The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesha Jalal (9)

The-Sole-Spokesman_Jinnah-the-Islam-and-the-Demand-for-Pakistan-1-Paperback_thumb.pngAyesha-Jalal-1_thumb.png

The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan

Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press

May 2012, Adobe eBook Reader ǁ ISBN: 9781139239615

૧૯૪૫-૪૬ની ચૂંટણી પછી હવે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેની શતરંજની બાજીમાં છેલ્લી ચાલોનો સમય હતો. ખરાખરીનો ખેલ હવે શરૂ થતો હતો. કોંગ્રેસ પોતાની નીતિમાં અડગ હતી કે પહેલાં આઝાદી મળે; અંગ્રેજો જાય, અને તે પછી જ કોમી સવાલ હાથ ધરવો જોઈએ. એટલે કે એક બંધારણ અને એક રાષ્ટ્ર અથવા એકકેન્દ્રી સરકાર – આઝાદી જે હેતુઓ માટે જોઈતી હોય તે હેતુઓ સિદ્ધ કરી શકે એવી મજબૂત અને તે સાથે પ્રાંતો અને લઘુમતીઓનાં હિતોની પણ રક્ષા કરી શકે એવી સરકાર.

જિન્નાની યોજના

તેની સામે જિન્ના અને મુસ્લિમ લીગે આગ્રહ રાખ્યો કે મુસ્લિમ મતદારોએ એની તરફેણમાં સ્પષ્ટ ચુકાદો આપ્યો હોવાથી પાકિસ્તાનનો સૈદ્ધાંતિક સ્વીકાર કરવાનાં પગલાં સૌથી પહેલાં લેવાં જોઈએ. જિન્નાએ ૨૮મી જાન્યુઆરી ૧૯૪૬ના રોજ આર્થર મૂર સાથે વાત કરતાં કહ્યું કે કોંગ્રેસ આ વાત સ્વીકારી લેશે કે તરત “બધી ભાવનાઓ બદલાઈ જશે અને અમે ફરી મિત્ર બની જઈશું.” જો બ્રિટિશરો પાકિસ્તાનની તરફેણમાં નિર્ણય આપશે તો કંઈ તકલીફો ઊભી નહીં થાય” કારણ કે “હિન્દુઓ એનો તરત સ્વીકાર કરશે.”

આમ બ્રિટન નવી પહેલ કરે એવી સ્થિતિ ઊભી થઈ. કોંગ્રેસ પણ આ વાતોનો જલદી નીવેડો આવે એમ ઇચ્છતી હતી. આથી, જિન્નાએ પોતાનાં પત્તાં ખોલવાનું શરૂ કર્યું. એમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાનનો સિદ્ધાંત એટલે બ્રિટિશ ભારતની સત્તાનું એક કેન્દ્ર હતું તે તોડી નાખવું અને તેની જગ્યાએ બે જુદાં રાજકીય એકમો અસ્તિત્વમાં આવે અથવા બે જુદાં ફેડરેશનો બને; બન્નેની અલગ લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લીઓ હોય – એક મુસ્લિમ પ્રાંતો (પાકિસ્તાન) માટે અને બીજી હિન્દુ પ્રાંતો (હિન્દુસ્તાન) માટે. આ બન્ને ઍસેમ્બ્લીઓ પોતાના પ્રતિનિધિઓ ત્રીજા, આ બન્નેથી ઉપર હોય એવા, એક કેન્દ્રમાં મોકલે. આ કેન્દ્રમાં તાત્કાલિક તો બ્રિટન જ રિંગમાસ્ટર અને અમ્પાયર તરીકે ચાલુ રહે. હિન્દુસ્તાન અને પાકિસ્તાનના પ્રતિનિધિઓને એકસમાન દરજ્જો મળવો જ જોઈએ અને બ્રિટિશ તાજ એનું રક્ષણ કરે. સંરક્ષણ અને વિદેશ નીતિ જેવી બાબતોમાં બન્ને ઍસેમ્બ્લીઓની સત્તાઓનું સંકલન કરવાની જવાબદારી પણ બ્રિટિશરોની જ હોય.

જિન્નાની કલ્પનાના આ કેન્દ્રને વહીવટી સત્તાઓ હતી પણ ધારાકીય સત્તાઓ નહોતી. આમ જૂઓ તો મુસ્લિમ પ્રાંતોમાં દેશની કુલ વસ્તીનો માત્ર ચોથો ભાગ હતો. કેન્દ્રને કાયદા બનાવવાની સત્તા હોય તો હિન્દુ-મુસ્લિમ સમાનતા માગવાનું શક્ય ન બને. આથી જિન્નાએ એનો રસ્તો એવો કાઢ્યો કે કેન્દ્રને આવી સત્તાઓ જ ન મળે. કેન્દ્રને માત્ર સંરક્ષણ અને વિદેશ નીતિમાં જ અધિકાર હોય તો સંખ્યાને લગતી વિચિત્ર સ્થિતિ આડે ન આવે. હિન્દુસ્તાન અને પકિસ્તાનની ઍસેમ્બ્લીઓને બધી સત્તાઓ હોય એટલે ઑલ ઇંડિયા ફેડરેશનને શી સત્તાઓ મળવી જોઈએ તેની ચર્ચાઓમાં જિન્નાને પણ કોંગ્રેસ જેટલા જ અધિકાર મળે.

જિન્નાની મૂંઝવણઃ કલકત્તા તો જોઈએ !

ઉપરટપકે જોતાં જિન્નાની આ યોજનામાં તર્ક દેખાશે પરંતુ એની આડે અવરોધો પણ હતા. પંજાબના અંબાલા ડિવીઝનમાં હિન્દુઓ અને શીખો, તેમ જ બંગાળમાં બર્દવાન (હવે વર્ધમાન) ડિવીઝનના હિન્દુઓ જિન્નાના લીગરોના ડગુમગુ વર્ચસ્વને છિન્નભિન્ન કરી શકે એમ હતા. જિન્ના એ જાણતા હતા. એમણે બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટના એક ડેલિગેશન સાથે આવેલા વૂડ્રો વાયેટ (Woodrow Wyatt) સાથે વાત કરતાં કહ્યું કે અંબાલા અને બર્દવાન હિન્દુસ્તાનમાં જતાં હોય તો ભલે જાય, પરંતુ એમને કલકત્તા જોઈતું હતું’ ભલે ને, ગંભીર અફરાતફરી કે ગૃહયુદ્ધ થઈ જાય.

પરંતુ જિન્નાની ધારણાનો આધાર એક ભૂલભરેલો ખ્યાલ હતો કે આ રાજકીય ચેસની ‘એન્ડગેમ’ નિરાંતે, હળવે હળવે ચાલ્યા કરશે. એમણે વાયેટને એટલે સુધી કહ્યું કે બે વર્ષ કંઈ ન કરવું. આ દરમિયાન પોતે આગાખાન મહેલમાં આરામ કરશે! એમને કદી પણ વિચાર ન આવ્યો કે રાજ બધું સંકેલીને ભાગી છૂટવા ઉતાવળું થયું છે. છેક ફેબ્રુઅરી ૧૯૪૬ સુધી જિન્ના બ્રિટીશ સરકારને યુદ્ધના અરસામાં આપેલાં વચનો યાદ દેવડાવતા રહ્યા, પણ હવે બ્રિટનમાં સંદર્ભ બદલાઈ ગયો હતો. ઍટલીએ બ્રિટનની આમસભામાં કહ્યું કે “બહુમતી સામે લઘુમતીના હાથમાં વીટો પાવર (ના કહેવાનો અધિકાર) ન આપી શકાય, ભલે ને, લઘુમતી કેટલીયે મહત્ત્વપૂર્ણ કેમ ન હોય! ઍટલીએ કૅબિનેટ તરફથી એક મિશન મોકલવાની જાહેરાત કરી. એમણે સ્પષ્ટતા કરી કે હિંદવાસીઓ પોતે જ પોતાનો નિર્ણય લેશે, ડેલિગેશન માત્ર એમાં મદદ કરશે; બંધારણ સભાની રચના અંગે એમના જે મતભેદો છે તે દૂર કરવાની જવાબદારી કૅબિનેટ મિશનની હતી. ભારત બ્રિટિશ કૉમનવેલ્થમાં રહેશે કે નહીં તે પણ ભારતીયો જાતે જ નક્કી કરશે.

કૅબિનેટ મિશન

૧૯૪૬ની ૨૩મી માર્ચે કૅબિનેટ મિશન કરાંચી પહોંચી આવ્યું. એમાં ત્રણ સભ્ય હતાઃ વિદેશ મંત્રી પૅથિક-લૉરેન્સ, સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ અને એ. વી. ઍલેક્ક્ઝાંડર. ક્રિપ્સ તો આ પહેલાં પણ આવી ગયા હતા. મિશને જાહેર કર્યું કે લીગને કોઈ વીટો નહીં મળે અને, તે સાથે, કોંગ્રેસને પણ મનફાવતું કરવાની છૂટ નહીં મળે. મિશન સાથેની મુલાકાતમાં વાઇસરૉયની ઍક્ઝીક્યૂટિવ કાઉંસિલે કહ્યું કે કૅબિનેટ મિશન હવે સફળ થવું જ જોઈએ,પરંતુ જે સવાલનો સામનો કરવાનું બ્રિટિશ હકુમત ટાળતી રહી હતી તેનો હવે જવાબ આપવો જ પડે એમ હતો. પ્રાંતોને વધારે સ્વાયત્તતા આપવી હોય તો એ પ્રાંતોની સીમાઓ નવેસ્રરથી બનાવવી પડશે. કાઉંસિલે કહ્યું કે હવે મિશન અસફળ ન જ રહેવું જોઈએ.

બ્રિટિશ સરકારને લાગતું હતું કે કાનૂન અને વ્યવસ્થાના તંત્ર પર હવે એનો કાબુ નથી રહ્યો અને કોમી આગ ફાટી નીકળે તો એને કાબુમાં લેવાની એની શક્તિ નહોતી. હિન્દુઓ અને મુસલમાનો એકબીજાનાં ગળાં રહેંસવા તૈયાર થઈ જશે એવી બ્રિટિશ હકુમતને ધાસ્તી હતી. “મોટાં શહેરો તો એના માટે તૈયાર જ હતાં”. કલકત્તામાં તો ખરેખર ખૂનની હોળી ખેલાઈ. કોંગ્રેસ અને લીગના નેતાઓને પણ આ શક્યતા દેખાવા લાગી હતી. બ્રિટિશ શાસકોને એ પણ ભય હતો કે પ્રાંતના મુસ્લિમ નેતાઓ કદાચ જિન્નાની આણ ન માને. અને થયું પણ એવું જ. પંજાબમાં સિકંદર હયાતના પુત્ર શૌકત હયાતે નિવૃત્ત સૈનિકોને ‘પાકિસ્તાન’ માટે જેહાદ છેડવા આહ્વાન કરી દીધું હતું, પરંતુ એનો મૂળ હેતુ ખીઝરની મિનિસ્ટ્રીને ઉથલાવી પાડવાનો હતો. બંગાળના ગવર્નરનો નિષ્કર્ષ હતો કે જિન્નાની કંઈ અસર જ નહોતી. જિન્ના ઇચ્છતા હતા કે બંગાળમાં લોકો ‘ખુલ્લો વિદ્રોહ’ કરે, પણ એવું થઈ ન શક્યું. ગવર્નરનો જિન્ના વિશેનો નિષ્કર્ષ સાચો હતો, પરંતુ તેનાથી વધારે, બંગાળના પ્રાંતીય નેતાઓ, સુહરાવર્દી અને અબ્દુલ હાશિમનો પણ કાબુ નહોતો. કલકત્તાના ગુંડાઓ બજારોમાં ત્રાટકે તો આ નેતાઓ એમને રોકી શકે તેમ નહોતા.

કૅબિનેટ મિશન સમક્ષ જિન્ના

જિન્ના કૅબિનેટ મિશનને મળ્યા ત્યારે આવી ભયજનક સ્થિતિની તસવીર મિશન પાસે હતી જ. જિન્ના પોતે પણ જાણતા હતા, એટલે એમણે પોતાની દલીલો રજૂ કરી ત્યારે બ્રિટને આપેલાં વચનોથી શરૂઆત કરી. પરંતુ હવે એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસ સાથે વાટાઘાટો કરવામાં લીગનો સમય જ બગડ્યો છે એટલે હવે બ્રિટને જ, પહેલાં ૧૯૩૨માં (લિન્લિથગો વિશે આ પહેલાં વિગતો આવી ગઈ છે તે વાંચો) કર્યું હતું તેમ, નિર્ણય જાહેર કરવો જોઈએ, અને પાકિસ્તાનના સિદ્ધાંતનો સ્વીકાર કરવો જોઈએ. એટલું થઈ જાય તે પછી બે નવાં રાજ્યો વચ્ચે સંરક્ષણ, વિદેશ નીતિ વગેરે બાબતો વિશે સમજૂતી થાય અને એનો અમલ કરવાની જવાબદારી એક કેન્દ્રીય વ્યવસ્થાને સોંપાય. આમ એક સંઘીય સરકારની વાત જિન્નાએ પહેલી જ વાર કરી.

પરંતુ જિન્નાને ‘ટકાઉ પાકિસ્તાન’ જોઈતું હતું, ‘કોતરી કાઢેલું કે ભાંગ્યુંતૂટ્યું’ નહીં. એટલે જિન્ના સમક્ષ પાકિસ્તાનની સરહદ શી હોય તે સવાલ હતો.

એમનો દાવો તો આસામને પણ ’પાકિસ્તાન’માં સમાવવાનો હતો, પણ હવે એ આસામને જતું કરવા તૈયાર હતા. આમ છતાં એમનું પાકિસ્તાન આર્થિક રીતે સધ્ધર રહે તે માટે એમને કલકત્તા પણ જોઈતું હતું. એમણે કહ્યું કે “કલકત્તા વિનાનું પાકિસ્તાન એટલે હૃદય વિના જીવતો માણસ.”

આમ જિન્નાએ આખા મુસ્લિમ ભારત વતી બોલવાનો અધિકાર લઈ લીધો અને પોતે જાતે જ બધા મુસલમાનોના The Sole Spokesman બની બેઠા. એમણે પ્રાંતીય નેતાઓનો અવાજ દબાવી દેવાની કોશિશ કરી, પણ પ્રાંતીય નેતાઓની વાત ન સાંભળવાનું કૅબિનેટ મિશન માટે શક્ય નહોતું.

પ્રાંતીય નેતાઓ

આયેશા જલાલ કહે છે કે મિશને પ્રાંતીય નેતાઓને સંભળવાનું શરૂ કર્યું તે સાથે જ “મુસ્લિમ ભારતના લાકડામાંથી ઊધઈઓ બહાર આવવા લાગી”. મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોએ પોતાની સ્વાયત્તતા ટકાવી રાખવા નબળા કેન્દ્રની હિમાયત કરી, પછી કેન્દ્રમાં બ્રિટિશ સત્તા હોય કે કોંગ્રેસ હોય. તેઓ મુસ્લિમ લીગની સરકાર કેન્દ્રમાં હોય તેને પણ સહન કરવા તૈયાર નહોતા. સુહરાવર્દીએ ‘પાકિસ્તાન’ની વાત કરતાં બંગાળની સમાન પરંપરા, એની વિલક્ષણ સંસ્કૃતિ વગેરે પર ભાર આપ્યો, ધર્મને બાજુએ મૂકી દીધો. બંગાળ બંગાળી હતું, મુસ્લિમ નહીં. સિંધના નેતા ગુલામ હુસેને રજૂઆત કરી કે અખિલ ભારતીય રાજકારણને દૂર રાખો તો પ્રાંતોમાં કામ બહુ સારું ચાલશે. જિન્નાના લીગરો પોતે જ જો ‘પાકિસ્તાન’નો કેસ આમ ધરાશાયી કરતા હોય તો લીગના હરીફોનું તો પૂછવું જ શું? વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં તો ડૉ. ખાનસાહેબે કૅબિનેટ મિશનને સ્પષ્ટ જણાવ્યું કે લીગ એમના પ્રાંતના મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ જ નથી કરતી.

પંજાબના નેતા ખીઝરે કહ્યું કે આખું પંજાબ પાકિસ્તાન માટે સારું રહેશે પણ હિન્દુઓ અને શીખો એનો સ્વીકાર નહીં કરે; પંજાબના ભાગલા કરો તો પૂર્વ પંજાબમાં રહેતા મુસલમાનો એકલા પડી જશે. પંજાબના મુસ્લિમ નેતાઓએ હંમેશાં પાકિસ્તાનની માગણીને ઉત્સાહપૂર્વક ટેકો આપ્યો હતો પરંતુ જિન્નાએ પાકિસ્તાનનો ખ્યાલ કદી સ્પષ્ટ કર્યો હોત તો એમનો ઉત્સાહ મોળો રહ્યો હોત.

પ્રાંતીય મુસ્લિમ નેતાઓ સામે બીજી એક વિમાસણ હતી. પાકિસ્તાન એટલે પંજાબીઓ, સિંધીઓ, બલૂચીઓ અને પઠાણોનું ભેળસેળવાળું પોટલું. એ બધી પ્રજાઓનો ધર્મ એક હતો પણ ખીઝરે એવો સંકેત આપ્યો કે ધર્મ સિવાય આ કોમો વચ્ચે કંઈ સમાનતા નહોતી.ખીઝરે ત્રણ મુખ્ય પંજાબી કોમો – મુસલમાન, હિન્દુ અને શીખ વચ્ચે સત્તાની વહેંચણીનો આગ્રહ રાખ્યો.

જિન્ના અને ખીઝર વચ્ચે અંતર એ હતું કે કેન્દ્રમાં સત્તાની ભાગીદારી માટે ‘પાકિસ્તાન’ પર નિયંત્રણ રાખવાનું જિન્ના માટે જરૂરી હતું, પણ ખીઝરને પાકિસ્તાન નામનું કેન્દ્ર પણ નહોતું જોઈતું, એટલે એના માટે જિન્નાની કલ્પનાના અલગ નબળા કેન્દ્રને પસંદ કરવાની તો વાત જ નહોતી.

પાકિસ્તાનના સમર્થકો

આમ છતાં, ખલિક-ઉઝ-ઝમાન જેવા નેતાઓને લાગ્યું કે પાકિસ્તાનાનો ફાયદો કદાચ સીધી રીતે ન થાય તો પણ આડકતરી રીતે તો થશે જ. કોંગ્રેસના વર્ચસ્વ હેઠળના હિન્દુસ્તાનમાં પણ મુસલમાનો સાથે સારી વર્તણૂક કરવાની કોંગ્રેસને ફરજ પડશે કારણ કે પાકિસ્તાનમાં હિન્દુઓ અને શીખોને બચાવવા માટે પણ કોંગ્રેસે એ કરવું પડશે.

વળી, મુંબઈના મુસ્લિમ ઉદ્યોગપતિઓ પણ ટાટા-બિડલાની હરીફાઈ ન કરવી પડે તેવું બજાર મળવાની આશાથી પણ પાકિસ્તાનની તરફેણ કરતા હતા. સરકારી નોકરોમાં પણ પાકિસ્તાન માટે ઉત્સાહ હતો.

હવેસાર્વભૌમ પાકિસ્તાનઃ જિન્નાનો નવો પેંતરો

પ્રાંતોના વિરોધ છતાં જિન્ના પોતાની વાત પર મક્કમ રહ્યા. એમણે ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ લીગના ધારાસભ્યોનું સંમેલન બોલાવીને એક ઠરાવ પસાર કરાવડાવ્યો. સંમેલનનો હેતુ એટલો જ હતોકે દેશના મુસલમાનો એમના એકમાત્ર સ્પોક્સ્મૅનની પાછળ છે એમ દેખાડી આપવું. ઠરાવમાં બે ‘સ્વતંત્ર રાજ્યો’ને બદલે હવે એક ‘સાર્વભૌમ સ્વતંત્ર રાજ્ય’ની માંગ કરવામાં આવી. આમ તો જિન્નાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પ્રાંતોના નેતાઓની માગણીથી આગળ નીકળી જઈને એમને એવી સ્થિતિમાં મૂકવાનો હતો કે તેઓ ઇનકાર ન કરી શકે.

કૅબિનેટ મિશનની બે ઑફર

હવે કૅબિનેટ મિશને પોતાની બે યોજના રજૂ કરી:

સ્કીમ A એક સંગઠિત ભારતનું લચીલું ફેડરેશન હોય અને એમાં કેન્દ્ર પાસે માત્ર સંરક્ષણ અને વિદેશ નીતિને લગતી સત્તા હોય;

સ્કીમ B: સાર્વભૌમ – પણ લીગની માગણી કરતાં ટૂંકું – પાકિસ્તાન બનાવવું, જેમાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા ઉત્તર-પશ્ચિમના પ્રાંતો (પશ્ચિમ પંજાબ, સિંધ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને બલૂચિસ્તાન), ઉત્તર-પૂર્વના પ્રાંતો (પૂર્વ બંગાળ, પણ કલકતા વિના અને આસામના સિલ્હટ જિલ્લા સહિત)નો સમાવેશ થતો હોય. બન્ને રાજ્યોને સંરક્ષણ વિશે સમજૂતી કરે એવી પણ જોગવાઈ હતી.

સ્કીમ Aમાં કેન્દ્ર નબળું હતું, એટલે આ ઑફર કોંગ્રેસને મંજૂર નહોતી. સ્કીમ Bમાં જે પાકિસ્તાન હતું તે જિન્નાને પસંદ નહોતું. મોટું અને શક્તિશાળી પાકિસ્તાન હોય તો જ જિન્ના કોંગ્રેસ સાથે કેન્દ્રની રચના માટે સોદો કરી શકે તેમ હતા. સ્કીમ B દ્વારા એવી સ્થિતિ ઊભી નહોતી થતી.જિન્નાએ સ્કીમ Bનો સખત કડવાશ સાથે વિરોધ કર્યો.

બ્રિટિશ કૅબિનેટમાં મિશનની યોજનાઓની ચર્ચા

મિશને બ્રિટનમાં કૅબિનેટને બન્ને યોજનાઓની જાણ કરી. નાના સાર્વભૌમ પાકિસ્તાનની દરખાસ્તના આધારે આગળ વધવાની મિશને પરવાનગી માગી. મિશને કહ્યું કે એની પોતાની પસંદગી સ્કીમ A હતી પણ એના માટે સમજૂતી થાય એવી શક્યતા હોવાથી સ્કીમ B માટે પણ મંજૂરી જરૂરી બનતી હતી. મિશને કહ્યું કે કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે સમજૂતી નહીં થાય તો ભારતમાં જબ્બર અરાજકતા થશે અને તે પછી કોઈ પણ સંરક્ષણ સંધિ થશે તો એ અર્થ વગરની બની જશે.

૧૯૪૬ની ૧૧મી ઍપ્રિલે બ્રિટિશ કૅબિનેટમાં આ દરખાસ્તોની સત્તાવાર ચર્ચા થઈ. ભારતને એકછત્ર કરવામાં બ્રિટનની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી હતી. દક્ષિણ એશિયામાં બ્રિટિશ સંરક્ષણ નીતિમાં પણ ભારતની એકતનું મહત્ત્વ હતું હવે એ જ એકતાને છિન્નભિન્ન કરી નાખવાની ઘડી આવી ગઈ હતી. કૅબિનેટે પણ સ્કીમ Aની તરફેણ કરી પરંતુ એ ન જ સ્વીકારાય તો નાછૂટકે સ્કીમ B પ્રમાણે આગળ વધવા કૅબિનેટે મિશનને મંજૂરી આપી દીધી.

બ્રિટનનાં વ્યૂહાત્મક હિતો

ચીફ ઑફ સ્ટાફે એવો સ્પષ્ટ મત આપ્યો કે ભારત એક રહે તે જૂના સિદ્ધાંત કરતાં આ પ્રદેશમાં બ્રિટનનાં ભવિષ્યનાં વ્યૂહાત્મક હિતો વધારે મહત્ત્વનાં છે. બીજી બાજુ ઍટલીએ ભારતની આરપાર બે અલગ ભાગમાં વહેંચાયેલા પાકિસ્તાનને કારણે ઊભી થનારી મુશ્કેલીઓનો ઉલ્લેખ કરીને આર્મીના વડાનો રિપોર્ટ મિશનને મોકલી આપ્યો.

બ્રિટનનાં વ્યૂહાત્મક હિતો વિશે આવી અસમંજસની સ્થિતિ વચ્ચે કેટલાક લશ્કરી અધિકારીઓને સાર્વભૌમ પાકિસ્તાનમાં લાભ દેખાયો, કારણ કે લડાયક જાતિઓ પાકિસ્તાનમાં જતી હતી!

જિન્ના, એમના જ શબ્દોમાં કહીએ તો Trunketed Pakistan સ્વીકારવા તૈયાર નહોતા અને કોંગ્રેસ નબળા કેન્દ્રવાળી સ્કીમ A સ્વીકારવા તૈયાર નહોતી. આમાંથી વચલા રસ્તા શોધવા મૌલાના આઝાદના પ્રમુખપદ હેઠળની કોંગ્રેસે નવી દરખાસ્તો રજૂ કરી. તે ઉપરાંત બીજા પણ વિચારો રજૂ થયા દરમિયાન હવે જિન્નાના મનના ગુપ્ત ખૂણાઓમાંથી પણ ધીમે ધીમે એમનો સંપૂર્ણ વ્યૂહ બહાર વહેવા લાગ્યો હતો.

આવી કેટલીક વાતો હવે બુધવાર, ૨ માર્ચના અંકમાં…દરમિયાન આપણે એટલું યાદ રાખીએ કે આઝાદી આવી ત્યારે કૅબિનેટ મિશનની સ્કીમ B જ અમલમાં મુકાઈ.


નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : :

The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesha Jalal (8)

The-Sole-Spokesman_Jinnah-the-Islam-and-the-Demand-for-Pakistan-2.pngimage_thumb.png

The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan

Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press

May 1994, Paperback, 336 pages ǁ ISBN: 9780521458504

ક્રિપ્સ મિશનની નિષ્ફળતા પછી જિન્ના પાસે એક જ રસ્તો રહ્યો હતોઃ મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતો એમનું નેતૃત્વ સ્વીકારે એ જ એમનું લક્ષ્ય હતું. આયેશા જલાલ પંજાબ, બંગાળ, સિંધ અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં ખેલાતા રાજકારણની વિગતવાર સમજ આપે છે. આ પ્રાંતોના રાજકારણની વિગતો પણ રસપ્રદ છે પણ એમાં બહુ ઘણાં પાત્રો છે એટલે એટલા ઊંડાણમાં જવાનું અહીં શક્ય નથી. એની જટિલતામાં ન પડતાં આપણે એટલું સમજી લઈએ કે જિન્નાએ તમામ પ્રતિકૂળતાઓ વચ્ચેથી રસ્તા કાઢ્યા અને ૧૯૪૪-૪૫નાં વર્ષો આવતાં તેઓ આ પ્રાંતોમાં પણ ખરેખર પોતાને મુસ્લિમોના Sole Spokesman તરીકે સ્થાપિત કરી ચૂક્યા હતા. આપણે હવે ૧૯૪૫ના વર્ષથી આગળ વધીએ. યાદ રાખીએ કે ૧૯૪૪માંવાઇસરૉય તરીકે લિન્લિથગોની જગ્યા લૉર્ડ વૅવલે લીધી હતી.

૧૯૪૫ સુધીમાં વાઇસરીગલ લૉજ અને કોંગ્રેસ વચ્ચે કેન્દ્રમાં વચગાળાની સરકાર બનાવવાની સમજૂતી થઈ ગઈ હતી. આને પગલે કોંગ્રેસ તરફથી ભૂલાભાઈ દેસાઈ અને મુસ્લિમ લીગ તરફથી લિયાકત અલી ખાન વચ્ચે નવી વ્યવસ્થાની ચર્ચા થઈ – વચગાળાની સરકારમાં કોંગ્રેસ અને લીગને, બન્નેને ચાળીસ ટકા સીટો મળવાની હતી. બંધારણ તો જે હતું તે જ અમલમાં રહે પણ કૅબિનેટમાં બધા ભારતીય હોય. વાઇસરૉય અને કમાન્ડર-ઇન-ચીફ બ્રિટનના હોય. બીજી વ્યવસ્થા એ હતી કે કોંગ્રેસ ફરી પ્રાંતોમાં સત્તા સંભાળે અને એક સમજૂતી દ્વારા લીગને પણ એમાં પ્રતિનિધિત્વ આપે. વૅવલને આશા હતી કે આ લાગુ થાય તો મડાગાંઠ ઊકલશે, પણ ભૂલાભાઈ દેસાઈને મળીને વૅવલને લાગ્યું કે કોંગ્રેસ કદાચ લીગને સમાન દરજ્જો આપવા તૈયાર નહોતી. વળી જિન્ના કે ગાંધીજી, બેમાંથી કોઈએ આ યોજનાનું સમર્થન નહોતું કર્યું. પાછળથી એ પણ બહાર આવ્યું કે ગાંધીજીએ ભૂલાભાઈને આવી મંત્રણાઓ માટે અખત્યાર નહોતો આપ્યો, અને જિન્નાએ તો ૨૨મી જાન્યુઆરી ૧૯૪૫ના રોજ એક પ્રેસ કૉન્ફરન્સમાં જાહેર કર્યું કે “મારું નામ નવાબઝાદા લિયાકત અલી ખાન અને શ્રી ભૂલાભાઈ દેસાઈ વચ્ચે જે કંઈ મંત્રણા થઈ હોય તેની સાથે જોડવાનો કોઈ આધાર જ નથી.”

વૅવલને બહુ આશા નહોતી પણ એને સમય જોઈતો હતો કે જેથી એ લંડનની પણ મંજૂરી મેળવી શકે. એણે લંડનને લખ્યું. ત્યાં ઇંડિયા કમિટીએ આ યોજનાની ચર્ચા કરી પણ એને એમાં કંઈ દેખાયું નહીં. ચર્ચિલને આ યોજનામાં સરકાર ભારતીયોના હાથમાં ચાલી જાય તે પસંદ નહોતું. એના વિચારો હજી જૂની ઘરેડ પર જ હતા. એના મગજમાં હજી પણ એક જ વિચાર ઘૂમતો હતોઃ “પાકિસ્તાન, હિન્દુસ્તાન, પ્રિન્સિસ્તાન એવા ભાગલા.”

ઇંડિયા કમિટીએ વૅવલની યોજનામાં સુધારો સૂચવ્યો કે પ્રાંતિક અને સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીઓ ઍક્ઝીક્યૂટિવ કાઉંસિલમાં બેસવાના હોય તેવા હિન્દુસ્તાનીઓનાં નામ નક્કી કરે. તે સાથે કમિટીએ એવું પણ સૂચવ્યું કે પાર્લામેન્ટ વાઇસરૉયની સત્તાઓ વધારી દે. ઍટલીને લાગ્યું કે આ સૂચનો લોકશાહીના સિદ્ધાંત સાથે બંધબેસતાં નહોતાં. પરંતુ, ઇંડિયા કમિટીનો વિચાર હતો કે આ બન્ને સૂચનો લોકશાહીવાદી હતાં. એક તો, ઍક્ઝીક્યૂટિવ કાઉંસિલના સભ્યોનાં નામ પસંદ કરવામાં માત્ર બે પક્ષો, કોંગ્રેસ અને લીગનું જ વર્ચસ્વ હોય તો એમની વાત ઉથાપવાનું વાઇસરૉય માટે મુશ્કેલ બની જાય. એટલે વાઇસરૉયને વધારે સત્તાઓ આપવાનું જરૂરી હતું. બીજું એ કે કોંગ્રેસના ઘણાખરા નેતા, અને ઍસેમ્બ્લીના સભ્યો પણ જેલમાં હતા. વાટાઘાટો માટે એમને છોડો, અને પછી વાટાઘાટો પડી ભાંગે તો એમને ફરી જેલમાં ગોંધી દો એમ તો થઈ ન શકે. પરંતુ વાઇસરૉયની સત્તા વધારાવાનો કાયદો બ્રિટનની પાર્લામેન્ટ પસાર કરે તેમાં વખત લાગે અને એ જોઈને કોંગ્રેસ કંઈ વળતી માગણી કરે તો મુસ્લિમો અને બીજી લઘુમતીઓ ચોંકી જાય. લૉર્ડ વૅવલને આ બન્ને સૂચનો નાપસંદ હતાં. એને એમ હતું કે ભારતની સમસ્યા હલ કરવામાં આટલો વિલંબ સારો નથી.

૧૯૪૫ના મે મહિનામાં જર્મની સાથે ચાલતા યુદ્ધનો અંત આવ્યો, ૨૩મી મેના રોજ ચર્ચિલની મિશ્ર સરકારનું પતન થયું અને એની જગ્યાએ રખેવાળ સરકાર આવી. છેવટે ચર્ચિલ ૧૫મી જૂને પાર્લામેન્ટનું વિસર્જન થાય તે પહેલાં ભારત વિશે જાહેરાત કરવા સંમત થયો. ૩૦મી મેના રોજ કૅબિનેટે જા્હેરનામાની શરતો પર વિચાર કર્યો; ઇંડિયા કમિટીને જેના પર વિચાર કરવામાં આઠ અઠવાડિયાં લાગ્યાં હતાં તેના પર કૅબિનેટે માત્ર ચાળીસ મિનિટમાં નિર્ણય લઈ લીધો. સરકારમાં પક્ષના ધોરણે અભિપ્રાયો જુદા પડતા હતા. મજૂર પક્ષના ઍટલીએ ભારત માટે કંઈક પહેલ કરવાની તરફેણ કરી અને ચર્ચિલે વિરોધ કર્યો.

વાઇસરૉય વૅવલે કૅબિનેટને જણાવ્યું કે એની યોજના ઑગસ્ટ ૧૯૪૪માં મળેલી ગવર્નર કૉન્ફરન્સની ફળશ્રુતિ હતી અને ભારત સરકાર સંપૂર્ણપણે એને ટેકો આપે છે. ચૂંટણી માથા પર હતી એટલે ચર્ચિલને નમતું મૂકવું પડ્યું અને વૅવલ માત્ર ભારતીયોની બનેલી નવી ઍક્ઝીક્યૂટિવ કાઉંસિલમાં સામેલ થવા માટે વધારે ભારતીયોને આમંત્રણ આપવાના અધિકાર સાથે દિલ્હી પાછો આવ્યો. નવું બંધારણ ઘડવાની રચનાત્મક ખોજમાં આ પહેલું પગલું હતું. વૅવલે શુભેચ્છા દર્શાવવા માટે કોંગ્રેસના બધા નેતાઓને જેલમાંથી છોડી મૂક્યા.

આયેશા જલાલ કહે છે કે “જિન્ના અને ગાંધી, બન્ને, હવે રાહ જોવાની રમત રમ્યા.” જો કે એમણે ઉમેર્યું છે કે ગાંધીજીએ જે વલણ લીધું એમાં વજૂદ હતું. ગાંધીજીએ કહ્યું કે પોતે કોંગ્રેસ વતી ન બોલી શકે. ગાંધીજીનું કહેવું હતું કે યોજનાનું અંતિમ ધ્યેય સ્વતંત્રતા છે એવું સ્પષ્ટ જાહેર કરવું જોઈએ. પરંતુ વૅવલની યોજના બાબતમાં એમના અજંપાનું કારણ જુદું હતું. વૅવલની દરખાસ્તોમાં કાઉંસિલમાં પ્રતિનિધિત્વ એક બાજુ સવર્ણ હિન્દુઓ અને બીજી બાજુ મુસલમાનો, એવું કોમી સ્વરૂપનું હતું. કોંગ્રેસને આ સ્વીકાર્ય નહોતું. એ આડકતરી રીતે પણ એવું સ્વીકારવા તૈયાર નહોતી કે એ માત્ર સવર્ણ હિન્દુઓની પ્રતિનિધિ સંસ્થા છે. ગાંધીજીએ દલીલ કરી કે કોંગ્રેસમાં “હિન્દુઓ બહુ ભારે સંખ્યામાં” સભ્ય છે, એ સાચું, પરંતુ કોંગ્રેસે હંમેશાં “શુદ્ધ રીતે રાજકીય” રહેવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. કોંગ્રેસને સવર્ણ હિન્દુઓની સંસ્થા ગણવાથી દરવાજો ખૂલી જશે અને એમાંથી સવર્ણ સિવાયના હિન્દુઓ બહાર જશે અને એમના માટે અલગ પ્રતિનિધિત્વનો સવાલ ઊભો થશે. આથી ગાંધીજી કોંગ્રેસ અને લીગને તો સમકક્ષ ગણવા તૈયાર હતા પણ એક પક્ષ હિન્દુઓ્નો પ્રતિનિધિ અને બીજો મુસલમાનોનો – એ રીતે નહીં. કોંગ્રેસ માટે આ મોટો વિરોધાભાસ હતો. કોંગ્રેસ સામે, સમયનો તકાજો કહો, કે એની નબળાઈ કહો, વૅવલે જિન્નાને જેટલું આપવા ધાર્યું હતું તેનાથી વધારે આપવા એ તૈયાર થઈ ગઈ હતી.

વાઇસરૉયે આ બધા મુદ્દાઓની ચર્ચા કરવા શિમલામાં કૉન્ફરન્સ બોલાવી. જિન્નાને પોતાની વાત મંજૂર ન થાય એવી કોઈ કૉન્ફરન્સમાં રસ નહોતો પરંતુ કૉન્ફરન્સ તો મળવાની જ હતી એટલે એમણે અંદર જઈને તોડવાનું નક્કી કર્યું. ૨૫મી જૂને વાઇસરૉયે કૉન્ફરન્સનું ઉદ્‍ઘાટન કર્યું. એણે કહ્યું કે શિમલા કૉન્ફરન્સનો ઉદ્દેશ મુદ્દાઓનો ઉકેલ લાવવાનો નહીં પણ ઉકેલ માટેનો રસ્તો ખોલવાનો છે.

વૅવલને જિન્ના “ખિન્ન અને પોતાના વલણ અંગે અવઢવમાં” જણાયા. એ કહે છે, “કોંગ્રેસની પોતાના અનુયાયીઓ પર જેટલી પકડ છે એટલી જિન્નાની પોતાના અનુયાયીઓ પર પકડ નથી.” પંજાબના યુનિયનિસ્ટ મુખ્ય પ્રધાન ખીઝર અને ગવર્નરને પણ માત્ર કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે જ સીટો વહેંચાય તેની સામે વાંધો હતો. વૅવલે પણ એના વાંધાને જોતાં કહી દીધું કે બધા જ મુસ્લિમોને નીમવાનો અધિકાર માત્ર લીગને ન આપી શકાય. એટલે પંજાબમાંથી આવતા મુસ્લિમની નીમણૂક યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી કરશે. જિન્ના તાડૂક્યા તો ખરા કે એ બધા દગાબાજો છે અને ”મિ. જિન્નાને કારણે જ તેઓ એમની મિશ્ર સરકાર ચલાવી શકે છે.” પરંતુ આથી વધારે એ કંઈ કરી ન શક્યા. એમણે વૉક-આઉટ પણ ન કર્યો.

ચર્ચાઓ થઈ તેમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ સમાનતાના મુદ્દા પર તો જલદી સંમતિ થઈ ગઈ, પણ એ ‘મુસ્લિમ’ કોણ હશે તે નક્કી કરવા માટે કોંગ્રેસ અને લીગે સમય માગ્યો. જૂનમાં વૅવલે ચોખ્ખું કહી દીધું કે એ અખિલ ભારતીય પાર્ટીઓ અને પ્રાંતોને, ખાસ કરીને પંજાબને, પોતાનો મત રજૂ કરવાનો અધિકાર આપશે. જિન્નાના મુસલમાનોના એકમાત્ર પ્રવક્તા હોવાના દાવા પર આ મોટો ફટકો હતો. એ જ રીતે કોંગ્રેસે પણ બે મુસ્લિમોનાં નામ આપીને જિન્નાના દાવાને ધૂળચાટતો કરી દીધો. જિન્ના ઇચ્છતા હતા કે ચૌદ સભ્યોની કાઉંસિલના પાંચેપાંચ મુસ્લિમ સભ્યો લીગના જ હોવા જોઈએ. વૅવલે પણ સખત વલણ લીધું અને જિન્નાની માગણી નકારી કાઢી. એણે સાફ શબ્દોમાં પૂછ્યું કે આ વાત પર કૉન્ફરન્સને તોડી પાડવાનો જિન્નાનો ઇરાદો છે? જિન્નાએ નમતું જોખ્યું અને એના પર સાથીઓની સાથે ચર્ચા કરવા માટે વધારે સમય માગ્યો. જ્યારે પણ સપડાવાની સ્થિતિ આવે ત્યારે આ રસ્તો લેવાની જિન્નાની હંમેશાંની રીત હતી.

કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગને વિચારવાનો સમય મળે તે માટે કૉન્ફરન્સ એક પખવાડિયું મુલતવી રાખવામાં આવી. તે પછી જિન્નાએ સૂચન કર્યું કે લીગના સભ્યો નિમાઈ જાય તે પછી વાઇસરૉય બીજા મુસ્લિમોની પોતે જ નીમણૂક કરે (કોંગ્રેસ કે યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી નહીં) તો તેઓ વર્કિંગ કમિટી સમક્ષ એ વાત રજૂ કરવા તૈયાર છે. વૅવલે કહ્યું કે લીગ દસ-બાર નામ મૂકી શકે છે અને બિનમુસ્લિમનું નામ પણ આપી શકે છે. એક અઠવાડિયું એમ જ કાઢ્યા પછી એમણે વાઇસરૉયને પત્ર મોકલીને કહ્યું કે લીગની વર્કિંગ કમિટી નામો સૂચવવાને બદલે એમને એકલાને જ મળવા માગે છે. જિન્ના “બહુ જ નર્વસ” હતા અને એમણે કહ્યું કે હવે એમની અવસ્થા થઈ અને એમણે ‘લીગને છિન્નભિન્ન ન કરી નાખવા” વિનંતિ કરી. વૅવલને સમજાયું કે મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ કોણ કરે એ મુદ્દાએ જિન્નાને “ભારે મુશ્કેલીમાં” નાખી દીધા હતા પણ “એ એમનું જ કર્યુંકારવ્યું” હતું. “કૉન્ફરન્સની નિષ્ફળતા માટે બલિનો બકરો” જિન્ના બનવાના હતા પણ એમણે આ જોખમને “બધા મુસલમાનોના પ્રતિનિધિ” હોવાના દાવાની સામે તોળવાનું હતું એમણે પસંદગી કરી લીધી. કાઉંસિલ માટે પ્રતિનિધિઓનાં નામો ન આપ્યાં અને શિમલા કૉન્ફરન્સ પડી ભાંગી.

શિમલા કૉન્ફરન્સની નિષ્ફળતા પછી પણ The Sole Spokesman બનવા માટે જિન્ના શતરંજની જે ચાલ છેક સુધી ચાલતા રહ્યા તેની રસપ્રદ વાતો હવે સોમવારે ૨૯મી તારીખે…


નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : :

The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesh Jalal (7)

The-Sole-Spokesman_Jinnah-the-Islam-and-the-Demand-for-Pakistan-1-Paperback_thumb.pngAyesha-Jalal-2_thumb.jpg

The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan

Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press

May 1985, Hardcover ǁ ISBN 0521244625 (ISBN13: 9780521244626)

૧૯૪૧ આવતાં દુનિયાના બનાવો પણ ભારતની ઘટનાઓને પ્રભાવિત કરવા લાગ્યા. આયેશા જલાલનું કહેવું છે કે કોંગ્રેસના સત્યાગ્રહનો રકાસ થયો હતો અને કોંગ્રેસ નેતાઓ આ સ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માગતા હતા પણ લિન્લિથગો તરફથી કંઈ સંકેત મળે તેની રાહ જોતા હતા, પણ વાઇસરૉયને એવી કોઈ ઉતાવળ નહોતી. કોંગ્રેસ તરફથી તેજ બહાદુર સપ્રુ મારફતે લંડનને સંદેશા પણ જતા હતા.પરંતુ ખરું દબાણ બ્રિટનના યુદ્ધસાથીઓ તરફથી પણ આવવા લાગ્યું હતું. જાપાને પર્લ હાર્બર પર હુમલો કરી દેતાં અમેરિકા પણ યુદ્ધમાં સીધી રીતે આવી ગયું હતું. જાપાને ફેબ્રુઆરીમાં સિંગાપોરને ધ્વસ્ત કરી દીધું હતું આથી અમેરિકાના પ્રેસીડન્ટ રૂઝવેલ્ટને લાગવા માંડ્યું હતું કે ભારતના દરવાજા જાપાન માટે બંધ કરવા હોય તો એને આઝાદી આપવાનું જરૂરી હતું. ચર્ચિલે આનો સખત વિરોધ કર્યો પણ ફેબ્રુઆરીમાં ચીનના રાજકીય અને લશ્કરી નેતા ચ્યાંગ કાઈ શેકે ભારતની ઊડતી મુલાકાત લીધી અને આઝાદીની હિમાયત કરી. એટલું જ નહીં ચર્ચિલની રાષ્ટ્રીય કૅબિનેટમાં પણ માત્ર મજૂર પક્ષ નહીં, રૂઢિચુસ્ત પક્ષના મંત્રીઓમાં પણ ભારતને આઝાદી આપવા માટે અવાજ પ્રબળ બનતો જતો હતો. ઍટલી, ક્રિપ્સ, બેવિન વગેરે અગત્યના નેતાઓ ભારતના ભવિષ્ય વિશે વધારે ખુલ્લી હિમાયત કરવા લાગ્યા હતા. એમનું કહેવું હતું કે ભારતીય નેતાઓને, ખાસ કરીને કેન્દ્રમાં, સત્તામાં ભાગીદાર બનાવવામાં લાભ કંઈ ન હોય તો પણ નુકસાન તો નથી જ. ઍટલી અને ક્રિપ્સે ભારત વિશે બ્રિટન શું કરવા માગે છે તે જાહેર કરવા માટે ખુલ્લો પડકાર કર્યો. એમણે કહ્યું કે આને કારણે વાઇસરૉયને રાજીનામું આપવું પડે તો ભલેઃ આમ પણ એમનો ખ્યાલ હતો કે લેન્લિથગો આ હોદ્દા માટે લાયક નહોતો.

ક્રિપ્સ મિશન

ભારે વાદવિવાદ પછી ભારતના ભવિષ્ય વિશે એક મુસદ્દો તૈયાર કરવામાં આવ્યો, જેમાં એવી ખાતરી આપવામાં આવી કે યુદ્ધ પછી ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવામાં આવશે અને એ વખતે દેશમાં પરસ્પર વિરોધમાં ઊભા રહેલા પક્ષોની સમજૂતીને આધાર માનવામાં નહીં આવે. આનો અર્થ એ કે કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે સમજૂતી થાય કે નહીં, એકતા થાય કે નહીં ભારતને આઝાદી મળશે. તે ઉપરાંત પ્રાંતો પણ ઇચ્છે તો એમને પણ સીધું બ્રિટનની સર્વોપરિતા નીચે અલગ ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવામાં આવશે. આ મુસદ્દો તરત જાહેર કરવામાં આવ્યો હોત તો ચર્ચિલે જોરદાર વિરોધ કર્યો હોત, લિન્લિથગોએ રાજીનામું આપી દીધું હોત અને ભારે શોરબકોર થયો હોત. પરંતુ ક્રિપ્સે પોતે ભારત જશે એમ કહીને બ્રિટનમાં શાંતિ કરાવી દીધી.

ક્રિપ્સ મિશન આવ્યું, કોંગ્રેસ અને લીગના નેતાઓને મળ્યું અને પાછું ચાલ્યું ગયું. ચર્ચિલની ધારણા હતી જ કે મોટી આશાઓ સાથે ક્રિપ્સ મિશન જાય છે પણ ખાલી હાથે પાછું આવશે; પરંતુ એ દેખાડી શકાશે કે ભારતના નેતાઓ અંદરોઅંદર ઝઘડતા રહ્યા એટલે મિશન સફળ ન થયું અને ઘીને ઠામે ઘી રહી જશે.

લીગ પર ક્રિપ્સ મિશનની અસર

મુસ્લિમ લીગે ‘પાકિસ્તાન’ના નામે ફેડરેશન બનાવવાનો ઠરાવ લાહોરમાં મંજૂર કર્યો હતો. બંગાળ અને પંજાબ અલગ રહે અને સીધાં બ્રિટન હેઠળ રહે એવી માગણી પણ લીગે દલીલ ખાતર આગળ ધરી હતી. ક્રિપ્સની દરખાસ્તોએ લીગની પાકિસ્તાનની માગણીનો અમલ કરવાથી શું થાય તે દેખાડી આપ્યું.

ક્રિપ્સે જોયું કે પ્રાંતીય નેતાઓની માગણી કોમી નહોતી, પણ પ્રાંતીય વધારે હતી. કારણ કે પંજાબ અને બંગાળમાં મુસલમાનો બહુમતીમાં હોવા છતાં બીજી કોમોની વસ્તી પણ એટલી મોટી હતી કે મુસ્લિમ નેતાઓને એમને સાથે રાખ્યા વિના ચાલે એમ જ નહોતું. એમને મુસલમાનોની વસ્તી ઓછી હોય ત્યાં મુસલમાનોનું શું થશે તેની ચિંતા નહોતી. એમને ચિંતા એ હતી કે કેન્દ્ર સરકાર બહુ શક્તિશાળી ન હોવી જોઈએ. એમણે જિન્નાને કેન્દ્રમાં નેતા તો માન્યા હતા, પણ એનું એમને મન બહુ મૂલ્ય નહોતું. હવે ક્રિપ્સે પ્રાંતીય મુસ્લિમ નેતાઓને જિન્નાના નેતૃત્વ વિશે બોલવાની ફરજ પાડી.

લિન્લિથગોએ ટૂંકી નજરે વિચાર્યું હતું અને કોંગ્રેસને એકલી પાડી દેવા માટે જિન્નાને ચડાવ્યા પણ ક્રિપ્સે લાંબા ગાળાનો વિચાર કર્યો. યુદ્ધ ચાલે ત્યાં સુધી કોંગ્રેસને અળગી રાખવાનો વ્યૂહ બરાબર હતો, પણ તે પછી કોંગ્રેસને અવગણી શકાય એમ નહોતું. કોંગ્રેસ હોય અને કેન્દ્ર મજબૂત હોય એ સ્થિતિ ક્રિપ્સને પસંદ હતી. એટલે ક્રિપ્સ મિશનની દરખાસ્ત કોમોને નહીં (એટલે કે મુસલમાનોને નહીં) પણ કોમના ભેદભાવ વિના પ્રાંતોને ભારતીય સંઘમાં આવવું કે નહીં તે નક્કી કરવાનો અધિકાર આપવાની હતી. આ દરખાસ્તો મંજૂર રહે તો મુસ્લિમ લીગની પાકિસ્તાનની માગણી અતાર્કિક હતી અને મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતો પર જિન્નાની પકડ નહોતી એવું પણ દેખાડી શકાય.

જિન્નાની સ્થિતિ નબળી પડતી હતી તે લિન્લિથગોને પસંદ ન આવ્યું. ક્રિપ્સની દરખાસ્તનો અર્થ એ થતો હતો કે ભારતનું ભવિષ્ય ભારતીય નેતાઓ જ નક્કી કરશે. લિન્લિથગોએ અંગ્રેજી હકુમત કોઈ રીતે ચાલુ રહે તે માટે જિન્નાને આગળ કરવાની તરકીબ કરી હતી તેના પર પાણી ફરી વળતું હતું. જિન્નાએ પોતાને કેન્દ્રમાં મુસલમાનોના સ્પોક્સમૅન તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે જ પ્રાંતોની માગણી પણ સામેલ કરી હતી. ક્રિપ્સની યોજનામાં એ જ ‘લોકલ ઑપ્શન’ આપવામાં આવ્યું હતું. કોંગ્રેસ એ સ્વીકારી લે તો જિન્નાની સ્થિતિ તો શૂન્ય જેવી બની જાય. દરખાસ્તો જોઈને જિન્ના માટે સાપે છછુંદર ગળ્યા જેવું થયું. હમણાં સુધી તો જિન્નાએ લાહોર ઠરાવની ખરેખરી અસર વિશે કંઈ પણ ખુલાસો કરવાનું ટાળ્યું હતું. એમને એમ જ હતું કે પ્રાંતોને સત્તાઓ આપવા વિશે જે દલીલો એમણે કરી હતી તે બ્રિટન કદી સ્વીકારી શકશે નહીં, પણ ક્રિપ્સની દરખાસ્તમાં તો એ દલીલ સ્વીકારી લેવાઈ હતી!

લિન્લિથગો માટે પણ આ યોજના આંચકા જેવી હતી. એણે માત્ર કેન્દ્રને ધ્યાનમાં રાખીને જિન્નાને ઉત્તેજન આપ્યું હતું અને પ્રાંતોની સ્વાયત્તતાની માંગ ખરેખર સ્વીકારી નહોતી, પણ ખુલ્લું બોલીને ઇનકારેય નહોતો કર્યો. હવે એણે બોલવું પડે એવી સ્થિતિ આવી ગઈ. એણે લંડનને લખ્યું કે “જિન્નાની માંગ માનવા માટે આપણે બહુ આગળ વધશું તો આપણે શીખો સાથે (અને એની અસર નીચે પંજાબમાં મુસલમાનો સાથે પણ) અથવા હિન્દુઓ સાથે, અથવા બન્ને સાથે તકલીફમાં મુકાશું.” લિન્લિથગોએ કહ્યું કે “આપણે એવી યોજના રજૂ કરવી જોઈએ કે જેમાં પાકિસ્તાનની માગણીનો સમાવેશ તો થતો હોય પણ પ્રાંતોના ‘લોકલ ઑપ્શન’ની વાત ન હોય.” જિન્ના અને લિન્લિથગો બન્ને ઇચ્છતા હતા કે એ વખત સુધી જેમ ચોકસાઈ વિના જેમ ચાલતું રહ્યું તેમ જ ચાલવું જોઈએ. લિન્લિથગોએ કહ્યું કે ક્રિપ્સની યોજનાની મોટી ખામી એ છે કે લોકલ ઑપ્શન બહુ જ ચોક્સાઈથી દેખાડેલું છે. બ્રિટિશ શાસનના અંત પછી, જ્યાં મુસ્લિમો, હિન્દુઓ કે શીખોની તાકાત લગભગ સરખેસરખી છે તેવા પ્ર્રાંતોમાં, અને ખાસ કરીને પંજાબમાં એમના માટે જીવસટોસટની સત્તાની સાઠમારી થશે.

હવે જિન્ના શું કરે?

જિન્નાની યોજનામાં પણ પંજાબનું મહત્ત્વનું સ્થાન હતું. પરંતુ એમના સૌથી વધારે વફાદાર સમર્થકો પંજાબમાં, કે બંગાળમાં, નહોતા પરંતુ ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર જેવા પ્રાંતોમાં હતા, જ્યાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હતા. ‘લોકલ ઑપ્શન’માં એમને કંઈ હાથ લાગતું નહોતું. આમ જોઈએ તો ક્રિપ્સની યોજનામાં જ નહીં, ખુદ લાહોર ઠરાવમાં પણ લઘુમતી પ્રાંતોને કશું જ મળે તેમ નહોતું.

કોંગ્રેસને ક્રિપ્સની યોજના જરાય પસંદ ન આવી. આ બાબતમાં લૉર્ડ ઍમરીનો ખ્યાલ હતો કે “પાકિસ્તાની કોયલે ભારતના માળામાં ઈંડાં મૂક્યાં છે”. આ યોજના માને તો કોંગ્રેસે મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો સાથે લમણાઝીંક કરવી પડે તેમ હતું. બીજી બાજુ, મુસલમાનોએ પણ એ વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવો પડે એમ હતું કે લઘુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોનું શું? પંજાબમાં શીખોનો સવાલ ઊભો થાય, બંગાળમાં સમૃદ્ધ અને બહુ મોટી લઘુમતી હિન્દુઓની હતી, અને આખું અર્થતંત્ર ખોરવાઈ જાય તેનું શું કરવું? જિન્ના કે લિન્લિથગો આ શક્યતાનો વિચાર કરવા તૈયાર નહોતા, પણ લીગના ઠરાવ મુજબ પાકિસ્તાનની માગણીનો સ્વીકાર થાય તો સ્થિતિ કેવી ખરાબ થાય તે મુસલમાનોને સમજાઈ ગયું હોત.

લીગની ઍક્ઝીક્યૂટિવ કાઉંસિલની બેઠકમાં ફિરોઝ ખાન નૂને નવો જ સવાલ ઊભો કર્યો. પંજાબ અને બંગાળમાં મુસલમાનોની બહુમતી તો હતી પણ બહુ જ પાતળી હતી એટલે ‘લોકલ ઑપ્શન’ માટે બધેબધા મુસલમાનો મત આપે તો જ એ સ્વીકારાય. મુસલમાનોમાં તડાં પડે તો? ક્રિપ્સે કહ્યું કે ૬૦ ટકા કરતાં ઓછા મત લોકલ ઑપ્શનને મળે તો લોકમત લેવાય. પણ લોકમતમાં પણ મુસલમાનો એક જ રીતે મતદાન કરે તો જ થાય.

જિન્નાએ એ વિચાર કર્યો કે પંજાબ અને બંગાળમાં આ યોજના લાગુ પડે તો શું થાય. આમાંથી એમણે જોયું કે ક્રિપ્સની યોજનામાં શું ખામી છે. બીજી બાજુ કોંગ્રેસે પ્રાંતોને અલગ કરવાની યોજનાનો ઇનકાર કર્યો અને એક કેન્દ્ર પર ભાર મૂક્યો. કોંગ્રેસે ક્રિપ્સની યોજના સ્વીકારી હોત તો? લેખિકા કહે છે કે એ સ્થિતિમાં જિન્નાનું અસ્તિત્વ જ અર્થહીન થઈ ગયું હોત. (નોંધઃ કારણ કે લાહોર ઠરાવમાં એમણે પણ આ માગણી કરી હતી, પરંતુ એમાં પ્રાંતોને સ્વાયત્તતા આપવાની દરખાસ્ત તો માત્ર દેખાવ પૂરતી હતી. એ જ સૂચનો ક્રિપ્સની યોજનામાં હોવાથી એમની સ્થિતિ ખરાબ હતી).

હવે જિન્નાએ તદ્દન નવો રસ્તો લીધો. પ્રાંતોએ અલગ થવું કે નહીં તે જો લોકમત દ્વારા નક્કી કરવાની સ્થિતિ ઊભી થાય તો લોકમતમાં માત્ર મુસલમાનો ભાગ લે! ક્રિપ્સે લાહોર ઠરાવનું કોમી તત્ત્વ કાઢી નાખ્યું હતું પણ, જિન્ના એમાં કોમી તત્ત્વ પાછું લાવ્યા, જે એમની નેતાગીરી ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી હતું. પરંતુ લોકમતનું સૂચન મૂળ યોજનામાં નહોતું; ક્રિપ્સે એ સવાલ આવ્યો ત્યારે આ નિવેદન કર્યું હતું. આથી જિન્નાએ મૂળ યોજનાનો વિરોધ કરવાને બદલે ક્રિપ્સના આ નિવેદન પર ટિપ્પણી કરવાનું મુનાસિબ માન્યું અને લોકમતમાં માત્ર મુસલમાનો જ મતદાન કરે એવી નવી માગણી રજૂ કરી. આનો તો ક્રિપ્સ કેમ સ્વીકાર કરી શકે? આમ આડકતરી રીતે જિન્નાએ ક્રિપ્સની યોજનાનો અસ્વીકાર જ કર્યો, પણ જુદા શબ્દોમાં!

રાજગોપાલાચારીએ શું વિચાર્યું?

કોંગ્રેસમાં આ યોજના સામે ઊકળાટ હતો, જો કે કોંગ્રેસના એક નેતાને ક્રિપ્સ મિશનની દરખાસ્તો સ્વીકારી લેવા જેવી લાગી. એ હતા ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી. બહુ થોડા નેતાઓને સમજાયું હતું કે ક્રિપ્સની યોજનામાંથી બહુમતી પ્રાંતોમાં બિનમુસ્લિમ વસ્તીનું શું થશે એવો અળખામણો સવાલ પણ ઊભો થતો હતો. વળીપ્રાંતીય સ્વાયત્તતાનો સ્વીકાર કર્યા પછી અખિલ ભારતીય ધોરણે કોઈ એક કોમી નેતાગીરી સ્વીકારવાનું અર્થહીન હતું. રાજાજીને આ સમજાયું હતું એમની દલીલ એ હતી કે મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોને જતા કરવા જોઈએ. આથી ભારતીય સંઘમાં એક મજબૂત કેન્દ્રીય સત્તા સ્થાપવાનો માર્ગ મોકળો થશે. એમનો ખ્યાલ હતો કે મુસ્લિમ પ્રાંતોને સાથે જોડવા કરતાં ‘ભાગલા’માં ઓછું અનિષ્ટ છે. લોકલ ઑપ્શન સ્વીકારીને કોંગ્રેસ અંતે કેન્દ્રમાં મજબૂત સરકાર બનાવી શકશે અને લીગ તદ્દન ભુલાઈ જશે. તે પછી પ્રાંતોના મુસ્લિમ નેતાઓ અને કેન્દ્રમાં લીગરો વચ્ચે કદાચ ફાટફૂટ પણ પડાવી શકાય કારણ કે લીગરો કોમને ધોરણે વાત કરશે, જ્યારે પ્રાંતોના નેતાઓને બિનમુસ્લિમોની મોટી હાજરીને કારણે પ્રાંતના ધોરણે વાત કરવી પડશે. રાજાજીએ ૧૯૪૨માં મદ્રાસ પ્રાંતની કોંગ્રેસ લેજિસ્લેટિવ પાર્ટીને સમજાવીને એક ઠરાવ પસાર કરાવડાવ્યો કે ‘ભારતની એકતા’નો વાંઝિયો પ્રયાસ કરવાને બદલે મુસ્લિમ પ્રાંતોને જવા દઈને કોંગ્રેસ કેન્દ્રમાં મજબૂત સરકાર બનાવી શકશે.

પંજાબ અને બંગાળ તો, માત્ર જિન્ના માટે નહીં, કોંગ્રેસ માટે પણ છેક ૧૯૨૦થી માથાના દુખાવા જેવાં હતાં. એટલે રાજાજીની સલાહ નકાર્યા પછી પણ પંજાબ અને બંગાળને મળતા ખાસ દરજ્જાનો અસ્વીકાર કર્યો અને સીધી જ કેન્દ્રમાં સત્તાની માગણી કરી. પરંતુ યુદ્ધ દરમિયાન વાઇસરૉયની સત્તાઓ પર લગામ ન મૂકવાનો બ્રિટિશ સરકારનો નિર્ણય હોવાથી ક્રિપ્સ એમાં કંઈ ઉપયોગી થઈ શકે તેમ નહોતું. કોંગ્રેસ સત્તા સંભાળે તો સંરક્ષણ ખાતું પણ એના જ હાથમાં આવે તે તો વાઇસરૉય સાંખી જ ન શકે. કોંગ્રેસે રાજાજીનું સૂચન ન માન્યું અને ૧૯૪૨માં ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ આંદોલનનો માર્ગ લીધો.

કોંગ્રેસનો આ ઇનકાર જિન્નાની મદદે આવ્યો. એ ફરી પોતાના સલામત પણ નકારાત્મક માર્ગે પાછા ફર્યા. એમણે કોંગ્રેસની સરમુખત્યારીની ટીકા કરી અને ફરી પાકિસ્તાન બનાવવાની પોતાની અસ્પષ્ટ માગણી આગળ ધરી.

ક્રિપ્સ મિશન નિષ્ફળ

ક્રિપ્સે પોતાના પ્રયાસો નિષ્ફળ ગયા છે એવું કબૂલ્યું. આ સાથે જિન્નાને ટૂંકા રાખવાની તક કોંગ્રેસે ખોઈ.

(જો કે આ લેખિકાનો મત છે. ક્રિપ્સની દરખાસ્તોમાં ફેડરેશન હતું અને પંજાબ અને બંગાળ તો સીધાં જ બ્રિટનની સર્વોપરિતા નીચે રહી શકે એવી વ્યવસ્થા હતી. એટલે એ દેશના ભાગલા સ્વીકારવા જેવું જ હતું. દેશ નાનાં નાનાં રાજ્યોના નબળા સંઘ જેવો બની રહ્યો હોત, જેમાં કેન્દ્રીય સત્તા કરતાં પ્રાંતોના હાથમાં નિ્ર્ણાયક શક્તિ હોત).

જિન્નાએ કોંગ્રેસના ઇનકારનો પ્રચાર કર્યો કે ક્રિપ્સ મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોને જે આપવા માગતા હતા તેમાં કોંગ્રેસ આડે આવી. એમણે દલીલ કરી કે લોકલ ઑપ્શનથી મુસ્લિમોની સલામતીની પૂરેપૂરી ખાતરી મળે તેમ નહોતું, પરંતુ કોંગ્રેસ એના માટે પણ તૈયાર નથી. હવે એમણે મુસલમાનોને રસ્તો દેખાડ્યો કે આખા હિન્દુસ્તાનમાં મુસ્લિમ હિતોના રક્ષણ માટે પાકિસ્તાનના સિદ્ધાંતનો સ્વીકાર થવો જ જોઈએ. આ વાત સ્વીકારવાની બ્રિટિશ સરકાર અને કોંગ્રેસને ફરજ પડે તે માટે એમણે બધા મુસલમાનોને પોતાની નેતાગીરીમાં સંગઠિત થવા અપીલ કરી. ક્રિપ્સની યોજનાને તો જિન્નાએ પણ નકારી જ હતી પણ એનાં ખરાં કારણો તો જુદાં હતાં. કદાચ કોંગ્રેસ અને લઘુમતી પ્રાંતોના મુસ્લિમ નેતાઓને જિન્નાને સાથે લેવાની જરૂર ન સમજાઈ.

હવે બુધવારે આગળ વધશું.


નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : :

Behamai Massacre – Phoolan Devi

The Bandit Queen of India- An Indian Woman's Amazing Journey from Peasant to International Legend - Phoolan Devi, Marie-Therese Cuny,Paul Rambaliપાંત્રીસ વર્ષ થઈ ગયાં બેહમાઈ હત્યાકાંડને. ૧૯૮૧ના ફેબ્રુઆરીની ૧૪મીની રાતે ગામ પર ફૂલનદેવીની ડાકુ ટોળકી ત્રાટકી અને ૨૨ ઠાકુરોને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા. આ સાથે, ફૂલનદેવી ‘ડાકુરાણી’ – બૅન્ડિટ ક્વીન – તરીકે દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ. લોકોને કુતૂહલ થયું એના વિશે વધારે જાણવાનું. ફ્રેન્ચ લેખક જોડી મૅરી-થેરેસ-કૂની અને પોલ રામબલીએ ફૂલનદેવીના જીવનને એની આત્મકથા રૂપે શબ્દદેહ આપ્યો. ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશ વચ્ચે ફેલાયેલો આ પ્રદેશ બુંદેલખંડ તરીકે ઓળખાય છે. એની મુખ્ય નદી ચંબલની અટપટી કોતરો સમાજના વિદ્રોહીઓ માટે હજી થોડાં વર્ષો સુધી આશરો બની રહી. બુંદેલખંડના ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યવાળા ભાગમાં જલૌન જિલ્લાના નાના ગામ ‘ઘૂરા કા પુરવા’ના એક તદ્દન કંગાળ કુટુંબમાં જન્મ લીધા પછી હિંસા અને અપમાનના શિકાર બનવું એના નસીબનું અવિભાજ્ય અંગ હતું. મલ્લાહ જાત. દલિતોમાંયે દલિત, ગરીબોમાંયે ગરીબ. બાળપણથી એણે માત્ર હિંસા, સ્ત્રી તરીકે અત્યાચાર અને અપમાન વેઠ્યાં. સમાજે એને એવી દઝાડી કે એ પોતે જ સળગતો કાકડો બની ગઈ. પરંતુ એના જીવનના શાંતિના દિવસો આવ્યા. એ બે વાર લોકસભામાં સમાજવાદી પાર્ટીની ટિકિટ પર ચુંટાઈ. જીવનજળ જંપવા લાગ્યાં હતાં. દિલ્હીમાં રહેવા માટે બંગલો મળ્યો હતો. લોકસભામાંથી બપોરે એ જમવા આવી ત્યારે વીસ વર્ષ પહેલાં એણે આચરેલી હિંસા એક મોટરબાઇક પર સવાર થઈને આવી. અને હિંસાનો શિકાર બનનાર, બનાવનાર ફરી હિંસાનો ભોગ બની ગઈ. માત્ર ૩૮ વર્ષની ઉંમરે ૨૦૦૧માં એક આગ ઠરી ગઈ. બાપ દેવીદીન પાસે કુટુંબનું પેટ પૂરવા માટે માત્ર એક એકરની જમીન. વરસ ચાલે એટલું પાકે નહીં. બીજાનાં ખેતરોમાં પણ કામ કરવું પડે. ગામમાં ઠાકુરોનું વર્ચસ્વ. મલ્લાહ જાતને તો મગતરાંથી પણ નીચે સમજે. ઠાકુરોનાં ખેતરોમાં કામ કરવું, એમનાં ઢોર ચારવાં, ઢોરો માટે ઘાસ કાપી લાવવું,એમનો પડ્યો બોલ ઝીલવો પણ બદલામાં કંઈ ન માગવું, એ એમનો ધર્મ. મલ્લાહ સ્ત્રીઓ ઠાકુરાણીઓની પગચંપી કરે, માથામાં તલ ઘસી દે, એમની સેવાચાકરી કરે. હુકમ થાય એટલે ઠાકુરને ઘરે પહોંચી જવાનું. ના કેમ પાડે? એમની બહેન દીકરીઓ પર ઠાકુરોનો સુવાંગ અધિકાર. ના કહેનારને છડેચોક બળાત્કારનો ભોગ બનવું પડે. આમ છતાં, ફૂલનમાં ના પાડવાની હિંમત હતી. માનવીય જીવનથી નીચેનું અધમ જીવન જીવવા એ તૈયાર નહોતી. દસ વર્ષની ઉંમરથી વીસની થઈ ત્યાં સુધી ફૂલન પર એટલા સામૂહિક બળાત્કાર થયા કે એનો હિસાબ પણ એને યાદ ન રહ્યો. એક દૂબળીપાતળી છોકરી હવસખોરો સામે શું કરી શકે? એની અંદર વેરની આગ ભડકે બળતી રહી. નાનપણથી જ એનામાં કંઈ પણ સાંખી લેવાનો વિરોધ ઊકળતો હતો. એના કાકાના છોકરા માયાદીને જ્યારે કુટુંબની જમીન પર કબજો કરી લીધો ત્યારે દસ વર્ષની ફૂલન એની સાથે બાખડી પડી. માયાદીન લીમડાનું ઝાડ કાપવા માગતો હતો પણ આ છોકરીને હંફાવવાનું એને ભારે પડ્યું. ફૂલન અગિયાર વર્ષની હતી ત્યારે માબાપે ત્રીસ વર્ષના પુત્તી લાલ સાથે એને પરણાવી દીધી. ખરેખર તો બાપે પુત્તી લાલ ને એક ઘરડી ગાય, ખખડધજ સાઇકલ અને એકસો રૂપિયામાં ફૂલનને વેચી મારી હતી. શરત એ હતી કે ફૂલન ચૌદ વર્ષની થાય ત્યાં સુધી પતિ એની સાથે સમાગમ નહીં કરે, પણ હવસના માર્યા પતિએ ત્રણ જ મહિનામાં એની સાથે બળાત્કાર કર્યો. કુમળી બાળાને ખબર પણ નહોતી કે લગ્ન એટલે શું. પુત્તી લાલ એને બળજબરીથી લગ્નના પાઠ ભણાવવા લાગ્યો ત્યારે ફૂલનની અંદરની સિંહણ છંછેડાઈ. લગ્ન એટલે પાયલનો ઝણકાર, ચમકતાં ઝૂમખાં – એવું કંઈ નહોતું. લગ્નનો ખરો અર્થ એને સમજાયો. અંતે માબાપને દયા આવી અને એને ઘેર પાછી લાવ્યાં. પણ એના દુઃખનો અંત નહોતો. હવે તો ઠાકુર જુવાનિયાઓ એના પર હાલતાં ને ચાલતાં શબ્દોનાં અને નજરનાં તીર ચલાવવા લાગ્યા. એક વાર સરપંચના દીકરાએ એને પકડી; ફૂલન એના મોઢા પર તમાચો મારીને ભાગી છૂટી. ગામમાં પંચાયત એકઠી થઈ. ઠરાવ કર્યો કે આ છોકરીને ગામ બહાર તગેડી મૂકવી. માના દુઃખનો આરો કે ઓવારો નહોતો પણ લાચાર હતી. માએ પાંચ રૂપિયા આપ્યા તે લઈને બહેન રુક્મણીને આશરે ગઈ. એ બહેનને ઘરે રહેતી હતી ત્યારે એના ગામ ઘૂરા કા પુરવામાં લુંટારા ત્રાટક્યા. કાકાના છોકરા માયાદીને જૂનું વેર વાળ્યું. પોલીસને કહ્યું, ફૂલનનું આ કારસ્તાન હતું. પોલીસે રુક્મણીને ઘરેથી ફ્રૂલનની ધરપકડ કરી. ફૂલન અને એના બાપને પોલીસે હવાલતમાં કેટલાયે દિવસ ગોંધી રાખ્યાં અને બાપની નજર સામે જ પોલીસવાળા એના પર પોતાનું પુરુષાતન દેખાડતા રહ્યા. અંતે મા જ્યારે સાબિત કરી શકી કે એ તો બહેનને ઘરે હતી ત્યારે એનો છૂટકારો થયો. આટલું થયા પછી પણ એના પર દયા કરનાર કોઈ નહોતું. ઉલટું, હવે તો પાડોશના ગામેથી પણ માણસો પોતાની વાસનાને તૃપ્ત કરવા આવતા થઈ ગયા. આમ તો એ આવતા હતા ગામના ઠાકુરોથી ફૂલનને બચાવવાના બહાનાં સાથે, પણ ફૂલન એમના બચાવવાનો અર્થ સમજી ગઈ. એના માટે ઘર પણ સલામત ન રહ્યું એ બહાર ઝાડ પર, ડાળીઓની વચ્ચે છુપાઈને રાત વિતાવતી થઈ ગઈ. એની અંદર વેરની પિપાસા ભડભડ બળતી હતી. એ જ અરસામાં ચંબલના ડાકુ બાબુ ગૂજરની નજર એના પર પડી. બાબુ ગૂજર પોતાના સાથી વિક્રમ મલ્લાહ સાથે એક રાતે આવ્યો અને ફૂલનને ચંબલની કોતરોમાં ઉઠાવી ગયો. એ ત્યાં રહી તે દરમિયાન વિક્રમ મલ્લાહને એના માટે કૂણી લાગણીઓ જન્મી ચૂકી હતી. એ ફૂલનની જીવટનો પ્રશંસક બની ગયો અને એનાં દુઃખોને સમજવા લાગ્યો. એક વાર બાબુ ગૂજર ફૂલનને જમીન પર પટકીને એના પર ચડી બેઠો. વિક્રમે જોયું કે આજે ફૂલનની ઇજ્જત ફરી લુંટાશે. એણે બંદૂક ઉપાડી, નિશાન લીધું, ભડાકો થયો અને બાબુ ગૂજર લાશ બની ગયો. વિક્રમ એને ચાહવા લાગ્યો હતો. એને રાઇફલ ચલાવતાં પણ વિક્રમે જ શીખવ્યું. ફૂલનની જિંદગીમાં પહેલી વાર કોઈ જણ એની મદદે આવ્યો હતો. એ દિવસ સુધી ફૂલનનો અનુભવ તો એ હતો કે “ગરીબે તો નમવું જ જોઈએ, તવંગરોના પગ પકડવા જોઈએ. ગરીબ મકાઈ ખાય અને પૈસાવાળા કેરીની જ્યાફત ઉડાડે. પેટની આગ ભય અને દીનતા પેદા કરે છે. મારા બાપે સાંખી કેવાની સલાહ આપી. મેં કોશિશ તો કરી પણ કરી નહોતી શકતી. મારામાં ગુસ્સો ઘણો ભરેલો હતો.” ફૂલને વિક્રમ મલ્લાહ અને રાઇફલમાં પોતની સલા્મતી ભાળી અને એણે પોતાની ગૅંગ બનાવી. “મને ટુકડે ટુકડે સમજાવા લાગ્યું હતું કે મારી દુનિયા કઈ રીતે ઘડાઈ છે; પુરુષજાતની તાકાત, ઊંચી જાતની તાકાત, શક્તિની સત્તા. મને ખ્યાલ નહોતો કે હું જે કરતી હતી તે બંડ હતું; મારી પાસે ન્યાય મેળવવાનું એક જ સાધન હતું.” Phoolan Devi - 4એની ગૅંગમાં મોટા ભાગે બધા કાં તો ચમાર અને કાં તો મલ્લાહ હતા. ઊંચા વરણના લોકોના સતાવેલા ગરીબો હવે એની સાથે જોડાવા લાગ્યા. ફૂલન કોઈ ગામે છાપો મારે, ધનિકોને લૂંટે અને લૂંટમાંથી ગરીબોને પણ ભાગ આપે. કેટલાયે તો પોતાની ગૅંગ બનાવી અને લૂંટફાટ શરૂ કરી પણ ફૂલનની આંટ એવી જામી ગઈ હતી કે જાસાઓ અને ધમકીઓમાં બધા ફૂલનનું નામ વાપરે! ફૂલન કહે છે કે “મારે લંબાયેલા હાથોમાં બંડલો મૂકવાં હતાં અને એમના જીવવાનો હક ઝુંટવવાની કોશિશ કરનારને સજા કરવી હતી.” વિક્રમ અને ફૂલન સૌ પહેલાં તો એના પહેલા પતિ પુત્તી લાલ પાસે પહોંચ્યાં. ફૂલને એની જાંઘમાં છુરો ભોંકી દીધો અને રસ્તાને કિનારે નગ્ન હાલતમાં છોડી દીધો; તે સાથે એના મોઢામાં એક ચિઠ્ઠી રાખીઃ “નાની ઉંમરની છોકરીઓને પરણનારા મોટી ઉંમરના માણસોના આ હાલ થાય છે.” પરંતુ આવું સુખ માંડ એક વર્ષ ચાલ્યું. વિક્રમે બે ડાકુ ઠાકુર ભાઈઓ શ્રીરામ અને લાલેરામને જામીન પર છોડાવવા માટે પચાસ હજાર રૂપિયા આપ્યા. ભાઈઓએ તે પછી વિક્રમ સાથે દગો કર્યો અને એને ગોળીએ દઈ દીધો. હવે ફૂલન એમના હાથમાં સપડાઈ ગઈ. બન્ને ભાઈ ફૂલનને પોતાને ગામ બેહમાઈ લઈ ગયા અને ત્યાં કેટલાંયે અઠવાડિયાં રાખીને એની સાથે કાળું મોં કરતા રહ્યા. તે પછી શ્રીરામ એને લઈને ગામેગામ ફેરવવા લાગ્યો અને સૌને પોતાની હવસ સંતોષવા માટે બોલાવતો. એ સૌને કહેતો, “નીચી જાતની દેવીઓ સાથે આમ જ થાય!” આમ એક ગામમાં ફૂલન પર એક બ્રાહ્મણને દયા આવી અને એણે એને ભાગી જવામાં મદદ કરી. ફૂલન ફરી ચંબલ પહોંચી. ત્યાં એની જૂની ગૅંગના માણસોને મળી, પોતાની નવી ગૅંગ બનાવી. હવે એને શ્રીરામ અને લાલેરામના લોહીથી પોતાનું ખપ્પર ભરવું હતું. ૧૪ મી ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૧ (વૅલેન્ટાઇન ડે!)ની રાતે એ ધાડું લઈને બેહમાઈ પહોંચી. ગામમાં કોઈ જાન આવી હતી. ડાકુ આવ્યા જાણીને ભાગદોડ મચી ગઈ. ગામવાળા અને જાનવાળા જ્યાં ત્યાં સંતાવા લાગ્યા. image.pngimage_thumb.png પણ ફૂલનને જોઈતા હતા બે જણ – શ્રીરામ અને લાલેરામ. એને કોઈએ કહ્યું કે એ તો ગામમાં નથી. તરત ફૂલને ગામના બધા પુરુષોને પકડી લાવવાનો હુકમ કર્યો. એની ટોળીના માણસો ઘેરેઘેર ગયા અને ઠાકુરોને પકડી પકડીને બહાર લાવ્યા. એમને નદીના પટમાં એકઠા કર્યા. જોતજોતામાં રાઇફલોમાંથી ગોળીઓ ધાણીની જેમ ફૂટવા લાગી અને બાવીસ જણ મોતના મોંમાં હોમાઈ ગયા. જો કે ફૂલનના પોતાના કહેવા પ્રમાણે એને ખબર પડી હતી કે શ્ર્રીરામ-લાલેરામ બીજા ગામમાં છે એટલે એ એમનો પીછો કરતી ત્યાં ગઈ હતી અને હત્યાકાંડ થયો ત્યારે એ ત્યાં નહોતી, પરંતુ એ વિવાદનો મુદ્દો છે. આપણા માટે એટલું જ કે કહેવાતી ઊંચી જાત અને નીચી જાત વચ્ચેનો આ સૌથી લોહિયાળ સંઘર્ષ હતો, જેમાં કહેવાતી નીચી જાતની એક સ્ત્રીએ પોતાના વ્યક્તિગત અપમાન, નાલેશીનો બદલો લીધો. પરંતુ એનું સમાજશાસ્ત્ર સાદું હતું. આ અપમાન સમાજની ઊંચનીચનું પરિણામ હતું. Phoolan Devi૧૯૮૩માં ફૂલનદેવીએ આત્મસમર્પણ કર્યું. તે પછી કેસ ચાલ્યા વિના જ એને અગિયાર વર્ષ જેલમાં રાખવામાં આવી. મુલાયમ સિંઘની સમાજવાદી પાર્ટીની સરકારે ઉત્તરપ્રદેશમાં સત્તા સંભાળી અને એની સામેના કેસો પાછા ખેંચી લીધા, એટલું જ નહીં, એને ૧૯૯૬ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં મિર્ઝાપુરની સીટ માટે ટિકિટ આપી. એ જીતી ગઈ, તે પછી ૧૯૯૮માં એને હાર ખમવી પડી. આમ આ એક વારનો ચમત્કાર હતો? ના. ફરી ૧૯૯૯માં ચૂંટણીમાં ફૂલનદેવીને વિજય મળ્યો. આમ એ ખરેખર લોકોનાં મન જીતી શકી હતી. ૨૫મી જુલાઈ ૨૦૦૧ની બપોરે હિંસાનો ભોગ બનેલી અને હિંસાના માર્ગે એનો બદલો લેનારી આ બંડખોર સ્ત્રી ફરી હિંસાનો જ ભોગ બની. આજે બેહમાઈને ૩૫ વર્ષ થઈ ગયાં છે. આજે ભારત નવ-ઉદારવાદના રસ્તે આગળ વધે છે. વિશ્વની આર્થિક મહાસત્તા બનવાનાં સપનાં સેવે છે. ત્યારે ડૉ. આંબેડકરના શબ્દો યાદ આવે છે કે ગામડાં અન્યાય અને અસમાનતાનો અડ્ડો છે. કહેવાય છે કે આર્થિક સ્થિતિ સુધરે તો નાતજાતના ભેદ ન રહે, પરંતુ આજે પણ શી સ્થિતિ છે? આવો, જોઈએ – દર ૧૮ મિનિટે એક દલિત અપરાધનો ભોગ બને છે. દરરોજ ૩ દલિત સ્ત્રી બળાત્કારનો ભોગ બને છે, ૨ દલિતની હત્યા થાય છે અને ૨ દલિત ઘરોને સળગાવી દેવાય છે. ૧૧ દલિતો મારપીટનો શિકાર બને છે. ૩૭ ટકા દલિતો ગરીબાઈની રેખા નીચે જીવે છે, દલિત સમાજમાં જન્મ લેતાં દર ૧૦૦૦ બાળકોમાંથી ૮૩ પોતાનો પહેલો જન્મદિન જોવા જીવતાં નથી રહેતાં. ૨૧ ટકા દલિત બાળકો કુપોષણથી પિડાય છે. ૪૮.૪ ટકા ગામોમાં આભડછેટને કારણે દલિતો પાણીના સ્રોતો સુધી પહોંચી શકતા નથી. ૪૫ ટકા દલિતો નિરક્ષર છે. ૬૨ ટકા દલિત સ્ત્રીઓ સુધી અક્ષરજ્ઞાન પહોંચ્યું નથી. દલિત સ્ત્રીઓ જાત અને એમના સ્રીપણાને કારણે બેવડો ભેદભાવ સહન કરે છે. ત્રીજા ભાગના દલિત પરિવારોનાં ઘરમાં પ્રાથમિક સુવિધાઓ નથી. ૨૩.૫ ટકા ગામોમાં ટપાલી દલિતને ઘરે ટપાલ આપવા જતા નથી. (૨૦૧૩ના આંકડા પરથી). સંપૂર્ણ આર્થિક સમાનતા તો આપણા સૌ – દલિત કે સવર્ણ – માટે એક સપનું છે પણ સામાજિક સમાનતા સ્થાપવી એ તો આપણા હાથની વાત છે. શોષણમુક્ત સમાજ બનાવવા માટે માત્ર ઉચ્ચ વર્ગોના વ્યક્તિગત અને સામૂહિક સંકલ્પની જરૂર છે. આ દિશામાં જે કંઈ કાર્ય થશે તે ઉચ્ચ વર્ગો માટે જ એક ‘બફર’, એક ઢાલ તરીકે કામ કરશે. ફૂલનદેવીનું ગર્ભાશય કાઢી નાખવાની શસ્ત્રક્રિયા કર્યા પછી ડૉક્ટરે કહ્યું કે બસ, હવે વધારે ફૂલનદેવીઓ જોઈતી નથી. આ ફૂલનદેવી પ્રત્યેનો તુચ્છકાર હતો કે જે પરિસ્થિતિમાં ફૂલનદેવી પેદા થાય તેના પ્રત્યેનો તિરસ્કાર?

૦-૦-૦

સંદર્ભઃ

  1. http://drambedkarbooks.com/2011/12/21/i-phoolan-devi-the-autobiography-of-indias-bandit-queen/
  2. http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/academic-interest/phoolan-devi-the-righteous-daku/
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Phoolan_Devi
  4. http://www.cpiml.in/home/index.php?view=article&id=604:crimes-against-dalits-in-india&Itemid=112&option=com_content

૦-૦-૦

Rare interview of Phoolan Devi (Bandit Queen) with Rajeev Shukla (pre-2000) http://www.youtube.com/watch?v=RWcCEyUaXlM

The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesha Jalal (6)

The Sole Spokesman_Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan 3 ebookAyesha-Jalal-2_thumb.jpg

The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan
Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press
May 2012, Adobe eBook Reader ǁ ISBN: 9781139239615

૧૯૪૦માં ‘પાકિસ્તાન ઠરાવ’ (લાહોર ઠરાવ) પસાર કર્યા પછી ૧૯૪૬માં કૅબિનેટ મિશન આવ્યું ત્યાં સુધી લીગે આ ઠરાવનો અર્થ સ્પષ્ટ ન કર્યો. આના પરથી એટલું જ સમજાય છે કે જિન્નાએ પોતાનો વ્યૂહ બહુ જ ગુપ્ત રાખ્યો હતો. સ્થિતિ એ હતી કે તેઓ કંઈ પણ સ્પષ્ટતા કરે તો મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોમાં પોતાના સાથીઓના જ સવાલોના જવાબ આપી શકાય એમ નહોતું. મુસ્લિમ બહુમતી અને લઘુમતી પ્રાંતોનાં હિતો એકસમાન નહોતાં; એક બાજુ, સ્વાયત્ત મુસ્લિમ રાજ્યોની માંગ હતી તો બીજી બાજુ મજબૂત કેન્દ્રની માગણી હતી કે જેથી લઘુમતી પ્રાંતોમાં મુસલમાનોનાં હિતોનું કેન્દ્રની મદદથી રક્ષણ કરી શકાય. છેવટ સુધી જિન્નાએ આ બાબતમાં સ્પષ્ટતા કરવાનું ટાળ્યું.

લાહોર ઠરાવ બ્રિટનની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને ઘડાયો હતો. કોંગ્રેસની સ્વાધીનતાની માગણીના જવાબમાં બ્રિટિશ હકુમતને એક ઢાલ જોઈતી હતી. લાહોર ઠરાવ પૂરેપૂરો તો અંગ્રેજોની નજરે સર્વાંશે અનુકૂળ નહોતો પણ તાત્કાલિક ઉપયોગી હતો. એમાં અલગ રાજ્યોની માંગ હતી તે એમને ફાવે તેમ નહોતી પરંતુ એ વખતે તો કોંગ્રેસને ખાળવા માટે એ કામ આવે તેવો હતો. એ ઠરાવે વાઇસરૉયને બંધારણીય સુધારા કરવાના તકાજામાંથી મુક્ત કરીને યુદ્ધની તૈયારીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની મોકળાશ આપી. દરમિયાન, પંજાબના ગવર્નરે પણ ટિપ્પણી કરી કે લીગના ઠરાવને પંજાબના ‘જવાબદાર મુસ્લિમો’ બહુ મહત્ત્વ નથી આપતા. સરકાર માટે પંજાબ પ્રાંત સૈનિકોની ભરતી માટે બહુ ઉપયોગી હતો અને ત્યાં જિન્નાનો પ્રભાવ નહોતો તે વાઇસરૉય માટે તો સારું જ હતું.

આ સાથે જિન્ના માટે એક નવો રસ્તો તો ખુલ્યો જ. હવે એમના પ્રયત્નો એ હતા કે સરકાર દેશના બધા મુસલમાનોના Sole Spokesman તરીકે એમને સ્વીકારી લે. બીજી બાજુ કોંગ્રેસ એમ કહી શકે તેમ નહોતી કે ભારતનો સવાલ માત્ર “બે પક્ષો” – કોંગ્રેસ અને બ્રિટિશ – વચ્ચે જ હતો કારણ કે બ્રિટિશ સરકાર જિન્નાને ત્રીજા પક્ષ તરીકે સાથે રાખીને આગળ વધતી હતી. ગાંધીજીએ તો જૂન ૧૯૪૦માં જ કહ્યું હતું કે દેશમાં લોકશાહી ઢબે એક જ સંગઠન ચુંટાયેલું હતું, અને તે હતી કોંગ્રેસ. એમણે કહ્યું કે બાકી બધાં રાજકીય સંગઠનો જાતે બની બેઠાં છે અને માત્ર કોમવાદી છે અને દેશને બે ભાગમાં વહેંચવા માગે છે.

પરંતુ કોંગ્રેસે પણ સંપૂર્ણ સ્વાધીનતાની પોતાની માંગ હળવી બનાવી અને જાહેર કર્યું કે અંગ્રેજ હકુમત ‘રાષ્ટ્રીય સરકાર’ બનાવવા તૈયાર થાય અને યુદ્ધ પછી સ્વાધીનતાની જાહેરાત કરવાનું વચન આપે તો એટલાથી સંતોષ માનવા ‘હમણાં’ કોંગ્રેસ તૈયાર છે. જિન્નાએ આની સામે નવી માંગ મૂકી. એમણે કહ્યું કે આ માંગ માનવા માટે સરકારે કેન્દ્રમાં અને પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ નેતાગીરીને સમાન દરજ્જો આપવાનો રહેશે. જિન્નાને મન ‘મુસ્લિમ નેતાગીરી’ એટલે ‘મુસ્લિમ લીગની નેતાગીરી’. એમણે કહ્યું કે “લીગરો”ને સમાન દરજ્જો મળવો જોઈએ.

વાઇસરૉય દ્વારા કોંગ્રેસ અને લીગની માગણીનો ઇનકાર

ઑગસ્ટ ૧૯૪૦માં લિન્લિથગોએ કોંગ્રેસ અને લીગની માગણીઓનો પ્રત્યાઘાત આપ્યો અને ‘રાષ્ટ્રીય સરકાર’ની કોંગ્રેસની માગણી્ને ઠુકરાવી દીધી. એણે પ્રાંતોના ગવર્નરોને કોઈ પણ પ્રકારના આંદોલનને કચડી નાખવાનો પણ આદેશ આપ્યો. બીજી બાજુ લંડનથી બ્રિટન સરકારે “ભારતના ભવિષ્ય વિશે વિચાર કરવા પ્રાતિનિધિક સમિતિ” નીમવાની ખાતરી આપી. જો કે આ જાહેરાતમાં જિન્નાને સંતોષ થાય એવું પણ કંઈ નહોતું. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ, બન્નેએ વાઇસરૉયની જાહેરાતનો અસ્વીકાર કરી દીધો.

હવે જિન્નાએ માત્ર નવી તકની રાહ જોવાની હતી. કોંગ્રેસે અસહકારનું આંદોલન શરૂ કરી દીધું. ગાંધીજીએ વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહથી સરકાર ડરી નહીં. પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસનાં પ્રતિનિધિમંડળોએ રાજીનામાં આપી દીધાં હતાં અને મોટા ભાગના કોંગ્રેસ મોવડીઓ જેલમાં હતા.

(નોંધઃ કથન વિવાદાસ્પદ છે. સરકાર ડરી નહીં પણ કોંગ્રેસના નેતાઓને જેલમાં પૂરી દીધા! આંતર્વિરોધ સ્પષ્ટ છે).

પંજાબ અને બંગાળઃ જિન્નાથી દૂર

પંજાબમાં સિકંદર હયાત ખાનનો વ્યૂહ

જિન્નાએ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્ર અને પ્રાંતોમાં લીગના બળાબળનું સંતુલન સાધવા તરફ વાળ્યું. પંજાબમાં તો એમનું ખાસ કશું ઊપજતું નહોતું. લીગે કહ્યું કે પંજાબમાં કોઈએ ‘વૉર કમિટી’માં ન જોડાવું પણ ત્યાં લીગરોએ આ સલાહ કાને ન ધરી. બંગાળમાં પણ ફઝલુલ હકના સમર્થકોએ આ અપીલને દાદ ન દીધો. હક સામે લીગ સાથે રહેવું કે પ્રાંતની પ્રાથમિકતાઓને અગ્રસ્થાન આપવું એવો સવાલ આવે તો એ શું પસંદ કરે તે દેખીતું હતું; જિન્ના તો એમનો વિકલ્પ ન જ હોત. સિંધ અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં તો લીગનું નામ લેનાર પણ કોઈ નહોતું.

પંજાબમાં હિન્દુઓ અને શીખોનો વિરોધ

૧૯૪૧માં, લાહોર ઠરાવના એક વર્ષ પછી પણ જિન્નાની દાળ ગળતી હોવાનાં એંધાણ નહોતાં. મૂળ કારણ એ કે લાહોર ઠરાવ સાકાર બને તેમાં પંજાબની ભૂમિકા મહત્ત્વની હતી અને જિન્ના ઘણી વખત પંજાબના નેતાઓને એ કહી પણ ચૂક્યા હતા. પરંતુ લાહોર ઠરાવનો હિન્દુઓ અને શીખો વિરોધ કરતા હતા. એમાં પણ ‘ખાલસા નૅશનાલિસ્ટ’ નામની બ્રિટિશતરફી નાની પાર્ટી તો સિકંદર હયાત ખાનની સરકારમાં હતી. પરંતુ પછી એમણે પૂર્વ પંજાબની અંગ્રેજવિરોધી લોકપ્રિય અકાલી દળ પાર્ટીના કેટલાક સભ્યો સાથે સમજૂતી કરી અને ‘ખાલસા ડિફેન્સ ઑફ ઇંડિયા લીગ’ની રચના કરી. આ નવા સંગઠને શીખોને યુદ્ધના સમર્થનમાં બ્રિટનને ટેકો આપવા એલાન કર્યું અને સિકંદર હયાતની યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીની સરકારને ખુલ્લી ધમકી આપી કે જો એ ‘પાકિસ્તાન’નો ચોખ્ખો વિરોધ નહીં કરે તો ખાલસા નૅશનાલિસ્ટ સરકારમાંથી નીકળી જશે અને વિરોધ પક્ષમાં બેસશે. આથી ૧૯૪૧ની લીગની કૉન્ફરન્સમાં યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના મુસ્લિમ પ્રધાનો અને બીજા નેતાઓ હાજર ન રહ્યા અને સિકંદરે ઍસેમ્બ્લીમાં લાહોર ઠરાવને વખોડી કાઢ્યો. સિકંદરે એ પણ કહ્યું કે “અમે આખા ઇંડિયાને દેખાડવા માગીએ છીએ કે પંજાબમાં અમે બધા એકસંપ છીએ” કે જેથી બહારના ‘પંચાતિયાઓ’ માથું ન મારે.

નૅશનલ ડિફેન્સ કાઉંસિલ

વાત તૂટવાને આરે પહોંચી ગઈ હતી, પણ એક ઘટનાએ જિન્નાની તરફેણમાં કામ કર્યું. જો કે દેખીતી રીતે એવું કંઈ નહોતું કે જિન્નાને એનો લાભ મળી શકે. ૧૯૪૧ની ૨૧મી જુલાઈ લિન્લિથગોએ નૅશનલ ડિફેન્સ કાઉંસિલ બનાવવાની જાહેરાત કરી. એમાં આઠ ભારતીયો અને ચાર બ્રિટિશ ઑફિસરોને લેવાના હતા. એણે આઠ ભારતીયોમાં ફઝલુલ હક (બંગાળ), સિકંદર હયાત ખાન (પંજાબ) અને મુહંમદ સાદુલ્લાહ (આસામના મુખ્ય પ્રધાન)ને લીગના પ્રતિનિધિ તરીકે જિન્નાને પૂછ્યા વગર જ લઈ લીધા. લીગના પ્રમુખ જિન્નાને પૂછ્યા વિના જ લીગરોને કાઉંસિલમાં લઈને વાઇસરૉયે જિન્ના માટે કફોડી સ્થિતિ પેદા કરી દીધી. જિન્ના પોતાને કેન્દ્ર સરકારમાં મુસ્લિમોના એકમાત્ર સ્પોક્સમૅન તરીકે સ્થાપિત કરવા માગતા હતા, અને આ તો કેન્દ્રમાં જ વાઇસરૉયે એમની પરવા ન કરી. જિન્નાએ આનો વિરોધ કર્યો. એમણે ત્રણેય સભ્યોને કાઉંસિલમાંથી રાજીનામાં આપવા અથવા લીગમાં શિસ્તભંગની કાર્યવાહીનો સામનો કરવાની ધમકી આપી. એમણે હુકમનું પત્તું ખેલ્યું. એમણે કહ્યું કે આ ત્રણ લીગરોને મુખ્ય પ્રધાન હોવાને કારણે નહીં પણ મુસ્લિમોના પ્રતિનિધિ હોવાને કારણે લીધા છે. સિકંદર જિન્નાને મળવા ગયા કારણ કે જિન્નાની વાત ન માનવાનો અર્થ એ થાત કે સિકંદર મુસલમાનોનાં હિતોની ઉપરવટ જઈને કામ કરે છે. એમણે જિન્નાની શરત માની લીધી અને વચન આપ્યું કે પોતે જિન્ના સાથે ચર્ચા કર્યા વિના કોઈ પણ સરકારી ઠરાવ પર પોતાનો અભિપ્રાય નહીં આપે. અંતે સિકંદરે કાઉંસિલમાંથી રાજીનામું આપી દીધું.

ફઝલુલ હકનો વિદ્રોહ

પરંતુ બંગાળના ફઝલુલ હકે તો નમતું ન આપ્યું એમણે એક નિવેદનમાં કહ્યું કે હાલના બનાવો પછી એમને દેખાયું છે કે “લોકશાહી અને સ્વાયત્તતાના સિદ્ધાંતોને એક વ્યક્તિની આપખુદ ઇચ્છાઓ સામે ગૌણ બનાવી દેવાયા છે.” પરંતુ આને કારણે બંગાળમાં હકના વિરોધી જૂથને સત્તા માટેની હોડ સતેજ કરવાની તક મળી. સુહરાવર્દી અને નઝીમુદ્દીને હક સામેના બળવાની આગેવાની લીધી. હકે પક્ષમાં એમની સામે અવિશ્વાસની દરખાસ્ત મૂકી અને એમને કાઢવા પ્રધાનમંડળે રાજીનામું આપી દીધું. હકને ખાતરી હતી કે એમની બહુમતી હોવાથી ગવર્નર ફરી એમને જ સરકાર બનાવવાનું આમંત્રણ આપશે. હકે નવી સરકાર બનાવી. એમાં નાણા વિભાગ શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીને સોંપ્યો.

(નોંધઃ શ્યામા પ્રસાદ મુખરજીએ સ્વતંત્રતા પછી ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના કરી. ભારતીય જનતા પાર્ટી જનસંઘનું રૂપાંતર છે).

પાકિસ્તાનએટલે શું?

ક્રિપ્સ મિશન ભારત આવ્યું ત્યાં સુધી જિન્ના એક પણ મિનિસ્ટ્રી તોડી કે બનાવી નહોતા શક્યા. આથી સ્થાનિકના મુસલમાનો ‘પાકિસ્તાન’ વિશે શું માને છે તે જાણવાની લિન્લિથગોને જરૂર નહોતી જણાઈ. લિન્લિથગોએ ઍમરીને જણાવ્યું કે “આ મહાન શબ્દનો અર્થ શું તે સ્પષ્ટ કરવું ન પડે તે માટે જિન્ના સુવિધાપૂર્વક જબ્બર મહેનત કરે છે.” રિફૉર્મ્સ કમિશનર એચ. વી. હૉડસને મુસ્લિમ લઘુમતીવાળા પ્રાંતોમાં મુસ્લિમોને મળીને પોતાનું તારણ આપ્યું કે “જિન્નાથી માંડીને પાકિસ્તાનના છેક રૂઢિચુસ્ત સમર્થકો” એમ વિચારે છે કે બ્રિટિશરો અનિશ્ચિત સમય માટે અહીં રહે અને સંરક્ષણ એમના હાથમાં હોય. “દરેક મુસ્લિમ લીગર પાકિસ્તાનનો અર્થ એક મહાસંઘ કરે છે જેમાં સમાન હેતુઓનાં ખાતાં બ્રિટિશરોના હાથમાં રહે અને આ મહાસંઘની એક શરત એ હોય કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનોને સમાન ગણવા.”

જિન્નાના મુંબઈના મિત્ર ઇબ્રાહિમ ઇસ્માઇલ ચુંદડીગરે (નોંધઃ મૂળ ગુજરાતના, જન્મસ્થાન અમદાવાદ. ૧૯૫૭માં માત્ર બે મહિના માટે પાકિસ્તાનના છઠ્ઠા વડાપ્રધાન બન્યા) લખ્યું છે કે લાહોર ઠરાવ એક ધરખમ નવી શરૂઆત જેવો લાગતો હતો પણ ખરેખર તો એ અવિભાજિત ભારતમાં સમાનતાના ધોરણે જોડાયેલાં બે રાષ્ટ્રોનો જ વિચાર હતો. જિન્નાએ પોતે પણ નવેમ્બર ૧૯૪૩માં દિલ્હીમાં મળેલી મુસ્લિમ લીગની મીટિંગમાં કહ્યું કે “પાકિસ્તાન એટલે “ભાગલા” એવો અર્થ તો લીગના મંતવ્યનું કાર્ટૂન છે. એમનું કહેવું હતું કે “હિન્દુ પ્રેસે આ શબ્દ આપણા પર ઠોકી બેસાડ્યો છે.” એમણે હૉડસનના અભિપ્રાય વિશે કહ્યું કે “ મને લાગે છે કે આખરે, મિ. હૉડસન આપણી માંગ શું છે તે સમજે છે”. પરંતુ ભારતીય ઉપખંડ માટે ખેદની વાત એ છે કે ક્રિપ્સ બ્રિટનથી જે મુસદ્દો લઈ આવ્યા એ તૈયાર કરનારાને રિફૉર્મ્સ કમિશનર હૉડસનના વિચારો સમજયા નહોતા.

આજે આટલું બસ, હવે મળશું ૨૨મીએ સાતમા હપ્તા સાથે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : ૬ :

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesha Jalal (5)

The-Sole-Spokesman_Jinnah-the-Islam-and-the-Demand-for-Pakistan-2_thumb.png

Ayesha-Jalal-1.pngThe Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan
Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press
May 1994, Paperback, 336 pages ǁ ISBN: 9780521458504

ભારતની ભૂમિ પરથી યુદ્ધ લડવા માટે હવે બ્રિટિશ હકુમત માટે માત્ર કેન્દ્ર નહીં પરંતુ પ્રાંતો પર પણ પકડ રાખવાનું જરૂરી બની ગયું. એને લાગ્યું કે કોંગ્રેસ પાસે સહકાર માગવાથી એ આકરી કિંમત માગશે અને કદાચ પ્રાંતોનાં પ્રધાનમંડળોમાંથી પણ હટી જવાની ધમકી પણ આપે. પરંતુ એ તો બ્રિટિશ સરકાર માટે સારું જ હતું કારણ કે સહકાર આપવા છતાં પણ પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસનાં પ્રધાનમંડળો માથાનો દુખાવો બની શકે તેવાં હતાં. ૧૯૩૯ના ઍપ્રિલમાં સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીમાં સરકારે મંજૂરી મેળવી લીધી કે યુદ્ધના સંયોગો જોતાં, કેન્દ્રીય સરકાર જરૂર પડે તો પ્રાંતોમાં પણ સત્તા હાથમાં લઈ શકે છે. આમ, વાઇસરૉય અને એના સલાહકારો કોંગ્રેસનાં આઠ પ્રધાનમંડળોની ખસ ટાઢે પાણીએ કાઢવા તૈયાર અને આતુર હતા.

બ્રિટિશ શાસને એ પણ જોઈ લીધું હતું કે કોંગ્રેસે સત્તા સંભાળ્યા પછી એની સરકારી પાંખ અને બહાર રહેલી જન-આંદોલનની પાંખ વચ્ચે તડાં પડવા લાગ્યાં હતાં. દેખીતું છે કે સરકારી પાંખ બધી માગણીઓ પૂરી ન કરી શકે. આમ આંતરિક વિભાજનને રોકવા માટે પણ રાજીનામાં આપી દેવાનો નિર્ણય મોવડી મંડળે લેવો જ પડે તેમ હતું. આથી સરકારે હવે માત્ર એવો રસ્તો શોધવાનો હતો કે કોંગ્રેસને મનાવવા માટે બહુ મોટી છૂટછાટ ન આપવી પડે અને તો પણ, વાંક ભારતીય નેતાઓનો જ કાઢી શકાય.

જિન્ના બ્રિટિશ હકુમતની મદદે

આ બિંદુ પર જિન્નાએ એમની બ્રિટિશ હકુમત માટે ઉપયોગિતા સાબિત કરી આપી. હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનો આ દૂત હવે બન્ને કોમો એકસમાન માગણી ન કરે તેની બ્રિટિશ સરકાર માટે ‘ગૅરન્ટી’ બની રહ્યો. મુસ્લિમ બહુલ પ્રાંતોમાં એમને બહુ મર્યાદિત ટેકો મળ્યો હોવા છતાં સોગંદ ખાવા પૂરતો તો જિન્નાને બધા મુસલમાનો વતી કેન્દ્રના સ્તરે બોલવાનો અધિકાર મળ્યો હતો. બ્રિટિશ હકુમતને આટલું જ જોઈતું હતું. એમ લાગતું હતું કે જિન્ના બહુ મોટી માગણી તો નહીં જ કરે, તેમ છતાં એમને મુસ્લિમ બહુલ પ્રાંતોની બાબતોમાં વચ્ચે પડતાં રોકવાનું પણ જરૂરી હતું. ખાસ કરીને પંજાબ તો સૈનિકોની ભરતીનું મુખ્ય ધામ હતું. બીજી બાજુ બંગાળ એટલે જાપાન વિરુદ્ધનો પૂર્વી મોરચો.

૧૯૩૯ની ત્રીજી સપ્ટેમ્બરે વાઇસરૉય લૉર્ડ લિન્લિથગોએ ઘોષણા કરી કે બ્રિટને જર્મની સામે યુદ્ધ જાહેર કરી દેતાં ભારત તો આપમેળે જ મિત્ર દેશોના જોડાણમાં સામેલ થઈ જાય છે. આમાં વાઇસરૉયે ભારતના કોઈ નેતાને પૂછવાનું પણ જરૂરી ન માન્યું. બીજા જ દિવસે વાઇસરૉયે ગાંધીજી અને જિન્નાને સમકક્ષ નેતાઓ તરીકે એક સાથે બોલાવ્યા અને કહી દીધું કે હમણાં ૧૯૩૫ના કાયદા હેઠળની ફેડરલ સ્કીમ યુદ્ધના અંત સુધી સ્થગિત કરવામાં આવે છે.

આ જાહેરાતની અસર જિન્ના કરતાં કોંગ્રેસ પર વધારે પડી. પ્રાંતોમં ચાલતાં કોંગ્રેસી પ્રધાનમંડળો અને હાઈ કમાંડ વચ્ચે ખેંચતાણ તો હતી જ, તે ઉપરાંત જર્મની સામે બ્રિટનની યુદ્ધની જાહેરાતના કોંગ્રેસની અંદર બે જાતના પડઘા પડ્યા. નહેરુ ફાસીવાદ અને સામ્રાજ્યવાદનો વિરોધ કરતા હતા, જ્યારે સુભાષચંદ્ર બોઝને બ્રિટનના આ સંકટમાં ભારત માટે એક અવસર દેખાતો હતો. બીજા વ્યાપારી હિતોવાળાઓને યુદ્ધમાં નફાની તકો દેખાતી હતી. આમ, કોંગ્રેસે કંઈક રસ્તો કાઢવો પડે એમ હતું અને કોંગ્રેસે રસ્તો કાઢ્યો. દસ દિવસ પછી, ૧૪મી સપ્ટેમ્બરે એણે તરત જ ભારતને સ્વતંત્રતા આપવાની જાહેરાત કરવા અને એની તૈયારી રૂપે બંધારણસભાની રચના કરવાની માગણી કરી. કોંગ્રેસની આ માગણીને આયેશા જલાલ ‘અવ્યવહારુ’ ગણાવે છે.

કોંગ્રેસે પોતાનો પ્રત્યાઘાત આપી દેતાં હવે લિન્લિથગોને કંઈક એવું કરવાની જરૂર હતી કે કોંગ્રેસ આખા દેશ વતી નથી બોલતી એવું દેખાડી શકાય. ચાર દિવસ પછી લીગે પોતાનો પ્રત્યાઘાત આપ્યો. એક ઠરાવ દ્વારા એણે કહ્યું કે ‘ફેડરલ’ રાજ્ય બનાવવાની યોજના પડતી મૂકવી જોઈએ અને એની (લીગની) સંમતિ વિના બંધારણીય સુધારા લાદવાની સામે એણે વિરોધ જાહેર કર્યો.

લિન્લિથગોની મુસલમાનોને ખાતરી

૧૯૩૯ની ૧૮મી ઑક્ટોબરે લિન્લિથગોએ મુસલમાનોને ખાતરી આપી કે એમનાં હિતોનું ધ્યાન રખાશે. એણે કહ્યું, ” જે લોકોએ અમને હાલમાં જ સાથ આપ્યો છે તેમને ફરી પૂછ્યા વિના ભારતના ભવિષ્યના બંધારણ વિશે કંઈ કરવાનું વિચારી જ ન શકાય.” લિન્લિથગોએ “મુસલમાનો”ને ખાતરી આપી હતી, લીગને નહીં, પણ લીગે એમાંથી એવું તારણ કાઢ્યું કે લીગને (ખરેખર જિન્નાને) મુસલમાનોના Sole Spokesman માનવા તરફ આગેકૂચ થઈ છે. લીગનો ઠરાવ કહે છે કે “મુસલમાનો વતી બોલવા માટેની એક માત્ર હકદાર મુસ્લિમ લીગ હોવાનું નામદાર સમ્રાટની સરકાર સ્વીકારે છે.” આ ઘટના ચક્ર પછી કોંગ્રેસનાં પ્રધાનમંડળોએ પ્રાંતોમાં સત્તા છોડી દીધી.

લિન્લિથગોએ જિન્નાનો આભાર માનતાં કહ્યું કે એમણે કોંગ્રેસના દાવાના વિરોધમાં ઉભા રહીને બહુ મદદ કરી. જિન્નાને ખબર હતી કે યુદ્ધમાં બ્રિટનના સાથી બનવાની જાહેરાત કરવાનાં માઠાં પરિણામ પણ આવી શકે એટલે એમણે કંઈ નિવેદન ન કર્યું પણ અંગત રીતે લિન્લિથગોનો બહુ ભાવપૂર્વક આભાર માન્યો કે વાઇસરૉયે એમની પાર્ટી (મુસ્લિમ લીગ)ને એકસંપ રાખવામાં બહુ મદદ કરી છે. આ તરફ લિન્લિથગો પર ભારતના નેતાઓ સાથે સમજૂતી સાધવા બ્રિટનની સરકારનું દબાણ વધવા લાગ્યું જવાબમાં એણે કહ્યું કે આ તબક્કે “ઘોડો બદલવાની કોશિશ કરવી” એ ભૂલ હશે અને એમ કરતાં “આપણે કદાચ મુસલમાનોનો સાથ પણ ગુમાવી બેસીએ.”

હવે લીગ પર દબાણ

આમ એ ઘડીએ તો જિન્ના કે લિન્લિથગો, કોંગ્રેસ સાથે કોઈ સમાધાન કરવા તૈયાર નહોતા, હા, બન્ને એકબીજાને મદદરૂપ થવા તૈયાર હતા કે જેથી લીગ ફરી સજીવન થાય. લિન્લિથગોએ જિન્નાને કહ્યું કે હવે લીગે પોતાની “રચનાત્મક નીતિ” જાહેર કરી દેવી જોઈએ. જિન્નાએ એમ કરવાનું વચન આપ્યું. લિન્લિથગોનો ઇરાદો કોંગ્રેસની “તરત સ્વતંત્રતા”ની માગણી વિરુદ્ધ પ્રચાર માટે જિન્ના અને લીગનો ઉપયોગ કરવાનો હતો. બ્રિટનમાં લોકમત ભારતીય નેતાઓ સાથે વાત કરવાની તરફેણમાં હતો. પરંતુ ભારતની કોમી પરિસ્થિતિ કશું ન કરવાના બહાના તરીકે કામ આવતી હતી. જિન્નાને પણ આ સ્થિતિ ફાવતી હતી.

લિન્લિથગોએ “રચનાત્મક નીતિ” જાહેર કરવાની અપીલ કરતાં જિન્નાને તક તો મળી; પરંતુ એમની સ્થિતિ ભેરવાઈ ગયા જેવી પણ હતી. “રચનાત્મક નીતિ” ઘડવા માટે એમણે તલવારની ધાર પર ચાલવાનું હતું. એક તરફ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોની માગણી હતી તો બીજી તરફ જ્યાં એમની બહુમતી નહોતી એવા પ્રાંતોના મુસલમાનોને પણ સાથે રાખવાના હતા; પરંતુ સૌ પહેલી પ્રાથમિકતા એ હતી કે એમના ઢચુપચુ અનુયાયીઓ, કોંગ્રેસ અને બ્રિટિશ સરકાર એમને મુસલમાનોના એકમાત્ર પ્રવક્તા તરીકે સ્વીકારી લે. એમણે માંગ વિશે બહુ ચોકસાઈ ન હોય તેવો માર્ગ પસંદ કર્યો, કારણ કે ચોકસાઈ અને સર્વસંમતિ, બન્ને એક સાથે જાળવી જ ન શકાય. કોંગ્રેસે તો પોતાની અંદરના મતભેદોને છુપાવવા માટે તરત સ્વતંત્રતાની માગણી કરી, પણ મુસલમાનોના અંદરોઅંદરના મતભેદો તો વધારે ઘેરા હતા. એટલે બધા જ મુસલમાનોને મંજૂર હોય તેવી માંગ તો અસ્પષ્ટ અને અચોક્કસ જ હોવાની. વળી એ ઘડી સુધી લીગની નીતિ હતી તેનાથી તદ્દન વિપરીત જવાનું હતું. હવે ફેડરલ વ્યવસ્થાને નકારવાની હતી, કારણ એ આપવાનું હતું કે એમાં કેન્દ્રમાં અથવા બહુમતી મુસ્લિમ પ્રાંતોમાં પણ મુસલમાનોનાં હિતો સુરક્ષિત રહે એની ખાતરી નહોતી. એ જીતે પહેલાં અલગ મતદાર મંડળની નીતિને લીગે ટેકો આપ્યો હતો, પણ હવે એને પણ તાળું મારવાનું હતું, કારણ એ કે દરેકેદરેક મુસલમાન એક જ પક્ષને મત આપે – જે એ વખતે શક્ય નહોતું – તો પણ બંધારણ બનાવવામાં બીજા પક્ષો સામે એ પાછા પડવાના.

મુસલમાનઃ અલગ રાષ્ટ્ર

હવે બહુમતી-લઘુમતી એવા વિ્ચારને જ તિલાંજલિ આપવાનો સમય આવ્યો હતો. જિન્નાએ વિચાર્યું કે મુસલમાન અલગ રાષ્ટ્ર છે એમ કહેવાથી સંખ્યાનો સવાલ ન આવે અને ઓછી સંખ્યા હોવા છતાં મુસલમાનોને ’અલગ રાષ્ટ્ર’ તરીકે સમાનતાનો દરાજ્જો મળે.

આ વાત નવી નહોતી. છેક ૧૯મી સદીથી મુસલમાનોને અલગ રાષ્ટ્ર ગણવાની દલીલ હવાઅમાં તો હતી સર સૈયદ અહમદ ખાને ૧૮૮૦ના દાયકામાં ‘બે રાષ્ટ્ર’ની વાત કરતાં મુસલમાનોને કોંગ્રેસની સાથે ન રહેવાને સલાહ આપી હતી. ૧૯૩૫માં આગા ખાને એવો વિચાર વ્યક્ત કર્યો હતો કે મુસ્લિમોની માગણીઓ સંતોષવા માટે તદ્દન નવા આધારની જરૂર હતી. એમણે કહ્યું હતું કે મુસલમાનોએ ફેડરલ માળખાને જોરદાર ટેકો આપવો જોઈએ અને ભારતને ‘યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ સાઉથ એશિયા’ બનાવવું જોઈએ.

બ્રિટિશ સત્તાનું વલણ માત્ર કેન્દ્ર્માં પકડ જમાવી રાખવાનું રહ્યું ત્યાં સુધી સત્તામાં ભાગીદારીનો સવાલ ઊભો નહોતો થયો. વળી પંજાબ જેવા મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતની લાગણી પણ માત્ર પ્રાંત પૂરતી સત્તા માટે હતી. પંજાબના નેતાઓને અંગેજી હકુમત કેન્દ્રમામ મજબૂત રહે તેમાં કંઈ વાંધો નહોતો. પરંતુ ૧૯૩૭ની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસને કેન્દ્રમાં અને પ્રાંતોમાં પણ જબ્બર વિજય મળતાં મુસ્લિમોની દ્વિધા હવે પ્રગટ થઈ ગઈ. આથી આ દ્વિધામાંથી બહાર આવવા માટેની જુદી જુદી યોજનાઓ પર મુસલમાનોનું ધ્યાન ગયું.

લીગ અસમંજસ વચ્ચે સક્રિય

૧૯૩૯ના માર્ચમાં ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ લીગે આ યોજનાઓનો વિચાર કરવા માટે એક વિશેષ સમિતિની નીમણૂક કરી. એની સમક્ષ રજૂ થયેલી યોજનાઓમાં ખાસ કોઈ સમાન વાત નહોતી, પણ એક સમાન મુદ્દો એ હતો કે મુસલમાનો એક ‘રાષ્ટ્ર’ છે. સમિતિનું કામ રગશિયા ગાડા જેમ ચાલતું રહ્યું પરંતુ લિન્લિથગોના દબાણ હેઠળ હવે સ્પષ્ટ અભિપ્રાય આપવાનું જરૂરી બની ગયું.

૧૯૪૦ના ફેબ્રુઆરીના પહેલા અઠવાડિયામાં લીગની કારોબારીની ચાર દિવસની મીટિંગ મળી. એમાં વિશેષ સમિતિને રિપોર્ટ તૈયાર કરવા આદેશ અપાયો. કારોબારીએ એક જ મુદ્દો ધ્યાનમાં રાખવાનો હતો કે મુસલમાનો એક રાષ્ટ્ર છે, માત્ર લઘુમતી નહીં – માત્ર એ જ બાબતમાં એકમતી હતી. અંતે સમિતિએ રિપોર્ટ આપ્યો તેના મુદ્દા આ પ્રમાણે હતાઃ દેશની પૂર્વમાં (બંગાળમાં) અને પશ્ચિમમાં (પંજાબમાં) બે સ્વાધીન ડોમિનિયન રાજ્યો બનાવવાં જેમનો સીધો સંબંધ ગ્રેટ બ્રિટન સાથે હોય; પરંતુ બીજાં ફેડરેશન કે ફેડરેશનો સાથે એમના સંબંધો એક સંધિ દ્વારા નિયંત્રિત થતા હોય, દેશમાં જુદા જુદા ઝોન બનાવવા જેમાં ઘટક રાજ્યો હોય અને ઝોનની અંદર એ સંપૂર્ણ સ્વાયત્તતા ભોગવતાં હોય. આનો અર્થ એ કે સિંધ અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતનાં સ્વાયત્ત રાજ્યો ઝોનના ફેડરેશનમાં રહે. બીજા મુસ્લિમ લઘુમતીવાળા પ્રાંતોમાં મુસલમાનોનાં હિતોના રક્ષણ માટે “પૂરતી” વ્યવસ્થા હોય.

(મારા તરફથીઃ આ રીતે જોવાનું એ છે કે લીગે એના ધરખમ સમર્થક લઘુમતી મુસ્લિમ પ્રાંતો, યુક્ત પ્રાંત વગેરેને તદ્દન પડતા મૂકી દીધા હતા)

સમિતિનો આ રિપોર્ટ આગળ જતાં લીગે લાહોરમાં જે ઠરાવ પસાર કર્યો તેનો આધાર બન્યો. આ ઠરાવ ‘પાકિસ્તાન ઠરાવ’ તરીકે ઓળખાય છે. પરંતુ એમાંયે ફેડરેશનો (રાજ્યો)ની જ વાત હતી, ભાગલાની નહીં. લીગની સમિતિની ચર્ચાઓનું કોઈ રેકૉર્ડ ઉપલબ્ધ નથી એટલે એમાંથી લાહોર ઠરાવ કેમ ઊપજ્યો તે કોઈ કહી શકે તેમ નથી.

(મારા તરફથીઃ અંતે, ઠરાવમાં વપરાયેલા ‘રાજ્યો’ શબ્દની જગ્યાએ ‘રાજ્ય’ શબ્દ- એટલે કે એક અલગ પાકિસ્તાનનું રાજ્ય જેમાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો હોય – કેમ અને શી રીતે આવી ગયો તે પણ રહસ્ય જ છે).

આપણે The Sole Spokesmanનું સહપઠન ચાલુ રાખવા માટે હવે બુધવારે ૧૭મીએ મળીએ.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : :

-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan : Ayesha Jalal(4)

The-Sole-Spokesman_Jinnah-the-Islam-and-the-Demand-for-Pakistan-1-Paperback_thumb.pngimage_thumb.pngThe Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan
Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press
May 1994, Paperback, 336 pages ǁ ISBN: 9780521458504

૧૯૩૭ની ચૂંટણીઓ પછી જિન્ના અને મુસ્લિમ લીગ માટે રાજકીય અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો સવાલ હતો. આમ પણ રાજકારણની સાપસીડીમાં જિન્નાના નસીબે સીડીઓ ઓછી અને સાપ વધારે આવ્યા હતા. મુસ્લિમ બહુમતી કે લઘુમતી હોય, લીગની હાલત ખરાબ જ હતી. તેમાં પણ વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત તો લગભગ આખો મુસ્લિમ પ્રાંત હતો; ત્યાં પણ કોંગ્રેસ સરકારમાં આવતાં લીગની તો ફજેતી જ થઈ. લઘુમતી પ્રાંતોમાં લીગનો દેખાવ સારો રહ્યો તો કોંગ્રેસનો ઘણો સારો. મુસ્લિમ પ્રાંતોએ લીગને થોડો ટેકો આપ્યો હોત તો કોંગ્રેસ સાથેની વાટાઘાટોમાં બરાબરી દેખાડી શકાઈ હોત. વળી મુસ્લિમ મતો એવી રીતે વિભાજિત થયા હતા કે કોંગ્રેસ દાવો કરી શકે એમ હતી કે એ મુસ્લિમો સહિત આખા દેશ માટે બોલે છે.

નવી સ્ટ્રૅટેજી

રાજકીય રીતે ટકી રહેવા માટે તદ્દન નવી સ્ટ્રૅટેજીની જરૂર હતી. ભલે, મુસ્લિમ બહુલ વિસ્તારોએ લીગના લીરા ઉડાવી દીધા હોય, પણ રાષ્ટ્રીય સ્તરે, માત્ર કહેવા પૂરતું જ, એમ માની લે કે જિન્ના એમનાં હિતોનું રક્ષણ કરશે, તો પણ ઘણું. આમ પણ સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીમાં કોંગ્રેસનું વર્ચસ્વ હોવાથી પ્રાંતોને ઘર્ષણ થવાનું હોય તે કોંગ્રેસ સાથે જ થવાનું હતું. અહીં લીગ એમને કામ આવી શકે. પરંતુ જિન્નાની સ્થિતિ એવી નબળી હતી કે મુસ્લિમ પ્રાંતોના સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીમાં ‘વકીલ’ બનવા માટે પોતાની શરતો લાદી શકે તેમ નહોતા. પરંતુ પંજાબના સિકંદર હયાત ખાન અને બંગાળના ફઝલુલ હકે એમને ઉગારી લીધા. પરંતુ બન્નેએ જિન્ના પર બહુ આકરી શરતો લાદી.

સિકંદર હયાત ખાને શરત મૂકી કે પંજાબની લીગમાં યૂનિયનિસ્ટ પાર્ટીના સભ્યોને પ્રવેશ આપવાનો રહેશે. આમ ખરેખર તો એ લીગનો વાવટો સંકેલી લેવા જેવું હતું. વળી, એ પણ શરત હતી કે પંજાબના મામલામાં લીગ માથું નહીં મારી શકે. એટલું જ નહીં, જિન્નાએ એમના ખરા સમર્થક, શહેરવાસી લીગરોને પણ કાઢી મૂકવાના હતા. લખનઉમાં જિન્ના-સિકંદર કરાર થયા તેના પર ઇકબાલે ટિપ્પણી કરી કે “લીગને સર સિકંદર અને એમના મિત્રોને હવાલે કરી દેવાઈ છે.” બીજા પણ વિરોધના સૂર ઊઠ્યા પણ પંજાબમાં લીગને તાળું માર્યા સિવાય જિન્નાને જે જોઈતું હતું તે મળે તેમ નહોતું.

બંગાળમાં તો એના કરતાંય ભારે કિંમત ચુકવવી પડી. આમ તો પંજાબ કરતાં બંગાળમાં લીગની સ્થિતિ બહુ સારી હતી અને પછી તો વધારે સારી સ્થિતિ ઊભી થઈ. પ્રાઇમ મિનિસ્ટર ફઝલુલ હકની કૃષક પ્રજા પાર્ટીમાંથી કેટલાક સભ્યો હટી ગયા અને હક સરકાર લઘુમતીમાં આવી ગઈ હતી. જિન્નાના નજીકના સાથી નઝિમુદ્દીન લીગના નેતા તરીકે પ્રાઇમ મિનિસ્ટર બની શકે એમ હતા. પરંતુ હકે જબ્બરદસ્ત પત્તું ફેંક્યું. એમણે પોતાને લીગના અંગરૂપ ગણાવ્યા અને લખનઉમાં લીગનું સંમેલન ચાલતું હતું તેમાં પોતાની કૃષક પ્રજા પાર્ટીના સભ્યોને લઈને પહોંચી ગયા. જિન્ના એમને રોકી ન શક્યા. હકે પણ પંજાબમાં થયું તેમ લીગનો કબજો જ લઈ લીધો. હવે નઝિમુદ્દીન એમને હટાવવાની વાત કરી શકે એમ નહોતા. કેન્દ્રમાં જિન્નાને બંગાળ વતી બોલવાનો અધિકાર આપીને હકે બદલામાં એટલું જ વચન આપ્યું કે તેઓ સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીમાં એમની પાર્ટીના મુસલમાન સભ્યોને લીગની નીતિને માનવા સમજાવશે. તે સિવાય બીજી બધી રીતે સભ્યોને જે કંઈ કરવું હોય તે કરવાની છૂટ હતી.

જો કે લીગે પોતાનું બંધારણ કોંગ્રેસના બંધારણને ઉદાહરણ તરીકે સામે રાખીને બનાવ્યું હતું, એ જોતાં જિન્ના કેન્દ્રીય નેતાગીરીના નિર્ણયો પ્રાંતનાં યુનિટો પર લાગુ કરવા તત્પર હતા એમ લાગે છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ હતી કે પ્રાંતો પર કોઈ હુકમ ઠોકી બેસાડાય એમ હતું જ નહીં. એટલે ૧૯૩૮માં નવું બંધારણ બનાવવામાં આવ્યું તેમાં પ્રાંતિક નેતાઓને વધારે સત્તાઓ આપવામાં આવી. લીગની કાઉંસિલમાં પણ આ નવી સ્થિતિનું પ્રતિબિંબ પાડવા કાઉંસિલનો સભ્ય પ્રાંતોમાં છેક નીચેથી શરૂ કરીને ચુંટાય એવી વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવી. આમ જિન્નાએ કંઈ નહીં તો કાગળ ઉપર, લીગ રાષ્ટ્રવ્યાપી સંગઠન હોય એવું ચિત્ર તો બનાવી લીધું.

ઇકબાલની ફૉર્મ્યૂલા

આયેશા જલાલ અહીં એક ધ્યાન ખેંચાય એવી વાત કરે છેઃ ચૂંટણીનાં પરિણામો પછી ઇક્બાલે જિન્નાને “મુસ્લિમ લઘુમતીવાળા પ્રાંતોની અવગણના કરવા”ની સલાહ આપી હતી. જિન્ના માટે આ વિચિત્ર વાત હતી કારણ કે લીગને સફળતા તો માત્ર એ પ્રાંતોમાં જ મળી હતી. એમણે ૧૯૩૯માં આ સૂચન કર્યું અને તે પછી સાત વર્ષે એનો ફોડ પાડ્યોઃ “પણ ભારતનાં બીજાં રાષ્ટ્રો (બીજી કોમો)ને જેમ આત્મનિર્ણયનો અધિકાર છે તે જ રીતે વાયવ્ય ભારત અને બંગાળને પણ આત્મનિર્ણયનો અધિકાર ધરાવતાં અલગ રાષ્ટ્ર (Nations) શા માટે ન ગણી શકાય? અંગત રીતે મને લાગે છે કે આજે વાયવ્ય ભારત અને બંગાળના મુસલમાનોએ લઘુમતીવાળા પ્રાંતોની અવગણના કરવી જોઈએ. મુસ્લિમ બહુમતી અને લઘુમતી, બન્ને પ્રકારના પ્રાંતોના મુસ્લિમો માટે આ જ એક ઉત્તમ રસ્તો છે.”

ઇકબાલને પ્રતીતિ થઈ ગઈ હતી કે લીગે હવે નક્કી કરી લેવું જોઈએ કે એ ભારતના ઉચ્ચવર્ગીય મુસલમાનો સાથે રહેશે કે સામાન્ય મુસલમાનો સાથે? ઇકબાલની નજરે ખરો પ્રશ્ન તો મુસલમાનોની ગરીબાઈ દૂર કરવાનો હતો. ઇકબાલે કહ્યું કે મુસ્લિમ જનસમુદાય માટે ‘ઇસ્લામનો કાનૂન’ લાગુ કરવાથી સામાન્ય મુસલમાન, જે લીગમાં રસ નહોતો લેતો તે પણ એને ટેકો આપતો થઈ જશે. પણ લીગની પાછળ જમીનદારો અને રૂઢિવાદીઓ હતા એટલે ધરમૂળથી ફેરફાર થાય એવા આર્થિક કાર્યક્રમને તો લીગમાં સ્થાન પણ મળી શકે તેમ નહોતું. જિન્ના જેવા ચકોર અને ધર્મનિરપેક્ષ માણસને એ પણ સમજતાં વાર ન લાગી કે ઇસ્લામના કાનૂનનું અર્થઘટન ઉલેમાઓના હાથમાં હોય તો પોતે શું કરે? એમના જૂના મિત્ર મહેમૂદાબાદના રાજાનું કહેવું હતું કે જિન્ના આવા પરંપરાગત ઉપાયોને સંપૂર્ણપણે નકારતા હતા.

કોંગ્રેસ પર પ્રહારો

મુસલમાનોએ પોતાના નેતૃત્વ હેઠળ શા માટે સંગઠિત થવું જોઈએ તેની દલીલો જિન્નાએ વિચારી કાઢી. એ અરસામાં કોંગ્રેસે મુસલમાનો સાથે સંપર્ક વધારવાનું અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. પ્રાંતોના મુસ્લિમ નેતાઓને સમાવવાના એના પ્રયાસ હતા. જિન્નાએ યુક્ત પ્રાંતની રાજકીય સ્થિતિનો દાખલો આપીને કોંગ્રેસ પર પ્રહાર કર્યા કે યુ. પી.માં કોંગ્રેસના પ્રધાનો છડેચોક પોતાના માણસોની તરફેણ કરે છે અને કોઈ મુસલમાન કોંગ્રેસનો ભરોસો ન કરી શકે. હિન્દુ મહાસભાની જોર પકડતી પ્રવૃત્તિ, કોંગ્રેસનો તિરંગો ફરકાવવાનો નિર્ણય, વંદે માતરમનું ગાન, વિદ્યા મંદિર યોજનાઓ અને ગાંધીજીની શિક્ષણ માટેની વર્ધા યોજના (નઈ તાલીમ) વગેરે બધું જ જિન્નાએ “કોંગ્રેસના અત્યાચાર” તરીકે રજૂ કર્યું. એમણે લીગ અને કોંગ્રેસ સમકક્ષ હોવાનો દાવો કર્યો અને કોંગ્રેસની કારોબારી સમિતિને આપખુદશાહી લાદવા માગતી ટોળકી તરીકે ઓળખાવી.

બીજી બાજુ કોંગ્રેસને લાગ્યું કે લીગની ટકી રહેવાની શક્તિનો એનો અંદાજ કાચો રહી ગયો. એણે મુસ્લિમોનો સંપર્ક કરવાનું બંધ કરીને જિન્ના સાથે સંપર્ક કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. કોંગ્રેસ વતી વાતચીત કરવાની જવાબદારી સુભાષ ચંદ્ર બોઝને સોંપાઈ. કોંગ્રેસનો ખ્યાલ હતો કે જિન્ના અને કોંગ્રેસ વચ્ચે સમાધાન થાય તેમાં સુભાષબાબુને અંગત રસ પણ હોઈ શકે, કારણ કે આ સમાધાન બંગાળ માટે પણ અનુકૂળ નીવડે તેમ હતું. પરંતુ જિન્ના આ તબક્કે વાત કરવા તૈયાર નહોતા. એમની શરત હતી કે કોંગ્રેસ એમને મુસ્લિમોના એકમાત્ર અધિકૃત પ્રવક્તા તરીકે સ્વીકારે. સામે પક્ષે એમણે કોંગ્રેસને હિન્દુઓનું એકમાત્ર સંગઠન માનવાની તૈયારી બતાવી, કોંગ્રેસ આ માનવા તૈયાર નહોતી.

અંગ્રેજો સાથે

હવે જે રાષ્ટ્રવાદી પોતાની આખી જિંદગી દરમિયાન અંગ્રેજો સામે લડ્યો તે હવે અંગ્રેજો તરફ જ વળ્યો. જિન્નાએ ઑગસ્ટ ૧૯૩૮માં એ વખતના કાર્યપાલક વાઇસરૉય લૉર્ડ બ્રેબૉર્નની મુલાકાત માગી. લૉર્ડ બ્રેબૉર્નના જણાવ્યા પ્રમાણે જિન્નાનો કહેવાનો અર્થ એ હતો કે બ્રિટિશરો “સેંટર પોતાના હસ્તક” જ રાખે, બ્રિટિશરોએ “મુસલમાનોને મિત્ર માનવા જોઈએ અને કોંગ્રેસના શાસન હેઠળના પ્રાંતોમાં મુસલમાનોનાં હિતોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ” બદલામાં, “મુસ્લિમો સેંટરમાં બ્રિટિશ હિતોનું રક્ષણ” કરે. જિન્નાએ પોતે જ કહ્યું તેમ તેઓ લીગના ભલા માટે જરૂરી લાગે તો “શેતાન સાથે પણ હાથ મિલાવવા તૈયાર” હતા. એ વર્ષના ડિસેમ્બરમાં લીગની વાર્ષિક બેઠકમાં જિન્નાએ કહ્યું કે “સામ્રાજ્યવાદ માટે આપણને પ્રેમ છે એવું નથી, પણ પોલિટિક્સમાં આપણે ચેસબોર્ડની જેમ ચાલ ચાલવી જોઈએ.”

બીજી બાજુ, વાઇસરીગલ લૉજને જિન્નાની વાતમાં બહુ રસ ન પડ્યો. કારણ કે બ્રિટિશ હાકેમોને ફેડરેશનની યોજનાને સફળ બનાવવામાં રસ હતો, જેના જિન્ના આકરા ટીકાકાર હતા. એ જ વ્યક્તિની વાતને ગંભીરતાથી કેમ લેવાય? – અને તે પણ એવી વ્યક્તિ જે દુશ્મન તરીકે ક્ષુલ્લક હોય અને મિત્ર તરીકે હળવા વજનની.

પરંતુ વિશ્વયુદ્ધનાં નગારાં સંભળાવા લાગ્યાં હતા. અને ખરેખર યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું ત્યારે બ્રિટિશ સત્તાનાં કોંગ્રેસ અને લીગ સાથેનાં સમીકરણ બદલાઈ ગયાં.

આગળની રસપ્રદ ઘટનાઓ માટે ૧૫મી તારીખે મળશું.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય :

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.