India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom – Chapter 26

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૨૬: દિલ્હીમાં અરાજકતા (૬)

ઝહીર દહેલવી જ્યારે બળવાના સમાચાર જાણીને છોટા દરીબાંના દરવાજેથી બહાર નીકળ્યો ત્યારે એણે બે ઘોડેસવારોને જોયા. સામેથી મહોલ્લાનો ગુંડો, પહેલવાન ગામી નાહરવાલા આવતો હતો, એની પાછળ પચાસેકનું ટોળું હતું. એ બધા લૂંટફાટ માટે નીકળ્યા હતા. ઝહીર કોટવાલી અને ખૂની દરવાજાના માર્ગે કિલ્લે પહોંચ્યો. ત્યાં અસવારોની ભીડ હતી. એને એક તદ્દન નાગો માણસ મળ્યો. એના હાથમાં કોઈ અંગ્રેજનો બૂટ હતો, ચારે બાજુ કાગળ વેરાયેલા હતા અને એ કાગળો પર ભયંકર ગાળો સાથે બૂટ વીંઝતો હતો. (ઝહીર દહેલવી વિદ્રોહીઓની વિરુદ્ધ છે એ નોંધવું જોઈએ).

દહેલવી, મોઇનુદ્દીન અને જીવનલાલ – ત્રણેયનાં વિવરણમાં થોડોઘણો ફરક મળે છે પણ તે શક્ય છે, કારણ કે એમનો પરસ્પર સંપર્ક પણ નથી અને દરેકે પોતાની વાત લખી છે. આમ છતાં ઘટનાઓની નોંધ એકસરખી છે, એમના પ્રત્યાઘાત જુદા પડે છે. દહેલવીને આ વાતોથી દહેશત લાગે છે, મોઇનુદ્દીન અંગ્રેજોની નોકરી કરે છે અને જીવનલાલ તદ્દન તટસ્થ ભાવે નોંધ રાખે છે. સવારે નવ વાગ્યાના સુમારે ભારે વિસ્ફોટ થયો. તે પછી અંગ્રેજ કમાંડરે પોતાની ફોજને એકઠી કરવાની કોશિશ કરી પણ એમાંયે હિંદુસ્તાની સિપાઈઓ હતા. એમણે લડાઈ માટે જવાની અનિચ્છા પ્રગટ કરી. જીવનલાલ લખે છે કે અંગ્રેજી ફોજમાં હિન્દુસ્તાની સિપાઈઓ હતા એમણે પોતાના વિદ્રોહી ભાઈઓ પર ગોળીઓ છોડવાની ના પાડી દીધી. એટલું જ નહીં, એમના અને વિદ્રોહીઓ વચ્ચે સારા સંબંધો જોવા મળ્યા, એ બધા એકબીજા સાથે હાથ મિલાવતા હતા!

વિદ્રોહીઓ મેની ૧૧મીએ દિલ્હી આવ્યા તે જ દિવસે સાંજના ચાર વાગ્યે એમણે કાશ્મીરી દરવાજા પાસેના શસ્ત્રભંડાર પર હુમલો કર્યો. ચારે બાજુથી એને ઘેરી લીધો અને તોપના ગોળા છોડીને એની દીવાલ તોડી પાડી. પરંતુ એ લોકો શસ્ત્રાગારમાં ઘૂસી શકે તે પહેલાં જ શસ્ત્રાગારના સંત્રીઓએ પોતે જ એને ઉડાડી દીધો. આમાં તમાશો જોવા એકઠા થયેલા ઘણા લોકો માર્યા ગયા.

હવે વિદ્રોહીઓને દિલ્હીમાં સંપૂર્ણ સફળતા મળી ચૂકી હતી. તે પછી એમણે વહીવટ પર ધ્યાન આપ્યું. શહેનશાહ બહાદુર શાહ ઝફરને નામે એમણે કારભાર શરૂ કરી દીધો. જો કે, બહાદુર શાહના હુકમો માનવા માટે વિદ્રોહીઓ બહુ તત્પર નહોતા. ઝહીરના શબ્દોમાં “અંધેર નગરી, ચૌપટ રાજા” જેવો તાલ હતો. ઝહીર લખે છે કે વિદ્રોહીઓએ અંગ્રેજોને લૂંટીને ઘણી સંપત્તિ એકઠી કરી લીધી હતી.

આપણા બીજા નજરે જોનાર સાક્ષી અને અંગ્રેજોનો નોકર મોઇનુદ્દીન હસન ખાન પોતે કે વિદ્રોહીઓ સાથે ભળી ગયો તે લખે છે. ૧૧મીએ થિઓફિલસ મૅટકાફને પોતાને ઘરેથી ભાગવું પડ્યું હતું અને એ મોઇનુદ્દીન ખાન પાસે જ આવ્યો હતો. તે પછી બીજા દિવસની સવારે એ પોતાના વિશ્વાસુ માણસની સાથે મેટકાફને મળવા નીકળ્યો પણ એને વહેમ પડ્યો કે એની પાછળ બે જાસૂસો આવે છે. ક્યાંક રોકાઈને એણે જાસૂસોને તો હાથતાળી આપી દીધી પણ એને પોતાના કુટુંબના જાનમાલ પર જોખમ હોવાનું સમજાઈ ગયું. એક-બે દિવસ પછી એણે અંગ્રેજોનો સાથ છોડી દીધો.

જીવનલાલ લખે છે કે ૧૧મીની બપોર સુધીમાં જેલ સુધી સમાચાર પહોંચી ગયા હતા કે અંગ્રેજો સામે સિપાઈઓએ જીત મેળવી લીધી છે. કેદીઓએ ઉત્સાહમાં બૂમરાણ મચાવી દીધી પણ જેલર લાલા ઠાકુર દાસે શિસ્ત જાળવી રાખી. સાંજ થતાં સુધીમાં તો સંત્રીઓએ પણ સ્પષ્ટ દેખાડી દીધું કે તેઓ વિદ્રોહીઓના પક્ષમાં છે. જીવનલાલ લખે છે કે એમની ફરિયાદ એ હતી કે આખા શહેરમાં લોકો લૂંટફાટની મઝા લે છે અને અમે અહીં ભરાઈ પડ્યા છીએ. કેદીઓ અને સંત્રીઓને કાબુમાં રાખવા માટે જેલરને આશા હતી કે એને અંગ્રેજ હકુમત કુમક મોકલશે, પણ છેવટે સાંજે પાંચ વાગ્યે એ બધું જેમનું તેમ છોડીને ઘરે ચાલ્યો ગયો.

બીજા દિવસે, ૧૨મીની સવારે અંગ્રેજોની ફોજના બધા દેશી અફસરો બાદશાહ સમક્ષ હાજર થયા, નજરાણું ધર્યું અને કહ્યું કે તેઓ બાદશાહના હુકમનું પાલન કરશે. બાદશાહના સલાહકારોને પુરબિયા સિપાઈઓ પર ભરોસો બેસતો નહોતો પરંતુ શહેરમાં વ્યવસ્થા તો જાળવવી જ પડે તેમ હતું. આથી એમણે એક કાઉંસિલની રચના કરી. એમણે પતિયાળા, જજ્જર, બલ્લભગઢ, બહાદુરગડઃ અને એલોરેના રાજાઓને પત્રો મોકલીને અંગ્રેજોના હુમલાને ખાળવા માટે લશ્કરો સાથે આવીને દિલ્હીની ફોજમાં સામેલ થઈ જવાના હુકમો કર્યા.

આખો દિવસ લાલ કિલ્લો સિપાઈઓથી ધમધમતો રહ્યો. કાઉંસિલે દુકાનો તો ખોલાવી પણ દુકાનો ખાલી થઈ ગઈ હતી. સિપાઈઓનો આગ્રહ હતો કે બાદશાહ જાતે શહેરમાં ફરે અને લોકોને પોતાનાં કામકાજ રાબેતા મુજબ શરૂ કરવા સમજાવે. બહાદુર શાહ બાદશાહે એમની વાત માનીને હાથી પર બજારોમાં ફરીને લોકોને સમજાવ્યા. કોઈએ દુકાનો ખોલી પણ પાછી બંધ કરી દીધી અને મોટા ભાગનાએ તો બાદશાહની વાત સાંભળી, ન સાંભળી કરી નાખી.

બાદશાહ પાછો ફર્યો ત્યારે દીવાન-એ-ખાસ પાસે એણે ઘોડેસવાર સિપાઈઓનું ટોળું જોયું. બાદશાહને જોતાં જ એ બધાએ બૂમરાણ મચાવી દીધી કે આજે સવારે જે રેજિમેન્ટ બળવામાં જોડાઈ તેણે તિજોરી પર કબજો કરી લીધો છે પણ એમાંથી મેરઠથી આવેલા બળવાખોરોને ભાગ નથી આપતા. બાદશાહે જેટલા શાહજાદાઓને રેજિમેન્ટોની સરદારી સોંપી હતી તે બધાને બળવાખોરોને દિલ્હીની બહાર હાંકી કાઢવાઅ હુકમ કર્યો. પછી શહેરના રક્ષણ માટે એણે બે રેજિમેન્ટોને રાખી અને બીજી રેજિમેન્ટોને અજમેરી દરવાજા, દિલ્હી દરવાજા અને કાશ્મીરી દરવાજા પર ગોઠવી દીધી.

બાદશાહ બહાદુરશાહના હાથમાં વિદ્રોહનું સુકાન એની મરજી વિરુદ્ધ આવી ગયું હતું. હવે ચારે બાજુથી એને ફરિયાદો મળતી હતી તેનો નિકાલ કરવાનું એના શિરે આવ્યું હતું. શાયર બાદશાહે ફારસીમાં બધા સુબેદારોને બોલાવીને યાદ આપ્યું કે મહાન મોગલ સલ્તનતને બધા રાજાઓ લળીલળીને સલામ કરતા હોય છે એટલે મોગલ હકુમતમાં કોઈ જાતની અંધાધૂંધી ન ચાલવી જોઈએ. એનો આવો સખત આદેશ સાંજ સુધીમાં ભુલાઈ ગયો અને સિપાઈઓએ એને ઘેરી લીધો. જે દીવાન-એ-ખાસમાં કોઈ માણસ પગરખાં પહેરીને શસ્ત્રો સાથે નહોતો આવ્યો, ત્યાં અસહાય બાદશાહ સિપાઈઓથી ઘેરાયેલો બેઠો હતો. કોઈ કહેતો હતો, “અરે, બાદશાહ, અહીં જો…” તો કોઈ એનું ધ્યાન દોરવા એની બ્યાસી વર્ષની જઈફ દાઢી પકડીને કહેતો હતો, “અરે બુઢ્ઢા…”

બીજી બાજુ, મોઇનુદ્દીન હસન ખાન લખે છે કે બળવાખોર સિપાઈઓ લશ્કરી અફસર સિવાય બીજા કોઈની સત્તા માનવા તૈયાર નહોતા અને એમાં કાઉંસિલના આગળપડતા સભ્યો પણ એમના હુમલાનો ભોગ બન્યા. હકીમ અહેસાનુલ્લાહ ખાન બાદશાહનો ખાસ માણસ હતો અને કાઉંસિલમાં પણ હતો. એણે કેટલાક અંગ્રેજ પરિવારોને આશરો આપ્યો હતો, પણ હવે એ બધા આશ્રિતોને કિલ્લાની અંદર લઈ આવ્યો અને એમને દીવાન-એ-આમમાં બેસાડ્યા. ત્યાં જ એક બળવાખોર સિપાઈ આવ્યો અને કાર્બાઇન ચલાવીને બધાંને મારી નાખ્યાં.

૧૩મી અને ૧૪મી તારીખે પણ શહેરમાં અંધાધૂંધી ચાલુ રહી અને બાદશાહ વ્યવસ્થા સ્થાપવાના નિષ્ફળ પ્રયત્નો કરતો રહ્યો. ૧૫મી તારીખે બાદશાહે શહેરમાં શાંતિ જાળવવા માટે એકસો સિપાઈઓની ટુકડી ઊભી કરી. સિપાઈઓએ ખાસ કરીને અનાજ માટે શ્રીમંત શેઠો અને શરાફોને નિશાન બનાવ્યા અને એમને મજૂરોની જેમ કામ કરવાની ફરજ પાડી. જીવનલાલ લખે છે કે એ લોકો ભગવાનને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા કે અંગ્રેજોની ફોજ જલદી પહોંચી આવે.

આ બાજુ, સમાચાર મળ્યા કે ગોરખા રેજિમેન્ટે કંપની બહાદુરની સરકારની પડખે રહેવાનું નક્કી કર્યું છે અને અંગ્રેજો અને ગોરખાઓની સંયુક્ત ફોજ શિમલાથી દિલ્હી આવવા નીકળી પડી છે. પતિયાળાના મહારાજાને બાદશાહની ફોજમાં જોડાવા માટે બાદશાહના નામે પત્ર ગયો હતો પણ એ અંગ્રેજો સાથે જોડાયો અને એના લશ્કરે અંબાલા પાસે બળવાખોરો પર આક્રમણ કર્યું. આમાં વિદ્રોહીઓ હાર્યા.

મે મહિનાની વીસમીએ અંગ્રેજ ફોજ આવતી હોવાના પાકા સમાચાર મળતાં બાદશાહના લશ્કરમાં ઉત્તેજના ફેલાઈ ગઈ. તેમાં કોઈ મુસલમાન સરદારે જેહાદનું નામ આપીને હિન્દુઓ સામે લડવાનું એલાન કર્યું. બાદશાહ બહાદુર શાહ પાસે આ વાત પહોંચતાં એણે કહ્યું કે આ હિન્દુઓ વિરુદ્ધની લડાઈ નથી અને બળવાખોરો સિપાઈઓમાં મોટા ભાગના હિન્દુઓ છે. એ જ દિવસે બાદશાહે શાહજાદા મિર્ઝા મોગલની આગેવાની હેઠળ એક રેજિમેન્ટ અંગ્રેજી ફોજનો મુકાબલો કરવા માટે મેરઠ તરફ મોકલી.

આ ત્રણેયનાં વિવરણો પરથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે એમની સહાનુભૂતિ બળવાખોરો પ્રત્યે નહોતી. વિદ્રોહીઓએ બહાદુર શાહ પર શહેનશાહત લાદી દીધી અને એના માટે એ તૈયાર નહોતો પરંતુ એક વાર સ્વીકારી લીધા પછી એ મને કે કમને ભારતના પહેલા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં સક્રિય હતો. આપણી સમક્ષ એવું ચિત્ર રજૂ થતું હોય છે કે એ માત્ર નામનો જ હતો, પરંતુ એ સંપૂર્ણ સાચું નથી. એની સત્તા મર્યાદિત હતી તેમ છતાં એ સતત અંગ્રેજો વિરુદ્ધની લડાઈને વ્યવસ્થિત રૂપ આપવાની કોશિશો પણ કરતો રહ્યો. બીજી બાજુ, બળવાખોરોની અરાજકતાને પણ કાબૂમાં લેવાના એના પ્રયત્નોને પણ ધ્યાનમાં લેવા પડે તેમ છે.

હજી આપણે દિલ્હીની યુગપ્રવર્તક ઘટનાઓની વચ્ચે જ રહેશું.

૦૦૦૦

સંદર્ભઃ

(1) Two Native Narratives of Mutiny in Delhi. Charles theopolis Metcalfe, 1898 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(2) Dastan-e- Ghadar, Zahir Dehlavi (English translation by Rana Safvi) Penguin Books, 2017 ISBN 978067008891.

()()()()()

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom – Chapter 25

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૨૫: ૧૮૫૭: ૧૦ મી મેમેરઠના વિદ્રોહીઓ દિલ્હીમાં ()

આપણે મેરઠના વિદ્રોહીઓને ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ જવાનું ૨૩મા પ્રકરણમાં વાંચ્યું. હવે આ પ્રકરણમાં આપણે એમનું દિલ્હી પરનું આક્રમણ જોઈએ. દિલ્હી. મોગલ સલતનતનો હોલવાતો દીવો બહાદુર શાહ ઝફરના રૂપે ટમટમતો હતો. એની સત્તા માત્ર લાલ કિલ્લા અને એની બહાર પોતાના મહેરૌલીના મહેલ અથવા તો બેગમોના મહેલ પૂરતી રહી ગઈ હતી. શાહ આલમના મૃત્યુ પછી એ બાસઠ વર્ષની વયે ૧૮૩૭માં ગાદીએ આવ્યો હતો અને ૧૮૫૭માં એ ૮૨ વર્ષનો થઈ ચૂક્યો હતો.

દિલ્હીની વાત આપણે ત્રણ નજરે જોનારાઓના શબ્દોમાં જ સાંભળશું. આમાં એક છે, ઝહીર દહેલવી. એ બાદશાહના મહેલમાં બહુ નાની વયે ઊંચા અને જવાબદારીભર્યા હોદ્દે પહોંચ્યો હતો.એ ઉત્સાહી પણ શિખાઉ શાયર પણ હતો અને ઝૌક જેવા મહાન શાયરો સાથે એનો સંપર્ક હતો. મોઇનુદ્દીન હંસન ખાન. એ અંગ્રેજોને વફાદાર શહેરનો પોલીસ ઊપરી હતો. પછી એ વિદ્રોહીઓ સાથે મળી ગયો. ત્રીજો છે, મુનશી જીવનલાલ. ત્રણેય જણે પોતપોતાની રીતે ડાયરી લખી છે, એમાં પહેલા દિવસથી છેલ્લા દિવસ સુધીની વાતો નોંધી લીધી છે. મોઇનુદ્દીન અને જીવનલાલની ડાયરીઓ વિદ્રોહના સમયના બ્રિટિશ એજન્ટ જ્હોન મેટકાફના બીજા પુત્ર ચાર્લ્સ મેટકાફે લઈ લીધી, મોઈનુદ્દીન કહી ગયો હતો કે એ જીવતો રહે ત્યાં સુધી ડાયરી પ્રકાશિત ન કરવી. એનું ૧૮૮૫માં મૃત્યુ થયા પછી ચાર્લ્સે એનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરાવ્યો અને ૧૮૯૩માં અંતિમ રૂપ આપ્યું પણ એનું મૃત્યુ થયા પછી ૧૮૯૮માં એની પત્નીએ એ પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું. આપણે આ ત્રણેયનાં આત્મકથનો જોઈએ.

ઝહીર દહેલવીનાં સંસ્મરણ

ઝહીર દહેલવી જેઠના બળબળતા વાયરા અને મુહર્રમના રોઝાના એ કઠોર દિવસો હતા ત્યારે સમાચાર મળ્યા કે મેરઠમાં સિપાઈઓએ બળવો કર્યો છે. બાદશાહ સલામત હઝરત ઝિલ-એ- સુબ્હાની ખલિફા-ઉર-રહેમાની અબૂ ઝફર સિરાજુદ્દીન મહંમદ બહાદુર શાહ સવારની નમાઝ પછી ઝૈર-એ-ઝરોખા (ઝરુખામાંથી દર્શન આપવા) માટે બેઠા છે. સમન બુર્જ નીચે ૨૦૦ ચુનંદા સૈનિકો અને ૩૦ હબસીઓ ખડેપગે છે. કિલ્લાની ઉપરથી ચોકિયાતે બૂમ પાડી. અમીર ફતેહ અલી દારોગા દૂર મીર બાહરીની જકાતચોકી નજીક નદીના પુલ તરફ આંગળી ચીંધી. ત્યાં આગ ભડકે બળતી હતી અને તિખારા ઊંચે સુધી ઊડતા હતાં. નદીકાંઠે ધૂમાડાના ગોટેગોટા છવાઈ ગયા હતા. એણે નીચે હાક મારીને બે ઘોડેસવારોને પુલ તરફ દોડાવ્યા. બન્ને નદી સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ એમને એક ટોળું મળ્યું અને ખબર આપ્યા કે ફોજ ઘૂસી આવી છે, અને મીર બાહરીને મારી નાખ્યો, જકાત ચોકીની તિજોરી લૂંટી લીધી અને ચોકીને આગ ચાંપી દીધી. અસવારો તરત પાછા વળ્યા અને સમાચાર આપ્યા. બાદશાહે તે જ ઘડીએ ફતેહ અલી અને હામિદ ખાનને તાબડતોબ પુલ તોડી નાખવા માટે હુકમ આપ્યો અને બધા દરવાજા બંધ કરી દેવા શહેર કોટવાળને ફરમાન કર્યું.

પરંતુ પુલ તોડવા ગયેલી ટુકડી ત્યાં પહોંચે તે પહેલાં જ સામેથી કેટલાયે અસવારો પુલ વટાવીને આવી ગયા હતા. એટલે પુલ તોડવા ગયા તે તરત પાછા ફર્યા. એમની વાત સાંભળીને બાદશાહ તો શાંત રહ્યો પણ જનાનખાનામાં રોકકળ મચી ગઈ.

એટલાં બળવખોર અસવારો ઝરૂખાની નીચે આવી પહોંચ્યા. તરત કિલ્લાનો કલકત્તા દરવાજો બંધ કરી દેવાયો. નિગમબોધ ઘાટ તરફનો દરવાજો પણ બંધ કરી દેવાયો, ત્યાં ઘાટ પર પૂજાપાઠ કરવા ગયેલાં સ્ત્રી-પુરુષો હાંફળાંફાંફળાં કિલ્લાની અંદર દાખલ થઈ ગયાં.

આ બાજુ વિદ્રોહીઓના સરદારે બાદશાહ સામે લળીલળીને સલામ કરી અને આખી વીતક કહી સંભળાવી. બાદશાહે કહ્યું કે હું તો સૂફી છું. બાદશાહત તો મારા વડવાઓ સાથે ગઈ. હું બસ, મધ્યસ્થી કરી શકું. તે પછી એણે અંગ્રેજ રેસિડન્ટ ફ્રેઝરને બોલાવ્યો અને એને કહ્યું કે આ સિપાઈઓ તમારા છે. આજે તમારી સેવા કરતાં એમના ધર્મ પર આંચ આવી છે. ધાર્મિક અત્યાચાર અને કટ્ટરતા બહુ ખરાબ વાત છે. એને કારણે ઘણી રાજસત્તાઓ ડૂલ થઈ ગઈ છે અને કોણ જાણે કેટલાયનાં લોહી રેડાયાં છે (ઝફર પૃ. ૫૯-૬૦).બાહદુરશા બાદશાહે ફ્રેઝરને ઠપકો આપ્યો કે આટલું બધું થાય છે અને તમને ખબર પણ નથી પડી!

ફ્રેઝરે કહ્યું કે “આ ગુલામ”ને રાતે અગિયાર વાગ્યે પત્ર મળ્યો હતો પણ મને બહુ ઊંઘ આવતી હતી આને પત્ર સામાન્ય હશે એમ માનીને વાંચ્યા વગર જ સૂઈ ગયો. સવારે તમારા માણસોએ આવીને મને સમાચાર આપ્યા.

તે પછી ફ્રેઝર કિલ્લાના જુદા જુદા દરવાજા તપાસવા ગયો. એક જગ્યાએ એને પાંચ વિદ્રોહી મળ્યા. ફ્રેઝરે પોતાની બગ્ઘી પૂરપાટ દોડાવી. પાછળ અસવારો ખુલ્લી તલવારે ધસતા હતા. એક દરવાજાની નાની બારી ખુલ્લી હતી તેમાંથી એ અને કિલ્લેદાર અંદર ઘૂસી ગયા. અંદર જતાં જ એણે સંત્રીઓને પૂછ્યું કે દરવાજો શા માટે ખુલ્લો રાખ્યો છે? તમે આ લોકો સાથે છો કે ધર્મ સાથે?” સંત્રીઓએ જવાબ આપ્યો કે ધર્મ સાથે.” ફ્રેઝરે કંઈ બોલે તે પહેલાં એમણે આખો દરવાજો ખોલી નાખ્યો! ફ્રેઝર ઉપર ભાગ્યો. પાછળ વિદ્રોહીઓ અંદર ઘુસી આવ્યા અને ફ્રેઝર વિશે પૂછ્યું. સંત્રીઓએ ઊંચે આંગળી ચીંધી. વિદ્રોહીઓ ઉપર ચડી ગયા. ફ્રેઝર દેખાયો. એક ગોળી ભેગી એની લાશ ઢળી ગઈ. વિદ્રોહીઓ પછી બહાર નીકળી ગયા અને ક્યાંય પણ કોઈ ગોરી ચામડી કે દેશી ખ્રિસ્તી નજરે ચડ્યો, ઝાટકે દેવા માંડ્યા.

જીવનલાલની ડાયરી

મુનશી જીવનલાલ ઔરંગઝેબના દીવાન કાયસ્થ ગિરધારીલાલના કુટુંબમાં જન્મ્યો હતો. વિદ્રોહથી પહેલાં એણે પણ ઘણાં વર્ષ બાદશાહની નોકરી કરી. તે પછી એ ડૅવિડ ઑક્ટરલૉની અને ચાર્લ્સ મૅટ્કાફ સાથે રહ્યો. એ બહાદુર શાહ અને કંપની સરકાર વચ્ચે પેન્શનો વિશેની વાતચીતોમાં પણ સંદેશવાહક અને પ્રતિનિધિ હતો. એણે તારીખવાર ડાયરી લખી છે અને પછી ચાર્લ્સ મૅટ્કાફને સોંપી દીધી, એણે એ પ્રકાશિત કરી.

જીવનલાલ લખે છે કે એ સવારે દસ વાગ્યે કોર્ટમાં જવાની તૈયારી કરતો હતો ત્યારે કોર્ટના કેટલાક કારકૂનો આવ્યા અને કહ્યું કે બહાર રમખાણ ચાલે છે અને જઈ શકાય તેવું નથી. જીવનલાલે એના એક નોકરને તપાસ કરવા મોકલ્યો. એણે આવીને ખબર આપ્યા કે મહેલના દરવાજા બંધ છે અને બહાર સિપાઈઓ ઊભા છે. શહેરમાં ઘણા ગોરાઓ માર્યા ગયા છે, બૅન્ક પણ લુંટાઈ ગઈ છે. બૅન્કના મેનેજરનું ખૂન થઈ ગયું છે. ત્યાં એને સમાચાર મળ્યા કે “બદમાશો”એ એના જ ઘરને ઘેરી લીધું છે. ઘરનાં માણસો તો ભંડકિયામાં જતા રહ્યા. તે પછી જીવનલાલને લાગ્યું કે એણે અંગ્રેજોનું લૂણ ખાધું છે એટલે એમને મદદ કરવી જૂઈએ. એણે સમ્દેશો મોકલીને દરિયાગંજ અને કાશ્મીરી દરવાજા પાસે રહેતા અંગ્રેજ પરિવારોને બચાવવા માટે પોતાના ઘરે બોલાવી લીધાં. આખો દિવસ અને રાત શહેરમાં ચારે બાજુથી અંગ્રેજોની કતલના સમાચાર આવતા રહ્યા.

મોઇનુદ્દીન હસન ખાનનું બયાન

મોઇનુદ્દીન અંગ્રેજોની સેવામાં હતો અને પછી બળવાખોરો સાથે ભળી ગયો અને કેટલાયે ગોરાઓનાં ખૂનમાં એનો હાથ હતો. બળવો નિષ્ફળ થયો તે પછી એ મુંબઈ ભાગી ગયો પણ વર્ષો પછી એ દિલ્હી આવ્યો અને ચાર્લ્સ મૅટ્કાફને મળ્યો. મૅટ્કાફે એને ખાતરી આપી કે સરકારે વિદ્રોહીઓ સામે કંઈ પગલાં ન ભરવાનું નક્કી કર્યું છે એટલે એ જે કંઈ લખશે તે ખાનગી રહેશે. મોઇનુદ્દીને પોતાના મૃત્યુ સુધી કંઈ પ્રકાશિત ન કરવાનું વચન માગ્યું અને ચાર્લ્સ મૅટ્કાફે એને ખાતરી આપી કે એનું લખાણ એ પ્રકાસ્શિત નહીં કરે.

મોઇનુદ્દીને પોતાના બયાનમાં બહુ તટસ્થતાથી લખ્યું છે. એ કહે છે કે અંગ્રેજો પોતાને જે માનવું હોય તે માને પણ દેશી લોકો એમને ઘૂસણખોર જ માનતા હતા અને અંગ્રેજ સરકારે એમના ધર્મ પર હુમલો કર્યો એટલે સિપાઈઓ ભડક્યા. ૧૧મીની સવારે એને મેરઠમાં બળવો થયાના સિપાઈઓ દિલ્હીમાં આવીને અંગ્રેજોની કતલ કરતા હોવાના સમાચાર મળ્યા. એ જ વખતે મૅજિસ્ટ્રેટ હચિન્સને આવીને એને તરત કોટવાળ (મુખ્ય પોલીસ અધિકારી) પાસે જઈને સાવધાન કરવાનો હુકમ આપ્યો. પણ કોટવાળે તો કહ્યું કે શહેરમાં તો શાંતિ છે. પછી બન્ને બહાર નીકળ્યા ત્યારે રાજઘાટ બાજુના કિલ્લાના દરવાજા તરફથી એક માણસે ભાગતો આવ્યો અને સમાચાર આપ્યા કે મેરઠથી સિપાઈઓ આવ્યા છે અને ભારે ધાંધલ છે.

મોઇનુદ્દીન હચિન્સનને આ સમાચાર આપવા ગયો અને ત્યાંથી પહાડગંજ પાછો ફર્યો. એ જ વખતે જૉઇંટ મૅજિસ્ટ્રેટ થિઓપોલિસ મેટ્કાફ ઘોડા પર ત્યાં આવ્યો એણે પૂરતાં કપડાં પણ નહોતાં પહેર્યાં. એણે મોઇનુદ્દીન પાસેથે કપડાં લીધાં આને ઘર તરફ જવા લાગ્યો. મોઇનુદ્દીને એને રોક્યો પણ એણે કહ્યું કે એ બેડરૂમમાં ૧૩,૦૦૦ રૂપિયા મૂકીને આવ્યો છે. પરંતુ અંતે એણે બે વિશ્વાસુ માણસોને મૂક્યા. થિઓપોલિસના કહેવા પ્રમાણે એ કોર્ટમાં મોડો પહોંચ્યો હતો, પણ ત્યાં એને ખબર પડી કે મેરઠથી સિપાઈઓ આવ્યા છે. થિઓપોલિસ ત્યાંથી નીકળીને બગ્ઘીમાં દરિયાગંજ તરફ ગયો ત્યાં એના પર હુમલો થયો પણ એ બચી ગયો. આ બાજુ મૅજિસ્ટ્રેટ હચિન્સનને વિદ્રોહીઓએ મારી નાખ્યો હતો.

પછી મોઇનુદ્દીન અને થિઓપોલિસ ફરાશખાનાવાળા પુલ પરથી આગળ વધ્યા ત્યારે લાહોરી દરવાજેથી આવતા વિદ્રોહીઓની મોટી ભીડ જોઈ. પછી એ થિઓપોલિસને શહેરથી દૂર એક સલામત જગ્યાએ છોડી આવ્યો. એ લખે છે કે ઘરમાં સૌ હેમખેમ છે કે નહીં તે જોવા એ નીકળ્યો ત્યારે એણે મોટાં ટોળાં ફિરંગીઓનાં ઘરોમાં લૂંટફાટ કરતાં જોયાં. પણ વિદ્રોહીઓએ દારુગોળાનો ભંડાર લૂંટવાની કોશિશ કરી ત્યારે એના અફસરે તોપનો ઉપયોગ કર્યો. આમાં પચીસેક વિદ્રોહીઓ માર્યા ગયા પણ બીજા ચારસો જણ તમાશો જોવા એકઠા થયા હતા તે સાફ થઈ ગયા. પરંતુ હજી ટ્રેઝરી પર હુમલો નહોતો થયો.

મોઇનુદ્દીન છેક મધરાત સુધી ફરતો રહ્યો. ઠેકઠેકાણે દુકાનો અને ઘરો ભડકે બળતાં હતાં અને રસ્તા પર લાશો રઝળતી હતી.

આગળ શું થયું તે જાણવા માટે હજી આપણે દિલ્હીમાં જ રહેશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ (1) Two Native Narratives of Mutiny in Delhi. Charles theopolis Metcalfe, 1898 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(2) Dastan-e- Ghadar, Zahir Dehlavi (English translation by Rana Safvi) Penguin Books, 2017 ISBN 978067008891.

Science Samachar (60)

() તમારા શરીરમાં ઇંટરનેટ છે, અને એને હવે કોઈ હૅક નહીં કરી શકે

તમારા શરીરમાં પેસમેકર કે ઇંસ્યુલીનનો પંપ ગોઠવેલો હોય તો કોઈ એને આંતરીને અને એનાં વાયરલેસ સિગ્નલોનું પૃથક્કરણ કરીને એને ખોરવી શકે અને તમને મૃત્યુના મોંમાં ધકેલી શકે છે. આવું જો કે, વાસ્તવિક જીવનમાં કદી બન્યું નથી, પણ વૈજ્ઞાનિકો આ શક્યતા પ્રત્યે સાવધાન હતા અને હવે પરડ્યૂ યુનિવર્સિટીના ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોની ટીમે એના માટે ‘ફાયરવૉલ’ જેવી વ્યવસ્થા કરીને તમને વધારે સલામત બનાવી દીધા છે.

તમને ખબર પણ નહીં હોય કે આવું નેટવર્ક તમારી અંદર કામ કરે છે. સાયંટિફિક રિપોર્ટ્સ સામયિકમાં શ્રેયસ સેન, દેબયાન દાસ, શોભન મૈતી અને બિપ્લબ ચેટરજીનો અભ્યાસપત્ર પ્રકાશિત થયો છે. આમાંથી શ્રેયસ સેન સેંસિંગ અને કમ્યુનિકેશન ટેકનોલોજીના નિષ્ણાત છે. એમણે કહ્યું કે હવે આપણે આપણા શરીરના નેટવર્ક સાથે કેટલાંયે ઉપકરણો જોડીએ છીએ, જેમ કે, સ્માર્ટ ઘડિયાળો, ફિટનેસ ટ્રૅકરો, માથા પર વર્ચ્યુઅલ રિઆલિટી ડિસ્પ્લે વગેરે.

શરીરનાં પ્રવાહીઓ વીજળીક સિગ્નલોનું વહન કરે છે. આપણું ‘બોડી એરિયા નેટવર્ક’ બ્લૂટૂથનો ઉપયોગ કરીને શરીરમાં બધે ઠેકાણે આ સંકેતો મોકલે છે. દસ મીટરથી દૂરથી તો એને પકડી ન શકાય પણ દસ મીટરની અંદર એ જો બીજા કોઈ ઝીલી લે તો તમારા માટે એ ખતરાજનક છે. પરંતુ આ વૈજ્ઞાનિકોએ હવે એવું કર્યું છે કે આ સિગ્નલો શરીરથી એક સેંટીમીટરમાં પણ ન પકડાય અને તેમ છતાં બ્લૂટૂથ કરતાં એકસોમા ભાગની વીજળી જ વાપરે છે.. એમણે આ માટે ખાસ એક ઉપકરણ બનાવ્યું છે..

અહીં યૂ-ટ્યૂબનો વીડિયો આપ્યો છેઃ

સંદર્ભઃ https://www.purdue.edu/newsroom/releases/2019/Q1/your-body-has-internet–and-now-it-cant-be-hacked.html

૦૦૦૦

(૨) બ્રહ્માંડની બાલ્યાવસ્થાનાં ૮૩ બ્લૅક હોલ્સ

જાપાન, તાઇવાન અને અમેરિકાની પ્રિંસટન યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ લાગભગ તેર અબજ વર્ષ પહેલાં, બ્રહ્માંડ બિગબૅંગ પછી શૈશવાવસ્થામાં હતું એ વખતમાં ૮૩ અતિ વિરાટ – સુપર મૅસિવ – બ્લૅક હોલ્સ જોઈ શક્યા છે. શરૂઆતના બ્રહ્માંડમાં કેમ બ્લૅક હોલ્સ બન્યાં તે વૈજ્ઞાઅનિકો માટે હંમેશાં કોયડા જેવું રહ્યું છે. પહેલી જ વાર જાણી શકાયું કે એ વખતમાં બ્લૅક હોલ્સ બનવાનું બહુ સામાન્ય હતું. એમનાં સંશોધન પરથી એ પણ જાણી શકાય છે કે બિગ બૅંગ પછીનાં એક અબજ વર્ષમાં બ્લૅક હોલ્સની વાયુઓ પર શી અસર થતી હતી. વાયુ જ્યારે બ્લૅક હોલ્સમાં પ્રવેશે ત્યારે બ્લૅક હોલ્સ ચમકવા લાગે છે, જેને ક્વૉસર કહે છે. પહેલાં અતિ તેજસ્વી ક્વૉસર જ જોઈ શકાતાં હતાં પણ હવે મંદ પ્રકાશવાળાં ક્વૉસર પણ જોવા મળતાં સમજાયું છે કે બ્લૅક હોલ્સની સંખ્યા ધાર્યા કરતાં બહુ મોટી છે.

સંદર્ભઃ https://www.princeton.edu/news/2019/03/13/astronomers-discover-83-supermassive-black-holes-early-universe

૦૦૦૦

(૩) તમારો વાંક નથી – તમારું મગજ જ સ્વાર્થી છે!

કોઈ પાર્ટીમાં બધા ભેગા થયા હો અને તમે કોઈની સાથે વાતે વળ્ગ્યા હોય, ત્યારે કોઈક તમારું નામ બોલે, કે તરત વાત પડતી મૂકીને તમે અવાજની દિશામાં જોવા લાગો છો/ આ તે કેવું સામી વ્યક્તિ પ્રત્યે થોડાક વિનયવિવેક દેખાડો! એ છોદો, કોઈ ગ્રુપ ફોટો જોતા હશો તો સૌથી પહેલાં તો તમે પોતાને જ શોધતા હશો!

પરંતુ એમાં તમારો વાંક નથી. આપણું મગજ બન્યું જ એ રીતે છે કે આપણને સૌથી પહેલાં પોતાનો ખ્યાલ આવે. પણ એ વખતે શરીરની અંદર શું થાય છે? વૈજ્ઞાનિકોએ હવે એ શોધી કાઢ્યું છે. આપણિ એક ‘વર્કિંગ મેમરી’ હોય છે. એને ટૂંકી મેમરી પણ કહે છે. એ જ આપણને દુનિયા સાથે સંપર્ક સ્થાપવામાં મદદ કરે છે. એનું કામ થોડા વખત માટે સ્મૃતિને સંઘરી રાખવાનું છે. દાખલા તરીકે તમે આ વાક્ય વાંચો છો તેનો દરેક શબ્દ ક્ષણ પૂરતો આ મેમરીમાં સચવાય છે. એટલે જ તો તમે વાક્યના અંતે એનો અર્થ સમજી શકો છો.

અમેરિકાની ડ્યૂક યુનિવર્સિટી, ઇંગ્લૅંડની બાથ યુનિવર્સિટી અને ચીનની સાઉથવેસ્ટ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ એક કમ્પ્યુટર બનાવ્યું અને ૧૦૨ વ્યક્તિઓ પર અધ્યયન કર્યું. એમને એમણે ત્રણ રંગ આપ્યા – વાદળી, લીલો અને જાંબૂડી. તે ઉપરાંત ત્રણ લેબલ આપ્યાં – ‘મિત્ર’, ‘અજાણ્યો’ અને ‘હું પોતે’. પછી સ્ક્રીન પર કોઈ પણ બે રંગનાં ટપકાં દેખાય. પાંચ સેકન્ડ પછી એક કાળું ટપકું ચમકે. ભાગ લેનારે કહેવાનું હતું કે એ ટપકું જ્યાં પહેલાં રંગીન ટપકાં દેખાયાં હતાં ત્યાં જ ચમક્યું કે કેમ; અને એ જ્ગ્યાએ જેટપકું જોયું હતું તેને તમે મિત્ર, અજાણ્યો કે પોતે જ ગણૉ છો?

ભાગ લેનારાઓને જ્યાં ‘પોતે’ દેખાયેલો હતો તે જગ્યાને તરત ઓળખી લીધી! હવે આગળ એ જોવાનું છે કે તમે પોતાની જાતને પ્રથમ સ્થાને મૂકો છો કે કેમ! પ્રયોગ હજી ચાલે છે.

સંદર્ભઃ https://today.duke.edu/2019/03/its-not-your-fault-your-brain-self-centered

૦૦૦૦

(૪) …તો આપણે ‘ફ’ અને ‘વ’ ન બોલી શકતા હોત!

આપણે આજે પણ પહેલાંની જેમ જ સખત આહાર ખાતા હોત તો ‘ફ’ અને ‘વ’ બોલી શકતા નહોત. આજથી આઠ હજાર વર્ષ પહેલાં આપણા પૂર્વજોના ઉપરના આગલા, કાપવાના દાંત નિચલા કાપવાના દાંતને ઢાંકી દેતા હતા. કારણ કે એમને જે માંસ મળતું હતું તે કાચું જ કાપીને જલદી ખાઈ લેવા માટે એવા દાંત જરૂરી હતા. બાળકોનાં હાડપિંજરો મળ્યાં છે તેમાં આ જાતના દાંત બરાબર દેખાય છે પણ પુખ્ત વ્યક્તિના દાંત ઘસાઈ જવાથી એ દાંતની બાજુએથી આહારની ધાર કાપતો હોય એ શક્ય છે.

તે પછી, આજથી આઠ હજાર વર્ષથી ૨૧૦૦ વર્ષ પહેલાંનો ગાળો નવપાષાણયુગ તરીકે ઓળખાય છે. આ સમયમાં ખેતીની શોધ થઈ અને ઘેટાંબકરાં, ગાયભેંસ પાળવાની શરૂ થયું. આ પ્રાણીઓ દૂધ આપતાં, વળી માણસ અર્ધ ઘન અથવા ઘટ્ટ પ્રવાહી પદાર્થ લેતો થયો. ખેતીમાંથીમળતી વસ્તુઓ પણ ખાવામાં નરમ હતી.. માણસે એ વખતે ફૂડ ટેકનોલૉજી વિકસાવી એટલે એદહીં, પનીર પણ ખાતો થઈ ગયો. આ બધા પદાર્થો નરમ છે એટલે ઊપલા દાંત નીચલા દાંતને દબાવે એવી જરૂર ન રહી. આને કારણે ઊપલા દાંત નીચલા દાંત પર ગોઠવાઈ જવા લાગ્યા. જો ઊપલા જડબાના દાંત નિચલા જડબાના દાંતને દબાવી દેતા હોય તો હોઠ અને દાંતના પાછલા ભાગથી બનતા ધ્વનિઓ ઉચ્ચારવાનું અશક્ય છે. પરંતુ નરમ પદાર્થો ખાવથી ઉત્ક્રાંતિમાં હવે માત્ર સામસામા ગોઠવાય એવા દાંત બનવા લાગ્યા, આથી હોઠને જુદા જુદા આકારમાં વાળવાનું શક્ય બન્યું, પરિણામે ‘ફ’ અને ‘વ’ ધ્વનિ પણ પ્રગટ થઈ શક્યા. આમ આપણે આજે આ ઉચ્ચારો કરી શકીએ છીએ તે માટે દાંતમાં ઉત્ક્રાંતિને યશ આપવો જોઈએ.

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/science-nature/ability-pronounce-f-and-v-sounds-might-have-evolved-along-human-diet-180971710/

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2:: Struggle for Freedom : Chapter 24

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

 પ્રકરણ ૨: ૧૮૫૭ડલહૌઝીની ખાલસા નીતિ ()

૧૮૪૮માં ડલહૌઝી ગવર્નર જનરલ બન્યો. એનું આખું નામ તો ‘જેમ્સ ઍંડ્રુ બ્રાઉન રામ્સે, માર્ક્વિસ અને ટેન્થ અર્લ ઑફ ડલહૌઝી’ હતું પણ ઇતિહાસ એને ડલહૌઝીના નામે જ ઓળખે છે. બ્રિટનના સામ્રાજ્યવાદી, જમણેરી અને રૂઢિચુસ્ત રાજકારણીઓમાં ૩૫ વર્ષનો આ યુવાન પ્રિય હતો. એ પોતે પણ કટ્ટર સામ્રાજ્યવાદી હતો. ભારતના ઇતિહાસમાં અંગ્રેજ સત્તાએ ‘ડૉક્ટ્રીન ઑફ લેપ્સ’ લાગુ કર્યો તે ડલહૌઝીને નામે ચડે છે. ડૉક્ટ્રીન ઑફ લેપ્સ હેઠળ અંગ્રેજોના આશ્રિત રાજાઓને સંતાન ન હોય તો દત્તક લઈને કોઈને ગાદી સોંપવાનો અધિકાર રદ કરવામાં આવ્યો,

આપણે આગળ જોઈ ગયા છીએ કે વૅલેસ્લીના સમયથી અંગ્રેજોની નીતિ રાજ્યોને ખાલસા કરવાની જ હતી. પરંતુ એ નીતિનો અમલ સગવડિયા ધર્મ જેમ થતો; કોઈકને દત્તક લેવાની છૂટ હોય, તો કોઈકનું રાજ્ય ગળી જતા. ડલહૌઝીએ એ કાયદાને સળંગસૂત્ર બનાવ્યો. પહેલાં એવું હતું કે રાજા દત્તક લેતાં પહેલાં સર્વોપરિ સત્તાને, એટલે કે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ નીમેલા ગવર્નર જનરલની મંજૂરી મેળવે. એ નક્કી કરે કે દત્તક લેવાની છૂટ આપવી કે કેમ. આમ સિંધિયા, હોલકર વગેરે મોટાં રાજ્યો દત્તક લઈ શક્યાં. ડલહૌઝીએ એમાં ફેરફાર એટલો કર્યો કે મંજૂરી માગવા કે આપવાનો સવાલ જ નહીં; રાજા બિનવારસ મરી જાય તો રાજ્ય સીધું જ સર્વોપરિ સત્તાના હાથમાં ચાલ્યું જાય, દત્તકના હાથમાં જવાનો પ્રશ્ન જ ન રહે.

હિન્દુ ધર્મશાસ્ત્રો પ્રમાણે ૧૨ પ્રકારના પુત્ર છે. આ પરંપરા ધીમે ધીમે ઘસાઈ ગઈ અને અંતે બે પ્રકાર રહ્યા – ઔરસ પુત્ર અને દત્તક પુત્ર. આમાં જાતનું પણ મહત્ત્વ હતું એટલે રાજાઓ માત્ર રાજપૂતોમાંથી જ દત્તક લઈ શકે. દત્તક લેતી વખતે કોઈ રાજ્યસત્તાની પરવાનગી લેવાનું શાસ્ત્રમાં વિધાન નથી. પરંતુ કંપની રાજે દત્તક લેવા માટે એમની પરવાનગી લેવાનો નિયમ બનાવ્યો હતો, જે ધર્મની વિરુદ્ધ હતો. ડલહૌઝીએ તો દત્તક લઈ જ ન શકાય એવો નિયમ બનાવી દીધો. આ નિયમ તો હિન્દુ ધર્મના પરંપરાગત વિધાન પર સીધો હુમલો હતો. આની સામે માત્ર રાજાઓ કે જાગીરદારોમાં નહીં, સામાન્ય હિન્દુ સમાજમાં પણ ભારે વિરોધ હતો. હિન્દુ સમાજમાં પુત્રનું બહુ મહત્ત્વ તો આજ સુધી રહ્યું છે. એવી માન્યતા છે કે પુત્ર માતાપિતાને ‘પું’ નામના નર્કમાંથી મુક્ત કરાવે છે અને પિતાના મૃત્યુ પછી એ પિતાનું સ્થાન લે છે. વળી પુત્ર દ્વારા પિતાનો પુનર્ભવ થતો હોવાનું પણ મનાય છે..ડલહૌઝીની ખાલસા નીતિ માત્ર રાજકીય નહીં, ધાર્મિક હુમલા જેવી પણ હતી.

ડલહૌઝીના પ્રશંસક લેખકોનું કહેવું છે કે રાજા દત્તક લે તો એ માત્ર પોતાની સંપત્તિ જ વારસામાં આપી શકે, રાજ્ય ચલાવવાનો અધિકાર આપવાની જોગવાઈ તો ધર્મમાં પણ નથી. પરંતુ એના વિરોધીઓનું કહેવું છે કે દત્તક પુત્ર દત્તક લેનાર પિતાનું સ્થાન લેતો હોવાથી એને બધી જવાબદારીઓ અને અધિકારો મળે છે.

પરંતુ ડલહૌઝીની દલીલ એ હતી કે આ ‘નકલી રાજાઓ’નો વહીવટ સારો નથી. રાજાઓ ગુલતાનમાં મસ્ત રહે છે, પ્રજા પ્રત્યે જરાય જવાબદાર નથી હોતા. રજવાડાંઓની પ્રજા દુઃખી રહે છે. એમને સુશાસન આપવાની કંપની સરકારની ફરજ છે. તેમાં પણ રાજાનું મૃત્યુ થાય તે પછી મનફાવે તેને પોતાનું રાજ્ય સોંપી દે તે પ્રજાના ભલા માટે નથી. પ્રજા અને કંપની સરકાર વચ્ચે સીધા સંબંધમાં આ રાજાઓ આડે આવે છે અને એમને હટાવવા જ જોઈએ.લંડનની સરકાર અને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના ડાયરેક્ટરોએ એની આ દલીલ માન્ય રાખી. આખા ભારત પર અંગ્રેજોનું રાજ સ્થાપાય તેમાં એમને ભારતની જનતાનું ભલું દેખાતું હતું!

૧૮૪૮માં ભારત આવ્યા પછી તરત ડલહૌઝીએ પોતાની યોજના પર કામ શરૂ કરી દીધું. સૌ પહેલાં તો એણે પંજાબ પર ધ્યાન આપ્યું. પંજાબ અને અફઘાનો વચ્ચે યુદ્ધ ચાલ્યા કરતું હતું. ડલહૌઝી આવ્યો તે પહેલાં, અંગ્રેજો અને શીખો વચ્ચે લડાઈ થઈ તે પછી પંજાબ પર અંગ્રેજોનો લગભગ કબ્જો હતો જ. પંજાબને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી નાખવામાં આવ્યું હતું. ત્રણ લૉરેંસ ભાઈઓ હેનરી, જ્યૉર્જ અને જ્હૉન ત્રણેય ભાગના ગવર્નર હતા. એક જ પરિવારનું વર્ચસ્વ પંજાબમાં હતું, ડલહૌઝીએ પહેલાં તો એ તોડ્યું. એથી એની યોજના પંજાબમાં લાગુ કરવાનું સહેલું થયું. બીજી બાજુ, શીખ જાગીર–દારો અંદરોઅંદર લડતા રહેતા હતા. ડલહૌઝી માટે આ સારું બહાનું હતું. ૧૯૪૯માં એણે સગીર વયના રાજા દલીપ સિંહનેગાદીએથી હટાવ્યો અને ૫૦,૦૦૦ રૂપિયાનું સાલિયાણું આપ્યું અને લંડન મોકલી દીધો. શીખ સૈનિકોમાંથી મોટા ભાગનાને અંગ્રેજી ફોજમાં સામેલ કરી લીધા અને એમનો અહંભાવ પોસાય તે માટે શીખોને ‘લડાયક જાત’ ગણાવ્યા. કંપનીએ પંજાબ પાસેથી ૫૩ લાખ રૂપિયા લેવાના હતા, તેના બદલામાં કોહીનુર હીરો જપ્ત કરી લેવાયો.

આમ પંજાબ અંગ્રેજોના તાબામાં ગયું. ૧૮૫૭ના બળવાને શીખો ‘પુરબિયાઓનો બળવો’ (પૂર્વના સિપાઈઓનો એટલે કે હિન્દુસ્તાનીઓનો બળવો) માનતા હતા અને બળવાને દબાવવામાં અને ખાસ કરીને દિલ્હી પરનો વિદ્રોહીઓનો ઘેરો તોડવામાં શીખોએ ભારે મદદ કરી.

એ જ રીતે સાતારાનો વારો આવ્યો. અંગ્રેજો અને મરાઠાઓ વચ્ચે ત્રીજું યુદ્ધ થયા પછી મરાઠા સત્તા સંપૂર્ણ વેરવીખેર થઈ ગઈ. યુદ્ધ પછી ૧૮૧૮માં અંગ્રેજોએ શાહુ બીજાના પુત્ર પ્રતાપ સિંહને ગાદી આપી પણ એ નામનો જ રાજા હતો. પરંતુ ૧૮૩૯માં એને પદભ્રષ્ટ કરીને એના ભાઈ અપ્પાજીને ગાદીએ બેસાડ્યો. પરંતુ અપ્પાજી નિઃસંતાન હતો અને એ દત્તક લેવા માગતો હતો પણ કંપનીએ ૧૮૪૮ સુધી એની અરજીનો કંઈ જવાબ ન આપ્યો અને ડલહૌઝીએ એનું રાજ્ય ખાલસા કરી લીધું.

બર્માનું પેગુ પણ અંગ્રેજોના હાથમાં પડ્યું, બર્માની લડાઈ વચ્ચેથી ડલહૌઝીએ સિક્કિમ પણ પોતાના કબજામાં લઈ લીધું.. સંબલપુરમાં પણ ડૉક્ટ્રીન ઑફ લેપ્સ લાગુ થયો.

પરંતુ ઝાંસીનો કેસ ખાસ ઉલ્લેખ માગે છે. લેખક વિલિયમ લી- વૉર્નર સંદર્ભમાં દર્શાવેલા પુસ્તકમાં ઝાંસીને ખાલસા કરી લેવાના નિર્ણયનો બચાવ કરે છે, જે કંઈક આ પ્રમાણે છેઃ“મરાઠાઓએ ઉત્તર ભારતમાં કરેલી લૂંટફાટનો આ નાનો ટુકડો હતો, જે પેશવાએ ૧૮૧૭માં કંપનીને સોંપી દીધો હતો. એના નવા શાસકોને એ જ વર્ષે ‘સુબેદાર’નું બિરુદ આપવામાં આવ્યું અને ૧૮૩૨માં એ બિરુદ ફેરવીને ‘રાજા’ બનાવી દેવાયું. રાજાનું શાસન નબળું હતું અને એ નિઃસંતાન હતો. ૧૮૩૯માં એનું મૃત્યુ થયું ત્યારે બ્રિટિશ સરકારે દત્તકને ન માન્યો. એ વખતે ચાર દાવેદાર હતા તેમાંથી એકને પસંદ કરીને એને હકુમત સોંપી. એણે પણ બહુ ખરાબ વહીવટ કર્યો અને એ નિઃસંતાન મૃત્યુ પામ્યો. ફરી એ જ દાવેદારોમાંથી એકને પસંદ કર્યો. પરંતુ એ દરમિયાન ઝાંસી અને એની પાસેના જલાઉનમાં હાલત બહુ જ ખરાબ હતી એટલે સરકારે પોતે જ સત્તા સંભાળી અને ગાડી પાટે ચડાવી. તે પછી સર્વોપરિ સત્તાએ પસંદ કરેલા રાજાને ૧૮૪૨માં ફરી રાજ્યનું સુકાન સોંપી દેવાયું અને એણે સારો વહીવટ આપ્યો. ૧૮૫૩માં એ પણ નિઃસંતાન મૃત્યુ પામ્યો. એ વખતે ડલહૌઝીએ લખ્યું કે ઝાંસી અને જલાઉનની પ્રજા તરફ સરકારની ફરજ બને છે એટલે સીધો જ વહીવટ સંભાળી લેવો. આના બદલામાં રાણીને સારુંએવું પેન્શન પણ બાંધી આપવામાં આવ્યું.

લી-વૉર્નર કહે છે કે આ જ નીતિ લાગુ કરીને ડલહૌઝીએ બીજાં કેટલાંક નાનાં રાજ્યો “સ્થાનિકની પ્રજાના ભલા માટે” ખાલસા કરી લીધાં.

ડલહૌઝીની નીતિના ટીકાકારો પણ ઘણા હતા. એ ૧૮૫૬માં પાછો ગયો તે પછી છાપાંઓ પણ એની રાજ્યો હડપ કરવાની નીતિની ટીકા. કરતાં રહ્યાં. જો કે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના ડાયરેક્ટરોએ એનો કદી વિરોધ ન કર્યો. એ જ રીતે સરકારનું વલણ પણ નરમ રહ્યું. પરંતુ એના જવા પછી એક વર્ષથી પણ ઓછા સમયમાં આખા હિન્દુસ્તાનમાં ઠેરઠેર બળવો ફાટી નીકળ્યો. ડલહૌઝીની નીતિ જ ૧૮૫૭ના મહાન સ્વતંત્રતા સંગ્રામ માટે જવાબદાર હતી એવું માનનારાની સંખ્યા તો એ વખતે પણ ઓછી નહોતી.

ખેડૂતો અને આદિવાસીઓ તેમ જ સામાન્ય લોકોમાં તો એમની અવદશાને કારણે વિરોધ હતો જ; તેમાં ગાય અને ડુક્કરની ચરબીવાળાં કારતૂસોને કારણે સિપાઈઓનો રોષ ભળ્યો અને નાનામોટા રાજાઓ પણ હવે અંગ્રેજોની વિરુદ્ધ કમર કસવા લાગ્યા.

૦૦૦

મનુસ્મૃતિ ૧૨ જાતના પુત્ર ગણાવે છે જેમાંથી માત્ર પ્રથમ ૬ પ્રકારના પુત્રોને સંપત્તિનો અધિકાર છેઃ (૧) ઔરસ (પોતાની પત્નીથી થયેલો); (૨) ક્ષેત્રજ (નિયોગ દ્વારા); (૩)દત્તક (બીજા દંપતીનો સ્વીકારેલો પુત્ર); (૪) કૃત્રિમ (બીજાની સંમતિથી પોતાનો માનેલો); (૫) ગૂઢોત્પન્ન (કોઈ જાણતું ન હોય તેમ પેદા થયેલો); (૬) અપવિદ્ધ (માતાપિતાએ તરછોડેલો). આવા ૬ પ્રકારના પુત્રને સંપત્તિનો અધિકાર છે. (મનુસ્મૃતિ અધ્યાય ૯, શ્લોક ૧૫૮). (૭) કાનીન (અવિવાહિત પુત્રીનો પુત્ર); (૮) સહોઢ (લગ્ન વખતે પત્ની સાથે લાવી હોય તે); (૯) ક્રીત (ખરીદેલો); (૧૦) પૌનર્ભવ (પતિએ છોડેલી સ્ત્રીએ કે વિધવાએ અન્ય દ્વારા પેદા કર્યો હોય તે); (૧૧) સ્વયંદત્ત (માગ્યો ન હોય પણ બીજાએ જાતે જ સોંપી દીધેલો); (૧૨) શૌદ્ર (શૂદ્ર સ્ત્રીથી થયેલો). આવા ૬ પ્રકારના પુત્રને સંપત્તિનો અધિકાર નથી.                 – (મનુસ્મ્રુતિ અધ્યાય ૯, શ્લોક ૧૫૯).

સાધના પબ્લિકેશન્સ, સંપાદકઃ સુરેશ જાયસવાલ. આવૃત્તિ ૨૦૦૮ પૃષ્ઠ ૩૨૩. ISBN 81-89789-18-X.

આપણે દલિપ ટ્રૉફીથી પરિચિત છીએ.

0000

1. The Life of Marquis of Dalhousie.Sir William Lee-Warner, 1904

2. https://www.britannica.com/topic/doctrine-of-lapse

3. https://en.wikipedia.org/wiki/Pratap_Singh,_Raja_of_Satara

4. https://en.wikipedia.org/wiki/Baji_Rao_II

()()()()()

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom – Chapter 23

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૨: ૧૮૫૭ – મેરઠ આગેવાની લે છે ()

રાષ્ટ્રીય વિદ્રોહની આગેવાની મેરઠે લીધી એમ કહેવામાં જરાય અતિશયોક્તિ નથી. મેરઠમાં પણ શરૂઆત તો સિપાઈઓએ જ કરી પણ એ માત્ર કારતૂસોનો વિરોધ નહોતો. સિપાઈઓએ એનાથી મોટું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને અંગ્રેજોથી નારાજ હતા તે બધા જ એમાં જોડાઈ ગયા અને ખરેખર જ ૧૮૫૭નો સંગ્રામ રાષ્ટ્રીય વિદ્રોહ બની ગયો.

મેરઠ (Meerut)ની પાંચ માઇલમાં ફેલાયેલી છાવણીમાં કેટલીયે રેજિમેન્ટો હતી. આમાંથી થર્ડ રેજિમેન્ટના કર્નલ કારમાઇકલ સ્મિથ (Carmichael Smyth)ની વર્તણૂકને ઉદ્દંડ મેરઠના સિપાઈ વિદ્રોહી માટે જવાબદાર ગણી શકાય. એ પ્રામાણિક તો હતો પણ ઉદ્દંડ હતો અને એનામાં દૂરંદેશીનો અભાવ હતો. કારતૂસોનો વિરોધ એટલો ઊગ્ર હતો કે અંગ્રેજ ફોજની ટોચેથી હુકમ આવી ગયો હતો કે સિપાઈઓએ એ કારતૂસો દાંતેથી ખોલવાની જરૂર નહોતી. આમ છતાં સ્મિથે એ કારતૂસોમાં કંઈ વાંધાજનક નથી એ દેખાડવા માટે ૨૩મી ઍપ્રિલે ખાસ પરેડ રાખી અને સિપાઈઓને એ ખોલવા કહ્યું. કમાંડર હ્યુઇટે સ્મિથને ચેતવણી આપી હતી કે એણે કંઈ ન કર્યું હોત તો એકાદ મહિનામાં બધું થાળે પડી ગયું હોત.

પરેડમાં એક મુસલમાન સિપાઈએ કહ્યું કે જોવામાં તો એ પહેલાં હતાં એવાં કારતૂસો જેવાં જ લાગે છે પણ એમાં ડુક્કરની ચરબી નથી વપરાઈ તેની કેમ ખબર પડે? તે પછી સ્મિથે એક હિન્દુ સિપાઈને બોલાવ્યો. આ સિપાઈ માત્ર યુરોપિયન અફસરોનાં ઘરોમાં કામ કરતો હતો અને બધા એને ખુશામતખોર માનતા હતા. એ શખ્સે અંગ્રેજી અફસરને રાજી કરવા માટે કારતૂસ દાંતેથી ખોલી દેખાડ્યું. દેખાડ્યા છતાં સિપાઈઓ તૈયાર ન થયા અને એમાંથી આગળપડતા ૮૫ જણને કોર્ટ માર્શલ કરવાનો સ્મિથે હુકમ આપ્યો. ૬ઠ્ઠી મેના રોજ કોર્ટ માર્શલમાં બધાને દસ વર્ષની કેદની સજા થઈ. સિપાઈઓનો વિરોધ તો, જો કે, બીજા જ દિવસથી, ૨૪મી એપ્રિલથીશરૂ થઈ ગયો હતો. અંગ્રેજ અફસરોને રોજ ક્યાંક ને ક્યાંક આગ લાગવાના, ગોળીઓ ફૂટવાના સમાચાર મળતા હતા.

૯મી મે, શનિવારની પરેડમાં કોર્ટ માર્શલ થયેલાઓને લાઇનમાંથી બહાર આવવાનો હુકમ અપાયો. એમના બિલ્લા, યુનિફૉર્મ વગેરે લઈ લેવાયાં, બેડી-ડસકલાંમાં ઝકડીને એમને જેલમાં મોકલી દેવાયા. આનાથી સિપાઈઓમાં ક્રોધનો ચરુ ઊકળવા લાગ્યો.

વિલિયમ કૅય લખે છે કે “અંગ્રેજી આંખો જોઈ શકી હોય, અથવા અંગ્રેજી મગજ સમજી શક્યાં હોય તો એટલું જ, કે દિવસ શાંતિથી પૂરો થયો!” પરંતુ સિપાઈઓની સજાની અસર બજારોમાં અને ગલીગલીમાં શું હતી તે જાણવાનો એમણે પ્રયાસ ન કર્યો. અફવાઓ ફેલાઈ ગઈ હતી કે હવે બધા સિપાઈઓને કાઢી મૂકશે, અંગ્રેજો શહેરનો કબજો લઈ લેશે અને લૂંટફાટ મચાવશે. લોકો સ્વબચાવમાં હથિયારો વાપરવાની તૈયારી કરવા લાગ્યા.

સાંજ પડતાં અંગ્રેજ અફસરો મેસમાં મોજમસ્તી અને ડિનર માટે એકઠા થયા તેમાં કમિશનર અને ‘ઇલેવંથ સિપોય’નો કમાંડર પણ હતા. શહેરમાં લાગેલાં પોસ્ટરો વિશે વાત નીકળી પણ બન્નેએ હસી કાઢ્યું. ૧૦મી મે, રવિવારની સવારે બધા અંગ્રેજો ચર્ચમાં જવાની તૈયારી કરતા હતા.

આમ છતાં સંકેતો સ્પષ્ટ હતા. એ દિવસે અંગ્રેજી અફસરોના ઘરે કામ કરવા કોઈ શહેરમાંથી ન ગયું. એકસામટા બધા જ ન આવ્યા તો પણ અફસરોને કંઈક ગરબડ હોવાનું ન લાગ્યું. સાંજની પ્રાર્થના વખતે બધા ફરી ચર્ચમાં જવા નીકળ્યા ત્યારે લાગ્યું કે વાતાવરણ તંગ છે. એક વાત ચોખ્ખી દેખાઈ આવતી હતી કે હિન્દી સિપાઈઓએ બળવો કર્યો છે.

થર્ડ કૅવલરી (ઘોડેસવાર) દળના ૮૫ સિપાઈઓને આગલે દિવસે જેલમાં નાખી દેવાયા હતા. હવે રવિવારની સાંજે હળવો જાપ્તો હતો તેનો લાભ લઈને એના ઘોડેસવાર સિપાઈઓ સાંજે જેલ તરફ ધસ્યા. જેલની દીવાલ સુધી પહોંચ્યા પણ ક્યાંય અંગ્રેજ સૈનિકોને ગોઠવેલા નહોતા એટલે એમને વિરોધનો સામનો ન કરવો પડ્યો. એમને તરત જ દીવાલમાં ગાબડું પાડ્યું અને બધા જ સિપાઈઓને છોડાવીને પાછા ફર્યા. (એક રિપોર્ટ પ્રમાણે એમને દીવાલ ન તોડી પણ બહારથી દીવાલની નીચેથી સુરંગ બનાવી). એમને માત્ર પોતાના સાથીઓ છોડાવવા હતા. બીજા કેદીઓને બહાર નીકળવા ન દીધા, બિલ્ડિંગને આગ ન લગાડી કે જેલર અને એના પરિવારને પણ જફા ન પહોંચાડી.

દરમિયાન ૧૧મી અને ૨૦મી ઇન્ફન્ટ્રીએ ખુલ્લો બળવો કરી દીધો. ‘૧૧મી’નો કમાંડન્ટ ફિનિસ તરત એમને ઠપકો આપવા પહોંચ્યો. એ બોલતો હતો ત્યાં જ ‘૨૦મી’ના એક સિપાઈએ એના પર ગોળી છોડી, એ ઘોડા પરથી પડી ગયો, તરત ‘૨૦મી’માંથી ધાણી ફૂટે એમ ગોળીઓ વરસી અને ફિનિસ માર્યો ગયો. ફિનિસ ‘૧૧મી’નો કમાંડર હતો પણ ‘૨૦મી’એ એને માર્યો. સામાન્ય સંજોગોમાં ‘૧૧મી’ના સિપાઈઓએ આનો બદલો લીધો હોત પણ આ ૧૮૫૭ની ઐતિહાસિક ૧૦મી મે હતી. ‘૧૧મી’ને એમાં કંઈ ખોટું ન લાગ્યું. બન્ને ઇન્ફન્ટ્રીઓના સિપાઈઓ એક સાથે થઈ ગયા. ધર્મોનો ભેદ પણ ન રહ્યો. હિન્દુઓ અને મુસલમાનોનું એક જ લક્ષ્ય હતું: જ્યાં ગોરો દેખાય, ઝાટકી નાખો! બજારોમાં અને ગામેગામ અંગ્રેજો સામેનો રોષ બહાર આવવા લાગ્યો. એક જ દિવસમાં મેરઠ આખું અંગ્રેજવિરોધી છાવણી બની ગયું. લોકો જેલ પર ત્રાટક્યા અને બધા કેદીઓને છોડાવી લીધા. હવે પોલીસ દળના માણસો પણ એમની સાથે જોડાયા. આમ છતાં ખજાનાના રક્ષણ માટે ગોઠવાયેલા સિપાઈઓ વફાદાર રહ્યા અને જાણે કંઈ ન બન્યું હોય તેમ પોતાની ફરજ બજાવતા રહ્યા. પરિણામે ખજાનો લૂંટવાના લોકોના પ્રયાસ નિષ્ફળ રહ્યા.

અંગ્રેજ ફોજે હવે સામનો કરવાની તૈયારી કરી લીધી. કૅય લખે છે કે પ્રબળ આસ્થાવાન અંગ્રેજ મહિલાઓને ખાતરી હતી કે અંતે તો ખ્રિસ્તી ધર્મનો વિજય નિર્મિત છે અને બિચારા સિપાઈઓનું નિકંદન નીકળી જવાનું છે. પરંતુ અંગ્રેજ સૈનિકોની તૈયારીઓ નકામી નીવડી અને એમની પત્નીઓની ખ્રિસ્તી ધર્મ માટેની આસ્થા પણ ઠગારી સાબીત થઈ. અંગ્રેજ કમાંડરોની કાયરતા વિશે કૅય લખે છે કે જ્યારે કોઈ રેજિમેન્ટ વિદ્રોહ કરે ત્યારે એના નેતાનું સ્થાન એની રેજિમેન્ટની વચ્ચે હોય; પછી એ જીવે કે મરે. પણ કારમાઇકલ સ્મિથ, જેણે ખાસ પરેડ ગોઠવીને ભારેલા અગ્નિ પર ફૂંક મારીને એની રાખ ઉડાડી હતી તે, કમિશનર પાસે ગયો, જનરલ પાસે ગયો, બ્રિગેડિયર પાસે ગયો પણ પોતાની રેજિમેન્ટમાં ન ગયો.

બીજા બ્રિગેડિયર વિલિયમને આવી સ્થિતિમાં કેમ કામ કરવું તેનો અનુભવ નહોતો. એણે ગોરા સૈનિકોને પરેડ ગ્રાઉંડમાં એકઠા તો કર્યા પણ રાઇફલો માટે કારતૂસ ન આવ્યાં. એણે ધાર્યું કે બળવાખોરો ખજાના પર હુમલો કરવાના હશે. એણે ત્યાં સૈનિકો મોકલ્યા, પણ ત્યાં એક પણ વિદ્રોહી ન મળ્યો. પછી એણે બરાકોમાં દળ મોકલ્યું પણ બરાકો ખાલી જોઈ. વિદ્રોહીઓ ક્યાં લડે છે, કેટલા અંગ્રેજોની કતલ કરી તેનો એને કોઈ જાતનો ખ્યાલ જ નહોતો. કદાચ યુરોપિયનોનાં ક્વાર્ટરો પર હુમલો કરતા હશે! ક્વાર્ટરો ભડકે બળતાં હતાં. સેનાની ટુકડીને ક્વાર્ટરો પાછળ મોકલવામાં આવી પણ ત્યાં એમને બળતાં ઘરોમાંથી જે મળે તે લૂંટી લેવા આવેલા ગણ્યાગાંઠ્યા ચોરો જ મળ્યા.

દરમિયાન અંગ્રેજ સ્ત્રી-બાળકો બળતાં ઘરો છોડીને પરેડ ગ્રાઉંડમાં એકઠાં થઈ ગયાં હતાં. વિલિયમ કૅયનો દાવો છે કે બળવાખોરોએ સ્ત્રીઓ અને બાળકોને પણ તલવારની ધારે અને બંદૂકોને નાળચે ચડાવ્યાં. આખી રાત ફિરંગીઓએ ભયંકર ઓથારમાં ગાળી કારણ કે હવે કેન્ટોનમેન્ટમાં લૂંટફાટ કરાનારાઓનાં ધાડાં ત્રાટક્યાં હતાં, ગોરી ચામડી દેખાઈ કે ગોળી છૂટી કે છરો ભોંકાયો. આખી રાત ગોરાઓ બીકથી ફફડતા રહ્યા.

મેરઠ આઝાદ થઈ ગયું હતું, પણ આખો દેશ હજી ગુલામ હતો.

તો વિદ્રોહીઓ ક્યાં ગયા? દિલ્હી તરફ ધસમસતા એમના ઘોડાઓના ડાબલા હજી પણ ઇતિહાસમાં પડઘાય છે!

x-x-x-x

મંગલ પાંડેની શહાદતના ૩૨મા દિવસે મેરઠે જે કરી દેખાડ્યું તે ખાસ નોંધ માગી લે છે. મંગલ પાંડે એકલવીર હતો. એની હાકલ પર એના સાથીઓ પણ બહાર ન નીકળ્યા. મેરઠમાં સિપાઈઓનો નેતા કોણ હતો? ઇતિહાસ એનું નામ નથી જાણતો. એ સમૂહનો, સામાન્ય માણસનો વિદ્રોહ હતો. એની શરૂઆત પણ કારતૂસોથી થઈ, પણ એમણે મેરઠમાં વિદ્રોહ કર્યા પછી દિલ્હી જવાનું નક્કી કર્યું અને એમના ધાર્મિક વિદ્રોહને રાષ્ટ્રીય વિદ્રોહ બનાવી દીધો. આ કથા આપણે આગળ જોઈશું પણ હજી સિપાઈઓ દિલ્હી પહોંચીને બહાદુર શાહ ઝફરને શહેનશાહ-એ-હિન્દ બનીને વિદ્રોહનું નેતૃત્વ સંભાળવા વિનંતિ કરે ત્યાં સુધી જમુનાના કિનારે એમની રાહ જોઈએ અને વચ્ચેથી આવતા અંકમાં ડલહૌઝીના ‘ડૉક્ટ્રીન ઑફ લેપ્સ’ની અસરોની ચર્ચા કરી લઈએ કારણ કે ૧૮૫૭ના નેતાઓને આ ડૉક્ટ્રીને જ જન્મ આપ્યો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ A History of the Sepoy War in India – 1857-1858 Vol.II, by William Kaye (વિલિયમ કૅય) 1916.

Science Samachar (59)

() પુરુષનું મગજ સ્ત્રીના મગજ કરતાં જલદી ઘસાય છે!

સ્ત્રીઓ અને પુરુષોના મગજ પર સમયની અસર એકસરખી નથી થતી. પુરુષનું મગાજ સ્ત્રીના માગજ કરાતાં વધારે જલદી સંકોચાય છે. મગજની ચયાપચય પ્રક્રિયા તો ઉંમર વધતાં ધીમી પડતી જાય છે, પણ પુરુષમાં આ ફેરફાર વધારે તીવ્ર હોય છે.

વૉશિંગ્ટન યુનિવર્સિટીએ કરેલા એક અભ્યાસમાં આ જોવા મળ્યું છે. સ્ત્રીઓ મોટી ઉંમરે પુરુષો કરતાં વધારે ચપળ, ચકોર રહેતી હોય છે. વૉશિંગ્ટન યુનિવર્સિટીના મૅલિનક્રોફ્ટ ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ રૅડિયોલૉજીના આસિસ્ટંટ પ્રોફેસર ડૉ. મનુ ગોયલ કહે છે કે મગજની વૃદ્ધાવસ્થા ને લિંગના આધારે સમજવાની આ તો માત્ર શરૂઆત છે.

મગજને કામ માટે સાકરની જરૂર પડે છે. એ મગજનું ઈંધણ છે. બાળકોનું મગજ પોતાના વિકાસ માટે મોટા ભાગની ખાંડનો ઉપયોગ કરે છે. એ જ રીતે કિશોરો અને પુખ્ત વ્યક્તિઓ પણ મગજના વિકાસમાં ખાંડનો ઉપયોગ કરે છે, પણ અમુક ખાંડ વિચારવા અને વ્યવહાર માટે બચાવી લે છે. જેમ ઉંમર વધતી જાય તેમ આ અલગ જથ્થામાં ટીપેટીપે ઘટાડો થાય છે. ૬૦ વર્ષની ઉંમર થતાં સુધીમાં એનું પ્રમાણ બહુ ઓછું થઈ જાય છે.

પરંતુ સ્ત્રીઓમાં આ ઘટાડો શા માટે ધીમો રહે છે તે બહુ સમજી શકાયું નથી. આથી ડૉ ગોયલ આને એમની ટીમે ૨૦૫ વ્યક્તિઓનો અભ્યાસ કર્યો અને. એમનાં મગજ ખાંડનો ઉપયોગ શી રીતે કરે છે તે જાણવાની કોશિશ કરી. આમાં ૨૦થી ૮૨ વર્ષની વ્યક્તિઓ – ૧૨૧ સ્ત્રીઓ અને ૮૪ પુરુષો – નો સમાવેશ કર્યો. અભ્યાસ પછી એવું જણાયું કે સ્ત્રી અને પુરુષની સરખી ઉંમરે સ્ત્રીઓનાં મગજ ૩ વર્ષ અને ૮ મહિના જેટલાં પુરુષ કરતાં યુવાન રહે છે. પરંતુ પ્રયોગમાં એ પણ જોવા મળ્યું કે ૨૦ વર્ષની ઉંમરનાં છોકરા-છોકરીઓમાં પણ છોકરીઓનાં મગજ વધારે યુવાન હોય છે.

આમ “સ્ત્રીની બુદ્ધિ પાનીએ” એમ બોલતાં પહેલાં ચેતવું સારું!

સંદર્ભઃ https://medicine.wustl.edu/news/womens-brains-appear-three-years-younger-than-mens/

૦૦૦

() મળમાંથી ઈંટ

આપણા શરીરમાંથી નીકળેલા મળમાંથી ઈંટો બનાવીને આપણું ઘર બનાવીએ તો? એમાં રહેવાનો વિચાર સૂગ ચડે તેવો છે એ ખરું પણ આ ઈંટો સામાન્ય ઈંટો જેવી જ હોય – મજબુતાઈમાં, દેખાવમાં, ગંધમાં – તો શો વાંધો હોઈ શકે?

ઑસ્ટ્રેલિયાની ટેકનોલૉજી યુનિવર્સિટીના રૉયલ મેલ્બર્ન ઇંસ્ટીટ્યૂટના સિવિલ એન્જીનિયર અબ્બાસ મોહાજિરાનીએ ગટરના પાણીની માવજત કર્યા પછી વધેલા પદાર્થ (બાયોસોલિડ્સ)નો ઉપયોગ કરીને આવી ઈંટો બનાવી છે. એમનું કહેવું છે કે આવી ઈંટો સ્થાનિકે બનાવી શકાય અને એનાથી જમીન અને ઊર્જાની બચત થશે અને કાર્બન છૂટો પડવાનું પ્રમાણ પણ ઘટશે.

આખી દુનિયામાં માનવ-મળ બહુ જ મોટા પ્રમાણમાં પેદા થાય છે. અસંખ્ય ટ્રકો ભરાય એટલો આ નકામો પદાર્થ આપણે સમુદ્રમાં કે લૅન્ડ્ફિલમાં નાખીએ છીએ. હવે, જો કે, ૬૦થી ૭૦ ટકા તો જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા માટે વપરાય છે, તો પણ હજી બહુ મોટો જથ્થો બચે છે. આમાંથી માત્ર અર્ધો જથ્થો, એટલે કે કુલ માત્ર ૧૫ ટકાનો ઉપયોગ ઈંટોમાં થાય તો પર્યાવરણને શુદ્ધ રાખવામાં પણ મદદ મળે તેમ છે. ડૉ. મોહાજિરાનીએ આ પહેલાં સિગરેટનાં ઠૂંઠાંમાંથી પણ ઈંટો બનાવી છે.

સંદર્ભઃhttps://www.rmit.edu.au/news/media-releases-and-expert-comments/2019/jan/recycling-biosolids-sustainable-bricks

૦૦૦

() હૉસ્પિટલોનાં શૌચાલયોમાં ઊછરે છે ખતરનાક બૅક્ટેરિયા

અમેરિકામાં વિસ્કોન્સિનની એક હૉસ્પિટલમાં કરાયેલી મોજણીમાં જોવા મળ્યું છે કે દરદીના રૂમમાં બાથરૂમની અંદર ગોઠવેલા સિંકની મોરીમાં નામના બેક્ટેરિયા Klebsiella pneumoniaecarbapenemase (ક્લેબેસિએલા ન્યૂમોનિકાર્બાપેનીમેઝ સંક્ષેપમાંKPC)ની મોટી વસાહત હોય છે.

American Journal of Infection Control (AJIC)માં પ્રકાશિત આ રિપોર્ટ જણાવે છે કે રૂમના દરવાજા પાસેના સિંકમાં ૨૧.૭ ટકા જેટલાં KPC હતાં પણ રૂમની અંદર બાથરૂમના સિંકની મોરીમાં એનું પ્રમાણ ૮૭ ટકા હતું. ક્લેબેસિએલા બેક્ટેરિયા ન્યૂમોનિયા, લોહીના પ્રવાહના ચેપ, જખમમાં ચેપ કે ઓપરેશન પછીના ડ્રેસિંગમાં ચેપ માટે જવાબદાર હોય છે. આ બેક્ટેરિયાએ કાર્બાપેનેમ્સ નામના ઍન્ટી-બાયોટિક્સ સામે પ્રતિરોધ શક્તિ વિકસાવી લીધી છે.

અમેરિકામાં હૉસ્પિટલોના રૂમોમાં આ સ્થિતિ હોય તો ભારતમાં શું હશે તેની તો કલ્પના જ કરવી રહી.

સંદર્ભઃhttps://www.ajicjournal.org/article/S0196-6553(18)30739-9/fulltext (Download pdf)

www.sciencedaily.com/releases/2019/02/190205115416.htm

000

() ઇંસ્યુલિન ઉત્પન્ન કરવા માટે માનવ કોશમાં પરિવર્તન

શરીરમાં સાકરને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે પૅનક્રિયાસમાં ઇંસ્યુલિન બને છે. પરંતુ ઘણી વાર ઇંસ્યુલિન બનતું નથી. આના ઉપાય તરીકે ડાયાબિટીસવાળા ઉંદરના કોશમાં ફેરફાર કરતાં ઇંસ્યુલિન બનવા લાગ્યું છે. પૅનક્રિયાસમાં એક પ્રકારના કોશ ઇંસ્યુલિન બનાવે છે પણ એ કોશ મરી જાય તો ડઆબિટિસ્સ થાય છે, પણ આ અભ્યાસ દ્વારા જાણી શકાયું છે કે બીજા કોઈ કોશોમાં ફેરફાર કરીને એમના મારફતે ઇંસ્યુલિન બનાવી શકાય છે. આ પરિવર્તિત કોશોને ઉંદરના શરીરમાં ગોઠવતાં ઇંસ્યુલિન બનવા લાગ્યું. આ પ્રયોગ ઉંદર પર થયો પણ ઉપયોગમાં માનવકોશ લેવાયા હતા, પરંતુ હજી માનવ પર આ પ્રયોગ થયો નથી. પરંતુ જો એવો પ્રયોગ સફળ નીવડશે તો ડાયાબિટીસને તિલાંજલિ આપી શકાશે.

સંદર્ભઃ doi: 10.1038/d41586-019-00578-z અને https://www.nature.com/articles/d41586-019-00578-z

૦૦૦૦