થયેલી મૂડી (પેઇડ-અપ કૅપિટલ) સામે ૨૦૦૯-૧૦માં ૩૨, ૩૨૬ કરોડ રૂપિયાનો નફો કર્યો છે, તે અમસ્તા જ નહીં.

રિફાઇનરી ઉદ્યોગ આટલો નફાકારક ન હોત તો ખાનગી કંપનીઓએ એમાં પ્રવેશ જ ન કર્યો હોત. આજે બે કંપનીઓ તો આ વ્યવસાયમાં છે જ અને બીજી ઘણી કંપનીઓ લાયસન્સ માટે તલપાપડ છે. IPP ચાલુ રહે તેનો સૌથી વધરે લાભ તો ખનગી કંપનીઓને છે, કારણ કે સરકારને એમણે કૉર્પોરેટ ઇન્કમ ટેક્સ સિવાય બીજું કશું આપવું પડતું નથી. એ તો દીવા જેવું સ્પષ્ટ છે કે ખાનગી ક્ષેત્રની વૃદ્ધિ માત્ર એમની કહેવાતી કાર્યક્ષમતા પર નહીં, પરંતુ નીતિવિષયક નિર્ણયો પર પણ આધાર રાખે છે.

છૂટક ભાવનું નિર્ધારણ

APM પરથી MDPM પર ગયા પછી રીટેલના ભાવ છ ચરણમાં નક્કી થાય છેઃ
૧) ભારતના કોઈ બંદરે ઊતરતા આયાતી ખનિજ તેલના ભાવ (લૅન્ડૅડ ક્રૂડ પ્રાઇસ) નક્કી કરવા;
૨) આયાતી અને દેશમાં ઉત્પન્ન થયેલા તેલની કિંમત એકસમાન બનાવવી;
૩) રિફાઇનરીને અપાતા ખનિજ તેલના ભાવ નક્કી કરવા (રિફાઇનરી ગેટ ક્રૂડ પ્રાઇસ);
૪) રિફાઇનરીમાંથી તૈયાર થઈને બહાર આવતી જુદી જુદી તેલ પેદાશોના ભાવ નક્કી કરવા (રિફાઇનરી ગેટ પ્રોડક્ટ પ્રાઇસ);
૫) સ્ટોરેજ પૉઇંટ પરના ભાવો નક્કી કરવા (સ્ટોરેજ પૉઇંટ પ્રાઇસ);
૬) છૂટક ભાવો નક્કી કરવા.

અહીં ચોથા ચરણમાં કાચા માલ પરના ખર્ચ અને તૈયાર માલની કિંમત વચ્ચે કશો જ સંબંધ નથી. MDPM હેઠળ લાગુ કરાયેલી ભાવ નક્કી કરવાની પદ્ધતિને કારણે મુખ્ય સમસ્યા એ ઊભી થાય છે કે દેશમાં જ બનેલી પેટ્રોલિયમ પેદાશો, જાણે એ આયાત કરી હોય, તે ભાવે લોકોને મળે છે. આ બજારભાવ નથી, બલ્કે રક્ષિત ભાવ છે. સ્પર્ધાથી નક્કી થતા હોત તો આ ભાવ ઓછા હોત, અને MDPM લાગુ કરાઈ ત્યારે સૌ બજાર અને સ્પર્ધાનો મહિમા ગાતા હતા! આજે લોકો રક્ષિત કિંમતથી ઓછી કિંમતે ખરીદી જ ન શકે. APM તો નથી, પણ એના કરતાં પણ વધારે ખરાબ કહેવાય એવું કઈંક છે.

શું કરવું જોઈએ?

# આપણે ૭૦% કરતાં વધારે તેલની આયાત કરીએ છીએ. એના ભાવો IPP પ્રમાણે નક્કી થાય તે સમજી શકાય તેમ છે. આવી આયાતો પણ લાંબા ગાળાના કૉન્ટ્રૅક્ટ પ્રમાણે થતી હોય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં રોજના ભાવોની વધઘટની અસર કૉન્ટ્રૅક્ટ બહારની ખરીદી પર પડતી હોય છે.

# તેલ પેદાશો તો સોએસો ટકા દેશમાં જ બને છે, એમને IPP સાથે કશી લેવાદેવા ન હોવી જોઈએ. એના ભાવો મુક્ત બજારમાં નક્કી થવા જોઇએ અથવા કિંમત નિર્ધારણ નિયંત્રણ હેઠળ હોવું જોઇએ.

# તેલની જેમ બીજી વસ્તુઓની પણ આયાત અને નિકાસ થાય છે. એમનો ઉત્પાદન ખર્ચ બજારનાં પરિબળો નક્કી કરી આપે છે; તો તેલ ઉદ્યોગને પણ IPPમાં ન મૂકવો જોઇએ.

# એક જ વસ્તુના નિકાસ અને આંતરિક વપરાશ માટેના ભાવો જુદા હોઈ શકે છે. ભારત પેટ્રોલિયમ પેદાશોની નિકાસ કરે છે. આના ભાવો જુદા હોવા જોઈએ. ઉત્પાદનની પુરાંતનો લાભ દેશના નાગરિકોને મળવો જોઇએ.

xxxx

(આ લેખમાં વ્યક્ત થયેલા વિચારો વક્તા ટી. એલ. શંકરના છે. લેખ માટે એનો ગુજરાતી અનુવાદ કરવાનું અને ટુંકાવવાનું પણ જરૂરી હતું. આથી એમાં ખામી રહી જવાની શક્યતાનો ઇન્કાર ન કરી શકું. તે ઉપરાંત વક્તાએ સ્પર્શેલા બધા મુદ્દાનો સમાવેશ કરી શકાયો નથી. વધારે સ્પષ્ટતાથી સમજાય તે માટે અમુક જગ્યાએ મારી ટિપ્પણી પણ ઉમેરી છે. પરંતુ કઈં ત્રુટિ જણાય તો એ મારી હશે અને કઈ સારૂં જણાય તો એ વક્તાનું છે.)

 

Petrol-naa Bhaav-vadharaa-nu Bhedi ArthakaaraN- part 1

પેટ્રોલના ભાવવધારાનું ભેદી અર્થકારણ – ભાગ ૧

૧૮મી એપ્રિલના The Hinduના અંકમાં પહેલા પાને ચોંકાવનારા સમાચાર છે. તેલ વિક્રેતા કંપનીઓ (OMCs – ઑઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઝ)એ સરકારને ચેતવણી આપી છે કે એમની ખોટ ભરપાઈ કરવાના ઉપાયો નહીં કરવામાં આવે તો તેઓ પેટ્રોલના ભાવ  લીટર દીઠ આઠ રૂપિયા ચાર પૈસા જેટલા વધારશે. આમાં વૅલ્યુ ઍડેડ ટૅક્સ (VAT) પણ ઉમેરાતાં અસરકારક વધારો રૂ.૯.૬૦  જેવો થાય.

ઇંડિયન ઑઇલ કૉર્પોરેશન, હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કૉર્પોરેશન લિમિટેડ અને ભારત પેટ્રોલિયમ કૉર્પોરેશન લિમિટેડને માત્ર પેટ્રોલના વેચાણમાં ૪૯ કરોડ રૂપિયાની દૈનિક ખોટ ખમવી પડે છે; તે ઉપરાંત ડીઝલ, રસોઈના ગૅસ અને કેરોસીનના વેચાણમાં એમને રોજની રૂ. ૭૪૫ કરોડની ખોટ જાય છે. એક લીટર પેટ્રોલ પર સરકારને રૂ. ૧૪.૭૮ ઉત્પાદન વેરા તરીકે મળે છે. આ ઉપરાંત રાજ્યો પણ કિંમતના ૧૫%થી ૩૩% સુધી વેચાણ વેરો અને વૅટ વસૂલ કરે છે. તેલ વિક્રેતા કંપનીઓએ આ કરવેરા રદ કરવાની માગણી કરી છે, જેથી કિંમતો નીચી રાખી શકાય. એમનું કહેવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પેટ્રોલનો ભાવ એક બૅરલના ૧૩૨.૪૫ ડૉલર છે, તે સામે તેલ વિક્રેતા કંપનીઓ ૧૦૯.૦૮ ડૉલરના ભાવે પેટ્રોલ વેચે છે. તેલ વિક્રેતા કંપનીઓ ભાવ વધારવા માગે છે, પણ સરકાર રાજકીય સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને જ ભાવો વધારવાની પરવાનગી રોકી રાખે છે, આથી ખોટ વધતી જાય છે અને કદી પુરાતી નથી.

આમ તો, આપણા દેશમાં પેટ્રોલિયમ પેદાશોના ભાવો સરકારી નિયંત્રણ હેઠળ હતા. એ વ્યવસ્થા ઍડમિનિસ્ટ્રેટિવ પ્રાઇસ મૅકેનિઝમ  (APM) તરીકે ઓળખાતી. ૨૦૦૪ પછી ભાવો પરથી સરકારી નિયંત્રણ હટાવી લેવાયું અને નવી વ્યવસ્થા ‘બજાર દ્વારા ભાવનિર્ધારણ’ (માર્કેટ-ડ્રિવન પ્રાઇસ મૅકેનિઝમ – MDPM) અમલમાં આવી. તેલ વિક્રેતા કંપનીઓ અને ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓ APMની જગ્યાએ MDPM આવતાં રાજી હતી. એમનું કહેવું હતું કે માર્કૅટ દ્વારા ભાવો નક્કી થશે તો આપોઆપ ભાવોનું સંતુલન સ્થપાશે. પરંતુ એવું નથી થયું. ભાવો વધતા જ જાય છે. સરકાર કેરોસીન અને રસોઈના ગૅસ પર સબસિડી પણ આપે છે. આનો ભાર કેન્દ્રીય બજેટ પર પણ પડે છે જે આપણે સામાન્ય નાગરિકો જ ભોગવીએ છીએ. પરંતુ તેલ વિક્રેતા કંપનીઓ ખોટ જતી હોવાની હાયહાય પણ સતત મચાવતી રહે છે! હવે તો એમણે સરકાર સમક્ષ અમુક સમય માટે ફરીથી MDPMને બદલે APM લાગુ કરીને એમની ખોટ સરભર કરી આપવાની પણ માગણી મૂકી છે. આનો અર્થ તો એ જ થાય કે બજાર પોતે જ માંગ અને પુરવઠા વચ્ચે સંતુલન સાધીને, જેમ પાણી પોતાની સપાટી આપમેળે શોધી લે તેમ, સ્વાભાવિક કિંમત સ્થાપશે, એવો દાવો ખોટો પડ્યો છે. એમની માગણી છે કે “અમને બચાવો!” – એટલે કે સામાન્ય જનતા પાસેથી મળતા કરવેરામાંથી એમને મદદ આપો.

સામાન્ય નાગરિક સમક્ષ પ્રશ્ન ઊભા થાય છે કે –

 – ખરેખર કઈં ખોટ છે કે માત્ર ભાવો વધારવાની બૂમરાણ?

 – તેલ વિક્રેતા કંપનીઓને ચોપડે પણ ખોટ બોલે છે કે ચાલાકીથી ખોટ દેખાડાય છે?

 – સરકાર ખરેખર તેલ ઉદ્યોગ પાસેથી કશું મેળવતી નથી, અને માત્ર આપે છે?

 – સરકાર એમને ભાવ વધારવા આપતી ન હોય તો એમ માનવું કે જનતાનુ હિત સરકારના હૈયે છે?

xxx

આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ મને એક નાની પુસ્તિકામાંથી મળ્યા. અહીં દિલ્હીમાં ‘સોસાયટી ફૉર પ્રમોશન ઑફ વેસ્ટલૅન્ડ ડેવલપમેન્ટ’ (SPWD) નામની સંસ્થા તરફથી એમના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ  સદ્‍ગત લવરાજ કુમારની સ્મૃતિમાં વ્યાખ્યાનમાળાનું આયોજન કરાયું છે, તેમાં ૨૦૧૧ના વર્ષના ભાષણનો વિષય હતોઃ Revisiting India’s Oil Policy. વક્તા ટી.એલ. શંકર નિવૃત્ત આઇ. એ. એસ. છે અને સરકારમાં કેટલીયે ઉચ્ચ સ્તરની સમિતિઓમાં સેવા આપીને ૧૯૯૨માં નિવૃત્ત થયા. એમણે તેલ ઉદ્યોગની કેટલીક સમિતિઓમાં પણ સેવાઓ આપી હતી. સદ્‍ગત લવરાજ કુમાર પણ સરકારમાં ઉચ્ચ પદો પર રહ્યા અને શંકર કહે છે તેમ એમની પાસેથી તેઓ ઘણું શીખ્યા. ૧૯૯૪માં લવરાજ કુમારનું અવસાન થયું. (આ પુસ્તિકા બાબતમાં spwd_delhi@yahoo.com  પર સંપર્ક કરી શકાશે. SPWDનું સરનામું છેઃ ૧૪-A, વિષ્ણુ દિગંબર માર્ગ, નવી દિલ્હી, ૧૧૦ ૦૦૨. ::: ટેલીફૅક્સઃ ૦૧૧-૨૩૨૩૬૪૪૦, ૦૧૧-૨૩૨૧૫૪૨૮, ૦૧૧-૨૩૨૩૬૩૮૭). અહીં હું એ પુસ્તિકામાંથી વિચારો રજુ કરવાનો છું અને એના માટે SPWD અને વક્તા શ્રી ટી. એલ. શંકરનો આભાર માનું છું.

xxx

ઊર્જાની માંગ

અગિયારમી પંચવર્ષીય યોજના (૨૦૦૭-૨૦૧૨)માં ઊર્જા ક્ષેત્રની વૃદ્ધિ ૭% રહેવાની ધારણા છે. બારમી યોજના (૨૦૧૩-૨૦૧૭) માટે બે-અઢી વર્ષ પહેલાં કામ શરુ થયું ત્યારે ઉત્સાહનું વાતાવરણ હતું, પરંતુ વિશ્વનું અર્થતંત્ર હજી પણ મંદીની અસરમાંથી મુક્ત નથી થયું એટલે બારમી યોજનામાં  જી. ડી. પી.નો વૃદ્ધિ દર લગભગ ૮%  રહે એવી ધારણા છે. તે સાથે ઊર્જાના વપરાશનો દર ૫.૫% રહેવાનો અંદાજ છે. આમ, લક્ષ્યો નીચાં કરવામાં આવ્યાં છે, તેમ છતાં એમને પહોંચી વળવા માટે ઓછામાં ઓછી ૧૦,૦૦૦ મેગાવૉટ વીજળીનો દર વર્ષે ઉમેરો કરવાનું જરૂરી છે અને આના માટે દર વર્ષે ૭૦,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ કરવું પડશે. આથી, વીજળી અને ઈંધણની જરૂરિયાત માટે કોલસાના સ્રોતનો વિકાસ કરવો પડશે, અને  ટ્રાન્સપોર્ટ તેમ જ સામાજિક ક્ષેત્ર માટે તેલના સ્રોતોનો વિકાસ કરવાનું જરૂરી છે. આ ઉપરાંત, પવન ઊર્જા, પરમાણુ ઊર્જા વગેરેનો પણ વિકાસ કરી શકાય.

પરંતુ હકીકત એ છે કે આજ સુધી ઊર્જાની ૯૦% જરૂરિયાત તેલ અને કોલસામાંથી જ સંતોષી શકાય છે. ૨૦૦૮-૦૯માં દેશમાં ૮૦૫.૮ અબજ કિલોવૉટ-કલાક વીજળી ઉત્પન્ન થઈ શકી તેમાં મુખ્ય ફાળો તેલ અને કોલસાનો રહ્યો.  આ ચિત્ર બહુ લાંબા વખત સુધી બદલાવાનું નથી. ખનિજ તેલનું ઉત્પાદન દેશમાં પણ થાય છે, પરંતુ  એનાથી આપણી જરૂરિયાત સંતોષી શકાય એમ નથી.  ૨૦૦૮-૦૯માં જ દેશમાં ૩૩.૫ મિલિયન ટન-મીટર ઉત્પાદન થયું, તેની સામે ૧૨૮.૨ મિલિયન ટન-મીટરની આયાત કરવી પડી. આમ, આંતરિક ઉત્પાદન કરતાં લગભગ ચારગણી આયાત કરવી પડે છે. આમ છતાં,  ૧૯૮૦માં ઘરઆંગણે જેટલું ઉત્પાદન થતું હતું તેમાં ૨૦૦૮-૦૯ સુધીમાં ત્રણગણો વધારો થયો છે, આથી આપણી ઊર્જા નીતિને માત્ર મર્યાદિત સફળતા મળી છે એમ કહી શકાય.

ઊર્જા નીતિ

ઊર્જાનીતિનો ઉદ્દેશ ઊર્જાની માંગને પહોંચી વળવાનો હોય છે. એની સફળતાનો આંક કાઢવાના ત્રણ માપદંડ છેઃ 

(૧) આયાત સહિતના બધા જરૂરી સ્રોતોનો ઉપયોગ કરીને ઊર્જાની માંગને સંતોષી શકાય તેમ છે? 

૧૧મી યોજનાની વચગાળાની સમીક્ષાના એક રિપોર્ટમાં નિરાશાનો સુર પ્રગટ થયો છે. રિપોર્ટ જણાવે છે કે  બધા પ્રકારની ઊર્જાના ઉત્પાદનમાં ૬.૪% વધારો થવાનું લક્ષ્યાંક યોજનાના અંતે, ૨૦૧૨માં પૂરૂં થાય તેમ નથી.

(૨) ઊર્જાના ઉત્પાદન અને ઉપયોગ દરમિયાન પર્યાવરણને નુકસાન ન થાય અને ઊર્જાનો ઉપયોગ વધારે કરકસરથી થઈ શકે એમાં ઊર્જા નીતિ કામયાબ રહી છે?

આનો જવાબ પણ ‘ના’ છે. ૧૧મી યોજનામાં ઊર્જાની કાર્યક્ષમતા ૨૦% વધારવાનું લક્ષ્યાંક છે, આના માટે નવ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં પ્રયાસ કરવાનું નક્કી કરાયું હતું પરંતુ માત્ર પાંચ ક્ષેત્રોમાં ૭.૫% ઊર્જા બચાવી શકાઈ છે. વીજળી મથકોમાં ૩૪ % દુર્વ્યય અટકાવવાનું લક્ષ્યાંક પણ પાર પડે તેમ નથી.

(૩) ઉર્જાના દરેક પ્રકારની સમાજના બધા વર્ગોમાં સમાનતાપૂર્ણ વહેંચણી થાય છે?

ઊર્જાનીતિ આ મોરચે પણ નિષ્ફળ રહી છે. ગરીબોને સસ્તા અનાજની દુકાનોથી મળતા કેરોસીનનું પ્રમાણ ઘટાડી નાખવામાં આવ્યું છે અને રસોઈના ગૅસ પરની સબસિડી પણ ઓછી કરી દેવાતાં મધ્યમ વર્ગ પણ મુશ્કેલીમાં મુકાયો છે.

ઊર્જાના કાર્યક્ષમ ઉપયોગ પર ધ્યાન ન અપાય, પર્યાવરણને નુકસાન થયા કરે,  ગરીબો માટેના કેરોસીનના જથ્થા પર કાપ મુકાય, રસોઈનો ગેસ મોંઘો બને તેમ છતાં તેલ વિક્રેતા કંપનીઓ ખોટ જતી હોવાની કાગારોળ કરતી રહે અને સરકાર છેવટે તો લગભગ છાસવારે ભાવ વધારવાની છૂટ આપે છે. આથી લોકોમાં અસંતોષ વધે એ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ અહીં તો આપણે માત્ર આ ખોટ એટલે શું તે સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ.

તેલ ઉદ્યોગ સંકટમાં છે?  

દેશમાં જાહેર ક્ષેત્રમાં અમુક તેલ ઉત્પાદક કંપનીઓ છે, અમુક માત્ર તેલને શુદ્ધ કરવાની રિફાઇનરીઓ છે. જે તેલ પેદાશો વેચવાનું કામ કરતી નથી.  પરંતુ અમુક રિફાઇનરીઓ તેલ પેદાશો વેચનારી કંપનીઓ (ઑઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ  કે OMCs)  તરીકે પણ વેપાર કરે છે.  આ ઉપરાંત, ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓ, રિલાયન્સ અને એસાર, પણ મેદાનમાં છે. આટલા ખુલાસા પછી તેલ ઉદ્યોગ સંકટમાં છે કે નહીં તેનો જવાબ આપણે તેલ કંપનીઓના સરવૈયામાંથી શોધીએ.

 – ત્રણ તેલ કંપનીઓ ONGC, GAIL અને OILનો કરચૂકવ્યા પહેલાંનો કુલ નફો ૨૦૦૨માં લગભગ વીસ હજાર કરોડ રૂપિયા હતો, તે વધીને ૨૦૦૭-૦૮માં  વધીને લગભગ બત્રીસ હજાર કરોડ રૂપિયા થયો. આમ, એમના કર પહેલાંના નફામાં લગભગ ૫૦%નો વધારો થયો છે.

– માત્ર તેલને શુદ્ધ કરીને બીજી પેદાશો બનાવતી રિફાઇનરીઓની સ્થિતિ જોઇએ તો, ચાર રિફાઇનરીઓનો ૨૦૦૨નો કર પહેલાંનો નફો ૮૪૦ કરોડ રૂપિયા હતો તે ૨૦૦૭-૦૮માં વધીને ૩૯૦૪ કરોડ રૂપિયા થયો છે. આ આંકડો ૨૦૦૨ની સરખામણીમાં લગભગ પાંચગણો થવા જાય છે.

– તેલ પેદાશો વેચવાનો વ્યવસાય પણ કરતી હોય એવી ચાર રિફાઇનરીઓ છે. ૨૦૦૨માં એમનો સંયુક્ત નફો  ૧૨,૯૬૦ કરોડ રૂપિયા હતો તે ૨૦૦૭-૦૮માં વધીને ૧૩,૭૮૬ કરોડ રૂપિયા થયો છે. બીજી કંપનીઓની સરખામણીમાં આ વધારો બહુ મોટો નથી, એ સાચું, પરંતુ ખોટ ક્યાં છે?

–  ખાનગી ક્ષેત્રમાં એસાર ૨૦૦૪માં વ્યવસાયમાં આવી અને ૨૦૦૭-૦૮માં એ પગભર થવા માંડી છે. પરંતુ રિલાયન્સનો નફો ૨૦૦૨માં ૨,૩૪૪ કરોડ રૂપિયા હતો તે પછી કંપનીએ જબ્બર કૂદકો માર્યો છે અને ૨૦૦૭-૦૮માં એનો નફો પાંચગણો વધીને  ૧૦,૩૭૩ કરોડ રૂપિયા થયો છે.   આમ, ક્યાંય ખોટ તો દેખાતી નથી!

તેલ ઉદ્યોગ સરકારને શું આપે છે?

આયોજન પંચના માજી પ્રિન્સિપલ ઍડવાઇઝર સૂર્ય સેઠીએ આ મુદાની છણાવટ કરી છે. એમણે દેખાડ્યું છે કે તેલ કંપનીઓ સરકારને લૂંટતી નથી, તેમ જ ગરીબ પણ નથી. રાજ્યોના કરવેરા તેમ જ કેન્દ્ર સરકારની કસ્ટમ ડ્યૂટી વગેરે રૂપે તેલ કંપનીઓએ સરકારને ૨૦૦૬માં ૧,૫૭,૨૧૯ કરોડ રૂપિયા, ૨૦૦૭માં ૧,૭૧,૭૩૧ કરોડ રૂપિયા અને ૨૦૦૮માં ૧,૬૧,૭૯૮ કરોડ રૂપિયા આપ્યા છે. તેલ કંપનીઓ ખરેખર ખોટમાં ચાલતી હોત તો આટલી રકમ ચૂકવી શકી ન હોત, એમણે દેવાળું ફૂંકી દીધું હોત અને એમના દરવાજે ખંભાતી તાળાં લટકતાં હોત.

સબસિડી

આની સામે સરકારે ખર્ચ સરભર કરવા સબસિડી પણ આપી છે. કેરોસીન પર સરકારે ૨૦૦૬અને ૨૦૦૭માં ૯૭૦ કરોડ રૂપિયા અને ૨૦૦૮માં ૯૭૪ કરોડ રૂપિયા ચૂકવ્યા. રસોઈગૅસ પર ૨૦૦૬માં ૧,૫૫૪ કરોડ રૂપિયા, ૨૦૦૭માં ૧,૬૬ કરોડ રૂપિયા અને ૨૦૦૮માં ૧,૭૧૪ કરોડ રૂપિયાની સબસિડી અપાઈ.

અંડર રિકવરી

આના ઉપરાંત તેલ કંપનીઓ ‘અંડર રિકવરી’ પણ દેખાડે છે. ‘અંડર રિકવરી; એટલે જે ભાવો મળવા જોઈએ તે અને સરકારે જે ભાવો મંજૂર કર્યા હોય તે બન્ને વચ્ચેનો તફાવત. દેખીતું છે કે ‘મળવા જોઇતા ભાવ’નો ખ્યાલ કાલ્પનિક છે.૨૦૦૮ના આંકડા જોઇએ તો કેરોસીનના મળવા જોઈતા ભાવો કરતાં એમને ૨૮,૨૨૫ કરોડ રૂપિયા ઓછા મળ્યા, રસોઈ ગૅસ પર ૧૭,૬૦૦ કરોડ રૂપિયા, ડીઝલ પર ૫૨,૨૮૬ કરોડ રૂપિયા અને પેટ્રોલ પર ૫.૧૮૧ કરોડ રૂપિયા ઓછા મળ્યા. આમ, ૨૦૦૮માં કુલ ‘અંડર રિકવરી’ રૂ. ૧,૦૩,૨૯૨ કરોડની રહી. કંપનીઓ માને છે કે મળવા જોઇતા ભાવો લેવાની સરકાર છૂટ આપે તો આ રકમ માર્કેટમાંથી, એટલે કે સામાન્ય લોકો પાસેથી, એમણે વસૂલ કરી લીધી હોત. આનો અર્થ એ કે પેટ્રોલ, ડીઝલ, કેરોસીન અને રસોઈગૅસના ભાવો અત્યારે છે તેના કરતાં પણ વધારે ઊંચા હોત! નોંધવા જેવું તો એ છે કે કંપનીઓ ખરેખર ખોટ નથી કરતી, માત્ર નફાનું માર્જિન બહુ જ વધારવાની માગણી કરે છે.

કંપનીઓની હાયવોય ચાલુ છે. હવે તો એમણે ધમકી પણ આપી છે. સરકાર “ના…ના કરતે, પ્યાર તુમ્હીં સે કર બૈઠે”ના તાલે અંતે ભાવ વધારવાની છૂટ આપે છે અને  જનતા ત્રાહિમામ પોકારતી રહે છે.  ખોટ તો દેખાતી નથી, પરંતુ લોકોમાં ખોટની દહેશત છે એટલે મૂંગે મોઢે ભાવવધારો સહન કરી લે છે. તો ચાલાકી ક્યાં થાય છે? હિસાબ લખવામાં કે હિસાબના મૂળભૂત સિદ્ધાંતમાં? આ પ્રશ્નોની ચર્ચા પરમ દિવસે…૨૨મીએ.

 

 

 

World health Day

આજે – વિશ્વ આરોગ્ય દિન

આજે વિશ્વ આરોગ્ય દિન છે. ૧૯૪૮ની સાતમી એપ્રિલે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની સ્થાપના થઈ તે કારણે આજનો દિવસ વિશ્વ આરોગ્ય દિન તરીકે મનાવાય છે. આરોગ્ય જીવનની ગુણવત્તા માટે જરૂરી છે. આરોગ્ય એટલે માત્ર બીમારીનો અભાવ નહીં, પરંતુ બીમારી સામે ટકી શકે એવી શક્તિ આપવાના ઉપાયોનો પણ એમાં સમાવેશ કરવામાં આવે છે. આરોગ્ય એટલે વ્યક્તિ સામાન્ય કલ્પનામાં આવે એવું જીવન જીવી શકે એટલી શારીરિક અને માનસિક ક્ષમતા.

આજે આપણે આપણા દેશમાં આરોગ્યની સ્થિતિ પર નજર નાખીએ. આ બાબતમાં શું કરવાનું જરૂરી છે તે દરેક નાગરિકે વિચારવાનું છે. આરોગ્ય અને શિક્ષણ, આ બે ક્ષેત્રો એવાં છે કે જે સૌને સ્પર્શે છે. આપણા દેશના રાજકીય પક્ષોના રાજકીય એજન્ડામાં આ બન્ને અતિ આવશ્યક બાબતોને ખરેખર સ્થાન મળ્યું છે કે કેમ એ પણ વિચારવાનો મુદ્દો છે.

નાણાં મંત્રી શ્રી પ્રણવ મુખરજીએ ૨૦૧૨-૧૩ માટેના બજેટમાં આરોગ્ય મંત્રાલયને વધારે રકમ ફાળવી છે. ગયા વર્ષે લગભગ ૨૭ હજાર કરોડ રૂપિયા ફાળવ્યા હતા તે સામે આ વર્ષે ૩૦ હજાર કરોડ રૂપિયા કરતાં થોડી વધારે રક્મ ફાળવવામાં આવી છે. આમ છતાં ભારતમાં કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન (GDP)ના એક ટકાની આસપાસ જ આરોગ્ય પાછળ સરકાર ખર્ચ કરતી હોય છે. આ આંકડો વધીને ૧૦ ટકા સુધી પહોંચવો જોઇએ. પરંતુ, પહેલા જ તબક્કે આ ખર્ચમાં ત્રણ ગણો વધારો ન થાય તો આરોગ્ય ક્ષેત્રના કોઈ પણ ધ્યેયને પહોંચી વળાય તેમ નથી.સ્વયં આયોજન પંચ પણ ઓછામાં ઓછા બે ટકા વધારાની હિમાયત કરે છે. આમ છતાં, સંસદમાં બજેટ પર ચર્ચા થશે ત્યારે આ બાબત પર કોઈ પણ સભ્ય નાણાં મંત્રીની ટીકા નહીં કરે. જે વધારો કરવામાં આવ્યો છે તેને ગયા વર્ષના ભાવવધારાની સરખામણીમાં મૂકતાં સમજાઈ જાય છે કે આ માત્ર આંકડાની ઇન્દ્રજાળ છે. નાણાકીય આંકડો મોટો હોય તેના પરથી વાસ્તવિક વધારાનો સંકેત ન મળી શકે. બંધારણના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોના પ્રકરણની ૪૭મી કલમ પ્રમાણે “લોકોના પૌષ્ટિકતાના સ્તરને અને જીવન ધોરણને ઊંચું લઈ જવું તેને સરકાર પોતાની પ્રાથમિક ફરજ માનશે.” આ માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત કેટલી હદે અમલમાં મુકાયો છે તે વિચારવા જેવું છે.

માનવશક્તિની તંગી

ભારતમાં અત્યારનું બિસ્માર જાહેર આરોગ્ય માળખું ટકાવી રાખવું હોય તો પણ હજી બીજા ૬,૦૦,૦૦૦ ડૉક્ટરોની જરૂર છે. ઓછામાં ઓછા ૧૦,૦૦,૦૦૦ નર્સિંગ કર્મચારીઓ હોવા જોઈએ. આ ઉપરાંત લૅબ ટેકનિશિયનો અને એક્સ-રે ટેકનિશિયનો વગેરેની ખેંચ તો અપાર છે અને એની વ્યવસ્થિત મોજણી પણ નથી થઈ. અને કારણે અનધિકૃત લૅબોરેટરીઓની ભરમાર છે.

આપણા દેશમાં ડૉક્ટરો અને નર્સોનું તો રજિસ્ટ્રેશન થાય છે, બીજા મૅડિકલ કર્મચારીઓનું રજિસ્ટ્રેશન કરી શકાય એવું વિધેયક આઝાદીના ૬૩ વર્ષ પછી પહેલી વાર રજુ થયું છે! આખી દુનિયામાં, નેપાળ જેવા નાના દેશોમાં પણ આવી વ્યવસ્થા વર્ષોથી છે.

કુપોષણ
દુનિયાના બીજા દેશોમાં કુપોષણની સ્થિતિ પર તુલનાત્મક નજર નાખીએ. “વર્લ્ડ હેલ્થ સ્ટેટિસ્ટિક્સ-૨૦૧૦ પ્રમાણે દેશમાં ૪૩.૫ ટકા બાળકોનં વજન જન્મસમયે ઓછું હોય છે. લડાઇગ્રસ્ત અફઘાનિસ્તાનમાં ૩૨.૫ ટકા, ભૂતાનમાં ૧૨ ટકા, ચીનમાં ૬.૮ ટકા અને બુરુંડી જેવા અલ્પ વિકસિત દેશમાં પણ ૩૮.૯ ટકા બાળકોનં જન્મ સમયે વજન ઓછું હોય છે. પરંતુ૧૯૯૨-૯૩ની સરખામણીમાં તો આ પણ સુધારો છે. એ વખતે ભારતમાં જન્મતાં બાવન ટકા બાળકોનું વજન જન્મ સમયે ઓછું રહેતું.

રોગવિરોધી રસી
ભારતમાં બાળકોનો ભોગ લેનારી મુખ્ય બીમારીઓ, ડિપ્થેરિયા, પોલિયો, ઓરી, મોટી ઉધરસ, ગાલપચોળિયાં વગેરે સામે રસી મૂકવાના કાર્યક્રમમાં સરેરાશ ૬૫-૭૦ ટકા બાળકોને આવરી શકાયાં છે. બીજી બાજુ ઈજિપ્ત અને ચીનમાં આ આંકડો ૯૭ ટકા આસપાસ પહોંચે છે અને અફઘાનિસ્તાનમાં પણ ૮૦ ટકા બાળકોને રોગવિરોધી રક્ષણ મળ્યું છે.

હૉસ્પિટલમાં પથારી
ભારતમાં ૧૦,૦૦૦ની વસ્તી માટે હૉસ્પિટલમાં માત્ર ૯ પથારી છે. બીજી બાજુ ભૂતાનમાં ૧૭ અને ચીનમાં ૩૦ પથારીઓ છે. આપણા બીજા પાડોશી શ્રીલંકામાં ૩૧ પથારીઓ છે.
આમ હૉસ્પિટલમાં દાખલ થઈને સારવાર લેવાનું કેટલું મુશ્કેલ છે તેનો ખ્યાલ મળે છે.

બાળ મૃત્યુ દર
ભારતમાં પાંચ વર્ષની ઉંમરે પહોંચતાં પહેલાં ૫૫ ટકા બાળકોનું મૃત્યુ થાય છે, જ્યારે ચીનમાં આ આંકડો ૨૩ ટકા અને શ્રીલંકામાં ૧૧ ટકા છે.

માથાદીઠ સરકારી ખર્ચ (૨૦૦૭)
સાઓ તોમે નામના દેશે બજેટના ૯.૯ ટકા આરોગ્ય માટે ખર્ચ્યા, ખાનગી ક્ષેત્ર માટે જાણીતા અને પ્રખર મૂડીવાદી દેશ અમેરિકામાં પણ સરકારે પોતાના બજેટની ૬.૯ ટકા રકમ ખર્ચી. ભારતમાં સરકારી ખર્ચ ૦.૯ ટકા હતો. આપણે રાજી થવા માગતા હોઈએ તો એક કારણ છેઃ આપણું ‘દુશ્મન’ પાકિસ્તાન ૦.૩ ટકા સાથે આપણા કરતાં બહુ પાછળ છે. બસ, પાકિસ્તાનને હરાવી દીધું ને?

આજે પણ સામાન્ય નાગરિક આરોગ્ય સંબંધી સેવાઓ માટે દર ૧૦૦ રૂપિયામાંથી ૭૧ રૂપિયા પોતાના ગજવામાંથી ખર્ચે છે!

નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા પ્રો. અમર્ત્ય સેન કહે છે કે દેશમાં સરકાર હૉસ્પિટલો ચલાવે છે, પણ એમાં જે ટેસ્ટ લખી અપાય છે તેના માટે દરદીઓએ બજારમાં જવું પડે છે. પ્રિસ્ક્રિપ્શન તો મફત મળે પણ ખરો ખર્ચ તો ટેસ્ટ માટે થાય છે, એમાં તો સરકારની મદદ નથી મળતી. એટલે હૉસ્પિટલો કરતાં સરકારી લૅબોરેટરીઓની જરૂર અનેક્ગણી છે. આવી સગવડ હોય તો માથાદીઠ ખર્ચમાં ઘટાડો થઈ શકે.

ગ્રામીણ વિસ્તારો
ગામડાંમાં સ્થિતિ વધારે ખરાબ છે. સરકારના પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર, સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રના આખા માળખામાં ગામવાસીઓને કઈં જ સેવા મળતી નથી. સરેરાશ અઢી કિલોમીટરના વિસ્તારમાં એક પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર હોય છે. ત્યાં ડૉક્ટર ભાગ્યે જ હોય છે. માત્ર દાયણ (ઑક્ઝીલિયરી નર્સ મિડવાઇફ) હોય છે. આરોગ્ય સેવા સાથે ગામવાસીનો આ પહેલો સંપર્ક છે! જાણે ગામડાંમાં પ્ર્ષો બીમાર જ નથી પડતા અને સ્ત્રીઓ માત્ર છોકરાં જણતી હોય છે. સામુદાયિક કેન્દ્ર સરેરાશ ૧૬ કિલોમીટરના વિસ્તારને સેવા આપે છે, પણ ડૉક્ટર કે નર્સ અથવા લૅબ ટેકનિશિયન નથી હોતા! ખાનગી ક્લિનિકો માત્ર શહેરી વિસ્તારોમાં જ હોય છે. નફો ન થાય ત્યાં કોઈ શા માટે પોતાની દુકાન ખોલે?

આપણી જવાબદારી
આમ, સરકાર પર દેશના આરોગ્યની મોટી જવાબદારી છે અને એ આપણી રાજકારણી ચર્ચાઓનો વિષય હોવો જોઇએ. નેતાઓના ખો-ખો કે લંગડી દાવના સમાચારોથી છાપાં ભર્યાં હોય છે તે ટાંકણે આજના વિશ્વ આરોગ્ય દિન નિમિત્તે મારા મિત્રોના ધ્યાન પર આ મુદ્દો લાવવાનો આ નમ્ર પ્રયાસ છે. આભાર.