A Short Story from Pakistan

વેબગુર્જરી પર પ્રસ્તુત એક પાકિસ્તાની વાર્તાઃ

પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં: મૈનૂ લૈ ચલે બાવલા લૈ ચલે વે…

-ખદીજા મસ્તૂર

લેખકનો પરિચયખદીજા મસ્તૂરનો જન્મ ૧૯૨૭માં લખનઉમાં થયો. પહેલી વાર્તા એમણે ૧૫ વર્ષની વયે ૧૯૪૨માં લખી. પાકિસ્તાનના સાહિત્ય ક્ષેત્રમાં એમણે પાંચ વાર્તાસંગ્રહ અને બે નવલકથાઓનો ફાળો આપ્યો છે. ૧૯૮૨માં એમનું અવસાન થયું.

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક – સાક્ષી પ્રકાશન,એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ -નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

‘પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

સંપાદકઃ નંદકિશોર વિક્રમ

પ્રકાશનઃ ૨૦૦૯ (c) પ્રકાશક


મૈનૂ લૈ ચલે બાવલા લૈ ચલે વે…

-ખદીજા મસ્તૂર

પાતળી મોરીમાં પાણીની ધાર કમને વહેતી હતી. એની ઉપર સાબુનાં ફીણ ઓશીકાની ખોળ જેમ ચડી ગયાં હતાં. એ હજી અંધારા બાથરૂમમાંથી નહાઇને નીકળ્યો હતો અને વાળ પર ટુવાલ ઘસતો તડકામાં આરામખુરશી પર બેઠો જ હતો કે એનું ધ્યાન પાણીની પરાણે વહેતી ધાર પર ગયું. આવી જ ધાર એણે પહેલાં પણ જોઈ હતી અને એના દિલોદિમાગ પર એ છવાઈ ગઈ હતી. શરૂઆતમાં તો એ બીજું કંઈ વિચારી જ ન શકતો, પછી ધીમે ધીમે એ ભુલાવા લાગ્યું હતું. આજે ફરી પાણીની ધાર પર સાબુનાં ફીણ જોઈને બધું તાજું થઈ ગયું. એના મનમાંથી અગણિત ‘આહ’ નીકળતી રહી. એવું નથી કે એણે એના કરતાં પણ વધારે ખોફનાક ઘટનાઓ જોઈ નહોતી. એવી ઘટનાઓ કે પથ્થર પણ પીગળી જાય. પરંતુ પેલાં સાબુનાં ફીણવાળી ધાર જેટલી અસર કદી નહોતી થઈ.

શહેરના ચહેકાટને મોતના રાક્ષસે ગળી લીધો હતો. જીવન ખૂણેખાંચરે ભરાઈને ડૂસકાં ભરતું હતું. ઉજ્જડ, વેરાન શહેર ફરી કદી વસી શકશે એમ લાગતું નહોતું. મોત કહેતું હતું કે મારી ચુંગાલમાંથી હવે કોઈ બચી જાય એ વાતમાં માલ નથી. પરંતુ રાહત સમિતિના સાથીઓને લાગતું હતું કે જિંદગી એટલી સસ્તી તો નથી કે એને કીડા-મંકોડાની જેમ મોતને હવાલે કરી દેવાય. જ્યાં પણ શ્વાસ ચાલતા હોય ત્યાં પહોંચીને જિંદગીને જીવતી રાખવાના પ્રયાસ ચાલુ હતા.

એ દિવસે પણ આખા શહેરમાં ઠેરઠેર ભટકીને એ પચાસેક જણને કૅમ્પમાં પહોંચાડી આવ્યો હતો. પોલીસ ચોકી પર ટ્રકમાંથી ઊતરીને તૂટતા શરીરને ખેંચતો ઘરે પાછો ફરતો હતો. સાંજના પાંચેકનો સુમાર. રસ્તાના કિનારે દસ-બારનું ટોળું ગંદા પાણીની નીકમાં કંઈક જોતું હતું. એ પણ જોવા ઊભો રહ્યો. બિલ્ડિંગના તોતીંગ દરવાજે તાળું જડ્યું હતું અને લોકો તાળું તોડી નાખવાની વાત કરતા હતા.

“આપણે ત્રણ દિવસમાં આ ઘરમાં બધાંને સાફ કરી નાખ્યાં હતાં, તો આ વળી કોણ બચી ગયું?” એક માણસ બોલ્યો. લાલલાલ આંખો, ભયાનક ચહેરો અને હાથમાં છરો.

“ તો તોડી નાખો ને તાળું.” પાયજામાના લાંબા લટકતા નાડામાં પગ અટવાતો હતો એ બીજો જણ બોલ્યો. “પણ જરા વિચારો, બહાર તાળું હોય તો અંદર કોઈ હોય જ કેમ?”

ત્રીજો લાલ આંખોવાળો શખ્સ તાડૂક્યો. નીકમાં ઘરની અંદરથી આવતું સાબુના ફીણવાળું પાણી દેખાડતાં બોલ્યોઃ “તો આ શું જાદુ થાય છે?”

હવે ચોથાનો વારો હતો. એ ખમીસની ચાળથી છરો સાફ કરતાં બોલ્યોઃ “લાગે છે કે કોઈ હમણાં જ નહાયું છે.”

એ વિચારવા લાગ્યો કે હવે કરવું શું? હજી તો હમણાં જ એ ચોકી પર પોલીસોને મૂકીને આવ્યો છે. ચોકી પણ દૂર છે અને આજુબાજુમાં પોલીસનો ભણકારો પણ નહોતો પડતો.

“ તાળું તોડો, ભાઈ, તાળું” કેટલાયે અવાજ એકીસાથે આવ્યા.

એણે પ્રયત્ન કર્યોઃ “ પણ ઇન્સાનિયતનો તકાદો તો એ છે કે…” એ બદલાની ભાવનાથી છેડાયેલા જખમો પર ઇન્સાનિયતના છાંટા મારવા મથ્યો. એની વાત વચ્ચેથી જ કપાઈ ગઈ. કેટલાયે અવાજોએ સાથે મળીને પૂછ્યું: “આપણી મા-બહેનો અને ભાઈઓનાં ગળાં રહેંસાતાં હતાં ત્યારે ઇન્સાનિયત ક્યાં છુપાઈ ગઈ હતી અને તું ક્યાં હતો?”

“સૂતો હશે ઇન્સાનિયતને બાઝીને…” ભયાનક ચહેરાવાળો જોરથી હસ્યો.

“ તાળું તો તોડશું. તારે શું છે?”

એ લાચાર થઈ ગયો. તાળું આગળિયા સહિત બહાર આવી ગયું. એક જીવને બચાવવા માટે હવે થોડો જ સમય એના હાથમાં હતો. એણે મરણિયો પ્રયાસ કરી જોયો. “અરે. એમ આંખો મીંચીને શું ધસ્યા જાઓ છો? અંદરવાળા પાસે બંદૂક હશે તો? મારી પાસે રાઇફલ છે. હું આગળ જાઉં છું, તમે બધા છાનામાના મારી પાછળ આવો.” એણે ધીમા અવાજે કહ્યું. બધા શાંત થઈ ગયા અને સીડી ચડવા લાગ્યા.

એક…બે…ત્રણ… પગથિયાં અસંખ્ય હોય એમ લાગ્યું. જીવન બચાવવાના જોશમાં આખા દિવસનો થાક ભુલાઈ ગયો હતો. એ વિચારતો હતો કે સૌની આગળ પહોંચીને એ અંદર જશે અને જે કોઈ હશે તેને સરકી જવાનો ઇશારો કરી દેશે. ઘરમાં એવી તો કોઈ જગ્યા હશે જ ને, જ્યાં છુપાઈને એ પહેલાં પણ બચી ગયો હતો. ફરી ત્યાં જ છુપાઈ જાય, બસ.

પહેલો માળ…બીજો માળ…ત્રીજો માળ… કોઈ નહોતું. વગડા જેવી વેરાની ભાંભરતી હતી. એને થયું કે અહીં તો ઘૂવડોનું રાજ છે. હવે ચોથા માળે જવાનું હતું. એ કેટલાંયે પગથિયાં એકીસાથે ચડી ગયો. બીજા બધા પાછળ રહી ગયા હતા. એ મનમાં ને મનમાં દુઆ માગવા લાગ્યો કે ચોથા માળે પણ ઘૂવડોનું જ રાજ હોય ! ઇન્સાની કાપાકાપીના એવા નમૂના એ જોઈ ચૂક્યો હતો કે હવે વધારે કંઈ જોવાની એનામાં શક્તિ નહોતી.

છેલ્લે પગથિયે પહોંચીને એ દરવાજામાં દાખલ થયો અને સ્તબ્ધ થઈને જોતો જ રહી ગયો. એક બેઠી દડીની સુંદર છોકરી જમીન પર બેઠી હતી. આસમાની રંગનાં કપડાં, નાક લાલ, આંખનાં પોપચાં સૂઝેલાં, આંખો અર્ધી બંધ, શરીર થાકેલું, છૂટા વાળ. હાથમાં કાંસકો લઈને એ સામે રાખેલા અરીસામાં અર્ધી બિડાયેલી આંખે તાકતી હતી. એની પાસે જમીન પર સાબુદાની ટુવાલ, ક્લિપ અને વાળમાં ભરાવવાની પિનો પડી હતી. એને પોતાની આંખો પર વિશ્વાસ ન બેઠો. આ તે જીવતી જાગતી સ્ત્રી છે કે કોઈ આત્મા? કોઈ પરી? પણ છોકરીએ પોપચાં ઊંચકીને એની સામે જોયું અને એના હાથમાંથી કાંસકો પડી ગયો ત્યારે એને અહેસાસ થયો કે ખરેખર સામે કોઈ મનુષ્ય છે. પછી એને બચાવવા માટે એનો આત્મા તરફડ્યો. એણે છોકરીને ક્યાંક છુપાઈ જવા ઇશારો કર્યો. ધીમે અવાજે કહ્યું કે પાછળ ઘણા લોકો આવે છે. પરંતુ છોકરી પોતાની જ્ગ્યાએ જડ બની ગઈ હતી. એના શરીરમાં જરા પણ હલચલ ન થઈ. છોકરીની એક લાચાર નજર એના પર પડી અને ઢળી ગઈ. પાછળના લોકો હવે અંદર આવી ગયા હતા. બધાના તકાયેલા છરા નીચા થઈ ગયા.

“ લે ભાઈ, ખોદ્‍યો ડૂંગર ને નીકળી એક ઉંદરડી !” લાલ આંખોવાળો છોકરી તરફ આગળ વધ્યો. એને લાગ્યું કે ધરતીકંપ આવ્યો છે. છોકરીના ચહેરા પરથી લોહી ઊડી ગયું.

“ દયા કરો. એને હાથ ન લગાડો.” એ છોકરી અને લાલ આંખોવાળા વચ્ચે આવીને પાગલની જેમ ચીસ પાડી ઊઠ્યો.

“અરે હટ. હાથ લગાડવાથી મેલી થઈ જશે? આંધળી દળે ને કૂતરાં ખાય. હટ, મહેનત અમારી, માલ અમારો”. બે જણ હસવા લાગ્યા. એને ધક્કો મારીને છોકરીથી દૂર કરી દીધો.

“ન કરો, ન કરો.” એ ફરી છોકરી અને લાલ આંખોવાળાની વચ્ચે આવવા મથ્યો. લાલ આંખવાળાએ એની છાતી પર છરો ધરી દીધો. એક શખ્સે છોકરીને ઘેટાની જેમ ખભે ઉપાડી લીધી. છોકરીએ લટકતા હાથ એના તરફ લંબાવીને બચાવી લેવા આજીજી કરી. એને થયું કે છરો છાતીમાં ઘુસી ગયો હોત તો વાંધો શો હતો? એણે ફરી એક વાર પેલા રાક્ષસને રોકવાની કોશિશ કરી, પણ એણે ધક્કો મારીને દૂર હડસેલી દીધો.

હવે રૂમ ખાલી હતો. વેરાનીનું ભાંભરવું પહેલાં કરતાં પણ વધારે બુલંદ થઈ ગયું હતું. એ ત્યાં જ ફસડાઈ પડ્યો અને હૈયાફાટ રોવા લાગ્યો. રુદન મંદ પડતાં એનું ધ્યાન ગયું. પગ નીચે પિનો અને ક્લિપો ચગદાતી હતી. એણે સંભાળીને એ ઊઠાવી લીધી. ભીનો ટુવાલ છાતીસરસો ચાંપ્યો. પલંગ પર નજર પડી. જાણે કોઈ કેટલાયે દિવસ સુધી પલંગમાં પડ્યે પડ્યે પડખાં ફેરવતું રહ્યું હોય, પગ ઘસતું રહ્યું હોય એમ ચાદરો ચોળાયેલી હતી. એણે ચાદરોના સળ કાઢ્યા. ઓશીકું ભીનું હતું ત્રણ ત્રણ દિવસ રોઈ હશે. પછી થાકીને મોઢું ધોયું હશે અને ફરી રોવા માટે નવી તાજગી મેળવી હશે. અન્હીં. એણે તો સાબુથી મોઢું ધોયું હતું. શૃંગાર કરતી હતી. ચારેય બાજુ મોતના કાળા ઓળા નાચતા હતા, ભેંકારનું સામ્રાજ્ય હતું ત્યારે એ શણગારતી હતી ! ઓશીકું હટાવ્યું તો એક પત્ર હાથમાં આવ્યો. મેલો, ભીનો થઈ ગયેલો પત્ર. એણે ખોલીને એક નજરે આખો પત્ર વાંચી લીધો. “મેરી જાન… તને મળવા હું અધીરો થઈ ગયો છું. જલદી આવું છું. હવે તારા સુધી પહોંચવામાં મને દુનિયાની કોઈ તાકાત રોકી નહીં શકે. હું સીધો જ તારી પાસે આવીશ. તું સજીધજીને મારી રાહ જોજે… બસ, પછી તું અને હું…” એના હાથ ધ્રૂજ્યા. પત્ર નીચે પડી ગયો.

નીચે ગરી અવાજો શરૂ થઈ ગયા હતા, એણે જોયું તો ભીડ એક દુકાન લૂંટતી હતી. એણે પિનો અને ક્લિપ ખિસ્સામાં નાખી દીધાં. લથડતે ડગએ નીચે ઊતર્યો. બહાર નીકળીને એણે ફરી એક વાર નીક પર નજર નાખી. પાણી વહી ગયું હતું અને સાબુનાં ફીણ ઓસરી ગયાં હતાં.

૦-૦-૦-૦

(સંક્ષિપ્ત ભાવાનુવાદઃ દીપક ધોળકિયા)

Philanthropy and American Capitalism

અમેરિકામાં વસતા મિત્ર દિલીપ વ્યાસે એક લેખ વાંચવા મોકલ્યો. આ લેખ પૂરો વાંચવા માટે આ લિંક પર ક્લિક કરશોઃ

અમેરિકામાં સખાવતથી ચાલતી સંસ્થાઓને ૨૦૦૭માં લગભગ ૩૫૦ અબજ ડૉલર મળ્યા. અમેરિકામાં ૧૯૯૦ના દાયકાથી દાન તરીકે ચૅરિટી સંસ્થાઓને દર વર્ષે મળતી રકમ દેશના કુલ આંતરિક ઉત્પાદન (GDP)ના બે ટકા જેટલી થવા જાય છે. બીજી બાજુ ભારતના ૨૦૧૪-૧૫ના બજેટમાં શિક્ષણ માટે ફાળવાયેલી રકમ માત્ર ૦.૬૬ ટકા છે. ૨૦૧૩-૧૪ના બજેટમાં ૦.૭ ટકા રકમ ફાળવવામાં આવી હતી, તેમાં પણ ૨૦૧૪-૧૫ના બજેટમાં કાપ મુકાયો છે. આરોગ્ય સેવા મેળવવા માટે ભારતના નાગરિકો જે ખર્ચ કરે છે તે GDPના ૪ ટકા જેટલો થાય છે, પણ એમાં સરકારનો ખર્ચ માત્ર ૧.૨ ટકા જેટલો છે, બાકીનો ખર્ચ સામાન્ય નાગરિક ભોગવે છે. એટલે કે આપણા કુટુંબમાં સ્વાસ્થ્ય વિશેની કોઈ સમસ્યા ઊભી થાય તો લગભગ પોણા ભાગનો ખર્ચ તો આપણા ખિસ્સા પર જ પડે છે, સરકાર તરફથી મળતી સેવાનું મૂલ્ય માત્ર પચીસ ટકા જેટલું જ છે. જે લોકો પાસે પૈસા ન હોય તેમની સ્થિતિ વિશે વિચારવા જેવું છે. શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવા, બન્ને પાછળ આપણા દેશમાં ખર્ચાતી કુલ સરકારી રકમ અમેરિકામાં દાનમાં અપાતી રકમ જેટલી થતી નથી.

આપણા દેશમાં દાનનો મહિમા તો બહુ છે પણ કેટલું દાન મળે છે, ક્યાં વપરાય છે, અને લોકોને એનો શો લાભ મળે છે તે જાણવાની કોઈ વ્યવસ્થા પણ નથી. કદાચ ઇન્કમ ટૅક્સ ઓછો થાય એવા ૮૦સીસી કે અન્ય લાભો માટે દાન અપાતાં હોય તો ભલે. બાકી જાહેર જનતાને તો ખબરેય પડતી નથી કે કોણ શું કરે છે. સરકારે કૉર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પૉન્સિબિલિટી (કંપનીઓની સામાજિક જવાબદારી)નો ખ્યાલ છેલ્લાં દસ-બાર વર્ષથી વહેતો મૂક્યો તે પછી કંઈક ડીંડવાણાં ચાલતાં હોય એ બનવાજોગ છે પણ એનો કંઈ અર્થ નથી, કારણ કે સામાન્ય લોકો સુધી જેમ સરકાર નથી પહોંચતી તેમ ધનાઢ્યો પણ નથી પહોંચતા. આખરે, એમની પાસે એકત્ર થયેલું ધન પણ બજારમાં લોકોને માલ વેચીને પ્રાપ્ત કરેલા નફા રૂપે જ એકત્ર થયું હોય છે. વૉરેન બફેટ કે બિલ ગેટ જેવા ધનાઢ્યોએ પોતાની મોટા ભાગની સંપત્તિ આપી દીધી છે, પણ એમને જોઈને આપણા ઉદ્યોગપતિઓ પોતાની અંગત સંપત્તિમાંથી એક ટકો પણ આપવા તૈયાર થયા હોવાનું સાંભળવા નથી મળ્યું.

અમેરિકી દાનની અંધારી બાજુ

ભારતમાં તો દાનનો મહિમા માત્ર પુસ્તકોમાં હોય એમ લાગે છે પણ અમેરિકામાં વહેતા આ દાનનો પ્રવાહ પણ અંધારી બખોલમાં જઈ પહોંચે છે. ઇંડિયાનાપોલિસની યુનિવર્સિટીની લિલી ફૅમિલી સ્કૂલે દાનના પ્રવાહ વિશે એક રિપોર્ટ તૈયાર કરાવ્યો. એના લેખક પૅટ્રિક રૂની કહે છે કે હવે દાન આપનારાની સંખ્યા ઘટી છે. કોઈ ખાસ કાર્યક્રમ માટે અપાતા દાનનું મૂલ્ય જે લોકો વરસેદહાડે બે લાખ ડૉલર કરતાં વધારે કમાતા હોય એવા વર્ગમાં પચીસ ટકા વધ્યું છે, જે લોકો વાર્ષિક એક લાખ ડૉલર કમાતા હોય એવા દાતાઓની રકમો ૬.૧ ટકા જેટલી ઓછી થઈ છે. બીજી બાજુ, જેમની આવક પચીસ હજાર ડૉલર જેટલી હોય તેવા લોકોએ હવે દાન આપવાનું લગભગ બંધ કરી દીધું છે. ૨૦૦૮ની મંદીનો ધક્કો ઓછી આવકવાળા લોકોને લાગ્યો, રોજગારની તકો ઓછી થઈ ને અનિશ્ચિતતા વધી ગઈ તેની અસર સ્સામાન્ય લોકોની સખાવત કરવાની શક્તિ પર પણ પડી છે.

લોકો Thanks-giving Day (દર વર્ષે નવેમ્બરનો ચોથો ગુરુવાર) અને નવા વર્ષની વચ્ચેના દિવસોમાં ચૅરિટી સંસ્થાઓને દાન આપતા હોય છે. દુકાનોમાં અને મોટા ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર્સમાં દાનપેટીઓ પણ રાખેલી હોય છે. સામાન્ય લોકો એ રીતે નાનીમોટી સંસ્થાઓને દાન આપતા હોય છે, પરંતુ સામાન્ય લોકો તરફથી દાનની રકમ ઘટતાં, એકંદરે દાનનો રાષ્ટ્રીય આંકડો ઊંચો જવા છતાં, નાની સંસ્થાઓને ફાળે આવતી રકમ ઘટી છે. બીજી બાજુ ‘મોટા માણસો’ નાની સંસ્થાઓને બદલે મોટી સંસ્થાઓને પસંદ કરે છે એટલે એમને મળતી દાનની રકમ પણ મોટી જ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઔષધ ઉદ્યોગના માંધાતા ફ્રેડ ઈશલમૅને નૉર્થ કેરોલાઇના યુનિવર્સિટીની ટાર હિલ્સ ઔષધ સ્કૂલને દસ કરોડ ડૉલર દાન તારીકે આપ્યા છે. ઈશલમૅન પોતે આ જ સ્કૂલમાં ભણતા હતા અને પોતાની માતૃશાળાને એમણે આટલી મોટી મદદ આપીને સવાબસ્સો વર્ષનો રેકૉર્ડ તોડ્યો છે. આ રકમમાંથી સ્કૂલ ‘ઈશલમૅન ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ ઇનોવેશન’ શરૂ કરશે. છેલ્લા એક દાયકામાં આ સ્કૂલમાંથી નીકળેલા વિદ્યાર્થીઓએ ૧૩૦ પેટન્ટો અને૧૫ કંપનીઓ સ્થાપી છે.

આટલી મોટી સખાવત અને એના ઉપયોગની યોજનાથી પ્રભાવિત થયા સિવાય ન જ રહેવાય. પરંતુ વાત એ છે કે ઈશલમૅન આ સ્કૂલના ગવર્નિંગ બોર્ડમાં ઘણાં વર્ષ રહ્યા છે અને એમના ઔષધ વ્યવસાય અને સ્કૂલના અભ્યાસક્રમ વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. રિપોર્ટના લેખક રૂની કહે છે કે આવાં મોટાં ડોનેશનો મોટા ભાગે તો દાન આપનારાના પ્રોજેક્ટો માટે જ લાભકારક છે. સ્ટૅનફૉર્ડ યુનિવર્સિટીના સેન્ટર ઑન ફિલેન્થ્રોપી ઍન્ડ સિવિલ સોસાઇટીના સહનિયામક રીચનો એક અભ્યાસપાત્ર ૨૦૧૩માં જ્‍હોન હૉપકિન્સ યુનિવર્સિટીએ પ્રસિદ્ધ કર્યો છે. લખે છે કે “ માનવતાવાદી દાન મુખ્યત્વે દાતાના પોતાના પ્રોજેક્ટનું જ એક આગેકદમ હોય એવું લાગે છે; એમાંથી દાતા કયા ક્ષેત્રને મૂલ્યવાન ગણે છે તે દેખાય છે, ગરીબોને રાહત મળે તે રીતે સંપત્તિનું દાન દ્વારા પુનઃ વિતરણ કરવાનો હેતુ હોય એવું જણાતું નથી. આ ધનાઢ્યો ખરેખર દાન કોને આપે તે પહેલાં જ કરરાહત મેળવી લેતા હોય છે. એમના માટે ‘ડૉનર-ઍડવાઝ્ડ ફંડ્સ’ (DAFs) પણ છે. આ સંસ્થાઓમાં ધનકુબેરો અમુક રાકમ જમા કરી દે છે. કોને કેટલી મદદ આપવી તે પણ નક્કી ન થયું હોય તો પણ DAFમાં મૂકેલી રકમ દાન માટેની હોવાથી એના પર કરામાં કપાત મળી જાય છે.

આજે દેશની સૌથી મોટી ચૅરિટી સંસ્થાઓ ‘યુનાઇટેડ વે’, ‘સાલ્વેશન આર્મી’ કે ‘અમેરિકન રેડ ક્રૉસ’ નનાં દાનો પર ચાલે છે, પણ એ દાન મેળવવામાં પાછળ છે. દસ મોટાં ડૉનેશનોમાંથી આઠ તો યુનિવર્સિટીઓને મળ્યાં છે. આ રકમ વ્યવસાયને ઉપયોગી એવાં સંશોધનો માટે વપરાશે. આ દાન નથી મૂડીરોકાણ જ છે.

દાનવૃત્તિ અને મૂડીવાદ આ રીતે ખભેખભા મેળવીને ચાલે છે. જો કે આ નવી વાત નથી. દાનનો અર્થ જ અસામાનતા છે. અસમાનતા ન હોય તો દાનની જરૂર પણ ન હોય. દાન આર્થિક અસમાનતાની કડવાશને હળવી બનાવી આપે છે. મૂડીવાદને સામાજિક વિદ્રોહના આંચકાઓથી બચાવવાની આ રીત સમાનતાના સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધ જાય છે.

Introducing ‘Vivek-Vallabh

વિવેક-વલ્લભ :

રમણ પાઠક ‘વાચસ્પતિ’ના ચિંતનાત્મક લેખો

– પુસ્તક પરિચય

 
દક્ષિણ ગુજરાતની ભૂમિમાં એવું કંઈક લાગે છે કે સમગ્ર ગુજરાતના સાહિત્ય અને સામાજિક ક્ષેત્રમાં નવી દિશાઓ ખોલનારા મોટા ભાગના વિદ્વાનો અને સુધારકો એ ભૂમિમાં પેદા થયા.

રૅશનાલિસ્ટો આ વાંચીને નારાજ થઈ જશે કે આ માણસ કેવી તર્કહીન વાત લખે છે ! ગુજરાતના પ્રખર રૅશનાલિસ્ટ શ્રી રમણભાઈ પાઠકના લેખોના પુસ્તકનો પરિચય આપવાની શરૂઆતમાં જ આવી વિવેકબુદ્ધિહીન વાત કરી તો નાખી, પણ હવે જરા આવું કેમ બન્યું તેનાં કંઈક કારણો શોધવાની કોશિશ કરું.

ઈતિહાસ જોઈએ તો છેક પંદરમી સદીની શરૂઆતમાં જ સુરતમાં પોર્ચૂગીઝ આવ્યા. તે પછી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ સુરતને પોતાના વેપારનો અડ્ડો બનાવ્યું. પારસીઓ આવ્યા તે પણ દક્ષિણ ગુજરાતમાં વસ્યા. આમ્, આખા ગુજરાતમાં, દક્ષિણ ગુજરાત અને ખાસ કરીને સુરતમાં બહારની હવા સૌ પહેલાં આવી. સમાજ સુધારાની વાત હોય, સાહિત્યની વાત હોય, તર્કની વાત હોય, અન્ય પ્રભાવોની વાત હોય – સુરત, ભરૂચ, સંજાણ, ઉદવાડા, નવસારી, વલસાડ અને છેક ગાયકવાડી સ્ટેટ વડોદરા સુધી આ આધુનિક અસર સૌ પહેલાં ફેલાઈ.

બે સંસ્કૃતિઓ કે બે વિચારો સંપર્કમાં આવે ત્યારે એમની વચ્ચે સંઘર્ષ તો થાય જ; એની અસર નીચે બન્નેમાં કંઈક ફેરફાર થાય છે. અમુક ફેરફારો સારા ભવિષ્યની દિશામાં લઈ જાય છે. ખરું પૂછો તો માત્ર વિચારોના સંપર્કથી પણ કંઈ થતું નથી. ભૌતિક પરિસ્થિતિ બદલાય તે નવા વિચારો અને નવી દિશાઓને જન્મ આપે છે. દક્ષિણ ગુજરાત – અને સુરત –માં ભૌતિક પરિસ્થિતિ સૌ પહેલાં બદલાઈ હતી.

ટૂંકમાં શ્રી રમણભાઈ પાઠક એ લાંબા સંસર્ગ અને સંપર્કની એકસોમા વર્ષની નજીક પહોંચતી કડી છે.

શ્રી સુનીલ શાહ દ્વારા સંપાદિત નાનું પુસ્તક ‘વિવેક વલ્લભ’ એમના વિચારજગતને આપણી સમક્ષ છતું કરે છે.

RATIONALIST.SOCIETY વેબસાઈટના આરંભ નિમિત્તે લખેલા લેખમાં શ્રી રમણભાઈ રૅશનાલિઝમની વ્યાખ્યા આપે છેઃ

“…રૅશનાલિઝમની વ્યાખ્યા જ એવી છે કે, એમાં તર્કવિવેક (રીઝન)ની સર્વોપરિતાનો બિનશરતી સ્વીકાર અને એ જ પ્રમાણેનાં નીતિ–આચાર મુજબનું જીવન, અર્થાત વૈજ્ઞાનિક જીવનાભિગમ. આમ, રૅશનાલિઝમ એ કોઈ વિચાર કે વાદ માત્ર નથી; જીવન પદ્ધતિ છે, જીવનકલા છે. .. રૅશનાલિઝમ એ સત્ય પામવાની વિચાર–તર્કયુક્ત પદ્ધતિ તો છે જ, ઉપરાંત એ તો સત્ય જીવવાની પણ ઉત્તમ વ્યવસ્થા છે અને શાસ્ત્રો પણ કહે છે કે સત્યની સાધના જીવનનાં અને સમાજનાં સર્વ અનિષ્ટોને હણી નાખે છે…”

લેખ-૭ (પ્રુષ્ઠ ૪૪)માં શ્રી રમણભાઈ રૅશનાલિસ્ટો ‘તર્કાંધ’ હોવાના આક્ષેપનો જવાબ આપે છેઃ “સત્ય પામવા માટે પ્રથમ કોઈ પણ માન્યતા કે માની લીધેલ સત્ય પરત્વે તર્કપૂત ચિંતન કરવું ઘટે, એ પછી જે તારણ નીકળે તેનો વાસ્તવિકતા સાથે તંતોતંત મેળ બેસવો જોઈએ અને ત્યાર બાદ પ્રયોગાદિથી એ જ પ્રમાણે સિદ્ધ થવું જોઈએ. આટલો શ્રમ કરી સત્યની નિરંતર ખોજ કરતા માનવીને ‘તર્કાંધ’ કહી જ કેમ શકાય ?”

માની લેવું એટલું બધું સહેલું છે કે આપણે મોટા ભાગે એ જ માર્ગ લઈએ છીએ. મગજને કસરત આપ્યા વિના તૈયાર મળતું હોય તેને ‘મેળવ્યું’ એમ માની લેતા હોઈએ છીએ. જીવન કેટલી બધી માન્યતાઓના આધારે ચાલે છે એનો કદી વિચાર કરવા જેવો છે. આવી બધી માન્યતાઓમાંથી આપણે ખરેખર મુક્ત થઈ શકીએ? રસ્તો એક છે કે આપણે માન્યતાઓની આધારહીનતા તો પહેલાં સમજી લેવી જોઈએ.

જોકે, શ્રી રમણભાઈએ જે જવાબ આપ્યો છે તેના વિશે કંઈક કહેવા જેવું લાગે છે. “સત્ય પરત્વે તર્કપૂત ચિંતન” તો કરવું જ જોઈએ, પરંતુ “જે તારણ નીકળે તેનો વાસ્તવિકતા સાથે તંતોતંત મેળ” હંમેશાં ન પણ બેસતો હોય. “વાસ્તવિકતા” શું છે ? અહીં કેટલાંક ઉદાહરણ જોઈએ કે જેથી એમને ‘વાસ્તવિકતા’ માની શકાય કે કેમ તે નક્કી થઈ શકેઃ (૧) આજે મંદિરો અને મસ્જિદોમાં પહેલાં કરતાં અનેકગણા લોકો જાય છે. (૨) ધર્મોના આધારે કોમો અને પેટાકોમો બની છે અને એમનો પ્રભાવ વધતો જાય છે. (૩) ધન ઓછા ને ઓછા લોકોના હાથમાં એકત્ર થવા લાગ્યું છે. (૪) ટૅકનૉલૉજીનો સારો વિકાસ થયો છે અને એનો લાભ સામાન્ય જનને પણ મળ્યો છે.

આ ચાર ‘વાસ્તવિકતાઓ’ના સંદર્ભમાં કઈ ‘માન્યતા’ઓનું “તર્કપૂત ચિંતન” કરવાનું હોઈ શકે ? મને તો લાગે છે કે સ્થિતિ બદલાય તે પછી પણ ‘માન્યતા’ જૂની સ્થિતિઓને વળગી રહે અને ‘ટેવ’ બની જાય એ ખરી સમસ્યા છે. આથી માન્યતાઓનો અને ‘વાસ્તવિકતા’નો ‘તંતોતંત મેળ’ કદી બેસવાનો નથી. ત્રીજી વાત એ કે વાસ્તવિકતા પોતે જ જીવન છે. તેના પછી કયા પ્રયોગ કરવાના બાકી રહે છે ? પ્રયોગ તરીકે જ જોઈએઃ ધારો કે ધર્મ વાસ્તવિક નથી. તો એના આધારે બનેલી કોમો કેમ વાસ્તવિક હોય ? આમ છતાં આપણા જ દેશમાં બે એવા નેતા થયા છે કે જેમનું રાજકારણ કોમના આધારે ચાલ્યું, અને બન્ને રૅશનાલિસ્ટ અથવા ધર્મનિરપેક્ષ હતા. પરંતુ, શ્રી રમણભાઈ મેં જણાવેલી વાસ્તવિકતા-૧ની ચર્ચા લેખ-૧૫ (પૃષ્ઠ ૮૮)માં કરે જ છે. એને વાસ્તવિકતા-૩ સાથે સાંકળવામાં પણ સફળ રહ્યા છે. સવાલ એ છે કે સાચું પૃથક્કરણ બહુ જરૂરી હોવા છતાં માત્ર એટલાથી જ કામ થઈ જાય ? પરિસ્થિતિ બદલવાના પ્રયાસ ન કરીએ તો ચાલે ?

શ્રી રમણભાઈ જાણે છે કે અંધશ્રદ્ધાનો અંધાધૂંધ પાક કેમ લેવાય છે. એમણે લેખ-૧૭માં સરૂપ ધ્રુવ (પૃષ્ઠ ૯૯)ના શબ્દો ટાંક્યા જ છે, પરંતુ આવો આ પ્રખર ચિંતક ‘ઍક્શન’ માટે કંઈ જ કહેતો નથી ! जानामि धर्मं न च मे प्रवॄत्ति જેવું કંઈક બનતું હોવાનું લાગે છે.

વિચાર પરિસ્થિતિની પેદાશ છે કે એનાથી ઊલટું, પરિસ્થિતિ વિચારની પેદાશ છે ? આ સવાલનો જવાબ નક્કી કરશે કે આપણે ખરેખર આદર્શવાદી છીએ કે યથાર્થવાદી !

લેખ-૧૩ ‘વૈજ્ઞાનિક સત્ય અને ભાવનાત્મક સત્ય’ (પૃષ્ઠ ૭૬) પણ કંઈક અંશે આવા જ સવાલોના જવાબ શોધવાની દિશામાં જાય છે, કારણ કે અહીં એમણે ‘માન્યતા’ને બદલે ‘ભાવનાત્મક સત્ય’ અને એમના અસ્થાયીત્વની વાત કરી છે. ગુજરાતના રૅશનાલિસ્ટો આ બધા મુદ્દાઓની ચર્ચાઓ કરતા જ હશે. કારણ કે લેખ-૨૫માં (પૃષ્ઠ ૧૪૩) શ્રી રમણભાઈ સ્વયં કહે છેઃ “…મિત્રો કશું જ વાંચતા નથી અને…ચર્ચામાં કૂદી પડે છે.” આ વાક્યાંશનો પ્રયોગ એમણે તો વ્યંગ્યાત્મક રીતે ‘મિત્રો’ માટે કર્યો છે, પણ હું એનો ઉપયોગ એમના મિત્રો અને પ્રશંસકો માટે કરું છું. સંદર્ભની બહાર લાગે તો માફ કરશો. પરંતુ લેખ-૫ તો માત્ર રૅશનાલિઝમના વિરોધીઓ વાંચતા નથી એવો આક્ષેપ કરે છે એટલે સવાલ ઊભો થયો છે. આવો આક્ષેપ હંમેશાં Reasonની કસોટીએ પસાર થાય કે કેમ એમાં મને શંકા છે. વળી રૅશાનાલિસ્ટો જ વાંચે છે એવો સંકેત શું નથી મળતો?

આ નાના પુસ્તકનું સંપાદન કરીને શ્રી સુનીલભાઈ શાહે લેખિત કે મૌખિક ચર્ચાઓ માટે દિવસો ઓછા પડે તેટલી સામગ્રી આપી છે, જે અહીં શક્ય નથી; એટલે એક છેલ્લી વાત કરીને સમાપન કરું. સંદર્ભ લેખ-૧૦માં છે. એક રૅશનાલિસ્ટ શ્રી….ભાઈ, એક આધ્યાત્મિક ગુરુ શ્રી …ભાઈએ કરેલી ટિપ્પણીથી દુઃખી થયા. શ્રી રમણભાઈ એમને સલાહ આપે છે (પૃષ્ઠ ૬૪): “…ભાઈ, રૅશનાલિસ્ટ થવું એ રમતવાત નથી…અનેકાનેક ગ્રંથિઓ, અંતરાયો ને મનનાં જટાજૂટ જાળાં ઉલ્લંઘવાં પડે છે. કોઈ પણ વ્યક્તિ એ ભેદી, જરૂર રૅશનાલિસ્ટ બની શકે.”

અહીં શ્રી રમણભાઈ જેવા વયોવૃદ્ધ, જ્ઞાનવૃદ્ધ સાથે અસંમત થતાં હું અચકાયો નથી, પરંતુ એનો અર્થ એ પણ નથી કે એમના કરતાં વધારે જાણવાનો મારો દાવો છે. મહાભારતમાં અર્જુને ભીષ્મ પિતામહ સાથે યુદ્ધ શરૂ કર્યું ત્યારે પહેલું બાણ એમનાં ચરણોમાં છોડીને પ્રણામ કર્યાં. આશા છે કે શ્રી રમણભાઈ પોતે, સંપાદક સુનીલ શાહ અને એમના સાથીઓ મારાં બાણને પણ અર્જુને પિતામહનાં ચરણોમાં છોડેલાં બાણ સમજશે.

૦-૦-૦

મારે નોંધ લેવી જોઈએ કે આ પુસ્તક મારા માટે ‘મીઠું મોં’ છે. મને શ્રીમતી મણીબહેન અને શ્રી ગોવિંદભાઈ મારુએ એમના ગૃહપ્રવેશ નિમિત્તે આ પુસ્તક દિલ્હી સ્ટેશને ભેટ આપ્યું હતું. એમના સ્નેહ બદલ આભાર માનવો એ ‘ભાવનાત્મક સત્ય’નો નિરાદર ગણાશે.

(http://webgurjari.in/2014/12/11/maari-baari_30/)
 

()()()()()()()()