“How does the water feel?”

નદીમાં એક મોટી ઉંમરની માછલી તરતી જતી હતી. રસ્તામાં એને બે કિશોર વયની માછલીઓ મળી.

“નમસ્તે, માસી”

“નમસ્તે છોકરીઓ, કેમ છો? પાણી કેવું લાગે છે?”

બન્ને કંઈ સમજી ન શકી અને હસી નાખ્યું અને આગળ વધી ગઈ, માસીબા પણ પોતાને રસ્તે આગળ વધ્યાં. બન્ને છોકરીઓએ પાછળ વળીને જોયું. આ પાણી તે વળી શું? માસીની ડાગળી ચસકી ગઈ છે કે શું?

*****

આપણી આસપાસ જે વાતાવરણ હોય છે એનાથી આપણે એટલા ટેવાઈ જતા હોઈએ છીએ કે આપણને એ પણ ખબર નથી હોતી કે આપણે એમાં જ વહીએ છીએ. આપણને બધું સ્વાભાવિક લાગે છે. કોઈ એના વિશે પૂછે તો આપણે એને ઈડિયટ માની લઈએ. દાખલા તરીકે આપણા દેશમાં બેરોજગારીની વાત કરીએ. બેરોજગારી એટલી બધી સ્વાભાવિક લાગતી હોય છે કે આપણે બેરોજગારી શા માટે છે અને

એને ખરેખર દૂર કરી શકાય કે કેમ, એવો સવાલ પણ પૂછતા નથી હોતા. કદાચ દૂર કરી શકાતી હોય, પણ આપણે પોતે જ એ માનવા તૈયાર નથી થતા. રોજગારનો આધાર આર્થિક નીતિઓ પર હોય છે. આર્થિક નીતિઓ એવી હોય કે બેરોજગારીને ટાળી ન શકાય, તો આપણો સવાલ એવી આર્થિક નીતિ સામે હોવો જોઈએ, પણ આપણે એ સવાલ પૂછતા નથી. જેમ બે નાની વયની માછલીઓને એટલી હદ સુધી પાણી સ્વાભાવિક લાગ્યું કે એમને એના અસ્તિત્વની પણ પ્રતીતિ નહોતી થતી, તેમ આપણને પણ આર્થિક નીતિઓની પ્રતીતિ નથી થતી.

માત્ર બેરોજગારી નહીં, ગરીબાઈ પણ આપણને બહુ સ્વાભાવિક લાગે છે. આપણે માનીને ચાલીએ છીએ કે માણસ ગરીબ પણ હોય અને શ્રીમંત પણ હોય. આ સ્થિતિને આપણે સમસ્યા તરીકે નથી અનુભવતા. આપણી આસપાસના વિચારો, પરંપરામાંથી મળેલા વિચારો અને ટેવોએ ઊભી કરેલી માયાજળ એવી છે કે “અમુક માણસો જ ગરીબ કેમ છે?” એવો કોઈ સવાલ પૂછે તો આપણે પણ માની લઈએ કે માછલીમાસીની જેમ એની પણ ડાગળી ચસકી ગઈ હોવી જોઈએ.

ગરીબાઈની વાત કરીએ તો આપણો જવાબ એ જ હોય કે “જેનાં જેવાં નસીબ”. સાંભળનારને પણ કશું અસ્વાભાવિક ન લાગે. આપણે “નસીબ”ની વાતથી એટલા ટેવાયેલા છીએ કે એની વ્યાખ્યા પણ કદી પૂછતા નથી; તે એટલી હદે કે આપણે પોતે – બીજા નહીં, આપણે પોતે – અમુક વસ્તુ માટે યોગ્ય હોવા છતાં ન મેળવી શકીએ તો પણ નસીબને નામે ચડાવીને જાતને આશ્વાસન આપી દેતા હોઈએ છીએ. કોઈ પૂછે કે “એમાં નસીબ ક્યાં આવ્યું?” તો આપણે મનમાં જ બબડીએ. “નસીબ નહીં તો બીજું શું?ઈડિયટ સા…!”

દાનપુન પણ આપણા માટે એવું જ પાણી છે કે જેના વિશે આપણે ફરી વિચાર નથી કરતા. એ પણ બહુ સ્વાભાવિક લાગે છે. હવે આમ વિચારો તો દાન સામાજિક અને આર્થિક અસમાનતાની નિશાની છે, એટલું જ નહીં, આ અસમાનતાની વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવા માટે આપણે શોધી કાઢેલો માર્ગ છે. એમાં દાન આપનાર અને લેનાર બન્ને સંડોવાયેલા છે. લેનાર માને છે કે આ વ્યવસ્થા સારી છે અને આપનાર માને છે કે દાન આપવું એ એનું ધાર્મિક કર્તવ્ય છે. એનાથી એને પુણ્યલાભ થાય છે. બસ, આ વ્યવસ્થા ચાલ્યા કરે છે. દાન લેનાર પણ એને આર્થિક અન્યાયી વ્યવસ્થા નથી માનતો. આમ બન્નેના દૃષ્ટિકોણ એક થઈ જાય છે. પાણી છે કે નહીં એ પણ વિચારવાની માછલીઓને પણ ક્યાં જરૂર પડે છે?

આપણી સામાજિક વ્યવસ્થા જોઈ લો. એક જ સમાજના, એક જ ધર્મના લોકોમાં ઊંચનીચ કેમ હોઈ શકે? આમ છતાં એવું છે. આપણે અમેરિકાની ગુલામીની વાત કરીએ પણ આપણી પોતાની વર્ણવ્યવસ્થામાં તો એક આખો વર્ગ બીજા આખા વર્ગનો ગુલામ છે! અમેરિકામાં વ્યક્તિગત માલિકનો વ્યક્તિગત ગુલામ હતો. માલિક ગુલામને વેચી નાખે તે પછી એના પર નવા માલિકનો અધિકાર સ્થપાતો. પણ આપણે ત્યાં શું છે? વેચસાટની વ્યવસ્થાને બદલે આપણે જન્મનો આધાર લીધો એટલે આજે એ સ્થિતિ છે કે એ વર્ગના માણસો મરેલી ગાય લઈ જતા હોય તો આપણે એમને છડેચોક મારીએ અને એ લોકો નક્કી કરે કે હવેથી મરેલાં જાનવર ન ઉપાડવાં, તો પણ આપણે એમને મારીએ. માર ખાનારના ટેકામાં કોઈ બોલે ત્યારે આપણી આસપાસનું પાણી ડહોળાઈ જાય; આપણને એમાં રાજકારણ દેખાય કે મત લેવા માટે કૂદ્‍યા છે. બસ, વ્યવસ્થામાં કંઈ ખામી છે કે નહીં, એ વિચાર ન આવે.

વિજ્ઞાનની જ વાત લો. આપણે માનીએ છીએ કે આપણા દેશમાં પહેલાં વિજ્ઞાનનો બહુ સારો વિકાસ થયો હતો. આપણે ત્યાં વિમાનો બનતાં, આપણે આઇન્સ્ટાઇનથી પહેલાં સાપેક્ષવાદ શોધ્યો. આપણે આયુર્વેદનો વિકાસ કર્યો. શલ્યચિકિત્સા પણ આપણે શોધી. ખગોળશાસ્ત્ર તો આપણી જ દેન. જેવું કંઇ નવું શોધાય, આપણે વેદ ખોલીને બેસીએ (તે પહેલાં નહીં). જૂઓ, આ તો અહીં છે… મંત્ર નંબર, પાનું નંબર…ઇતિ સિદ્ધમ્‍. સૌ આ મહાનુભાવોનાં નામ જાણતા હોય. પૂછી જૂઓ, સૌને ખબર હશે – આર્યભટ્ટ, ભાસ્કરાચાર્ય, વરાહમિહીર, ચરક, સુશ્રુત….હજી કોઈ નામ છે? યાદ નહીં આવે. ચરક અને સુશ્રુત ક્યારે થઈ ગયા? ખબર નહીં. આર્યભટ્ટ અને ભાસ્કરાચાર્ય ક્યારે થઈ ગયા? ખબર નહીં. એમના વચ્ચે કેટલાં વર્ષોનો ગાળો હતો? ખબર નહીં. એ બન્ને વચ્ચેનાં વર્ષોમાં આપણા ગણિતની સ્થિતિ શું હતી? ખબર નહીં. આવા સવાલો પૂછનારની ડાગળી ચસકી ગયેલી માનીએ.

આપણે રાજાશાહીમાં માનીએ. એટલે લોકશાહીમાં પણ રાજાઓનું સર્જન કરીએ. કુટુંબો સત્તા સંભાળે. વંશપરંપરા આપણને સ્વાભાવિક લાગે. એક જણ નેતા બને તો એના દરેક કુટુંબીને આપણે નેતા બનવાને લાયક માનીએ. ઇંદિરા પછી રાજીવ અને પછી રાહુલ. મુલાયમ સિંહ પછી અખિલેશ અને પછી ગૃહ યુદ્ધ – Palace coup. આપણે તાલ જોયા કરીએ. લંડનમાં વડા પ્રધાનના દીકરાને અતિ ઝડપે કાર ચલાવવા માટે દંડ થાય તો આપણે ત્યાં પણ એ ન્યૂઝ બને. તે પછી આપણે ત્યાં એવું કેમ નથી થતું એ વિચાર પણ લાંબો વખત ન ટકે. આમ કેમ? કારણ કે એ તો આપણા પાણીમાં નાનું વમળ માત્ર હોય છે. રાજાશાહીમાં રાજકુમારને કંઈ સજા થાય?

હવે ખરેખર રાજા ન હોય તો આપણે કોઈને હૃદયના રાજા બનાવી દઈએ. હૃદય સમ્રાટ કહી દે કે આપણા દેશમાં પણ અંગોને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરવાની વિદ્યા હતી. બસ, એ કેમ ખોટું હોય? આપણે બસ, તાલ મિલાવ્યા કરીએ. સાચી વાત એ છે કે સમ્રાટો હતા ત્યારે પણ એ પોતે કદી વાંચતા નહીં. એમનું કામ તો લડાઈઓ કરવાનું અને નિર્દોષોનાં લોહી રેડવાનું રહેતું; વાંચવાનો સમય ક્યાંથી મળે? દારા શિકોહ વાંચતો અને ઔરંગઝેબ માનતો. દારા શહેનશાહ ન બન્યો. વાંચવાનું કામ કરનારો એક ખાસ વર્ગ હતો. આમાં આપણને કંઈ ખોટું પણ નથી લાગતું હોતું. આમ જ હોય ને! જે વ્યવસ્થા ચાલી આવે છે તે આપણા પૂર્વજોએ બનાવેલી છે. એમાં તો કંઇ ખોટું હોય જ નહીં.

ગીતામાં કૃષ્ણે કહ્યું: सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज…अहं त्वा सर्वपापेऽभ्यो मोक्षयिष्यामि…मा शुच. બધાં જ કર્તવ્યોનો ત્યાગ કર અને માત્ર મારા શરણમાં આવ. હું તને બધાં પાપોથી મુક્તિ અપાવીશ. તું વિચાર ન કર. मा शुच…

આખી ગીતા ભૂલી ગયા પણ આ मा शुच આપણને બહુ ફાવી ગયું છે. ઉત્ક્રાન્તિમાં જે અંગ નકામું જણાયું તે ખરી પડ્યું. મગજનું કામ વિચારવાનું છે. એ કામ કરવાની જ જરૂર ન હોય તો ઉત્ક્રાન્તિમાં આગળ જતાં શું થશે તે આપણે સમજી શકીએ છીએ.

૦-૦-૦

બે નાની માછલીઓએ પણ પછી વિચાર્યું. એમને લાગ્યું કે વાત સાચી. આપણે પાણીમાં જ છીએ. બીજા દિવસે માછલીમાસી ફરી મળ્યાં. બન્ને બહેનપણીઓએ કહ્યું, “માસી તમારી વાત સાચી. અમે પાણીમાં છીએ એ વાત મગજમાં સળવળતી પણ નહોતી. હવે તો સમજાય છે કે પાણીમાં પ્રદૂષણ પણ છે.”

-=-=-=-

Congratulations Sri Lanka……. for eradicating Malaria in toto

શ્રીલંકાએ મૅલેરિયાને સંપૂર્ણ દેશવટો આપી દીધો છે. ગયા સોમવારે (પાંચમી સપ્ટેમ્બરે) વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ શ્રીલંકાની આ સિદ્ધિની જાહેરાત કરી. મૅલેરિયા ચેપથી ફેલાય છે એટલે શ્રીલંકાએ ૨૦૧૨થી સતત એ વાત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું કે જ્યાં એક વાર મેલેરિયા થયો હોય ત્યાં બીજી વાર ન ફેલાય. આમ સતત ત્રણ વર્ષ સુધી શ્રીલંકામાં મૅલેરિયાએ દેખા ન દેતાં વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ એને મૅલેરિયામુક્ત દેશ તરીકે પ્રમાણપત્ર આપ્યું છે. શ્રીલંકા માટે ચિંતાની વાત એ હતી કે મેલેરિયા બીજા દેશમાંથી ન આવે. શ્રીલંકામાં LTTE સાથેના ગૃહયુદ્ધ પછી હજારોની સંખ્યામાં શ્રીલંકન તમિળો ભારતમાં શરણાર્થી બનીને આવ્યા હતા. એમાંથી પાછા જનારા મૅલેરિયા સાથે ન લઈ જાય એ મોટી સમસ્યા હતી.

મૅલેરિયા ‘વેક્ટર-બૉર્ન ડિસીઝ’ (રોગવાહક દ્વારા થતો રોગ) છે. એમાં એવું બને છે કે એક વાર મૅલેરિયા થયા પછી પરોપજીવી વિષાણુઓ રહી જતાં હોય છે. શ્રીલંકામાં જે વિસ્તારમાં મૅલેરિયાનો પ્રકોપ ન હોય ત્યાં પણ આખી વસ્તીની તપાસ કરવામાં આવી અને એમાં માત્ર રોગવાહક નહીં, બચીગયેલાં વિષાણુ પર પણ હુમલો કરવામાં આવ્યો. આમ એક પછી એક જુદા જુદા વિસ્તારોમાંથી મૅલેરિયા%e0%aa%aa%e0%ab%8d%e0%aa%b2%e0%aa%be%e0%aa%9d%e0%ab%8d%e0%aa%ae%e0%ab%8b%e0%aa%a1%e0%aa%bf%e0%aa%af%e0%aa%ae-%e0%aa%ab%e0%ab%89%e0%aa%b2%e0%ab%8d%e0%aa%b8%e0%ab%80%e0%aa%aa%e0%ab%87%e0%aa%b0%e0%aa%aeએ વિદાય લીધી. આમ તો ૧૯૬૩માં જ શ્રીલંકામાં માત્ર ૧૭ કેસ નોંધાયા હતા, આથી એમને થયું કે કામ થઈ ગયું પણ એ દરમિયાન સામાન્ય મચ્છરોનો ઉદ્વિકાસ થયો અને એમણે DDT સામે અવરોધ શક્તિ વિકસાવી લીધી. તે સાથે ‘પ્લાઝ્મોડિયમ ફૉલ્સીપેરમ’ (બાજુનાં ચિત્રમાં) વિષાણુએ પણ ક્લોરોક્વીન સામે ક્ષમતા મેળવી લીધી. આથી, એને મેલેરિયાને સંપૂર્ણ જાકારો આપવામાં બીજાં ૩૭ વર્ષ લાગી ગયાં.

ભારતમાં સ્થિતિ શી છે?

ભારતનું કદ શ્રીલંકા કરતાં બહુ મોટું છે એટલે આ બાબતમાં સરખામણી ન થઈ શકે. આમ છતાં, આપણે ત્યાં જાગૃતિનું પ્રમાણ પણ ઓછું રહ્યું તે પણ હકીકત છે. ૨૦૦૦ના વર્ષમાં મેલેરિયાએ દેશમાં ૨૦ લાખ લોકોનો ભોગ લીધો હતો. તે પછીનાં પંદર વર્ષમાં સ્થિતિ સુધરી છે અને ૨૦૧૫માં મૃત્યુનો આંકડો ૧૧ લાખ રહ્યો. આમ છતાં દક્ષિણ-પૂર્વમાં મેલેરિયાના કેસો બને છે તેમાંથી ૭૦ ટકા કેસો ભારતમાં નોંધાય છે. પ્લાઝ્મોડિયમ વાઇવૅક્સના ૮૦ ટકા કેસો માત્ર ત્રણ દેશોમાં મળે છે અને તેમાં એક દેશ ભારત છે. આપણે મેલેરિયાના નામથી ગભરાતા નથી એટલે એની ગંભીરતા પણ સમજાતી નથી.

હવે ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬માં સરકારે National Framework for Elimination of Malaria in India દસ્તાવેજ પ્રકાશિત કર્યો છે, એનું લક્ષ્ય ૨૦૩૦ સુધીમાં મેલેરિયાની નાબૂદીનું છે. એવું નથી કે દેશમાં મેલેરિયા વિરુદ્ધના સંઘર્ષમાં કશું જ નથી થયું પરંતુ માત્ર લોકોના સ્તરે નહીં, સરકારના સ્તરે પણ આ મુદ્દા પર બહુ ચીવટથી કામ નથી થયું.

ગયા વર્ષના નવેમ્બરમાં પૂર્વ એશિયાના ૧૮ દેશોના વડા પ્રધાનો (કે રાષ્ટ્રપnational-framework-for-elimination-of-malaria-in-india-%e0%aa%a6%e0%aa%b8%e0%ab%8d%e0%aa%a4%e0%aa%be%e0%aa%b5%e0%ab%87%e0%aa%9c%e0%aa%ae%e0%aa%be%e0%aa%82%e0%aa%a5%e0%ab%80-%e0%aa%86%e0%aa%9c%e0%aa%a8તિઓ) મલયેશિયાના ક્વાલાલુમ્પુરમાં મળ્યા. વડા પ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી પણ એમાં સામેલ થયા હતા. એમાં વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની  ‘ગ્લોબલ ટેકનિકલ સ્ટ્રૅટેજી ફૉર મૅલેરિયા ૨૦૧૬-૨૦૩૦ની ચર્ચા થઈ અને ઍશિયા-પૅસિફિક લીડર્સ ફોર મૅલેરિયાઍલાયન્સ (APLMA) નામની પહેલ કરવામાં આવી. ભારતનો કાર્યક્રમ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની આ ‘સ્ટ્રૅટેજી’ પ્રમાણે ઘડવામાં આવ્યો છે.

ઉપરોક્ત દસ્તાવેજમાંથી લીધેલો આલેખ અહીં આપ્યો છે. એ દેખાડે છે કે ૨૦૦૦ના વર્ષ સુધી દેશમાં બહુ મોટા વિસ્તારમાં મેલેરિયાનો ઉપદ્રવ હતો. ૨૦૧૪માં એમાં સારોએવો ઘટાડો થયો છે, પરંતુ, એનો અર્થ એ નથી કે આ વિસ્તારોમાં ફરી મેલેરિયા પ્રવેશી નહીં શકે. આના માટે શ્રીલંકામાં જે કાળજીથી સતત કામ કરવામાં આવ્યું છે તે જ રીતે અહીં પણ કામ કરવું પડશે; એટલે માત્ર મેલેરિયાની સંભાવનાવાળા પ્રદેશો નહીં પણ આજે જ્યાં મૅલેરિયા નથી ત્યાં સતત ત્રણ વર્ષ સુધી નજર રાખવી પડશે. (આલેખમાં – API એટલે Annual Parasite Incidence અથવા પરોપજીવી વિષાણુના હુમલાનો વાર્ષિક દર. લાલ રંગ સૌથી વધારે કેસોનો પ્રદેશ છે. આ આંકડા દર ૧૦૦૦ની વસ્તીમાં નોંધાયેલા કેસોના છે).

સ્વચ્છતા અભિયાન

દેશમાં છેલ્લા બે વર્ષથી સ્વચ્છતા અભિયાન ચાલે છે. અથવા ચાલે છે એવી વાતો સંભળાય છે. પરંતુ સ્વચ્છતાના અભાવમાં જ મૅલેરિયા થાય છે. વ્યક્તિગત રીતે સફાઈના પ્રયાસો બહુ મહત્ત્વના છે પણ જો ઘર પાસે ગંદા પાણીની નીકો વહેતી હોય એની સફાઈ મ્યૂનિસિપાલિટીએ કરવાની હોય છે. એની સફાઈમાં એકલદોકલ નાગરિક કંઈ ન કરી શકે; બહુ બહુ તો પત્રો લખીને ફરિયાદો કરી શકે, પરંતુ મચ્છરો ખુલ્લી ગટરોનાં પાણીમાં જ થતા હોય છે. એના પ્રત્યે સરકારી તંત્ર સજાગ ન હોય ત્યાં સુધી મૅલેરિયા અને એવી બીજી બીમારીઓને દૂર રાખવાનું શક્ય નથી.

આ દેશને ઘણી બધી બાબતોથી મુક્ત કરવાના નારા સંભળાતા રહે છે. ક્યારેક મૅલેરિયામુક્ત ભારતનો નારો પણ બધા જ પક્ષો સાથે મળીને આપે તો ધરપત રહે કે ૨૦૩૦માં દેશ મૅલેરિયાને દેશવટો આપવામાં સફળ થશે.

૦_- ૦_- ૦

The Cow and the calf return……

આજે રજૂ કરું છું એક પ્રેરક કથા. The Hindu અખબારના ૧૬ ઑગસ્ટ ૨૦૧૬ના અંકમાં પ્રોફેસર શ્રીધર વિણ્ણકોટાનો એક લેખ પ્રકાશિત થયો છે.

પ્રોફેસર શ્રીધર વિણ્ણકોટાલેખક પોતે સૈદ્ધાંતિક ભૌતિક્શાસ્ત્રી છે. આંધ્રપ્રદેશનું વિજયવાડા એમનું જન્મસ્થાન છે પણ હવે ચેન્નઇમાં સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્ર શીખવે છે. એમને સાહિત્યમાં પણ ઘણો રસ છે અને The Hindu, One Sentence Poems, Right Hand Pointing, Shot Glass Journal, The Triggerfish Critical Review, The Backlash Journal વગેરેમાં એમની સાહિત્યિક ગદ્યપદ્ય રચનાઓ પ્રકાશિત થતી રહે છે.

મેં એમને વિનંતિ કરીને અનુવાદની પરવાનગી માગી અને એમણે તરત સંમતિ આપી દીધી. પરંતુ અહીં જે પ્રસ્તુત છે તે અનુવાદ નથી પણ એ લેખના આધારે મેં કરેલી રજૂઆત છે. મૂળ લેખની ભાવના સાથે અન્યાય ન થાય તેની મેં બને તેટલી કાળજી લીધી છે પરંતુ કોઈ ખામી રહી ગઈ હોય તો તેના માટે હું પોતે જ જવાબદાર હોઈશ. (અહીં) ક્લિક કરવાથી મૂળ લેખ અંગ્રેજીમાં વાંચી શકાશે.

દી.ધો.

(મૂળ કથાઃ

એક હતી ગાય. એ પુણ્યકોટિ ગાય હતી. એને એક વાછરડું હતું. મા દરરોજ સવારે જંગલમાં ચરવા જતી ત્યારે વાછરડાને એકલું મૂકીને જતી અને સાંજે પાછી આવીને ધવડાવતી. એક વાર ગાય પાછી ફરતી હતી ત્યારે રસ્તામાં એને વાઘ મળ્યો. વાઘ કહે, “તને ખાઉં”. પુણ્યકોટિ ચિંતામાં પડી ગઈ. “અરરર…આ મને છોડશે નહીં અને ખાઈ જશે તો મારા બચ્ચાનું શું?” એણે વાઘને કહ્યું કે, “ભલે તું મને ખાઈને તારું પેટ ભરે, પણ મને એક વાર ઘરે જઈ આવવા દે, મારું બચ્ચું ભૂખ્યું હશે એને પેટ ભરાવીને પાછી આવીશ, પછી તું મને ખાઈ લેજે.” વાઘને મનમાં થયું તો ખરું કે શિકાર હાથમાંથી છૂટી જશે, તો પણ એને લાગ્યું કે ચાલો વિશ્વાસ રાખીએ. કદાચ પાછી આવે પણ ખરી. એણે ગાયને જવા દીધી.

પુણ્યકોટિ ઘરે પહોંચી. એને જોઈને બિચારું વાછરડું હર્ષથી ઉછળવા લાગ્યું અને ચસચસ ધાવવા લાગ્યું. એ ધરાઈ ગયું ત્યારે ગાયે એના માથાને ચાટતાં વાઘની વાત કરી. મા ચાલી જશે તે જાણીને બચ્ચું રડવા લાગ્યું અને બોલ્યું, ”મા, તારા વિના હું શું કરીશ? એના કરતાં તો હું પણ તારી સાથે આવું છું. ભલે ને, વાઘ મને પણ ખાઈ જાય.” પુણ્યકોટિને લાગ્યું કે બચ્ચાની વાત બરાબર છે.

બન્ને જંગલમાં પહોંચ્યાં ત્યારે વાઘ રાહ જોતો હતો. મા-દીકરાને જોઈને એને આશ્ચર્ય થયું કોઈ શિકાર પાછો કેમ આવે? એણે ગાયને કહ્યું તું વચનપાલનમાં બહુ પાકી છે. હું બહુ પ્રભાવિત થયો છું. તમારા જેવાં પ્રાણીઓ તો અમારું ભોજન છે એટલે તમને મારીને અમને પાપ ન લાગે, પણ તને મારીશ તો મને જરૂર પાપ લાગશે. એ ઊઠીને ચાલ્યો ગયો. પુણ્યકોટિ દીકરા સાથે ઘેર પાછી ફરી.)

વાર્તા અહીં પૂરી થાય છે પણ જેમને આવો અનુભવ થયો હોય તે ઘરે જઈને પણ એના વિશે વાત ન કરે? એ તો બને જ નહીં. અહીંથી વાર્તા આગળ વધે છે…

Cow goes back to the tiger with her calf
(ચિત્રઃ કેશવ)
૦-૦-૦

પુણ્યકોટિ અને એનો દીકરો બન્ને સ્તબ્ધ હતાં મોતના મુખમાંથી પાછાં આવ્યાં હતાં. પુણ્યકોટિ ઊંડા વિચારમાં ડૂબેલી હતી. દીકરાના પ્રશ્ને એને ઢંઢોળી.

“મા, વાઘ પણ જંગલમાં આપણા જેમ ઘાસ કેમ ન ચરી શકે?”

“દીકરા, ભાગવાનની એવી મરજી હોત તો એને વાઘને તીણા નહોર અને ધારદાર દાંત ન આપ્યા હોત. જો ને, ભગવાને આપણને એવાં બનાવ્યાં છે કે આપણે પ્રાણીઓને મારી કે ખાઈ ન શકીએ.”

“પણ મા, તોય એક ફેર છે,” દીકરાએ દલીલ કરી, “વાઘ તો જીવતાં પ્રાણીઓને ખાય છે, આપણે કંઈ એમ નથી કરતાં.”

“ના. આપણા અને વાઘ વચ્ચે કંઈ ફેર નથી. આપણે ઘાસપાંદડાં ખાતાં હોઈએ છીએ ત્યારે એમનેય દુઃખ થતું હશે, કોને ખબર?

પણ દીકરાને સંતોષ નહોતો. એણે કહ્યું, “ તો પણ, આપણે ક્યાં ઘાસની હત્યા કરીએ છીએ?”

“એવું નથી. આપણે પણ વનસ્પતીને મારીએ જ છીએ. અંતર એટલું કે એ પોતાનો બચાવ નથી કરી શકતી. ધાર કે એ પણ બચવા માટે ભાગવા લાગે તો આપણે પણ એને જેમ તેમ કરીને પકડીને પેટમાં પધરાવશું! એની જરાય દયા નહીં ખાઈએ.” પુણ્યકોટિએ આગળ ચલાવ્યું, “અને આમ જોવા જઈએ તો આપણને તો આપણું ભોજન જરા સહેલાઈથી મળી જાય છે; વાઘને જૂઓ, બિચારાને કેટલી મહેનત કરવી પડે છે. વળી, એનાંય બચ્ચાં હોય છે, એમને શું ખવડાવે?,

દીકરો હજીયે મચક આપવા તૈયાર નહોતો. “પણ ઝરખ જેવાં પ્રાણી શા માટે માંસ ખાય? એ તો કોઈને મારવાની મહેનત નથી કરતાં.

“ અરે મારા દીકરા, ઝરખ તો જે કામ કરે છે તે કરવા તો કોઈ તૈયાર નથી થતું. કોઈ ખવાઈ ગયેલું, કોહવાતું પ્રાણી પડ્યું હોય તેની સફાઈ કોણ કરે. બહુ સૂગ ચડે એવું પણ બહુ ઉમદા કામ તો ઝરખ કરે છે.આપણે પોતે જે કામ ન કરતા હોઈએ તેની કદર પણ કરી શકીએ અને એ કામ કરનારા તરફ તિરસ્કારથી જોતા હોઈએ છીએ. ઝરખ ખેતરમાં ઘુસે તો માણસ એના તરફ ચીડથી જૂએ છે અને એની જીવતાં ખાલ ઊતારવા તૈયાર થઈ જાય છે.”

“પણ બધાં પ્રાણી શાકાહારી હોત તો કેવું સારું થાત. જીવન કેવું શાંતિથી વીતતું હોત !” દીકરાએ તર્ક લડાવ્યો.

મા જાણે આના માટે તૈયાર હતી. “બધાં પ્રાણી વનસ્પતી પર જીવતાં હોત તો થોડા જ વખતમાં આપણે આખી વનસ્પતી સૃષ્ટિ ચટ કરી નાખી હોત. કોઈનેય ખાવાનું ન મળતું હોત. અને કોણે શું ખાવું અને શું ન ખાવું તે કહેનાર આપણે કોણ?”

“પણ શાસ્ત્રોમાં કહ્યું છે ને કે આપણે પવિત્ર છીએ?” દીકરાએ નવી દલીલ કરી.

“ દીકરા મારા. પવિત્રતાથી મોટો કોઈ ભાર નથી. આપણે જન્મથી પવિત્ર નહોતાં. એ બિરુદ મળે તેવું આપણે કશું કર્યું પણ નથી. માણસે આપણા રૂપ અને સ્વભાવને જોયાં. આપણો દેખાવ જ એવો છે કે જાણે આપણે બધાંથી અલિપ્ત છીએ. જાણે બીજા લોકનાં. આપણે કોઈને નુકસાન પણ પહોંચાડવા નથી માગતાં. આ જોઈને માણસે પોતાના સ્વાર્થ માટે આપણા પર પવિત્રતા ઠોકી બેસાડી છે.”

૦-૦-૦

“પણ મા, તું જતી નહીં. અમે તને બહુ પ્રેમ કરીએ છીએ.” “ નહીં જાઉં, મારાં બાળુડાંઓ. પણ એટલું યાદ રાખજો કે જે જાયું(જન્મ્યું) તે જાય. વાઘ ખાઈ જાય તો તે કુદરતની વ્યવસ્થા છે. વાઘ આપણા પર નભે છે. આપણે વનસ્પતી પર. વનસ્પતી જમીન પર. જમીન વરસાદ પર. વરસાદ વાદળાં પર. અને વાદળાં નદી પર નભે છે. આ નદીઓ આપણાં જંગલો પર નભે છે…

“પણ વાઘ અને ઝરખ જંગલમાંથી બહાર ન આવે તો? ગામમાં આવીને માણસને શા માટે મારે છે”

“એ આપણો શિકાર કરે છે, કારણ કે એમનાં જંગલોનો પણ કોઈ શિકાર કરે છે…”

“જંગલનો શિકાર? કોણ કરે છે?

“માણસ…એ જ માણસે આપણાને પવિત્રતા ઓઢાડી છે. હું આજે છું, કાલે નહીં હોઉં, પણ આ માણસથી ચેતીને રહેજો…!

૦-૦-૦

(ખાસ ઉલ્લેખનીય વાત એ છે કે લેખક પ્રોફેસર શ્રીધર વિણ્ણકોટા પોતે શાકાહારી છે!)

૦=૦૦=૦