Gandhi lives on

ગાંધી મરશે નહીં

 આજના દિવસને ‘ગાંધીનિર્વાણ’ દિન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે પણ મને લાગે છે કે ‘નિર્વાણ’ શબ્દ કડવી વાસ્તવિકતાને છુપાવી દે છે. ખરેખર આ ગાંધીની હત્યાનો, એમની શહીદીનો દિવસ છે. ગાંધીજીની પચાસમી પુણ્યતિથિના અરસામાં શ્રી નારાયણભાઈ દેસાઈએ લખેલો એક લેખ આજે પણ તાજો જ છે એટલે એનો મુક્તાનુવાદ પ્રકાશિત કરૂં છું

આ લેખ http://www.mkgandhi.org/articles/gandhi_liveon.htm પર અંગ્રેજીમાં ઉપલબ્ધ છે અને અહીં mkgandhi.orgના આભાર સાથે રજુ કરવાની તક લઉં છું. ( નોંધઃ શ્રી નારાયણભાઈ દેસાઈની ૧૦૮મી અને કદાચ અંતિમ ગાંધીકથાની આજે સાદરા મુકામે આજે ગાંધીની પૂર્ણાહુતિ થશે. -સંદર્ભઃ નિરીક્ષક ૧ફેબ્રુઆરીથી ૧૫મી ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩નો અંક).

xxx

ગાંધીજીની સામાન્ય ‘મોહન’માંથી ‘મહાત્મા’ બનવાની જીવનયાત્રામાં ઘણા વળાંક આવ્યા, પરંતુ આમ જુઓ તો, એમનું જીવન સીધી રેખા જેવું હતું. આ સીધી રેખાની શરૂઆત રામનામમાં એમની અવિચળ શ્રદ્ધાથી થાય છે. ઘરની નોકરાણી રંભાએ એમનામાં રામનિષ્ઠા આરોપી. તે પછી દક્ષિણ આફ્રિકામાં આધેડ વયે મીર આલમની લાઠી માથામાં ઝિંકાઈ ત્યારે પણ એમના હોઠે રામનામનો ઉચ્ચાર કર્યો અને તે પછી પચાસ વર્ષે એમની છાતી ગોળીથી વીંધાઈ ત્યારે પણ એમના મોઢામાંથી ‘હે રામ’ ઉદ્‍ગાર નીકળ્યો. આમ એમના  જીવનના ત્રણ મુખ્ય પડાવ –આરંભ, મધ્ય અને અંત – વખતે રામ અને રામાયણ એમની સાથે જ રહ્યાં. આ દેખાડે છે કે એમનું જીવન સીધી રેખા જેવું હતું અને એમની શ્રદ્ધા દોરા પર સરકતા મણકા જેમ સરકતી આગળ વધી.

ગાંધીજી દક્ષિણ આરિકાથી ભારત પાછા આવ્યા ત્યારે દેશના રાજકારણીઓ માટે ‘જહાલ ( ઉગ્રપંથી) અને મવાળ (નરમપંથી) એવા બે શબ્દો પ્રચલિત હતા.  કેટલાક બંદુક અને બોંબથી સ્વરાજ મેળવવા મથતા હતા. બીજો એક વર્ગ એવો હતો કે જેના માટે સ્વરાજની લડત માત્ર રાજકીય નહોતી, બલ્કે એનું     આધ્યાત્મિક પાસું પણ હતું. ગાંધીએ એમના સત્યાગ્રહમાં આ ચાર જુદાં જુદાં વલણોનો સમન્વય કર્યો. એમણે મવાળોની વિનમ્રતા લીધી અને જહાલોની તીવ્રતા લીધી. વળી ભગત સિંહ અને ખુદીરામ બોઝ જેવાની દેશ માટે સહર્ષ મરી ફીટવાની તૈયારી અને મહર્ષિ અરવિંદની ઉદાત્ત વિચારધારાનો એમાં ઉમેરો કર્યો અને દેશપ્રેમને ઊંચા સ્તરે પહોંચાડ્યો. એમના સત્યાગ્રહમાં પ્રેમનું તત્વ હતું, એટલે જ ગાંધીજી એમના વિરોધી અંગ્રેજોને પણ કહી શક્યા કે તેઓ ભારતને આઝાદ કરે તે એમના માટે પણ સારૂં હતું. એમના સત્યાગ્રહમાં હસતે મોઢે, હોઠે રામનામ સાથે મોતને ભેટવાની તૈયારીનું તત્વ હતું, એમાં સદીઓના ઘોર તમસના અંધકારમાંથી ઊઠીને  સક્રિયતાના રાજસી સ્તરે આવેલી ભારતની જનતાને સાત્વિકતાનું તેજ આપી શકે એવી આધ્યાત્મિક શક્તિ હતી. આપણા દેશના આ ચાર પાયાના સિદ્ધાંતોનો ગાંધીજીએ સમન્વય કર્યો. ગાંધીએ આપણને ભરોસો બંધાવ્યો છે કે “ હું મર્યા પછી પણ મૂંગો નહીં રહું.”

હું દહેગામ તાલુકાના વટવા ગામે ગયો હતો. આ ગામના લોકોની જમીનો અન્યાયી રીતે એમની પાસેથી ઝુંટવી લેવાઈ હતી. આના સામે લોકો શાંતિથી, પણ પૂરા જોશ સાથે સત્યાગ્રહ કરતા હતા. જમીનો ઝુંટવી લેનારા પ્રત્યે પણ એમના મનમાં સદ્‍ભાવ હતો. આ સત્યાગ્રહે મને ગાંધીના કથનનું સત્ય સમજાવી દીધું.

થોડાં વર્ષો પહેલાં સર્વોદય કાર્યકરોએ દાંડીથી સાબરમતી સુધી કૂચ કરી. સરકારે આયોડીનયુક્ત મીઠાને બદલે સાદું મીઠું વાપરવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો તે કેવો ગેરવાજબી છે તે દેખાડવાનો એમનો પ્રયાસ હતો. ગાંધીજીએ ૧૯૩૦માં જે કર્યું તેમાંથી જ ગુજરાત સર્વોદય મંડળને પ્રેરણા મળે  એના પરથી જ સમજી શકાય છે કે ગાંધી હજી મરવા તૈયાર નથી!

અહીંથી ૧૩,૦૦૦ માઇલ દૂર બ્રાઝિલમાં સાઓ પૌલો શહેર છે. એની એક કરોડ સિત્તેર લાખની વસતીમાંથી સિત્તેર લાખ લોકો ઝૂંપડાવાસી છે. બ્રાઝિલના ઉત્તર-પશ્ચિમના પ્રાંતોમાં ભૂખમરાનું સામ્રાજ્ય છે. કેટલાયે ભૂખ્યા લોકો પોતાનો પ્રાંત છોડીને સાઓ પૌલોમાં વસી ગયા.  સુખસુવિધાથી છલકાતા આ શહેરના લોકો તો એવા ગભરાયા કે એમણે છાપાંઓના તંત્રીઓને પત્રો લખીને માગણી કરી કે અનાજના દુકાનદારોને બંદુકનાં લાયસન્સ મળવાં જોઇએ, કારણ કે આ ભૂખ્યા લોકો એમની દુકાનો લૂંટી લે એવી ધાસ્તી છે. આવી નરાતાળ અમાનવીયતાથી ફાધર કુન્સને ભારે માનસિક દુઃખ પહોંચ્યું, કુન્સ પોતે પણ ઝૂંપડામાં જ રહેતા હતા. તેઓ ત્યાંના મુખ્ય ચર્ચમાં ગયા અને ૨૧ દિવસના ઉપવાસ શરૂ કર્યા. પહેલાં તો મોટા ભાગના લોકોએ એમને હસી કાઢ્યા, પરંતુ પછી થોડા માણસો એમની પાસે આવ્યા અને એમની સાથે ઉપવાસમાં જોડાવાની રજા માગી. ફાધર કુન્સે કહ્યું કે કોઈએ મારી સહાનુભૂતિમાં એક દિવસથી વધારે ઉપવાસ ન કરવો. હું તો કહું છું કે જેમને ભૂખ્યા શરણાર્થીઓ માટે ખરી સહાનુભૂતિ હોય એમણે પોતાના ઘર પાસે એક બોર્ડ મૂકવું અને એમને ઘરે જમવા આવવા આમંત્રણ આપવું. એમને કહો કે અમારી પાસે અનાજ હશે ત્યાં સુધી પાંતી પાડીને ખાશું; ખાવાનું ખૂટી જશે ત્યારે અમે પણ તમારી સાથે પ્રાર્થનામાં જોડાઈ જશું. ફાધર કુન્સના ઉપવાસના છેલ્લા દિવસે સાઓ પૌલોનાં દસ હજાર કુટુંબો શરણાર્થીઓને ભોજનમાં ભાગ આપવા તૈયાર થઈ ગયાં હતાં. દુકાનદારોને બંદુકો આપવાનો વિચાર તો ક્યાંય હવામાં ઓગળી ગયો.

આપણને વિશ્વાસ થવો જોઇએ કે ફાધર કુન્સ જેવી વ્યક્તિઓ મારફત ગાંધી જીવે છે.

ઉત્તર ધ્રુવથી માત્ર ૩૦૦ માઇલ દૂર કૅનેડામાં આદિમ અમેરિકનોની એક  ઇન્નસ જાતિ વસે છે. હું ત્યાં ગયો તેનાથી થોડા વખત પહેલાં એક સ્થળે સત્યાગ્રહ થયો હતો. ઇન્નસનો જ એક પ્રતિનિધિ ચાર્લ્સ મને એની કારમાં આ સ્થળે લઈ ગયો. ત્યાં માછીમારોની વસતી છે. આખા વિસ્તારમાં બરફ છે. એ સ્થળે હવાઈ દળનાં વિમાનો કવાયત કરતાં. બહુ જ સ્પીડથી આવે, છેક નીચે ઊતરે, બસ, બોંબ ફેંકવાનું જ બાકી રહી જાય. પણ એના કાન ફાડી નાખે એવા અવાજને કારણે બરફની નીચે રહેતાં માછલાં મરી જતાં હતાં. આથી માણસોને ખાવાની તંગી પડવા માંડી. લોકો માનવશૄંખલા બનાવીને વિમાનઘરના એક માઇલના વિસ્તારની ફરતે ગોઠવાઈ ગયા. એમનો સત્યાગ્રહ સફળ થયો અને ત્યાં નૅટોનાં વિમાનોની કવાયત બંધ થઈ. ગાંધીજીનો પ્રાણ આ સત્યાગ્રહમાં ધબકતો હતો.

ચાર્લ્સ મને લઈને જતો હતો ત્યારે એણે મને મારા જીવન વિશે પૂછ્યું. દેખીતું છે કે મેં એને ગાંધીજીના સાબરમતી આશ્રમ ‘હૃદયકુંજ’માં વીતેલા મારા બાળપણની પણ વાત કરી. મેં કહ્યું કે અમે બધાં બાળકો ગાંધીજી સાથે ફરવા જતાં અને સાબરમતી જેલના  દરવાજાને અડકીને આશ્રમે પાછાં ફરતાં. ઓચિંતી જ ચાર્લ્સે કાર ધીમી કરી નાખી. મેં પૂછ્યું કે શું થયું? ચાર્લ્સે કહ્યુઃ “ચમત્કાર..બસ, ચમત્કાર જ થયો.” મને સમજાયું નહીં. ચાર્લ્સે કહ્યું કે “મને સપનેય ખ્યાલ નહોતો કે ગાંધી સાથે રહી હોય એવી વ્યક્તિને હું કદી પણ જીવનમાં મંળી શકીશ. ગાંધીએ જેના ખભે હાથ મૂક્યો હોય એવી કોઈ વ્યક્તિ મારી કારમાં?! આ ચમત્કાર નથી તો શું છે?”

આમ ગાંધી જીવ્યા જ કરે છે. માત્ર સર્વોદય કાર્યકરોમાં નહીં, દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણામાં.

આજે ભારતની જેમ આખી દુનિયામાં સ્ત્રીઓ જાગૃત થઈ ગઈ છે અને સ્ત્રી હોવાના કારણસર એમને થતા અન્યાય સામે અહિંસક આંદોલનના માર્ગે લડત ચલાવે છે. દલિતો પણ અહિંસક અને શિસ્તબદ્ધ રીતે અન્યાયો સામે લડે છે. હું માનું છું કે આ બધામાં ક્યાંકને ક્યાંક ગાંધીનો શ્વાસ ચાલે છે.

આપણે એમ માનતા હોઇએ કે ગાંધીજીની હત્યાને આટલાં વર્ષો થઈ ગયાં એટલે હવે ગાંધીયુગ તો સમાપ્ત થઈ ગયો, તો એ આપણો ભ્રમ છે. એવું પણ બને કે ગાંધી યુગ કદાચ હવે જ શરૂ થતો હોય. આજે એનં પ્રાથમિક એંધાણૉ જોવા મળે છે. ગાંધીજી હયાત છે; જરૂર છે આપણે પોતે આ વાત ખાતરી પૂર્વક માનીએ.

સામાન્ય રીતે તો ‘સ્વરાજ’નો અર્થ એવો જ થાય કે પોતાનું શાસન. પરંતુ ગાંધીએ કહ્યું કે સ્વરાજ એટલે પોતાના ઉપરનું શાસન. આપણે સ્વરાજની વાત કરતા હોઇએ તો આપણે આપણી જાત પર સૌ પહેલાં કાબુ મેળવવો જોઇએ. પહેલા અર્થમાં સુખોપભોગ અને ઉપભોક્તાવાદી સંસ્કૃતિ છે, તો બીજા અર્થમાં ત્યાગ અને અંતરાત્માની સંસ્કૃતિની ઝલક છે.

ગાંધીજીએ તો છેક ૧૯૦૯માં સૌ પહેલી વાર આ વિચાર વહેતો કર્યો. આજે આ બે સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેનો સંઘર્ષ આપણા જીવનમાં, આપણાં કુટુંબોમાં અને રોજબરોજના જીવનની ઘટનાઓમાં સ્પષ્ટપણે દેખાવા લાગ્યો છે. આ આત્મકેન્દ્રિત સંસ્કૃતિનું બારીકાઈથી વિશ્લેષણ કરવાની જરૂર છે. આજે માણસે બીજા વિશે ફિકર કરવાનું છોડી દીધું છે અને ઝેરી વાયુઓ પેદા કર્યા કરે છે. આવતીકાલનું તો એ વિચારતો જ નથી. માણસ પોતે જ માનવજાતને આત્મહત્યા ભણી લઈ જાય છે. આજે દુનિયાભરના ચિંતકો આ અનિવાર્ય ખતરા તરફ માણસને સજાગ કરવાના પ્રયાસ કરે છે અને મને લાગે છે કે આવતીકાલનો ગાંધી આપણે સાથે પર્યાવરણવાદીની ભાષામાં વાત કરશે.

 

%d bloggers like this: