Can we hear Mahabharata sounds today?

‘કૃષ્ણની દ્વારકા’ લેખમાળાના અંતિમ લેખ પરની ચર્ચા સારી રહી. એમાં એક વાત આવી કે અવાજના તરંગો જે વાતાવરણમાં લાંબો સમય સુધી રહે છે તેને માપવાના અને તેને ડિટેક્ટ કરવાનાં સાધનો વિકસ્યા છે. તેનો ઉપયોગ કરીને કુરૂક્ષેત્રમાં અને અન્ય વિશિષ્ટ સ્થળોએ હજારો વર્ષ પહેલાના તરંગો પકડવાનાં સંશોધનો ચાલે છે. પહેલાં તો મેં, હવે તો આપ સૌના પરિચિત અને મારા મિત્ર ડૉ. પરેશ વૈદ્ય સાથે આ બાબતમાં ફોન પર લાંબી વાતચીત કરી અને પૂછ્યું કે

આજે મહાભારતના અવાજો સાંભળી શકાય? 

 ડૉ. પરેશ વૈદ્યઃ આમાં કઈંક સમજ ફેર છે. પહેલાં તો એ સમજવાનું જરૂરી છે કે અવાજને માધ્યમની જરૂર પડે છે. જ્યાં સુધી માધ્યમ હોય ત્યાં સુધી અવાજ પ્રવાસ કરી શકે. દાખલા તરીકે હવા.  હવા એક માધ્યમ છે. એના દ્વારા અવાજ દૂર સુધી જઈ શકે પણ હવા તો માત્ર આપણા વાતાવરણમાં જ છે. એટલે અઢીસો કિલોમીટર સુધી જ અવાજ જઈ શકે. અને, વાતાવરણના પેલા સીમાડા પર અવાજો સંઘરવાની કોઈ વ્યવસ્થા કુદરતમાં નથી. કુદરતે ત્યાં બૅંક કે DVD લાયબ્રેરી નથી બનાવી.

બારીઃ તો આ અવાજોનું શું થતું હશે?

પઃ તમે એક વાત પહેલાં સમજી લો. અવાજ માધ્યમ વિના આગળ જઈ ન શકે, બરાબર? હવે હવાનું માધ્યમ કઈં સ્થિર નથી. આજે એક બાજુ વાતી હોય તો કાલે બીજી બાજુ વાય,  હવા સતત ડહોળાયા કરતી હોય છે. કારણ કે વાયુના અણુઓ વચ્ચે ઘણી જગ્યાઓ હોય છે એટલે એ સતત જગ્યા બદલતા રહે છે. ઘણી વાર તમે અનુભવ્યું હશે કે હવા ભારે પણ થઈ જતી હોય છે. ખાસ કરીને શિયાળામાં એમાં ભેજનું પ્રમાણ વધી જાય છે. તમારા ઘરની નજીક રેલવે સ્ટેશન હોય તો તમને અનુભવ થાય કે શિયાળામાં ટ્રેનની સીટી વધારે ચોખ્ખી સંભળાય છે. ભેજને કારણે હવાના અણુ ભારે થઈ જતાં એમની ગતિ ઓછી થઈ જાય છે. ઊનાળામાં હવા પાતળી હોય છે.

બારીઃ એનો અર્થ એ કે હવા સિવાય બીજું કોઈ માધ્યમ હોય તો એમાં અવાજ વધારે સારી રીતે ગતિ કરી શકે.

પઃ એમ જ છે. અરે, તમે માત્ર અણુઓ કેટલા નજીક છે તેનો જ વિચાર કરો. એટલે પાણી કરતાં પણ ધાતુમાં અવાજ વધારે સારી રીતે ચાલે. પણ જો ધાતુની બહાર હવા ન હોય તો ધાતુમા જ ચાલતો રહી શકે; ધાતુની બહાર પડી ન શકે. વાત એ પણ છે કે પ્રવાહી કે ધાતુનું માધ્યમ ક્યાં સુધી હોઈ શકે? અવાજ પણ ધાતુની સીમાની બહાર ન નીકળી શકે.

બારીઃ હા, એની સરખામણીમાં હવા તો બધે ઠેકાણે હોય છે.

પઃ બધે ઠેકાણે ક્યાં હોય છે?  એની પણ વાતાવરણ જેટલી જ સીમા છે. પૃથ્વીની આસપાસ વાતાવરણ છે, કોઈ યાન વાતાવરણની બહાર નીકળી જાય તે પછી આખા બ્રહ્માંડમાં અવાજ નથી. તમે બોલો તો તમારો અવાજ તમારા મોઢાની અંદર જ રહી જાય. ત્યાં તો તદ્દન શાંતિ છે. કદાચ શુક્રના ગ્રહમાં અવાજ સંભળાતો હશે, કારણ કે એની આસપાસ વાતાવરણનું આવરણ છે.

બારીઃ પણ, એક વાત એ પૂછવાની કે આપણે કહીએ છીએ કે અવાજનાં મોજાં…પ્રકાશનાં મોજાં. પ્રકાશ બધે ઠેકાણે જઈ શકે છે તો અવાજ પણ મોજું જ હોય તો એ પણ બધે જ જવો જોઈએ ને?

પઃ મોજાં બે પ્રકારનાં છે. એક તો  યાંત્રિક મોજાં છે, બીજાંછે, વીજ ચુંબકીય મોજાં(Electro magnetic waves)…અવાજનાં મોજાં, પાણીનાં મોજાં, ધરતીકંપનાં મોજાં યાંત્રિક મોજાં છે. વીજ ચુંબકીય મોજાં પેદા થાય વીજ અથવા ચુંબકીય દખલથી.

બારીઃ યાંત્રિક કઈ રીતે?

પઃ યાંત્રિક એટલે કે એ પદાર્થના કંપનથી પેદા થાય છે. આપણે બોલીએ છીએ તેમાં પણ આપણું સ્વરતંત્ર હવાને છોડે છે કે દબાવે છે એટલે ધ્વનિ પેદા થાય છે. આમ એ મોજાં કે તરંગ આપમેળે પેદા નથી થયાં. ધરતીકંપમાં પણ બે પ્લેટ ઘસાય એટલે મોજું  કે તરંગ પેદા થાય.

બારીઃ પણ તમે કહ્યું કે પ્રવાહીમાંથી પણ અવાજ પસાર થાય…

પઃ થાય જ. જૂઓ, આ તરંગ એટલે બીજું કઈં નહીં, એક જાતની ખલેલ છે. હવામાં એના કણો એટલે કે પાર્ટિકલો છૂટછૂટા હોય છે. મોજું એમને ધક્કો મારે છે. એટલે એ આગળ જાય. પણ મોજું નીકળી જાય એટલે એ પાછા મૂળ જગ્યાએ આવી જાય. આમ કંપન ઊભું થાય. એમ કહો કે, હવાના દબાણની એક પેટર્ન અવકાશમાં ઊભી થાય.  ધાતુમાં કણો એટલા સહેલાઇથી જગ્યા મૂકતા નથી એટલે એમાં પણ કંપન થાય છે, પણ અવાજનું મોજું  આગળ તરફ ધસતું હોય ત્યારે કણો ઉપર-નીચે થાય છે. હવામાં કણ પણ અવાજની દિશામાં જ ખસે છે. આમ કણો એકબીજાને ધક્કો મારે છે એટલે દૂર સુધી જઈ શકે છે.

બારીઃ જાણે ભીડમાં ચાલતા હોઈએ અને પાછળથી કોઈ ધક્કો મારે તેમ !

પઃ હા, સાદી ભાષામાં સમજવા માટે તમે એમ કહી શકો. એ ઉદાહરણ હવામાં અવાજ પ્રસરવાને લાગુ પડે.

બારીઃ તો પડઘાનું પણ એવું જ ને? એ તો એક રૂમમાં દીવાલો સાથે પણ અથડાય.

પઃ અને એક જ દીવાલ નહીં, ચારેય દીવાલો સાથે..અને વળી એક્બીજા સાથે અથડાય. આમ એ અવાજ જુદો જ બની જાય. પણ જે વીજ ચુંબકીય કહેવાય છે તે યાંત્રિક નથી. પણ એમાં બહુ નાની કે બહુ મોટી ફ્રિક્વન્સીનાં મોજાં પણ છે. આમ તો એની તરંગ લંબાઈ પર એના ઉપયોગનો આધાર છે. એમાં એક પટ્ટો માઇક્રોવેવ કહેવાય છે. ઘરમાં ઑવનમાં એનો ઉપયોગ થાય જ છે.  વળી રેડિયો ફ્રિક્વન્સીઓ પણ છે, જેનો ઉપયોગ મોબાઇલ ફો્નમાં કે સંદેશ વ્યવહારમાં થાય.  એક્સ-રે પણ આનો જ પ્રકાર છે. આમ એના ઉપયોગો છે અને એને આપણી ઇન્દ્રીયોને અનુરૂપ ઢાળીને એનો અનુભવ કરાય. એટલે તમે એને ફોટા તરીકે જોઈ શકો અને અવાજ તરીકે સાંભળી પણ શકો.

બારીઃ તો પૃથ્વી પરનાં મોજાં –અવાજ કે બીજાં કોઈને પણ માઇક્રોવેવમાં ન બદલી શકાય?

પઃ રેડિયોમાં એ જ થાય છે, પણ સામે છેડૅ કઈંક રિસીવર, ટેપ રેકૉર્ડર હોય તો જ એને સાચવી કે સાંભળી શકાય.

બારીઃ  એ મોજાંઓને સાચવી રાખી શકાય એમ હોય તો પ્રાચીન અવાજો પાછા સાંભળી શકાય. એનો અર્થ એ કે બધા અવાજો વાતાવરણની સીમા પર એકત્ર થયા હશે પણ ત્યાં કઈંક વ્યવસ્થા હોય તો સાચવી શકાય.

પઃ મેં કહ્યું ને કે કુદરતે ત્યાં કઈં કોઈ એવી બૅંક કે DVDની લાયબ્રેરી નથી બનાવી કે બધા અવાજો ત્યાં સંઘરાઈ જાય અને તમને મન ફાવે ત્યારે જે અવાજ જોઈતો હોય તે શોધી કાઢો.

બારીઃ તો મહાભારતના અવાજો સાંભળી ન શકાય?

પઃ કોઈ જ અવાજ સામે છેડે ગ્રહણ કરવાની વ્યવસ્થા ન હોય તો પાછા સાંભળી ન શકાય. એવું છે કે ધર્મની વાતો કરીએ ભલે, પણ એમાં પણ વિજ્ઞાન વિના ચાલતું નથી. એને ધાર્મિક કથા સાથે જોડી દઈએ છીએ. એક રીતે તો વિજ્ઞાનને આડકતરી રીતે માન્યતા જ મળે છે. વીજ ચુંબકીય કિરણોને આપણી અનુકૂળતા પ્રમાણે ફેરવવાની વાત આવી તો કોઈ એમ સમજ્યા હશે કે બધા અવાજોનું પરિવર્તન કરી શકાય. પણ બ્રહ્માંડના અવાજો પણ બેવડાં રૂપાંતર પછી જ સાંભળી શકાય. મહાભારતના અવાજો તો એ જ વખતે ડહોળાઇ ગયા અને હવે છે જ નહીં.

xxxxxxxx

ૐકાર

ૐને આપણા ભારતીય તત્વદર્શનમાં બહુ મહત્વનું સ્થાન મળ્યું છે. એ નાદબ્રહ્મનું ચિહ્ન છે. પદાર્થો તો ભૌતિક છે, જેને સ્પર્શ કરી શકાય છે. પદાર્થ મૂર્ત હોય છે એટલે એને જડતત્વ માની શકાય પણ શબ્દ મૂર્ત નથી, તેમ છતાં છે, એના અસ્તિત્વનો ઇન્કાર ન થઈ શકે.  પરંતુ એને જડ કેમ માનવો? જડ અને ચેતન બે જ તત્વો હોય તો શબ્દને ક્યાં મૂકવો? એને ચેતન પણ ન માની શકાય. આથી આપણા પ્રાચીન ચિંતકોએ નાદબ્રહ્મની નવી વિભાવના આપી અને એને બ્રહ્મની વિભાવનાની સમાંતર મૂકી.

માંડૂક્ય ઉપનિષદમાં આ બન્ને વિભાવનાને એકીકૃત કરવાનો પ્રયાસ થયો છે. પરંતુ એ આપણી ચર્ચા માટે ઉપયોગી નથી એટલે છોડી દઈએ છીએ. આ ૐની વિભાવના સમજવાની જિજ્ઞાસા હંમેશાં રહી…અને એ સમજાવનારા પણ મળી ગયા!

મારી ઉંમર ૧૯-૨૦ની હશે, ભુજમાં દર રવિવારે સવારે ગીતા સ્વાધ્યાયમાં હું જતો. પૂજ્ય ગિરજાશંકર ભટ્ટ પ્રવચન આપતા. રામવાડીમાં બૈરાંઓની ભીડ સામે એ જુદા હતા અને અહીં એ જુદા હતા. એમના વિચારો બહુ ઉદાર હતા. (એમણે જ મને કહ્યું હતું કે ગોસ્વામી તુલસીદાસજીએ શ્રી રામના વિવાહ પ્રસંગે જનકરાજાને ઘરે ભોજનનું વર્ણન કર્યું છે તેમાં અંગ્રેજીનો શબ્દ ‘કોપરના થાળ’ (કોપર થાલા) વાપર્યો  છે.!).

એક વખત ગીતા સ્વાધ્યાયમાં એક જીવાનંદજી અવધૂત આવ્યા. એ આનંદમાર્ગી હતા, જેના પર પછી પશ્ચિમ બંગાળમાં હિંસક કૃત્યો માટે પ્રતિબંધ મુકાયો હતો. જીવાનંદજી જુવાન, મધ્યમ કાઠીના અને પ્રભાવશાળી વક્તા હતા. એમનું ભાષણ સારૂં લાગ્યું એટલે બધા ઊઠી ગયા તે પછી  બે-ચાર જણ બેઠા. બધા વડીલો – દાદાની ઉમરના અને છોકરડો એકલો હું. મેં એમને ૐ વિશે પૂછ્યું કે ૐ સમજાતો નથી.

એમણે જે જવાબ આપ્યો તે તરત સમજાઈ જાય એવો હતો.

ધારો કે તમે મેળામાં જાઓ છો. મેળાની જગ્યાની નજીક પહોંચો તેમ એનો ઘોંઘાટ સંભળાવા લાગે. કોઈ અવાજને સ્પષ્ટ અલગ ન કરી શકો,  પણ બધા અવાજ ભેગા થઈ જાય અને એક કોલાહલ બની જાય….. ઓં..ઓં..ઓં..ઓં…”

હવે તમે મેળાની વચ્ચે પહોંચી ગયા છો. અહીં તમને બધા અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાય છે. કોઈ રમકડાં વેચે છે, તો કોઈ ભેળપૂરી…બાળકો હઠ કરે છે, માબાપ ભાવતાલ કરે છે…તમને બધી સ્પષ્ટ ખબર પડે છે. બસ, થોડા વખત પછી મેળો પાર કરીને તમે બીજી બાજુ નીકળી જાઓ છો. ફરી બધા અવાજો એકબીજામાં ભળી જાય છે અને ફરી એકધારૂં સંભળાય છે… ઓં..ઓં..ઓં..ઓં…” એક બિન્દુ પછી એ પણ નથી સંભળાતું. એ જ રીતે આખી સૃષ્ટિના બધા અવાજ એક જગ્યાએ માત્ર ઓં..ઓં..ઓં..ઓં…” તરીકે સંભળાય છે. એ જ જગ્યા એટલે ૐ.

ૐની આગળ જાઓ ત્યાં, બસ, સૂનકાર છે.. માંડુક્ય ઉપનિષદ પ્રમાણે એ ચોથું ચરણ છે. ત્યાં શું છે તે કહી ન શકાય. એક ભજન છે ને, “અબ ચૌથા પદ પાયા સંતો…”

જીવાનંદજીની વાત માત્ર પાંચ મિનિટમાં મગજમાં ચોંટી ગઈ. આ આટલું સહેલું છે? વર્ષો સુધી ઉત્સાહ રહ્યો. એના પછી લગભગ ૧૨-૧૫ વર્ષે ફરી મગજમાં ખળભળાટ થયો. વિચાર આવ્યો કે આ તો આપણા સ્વરતંત્રના અ-ઉ-મ પરથી વિકસેલો કન્સેપ્ટ છે. અને એ રીતે તો એ બહુ સારો છે. કારણ કે એ સાચું છે કે માણસજાતના બધા ઉચ્ચારો પ્રયાસ વિનાના ‘અ’થી શરૂ થાય છે અને હોઠના અંતિમ ઉચ્ચાર ‘મ’ સાથે પૂરા થાય છે. ક…ચ…ટ…ત…પ…વગેરે બોલતાં જ સમજાઈ જશે કે બધા ઉચ્ચારમાં ગળાનો, દાંતનો, તાળવાનો, હોઠનો ઉપયોગ છે. ય…ર… વગેરે મ પછી આવે એમ આપણને શીખવવામાં આવ્યું છે, પણ એ હોઠથી પહેલાંનાં સ્થાનોએથી બોલાય છે! આમ ઉચ્ચારોનો અંત તો ‘મ’માં જ થાય છે, એટલે બધી માનવીય ભાષા આ ૐમાં આવી જાય છે…આ વિચારી લેવું અને ગણિત જેવી ટૂંકી ફૉર્મ્યૂલા આપવી એ પણ નાની વાત તો નથી જ.. આપણા પૂર્વજો તો વિચારતા જ હતા!  એ તો આપણે વિચારવાનું બંધ કરી દીધું છે.

મને જે લાગ્યું તે એ કે કાગડાનો અવાજ, કૂતરાંનો અવાજ, ઘંટનો અવાજ માણસના સ્વરતંત્રમાંથી નથી આવતો. કાગડો “કા…કા” કરે છે તે તો આપણી સમજ છે. કદાચ આપણે “કા…કા” બોલીએ અને કાગડાને પૂછીએ તો એ એની ભાષામાં એના ઉચ્ચાર તંત્રને અનુરૂપ અનુવાદ કરે કે નહીં? એટલે માણસજાત માટે જ એ નાદબ્રહ્મ છે. આખી સૃષ્ટિના અવાજો ૐમાં આવી ન શકે.

મને બીજો વિચાર એ આવ્યો કે ૐનું કોઈ બિન્દુ હોય તો ત્યાંથી પાછા વળવાનું કોઈ મેકેનિઝમ આપણા ચિંતનમાં છે? આત્માના પુનરાગમન માટે તો અવિદ્યા, કર્મફળ વગેરે ઘણા સિદ્ધાતો છે, પણ નાદના પુનરાગમન માટે આવી કોઈ વ્યવસ્થા નથી. કારણ કે એ ભૌતિક બિદુ તો છે નહીં. મૂળ આપણે મહાભારતના અવાજોની વાત કરતા હતા – તો ૐ તો બધા અવાજોનો સરવાળો છે! એમાં ભળેલો અવાજ પોતે જ મહા કોલાહલનો ભાગ બની ગયો. હવે એને અલગ કેમ તારવવો? ઘાસની ગંજીમાંથી સોય શોધવા જેવું છે.

પરંતુ મહાભારતના એવા એકત્રિત અવાજો બ્રહ્માંડમાં સચવાયેલા હોય? અહીં ફરી વિજ્ઞાનની મદદ લઉં. સાચવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હોય તો હોય. નહીંતર, અગાઉ કહ્યું તેમ, એ તો હવાના પ્રવાહોમાં ઓગળી ગયા.  જો ખરેખર જ એ સાચવી શકાયા હોય તો તેમાંથી એક એક જણના અવાજને તારવવા માટે ટેક્નીકો છે ખરી. દાખલા તરીકે, અકસ્માત પછી વિમાનનુ કોક્પીટ રેકોર્ડર મળે તેમા ઘરેરાટીમાથી વાતચીત અલગ કરવા માટે frequency analysis કરવામાં આવે છે. પણ એ અવાજો સાચવી લેવાનુ યંત્ર છે જ..  એ ન હોય તો અવાજ તારવવાની વાત ક્યાં?

ટાઇમ મશીનમાં ભૂતકાળમાં કુરુક્ષેત્રમાં પહોંચી જઇએ તો થાય. એ એક વૈચારિક ઉપાય ખરો. પણ એના માટે પ્રકાશની ગતિથી પણ વધારે ગતિએ પ્રવાસ કરવો પડે! એ શક્ય જ નથી.  એટલે વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ તો નહીં જ, ૐની દૃષ્ટિએ પણ મહાભારતના અવાજ પાછા સાંભળી ન શકાય!

આમ છતાં કોઈ ટેકનૉલૉજિસ્ટ ઠગ કઈંક મશીન બનાવશે અને કહેશે કે સાંભળો, મહાભારતના અવાજ – અને આપણે સૌ દોડતા પહોંચી જશું કે જૂઓ હવે તો વિજ્ઞાને પણ સાબીત કરી દીધું…! ધર્મ એટલે માનવીય  સહઅસ્તિત્વનાં મૂલ્યો. તે સિવાય ધર્મમાં કથાઓ હોય છે અને આ કથાઓનો લેભાગૂઓ દુરુપયોગ કરતા હોય છે. આખો વખત વિજ્ઞાનને ભાંડ્યા પછી એમને પોતાનાં ધતિંગો ફેલાવવામાં એ જ વિજ્ઞાનના સંતાન જેવી ટેકનૉલૉજીનો ઉપયોગ કરવામાં જરાયે સંકોચ નથી થતો!

xxxxxxxxx

 

 

 

Ex Marine Archaelogy Chief comments on Dwarka Series

મિત્રો,

‘કૃષ્ણની દ્વારકા” શ્રેણી પર એક બહુ મહત્વની કૉમેન્ટ મળી છે જે જુદી પોસ્ટ તરીકે મૂકું છું. કૉમેન્ટ કરનારા શ્રી કમલેશ વોરા ડૉ. એસ. આર. રાવની નિવ્રુત્તિ પછી NIOના મરીન આર્ક્યોલૉજી વિભાગના વડા બન્યા. તેઓ ગુજરાતી (કચ્છના) છે અને દ્વારકા, પુમ્પુહાર વગેરે સ્થાનોની શોધમાં એમની મહત્વની ભૂમિકા રહી. મારા મિત્ર ડૉ. પરેશ વૈદ્યે એમને લેખની લિંક મોકલાવી તેનો જવાબ એમણે આપ્યો છે. એમણે  લખ્યું છે તેના પરથી જણાશે કે સાયન્સ કેટલું આગળ વધી ગયું છે. મેં  ૨૦૦૫ સુધીના સંદર્ભો લીધા હતા, એનાથી આગળ મને કઈં ન મળી શક્યું. શ્રી વોરા એના પછીના પ્રયાસોનો સંકેત આપે છે. હું શ્રી વોરાસાહેબને આપ સૌ વતી વિનંતિ કરૂં છું કે તેઓ સમય ફાળવીને આ શ્રેણીને અપડેટ કરવા માટે એમની અનુકૂળતાએ લેખ મોકલે. ત્યાં સુધી આ શ્રેણી બંધ નથી થતી. એમના લેખ જ્યારે મળશે ત્યારે આ શ્રેણી આગળ વધશે. નીચે એમનો ઈ-મેઇલ સંદેશ યથાવત્ મૂકું છુઃ

—– Forwarded message ———-
From: kamlesh vora <khvora@gmail.com>
Date: Tue, 23 Oct 2012 19:13:42 +0530
Subject: Re: [New post] Krishna’s Dwarka (4)
To: Paresh VAIDYA <prvaidya@gmail.com>

This is interesting. One can see the efforts made in collecting, grasping
and correlating relevant, critical information. However, there is scope for
further discussions as at times one some body has said something, may not be
gospel truth when additional information is obtained, so he may not be
wrong, but the article in which he may have based his conclusion may need
upgradation, based on newer material / information.

Kamlesh

2012/10/23 Paresh VAIDYA <prvaidya@gmail.com>

>  This is Dipak’s blog ( Mari Bari ) on blog spot. This is 4th episode
> on Krishna;s dwarika.  He is summarizing what Dr Hasmukh Sankaliya
> wrote. If you have read the original, fine. If U have not, then follow
> this blog, first three episodes also.

> ———- Forwarded message ———-
> From: “\”મારી બારી\”” <comment-reply@wordpress.com>

> Date: Sun, 21 Oct 2012 16:15:26 +0000
>
Dr Paresh R. Vaidya

 હું શ્રી વોરાસાહેબ સાથે સંમત છું કે કોઇએ કહ્યું તે ‘ગૉસ્પેલ ટ્રુથ; નથી બની જતું. એટલે મેં હમણાં સુધી જે લખ્યું છે તેને અંતિમ ન માનવા વિનંતિ છે. આપ સૌનો સહકાર મળશે તો સત્યની શોધ ચાલુ રાખીશું.  જ્ઞાનના રસ્તે જૂનો ભાર ડગલે ને પગલે છોડતા જવાનું જરૂરી હોય છે. જેથી ખરેખર જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય ત્યારે આપણે હળવા ફૂલ બની રહીએ. આભાર.

Krishna’s Dwarka (4)

કૃષ્ણની દ્વારકા (૪)

 બેટ દ્વારકા

૨૦૦૧-૦૨માં બેટ દ્વારકામાં મોટે પાયે પુરાતત્વીય ખોજકાર્ય હાથ ધરાયું. પુરાતત્વ વિજ્ઞાનીઓએ આના માટે છ જગ્યા પસંદ કરી. પરિણામોએ સૌને આશ્ચર્યમાં નાખી દીધા. મૂળ દ્વારકાથી માત્ર ત્રણેક કિલોમીટર દૂર આવેલું બેટ દ્વારકા આપણી જગપ્રસિદ્ધ દ્વારકા નગરી કરતાં વધારે પ્રાચીન હોવાના પુરાવા મળ્યા અને એવું નક્કી થયું કે બેટ દ્વારકા હડપ્પા કાળમાં પણ સમૃદ્ધ શહેર હતું. અહીંથી ઢગલાબંધ શંખો, છીપલાં વગેરે સમુદ્રી પેદાશો મળી છે. તે ઉપરાંત, બંગડીઓ કે બંગડીના ટુકડા, માળાના મણકા, મુદ્રાઓ, બાળકને ખવડાવવાનું સહેલું બને એવા કપ વગેરે પણ મળ્યાં છે.

ભારતીય ઉપખંડમાં કેટલાંય પુરાતત્વીય સ્થાનોમાંથી શંખો અને છીપલાં મળ્યાં છે. મધ્યવર્તી હડપ્પા કાળમાં, અને તે પછી પણ, ઘણા વખત સુધી શંખ ઉદ્યોગનું અને છીપલાંની માળા કે મણકાનું અગત્યનું સ્થાન રહ્યું છે.

મહાભારતના યુદ્ધમાં દરેક અગ્રણી યોદ્ધા પાસે શંખ હતો. અર્જુનનો પૌંડ્ર, કૃષ્ણનો દેવદત્ત વગેરે. ગીતાના પહેલા અધ્યાયમાં યુદ્ધ માટે તત્પર સેનાઓના વર્ણન દ્વારા પણ બધા અગ્રગણ્ય યોદ્ધાઓ પોતપોતાના શંખો વગાડતા હોવાનું જાણવા મળે છે.  બેટ દ્વારકામાંથી આવા ફૂંક મારીને અવાજ પેદા કરી શકાય એવા શંખો (Turbinella pyrum) મોટા પ્રમાણમાં મળ્યા છે. વળી આ શંખને જીવાતે કોરી ખાધો હોય એવાં છિદ્રો પણ છે. આ જીવ સમુદ્રમાં જ થતો હોવાથી એ પણ નક્કી થયું  કે એ શંખ નદીનો નહીં, સમુદ્રનો જ છે.

દુનિયાના મોટા ભાગના પ્રાચીન વેપારી માર્ગોનાં સ્થળોનાં પુરાતત્વીય ખોદકામોમાં બેટ દ્વારકાના, અથવા એની નકલ જેવા શંખો મળ્યા છે. મેસૅપોટેમિયાના ઉર શહેરનો આપણે પહેલાં ઉલ્લેખ કર્યો છે. ત્યાં એક કબરમાંથી મોટા પ્રમાણમાં શંખો મળ્યા, જે દેખાડે છે કે ભારતીય શંખો ઠેર ઠેર પહોંચતા હતા, આ શંખો મોહેં-જો-દડો અને ચાન્હુ-દડોમાંથી મળેલા શંખોની પ્રતિકૃતિ જેવા છે.

સમુદ્રી પુરાતત્વમાં કાળ નક્કી કરવામાં સમુદ્રી શંખોનું બહુ મહત્વ રહ્યું છે. એમના કાર્બન ડેટિંગ દ્વારા એ આજથી ૩૯૦૦ વર્ષ પહેલાંના હોવાનું નક્કી થયું છે, જ્યારે સૌથી પાછળના સમયના અવશેષો મળ્યા છે તે ૨૫૦૦ વર્ષ જેટલા જૂના હોય એમ લાગે છે.

હડપ્પા સંસ્કૃતિમાં હાથીદાંતનાં ઘરેણાં કે ઘરની વસ્તુઓ પણ મળે છે, પરંતુ શંખો અને છીપલાંનો બહુ જ વ્યાપક ઉપયોગ જોવા મળે છે. લોથલ, નાગેશ્વર, સુરકોટડા, રંગપુર વગેરે હડપ્પીય શહેરો આની સાક્ષી પૂરે છે. મણકા કે આભૂષણ તરીકે કામ આવે તેવી છીપો પર કરવતનાં નિશાન પણ છે. આનો અર્થ એ થાય કે બેટ દ્વારકામાં આ ઉદ્યોગ વ્યવસ્થિતપણે ચાલતો હશે. આજે પણ કચ્છના અખાતમાં અને જામનગર પાસે શંખોનો વ્યવસાય બરાબર ચાલે છે.

બેટ દ્વારકાનો સમય નક્કી કરવામાં ખાસ ઉપયોગી એવી હડપ્પા કાળની એક મુદ્રા પણ મળી. આ મુદ્રા બીજાં સ્થળોએથી પણ મળી છે. આ ઉપરાંત અહીથી માછલાં પકડવાનો કાંટો પણ મળ્યો. આનો આગળનો ભાગ કાંટા સાથેની દોરીને બરાબર દબાવી શકાય એ માટે ચીપિયાના આકારમાં દબાવેલો છે. મઝાની વાત એ છે કે આ પ્રકારના કાંટા આજે પણ નવાઇની વાત નથી.  નીચેના ચિત્રમાં હડપ્પાની મુદ્રા અને માછલી પકડવાનો કાંટો છે.

 ખાસ નોંધ

અહીં એક ખાસ નોંધ લેવાની રહે છે. દ્વારકાધીશ મંદિરની વેબસાઇટ (http://www.dwarkadhish.org/submerged-dwarka.aspx  પર દ્વારકાના સંશોધનો વિશે બહુ જ અગત્યનો વૈજ્ઞાનિક લેખ છે. સામાન્ય રીતે મંદિરો અને મઠો જૂની પરંપરા અને લોકવાયકાઓનું સમર્થન કરતાં હોય છે, પણ આ વેબસાઇટે સંપૂર્ણપણે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ રાખીને વિવરણ આપ્યું છે, જેના માટે મંદિરના પ્રબંધકોને આપણે અભિનંદન આપવાં જોઈએ. એ વેબસાઇટની બહુમૂલ્ય માહિતીનો મેં સમજી વિચારીને ઉપયોગ નથી કર્યો, કારણ કે એ લેખ પણ બધાં સંશોધનના સાર રૂપ છે અને કોઈ પણ વાચક એનો સીધો જ લાભ લઈ શકે છે. એ લેખનું એક વાક્ય અહીં આપું છું: The excavation in 1979-80 pushed back the antiquity of Dwarka from 15th century AD to 15th century ‘BC and suggested the destruction of a coastal settlement by sea about 3500 years ago.(૧૯૭૯-૮૦ના ખોદકામ સાથે દ્વારકાની પ્રાચીનતા ઇસુની ૧૫મી સદીમાંથી ઇસુ પહેલાંની ૧૫મી સદી સુધી પાછળ ગઈ અને એવો સંકેત મળ્યો કે લગભગ ૩૫૦૦ વર્ષ પહેલાં સમુદ્રકાંઠા પરની એક વસાહતનો નાશ થયો).  

યૂ-ટ્યૂબ પર કૃષ્ણની ૧૨૦૦૦ વર્ષ જૂની નગરી વિશેની ફિલ્મ પણ છે અને એકાદ સાઇટ કહે છે કે ૨૩૦૦૦ વર્ષ જૂની દ્વારકા મળી. આ લેખનાં તથ્યો એની સાથે મેળમાં નથી. એટલે એ ફિલ્મો કે સાઇટના અભિપ્રાય વિશે તો એ લોકો જ  સ્પષ્તતા કરી શકે. હું તો એટલું જ કહી શકું કે મેં જે વાંચ્યું છે તે અધિકૃત છે, અને આ કાર્ય સાથે સંકળાયેલા નિષ્ણાતોએ જ લખ્યું છે. આમ છતાં. લેખ તૈયાર કરવામાં કઈ કચાશ રહી ગઈ હોય એ બનવાજોગ છે. આની જવાબદારી મારી જ હોય, મૂળ લેખકોની નહીં એટલે કઈં શંકા જણાય તો મૂળ સંદર્ભો જોવા વિનંતિ છે.

 માધવ ક્યાંય નથી?

કૃષ્ણની દ્વારકાની આ શબ્દયાત્રા પછી આપણી સમક્ષ પહેલાં કરતાં પણ વધારે સવાલ ઊભા થયા છે. દ્વારકા અને કૃષ્ણ અભિન્ન છે. એકનો સમય તે જ બીજાનો સમય અને એકનું સ્થળ તે જ બીજાનું સ્થળ.  ૧૯૬૩માં જમીન પર થયેલા સંશોધન પછી ૧૯૭૯માં થયેલાં સમુદ્રી સંશોધન વચ્ચે એક સળંગસૂત્રતા છે, એના દ્વારા સમય વધારે પાછળ લઈ જવાનું શક્ય બન્યું અને દ્વારકા ૩૫૦૦ વર્ષ પહેલાં હતી અને બેટ દ્વારકા એનાથી જૂની હોવાનું નક્કી થયું છે.

દ્વારકાને કૃષ્ણની નગરી માનીએ તો એમનો કાળ પણ તે જ મનાય. કૃષ્ણને એનાથી પણ જૂના કાળમાં મૂકીશું તો દ્વારકાને એમની નગરી માની નહીં શકાય. દ્વારકાથી જૂનો સમય એટલે ઉત્તરવર્તી હડપ્પા સંસ્કૃતિનો સમય. એટલે આપણે એમ માનવું પડશે કે કૃષ્ણ હડપ્પાકાલીન હીરો છે અને એમની શોધ દ્વારકામાં નહીં, બેટ દ્વારકામાં કરવી જોઇએ. પરંતુ મહાભારતમાં લોહના ઉલ્લેખો છે તેને મૌલિક માનીએ (પાછળથી થયેલા ઉમેરા ન માનીએ) તો મહાભારતને ઈ.પૂ. ૧૫૦૦થી પહેલાં માની શકાય એમ નથી. એ જ દ્વારકાનો સમય છે. આપણે એ યાદ રાખવું જોઇએ કે પુરાતત્વવેત્તાઓ મહાભારતમા દ્વારકા ડૂબી જવાના ઉલ્લેખથી પ્રેરાઈને એની શોધ માટે આવ્યા હતા. સભાનપણે કૃષ્ણને શોધવાનો એમનો પ્રયાસ નહોતો, પરંતુ એમને ખબર હતી કે દ્વારકાની ડૂબવાની કથાની ઐતિહાસિકતા સાબીત થશે તો કૃષ્ણનો સમય પણ એ સાથે જ નક્કી થઈ જશે. આ ઐતિહાસિકતા સાબિત થઈ છે.

આમ માધવ મધુવન અને ગોપીઓને વ્રજમાં છોડીને મથુરા ગયા અને ત્યાંથી પણ જરાસંધના ત્રાસથી કંટાળીને એક સન્માનનીય ચાણાક્ય રાજપુરુષની ભૂમિકા નિભાવવા દ્વારકા તો આવી ગયા હતા – અને દ્વારકામાં જ છે, એટલું જ નહીં કાલમાન પર, સમયના ફલક પર, આપણી લોકવાયકાઓ કહે છે એટલા દૂર પણ નથી. આપણે ધારીએ છીએ તેના કરતાં આપણા ભગવાન, આપણા આદર્શ પુરુષ અને આપણી સંસ્કૃતિના સ્તંભ જેવા કૃષ્ણ આપણી વધારે નજીક છે. અત્યારે તો આટલું જ અનુમાન કરી શકાય છે.

(સંદર્ભ ત્રીજા લેખમાં આપ્યા છે તે જ છે).

 

 

Krishna’s Dwarka (3)

કૃષ્ણની દ્વારકા (૩)

આ શ્રેણીના પહેલા બે લેખો જમીન પર થયેલા પુરાતત્વીય ખોજકામ વિશે હતા, જ્યારે આ તેમ જ તે પછીના, અને છેલ્લા લેખમાં સમુદ્રી ખોજનું વિવરણ મળશે. સૌ પહેલાં તો આ બન્ને લેખ તૈયાર કરવામાં મેં જે વાચન સામગ્રી કે ફોટા અને ચિત્રાંકનોનો છૂટથી ઉપયોગ કર્યો છે તેના લેખકો જાતે જ સમુદ્રી પુરાતત્વવેત્તાઓ છે અને એમાંથી એક-બે તો જાતે જ મરજીવા બનીને સમુદ્રમાં ગયા હતા. આ સાહિત્ય ઇંટરનેટ પરથી મળી જશે. આ લેખકોનો હાર્દિક આભાર માનું છું. તે ઉપરાંત બે વેબસાઇટો પરથી મળેલી માહિતી મને મારા વિચારોને સમજવામાં મદદ રૂપ થઈ છે. એકમાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકારની માહિતી છે અને બીજી એકંદર ચિત્ર રજુ કરે છે.

સંદર્ભ સામગ્રીઃ

(1) ANCIENT DWARKA: STUDY BASED ON RECENT UNDERWATER ARCHAEOLOGICAL INVESTIGATIONSby A.S. Gaur, Sundaresh and Sila Tripati (National Institute of Oceanography, Dne Paula, Goa, 403 004, India) Migration & Diffusion, Vol. 6, Issue Number 21, 2005 page 56-72).e-mail: asgaur@darya. nio.org.
(2) An Ancient Harbour at Dwarka: Study based on the recent Underwater Explorations by  A.S. Gaur, Sundaresh and Sila Tripati.(Current Science, Vol.86,No.9, 10 may 2004 page 1256 – 1260, Special Section: Underwater Cultural heritage). e-mail: asgaur@darya. nio.org.
(3) Recent Underwater Explorations at Dwarka and Surroundings of Okha Mandal – By A.S. Gaur, Sundaresh, P. Gudigar, Sila Tripati, K.H. Vora and S.N. Bandodker (Man and Environment XXV (I) – 2000 page 67-74) National Institute of Ocenography,Dona Paula,Goa 403 004 e-mail: asgaur@darya. nio.org
(4) http://www.dwarkadhish.org/submerged-dwarka.aspx
 (5) http://www.hinduwisdom.info/Dwaraka.htm
xxxxxxxxxx

સાંકળિયા પછી

પહેલા બે લેખમાં આપણે ડૉ. હસમુખ સાંકળિયાએ કરેલા દ્વારકા શોધવાના પ્રયાસોનું વિવરણ વાંચ્યું. એમણે જે ખોદકામ કર્યું તે જમીન પર અને બહુ નાના વિસ્તારમાં હતું. આના કારણે તેઓ કહે છે કે દ્વારકાની  જે કથાઓ અને પુરાવા મળે છે તે જોતાં એ લોહયુગમાં હોવાનો સંભવ છે. એમને મળેલા પુરાવાઓ સંબંધી એમના જ શબ્દો ફરી યાદ કરી લઈએઃ “દ્વારકાની પ્રાચીનતા માટે કે શ્રીકૃષ્ણ અહીં રહેતા હતા કે રાજ્ય કરતા હતા તે કહેવા માટે અમારી પાસે – પુરાતત્વ પાસે હમણાં આટલો જ પુરાવો છે. વધારે પુરાવો ત્યારે જ મળે જ્યારે દ્વારકા અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે સંકળાયેલાં અન્ય સ્થળો પર શાસ્ત્રીય રીતે ખોદકામ થાય!”.

૧૯૬૩માં એમણે કરેલા કામ પછી વીસેક વર્ષે સમુદ્રી પુરાતત્વ વિજ્ઞાનનો વિકાસ થયો. દેશમાં સમુદ્રમાં ડૂબી ગયેલાં શહેરોની શોધખોળ શરૂ થઈ. આમાં દ્વારકામાં સૌથી વધારે રસ હોય તે સ્વાભાવિક હતું. ડૉ. સાંકળિયાએ જ્યાં છોડ્યું હતું ત્યાંથી સમુદ્રી પુરાતત્વ વિજ્ઞાન આગળ વધ્યું. જો કે, પરંતુ વાસ્તવિક અર્થમાં એ ડૉ. સાંકળિયાનું અધૂરૂં કામ નહોતું, એ જ કામની નવી દિશા હતી. આ કાર્યમાં આગળ વધવાનો યશ ડૉ. એસ. આર. રાવને ફાળે જાય છે. તેઓ આ પહેલાં અમદાવાદ અને સૌરાષ્ટ્ર વચ્ચેના માર્ગે હડપ્પા કાળનું બંદર લોથલ પણ શોધી ચૂક્યા હતા. દ્વારકાનું નામ શ્રીકૃષ્ણ સાથે જોડાયેલું છે, એટલે ગોવા સ્થિત સંસ્થા Marine Archaeology Centre of the National Institute of Oceanography તરફથી સૌથી પહેલાં તો દ્વારકામાં જ કામ શરૂ થયું.

દ્વારકા મૂળમાં ક્યાં હતી તે વિશે મતમતાંતર છે એક વિદ્વાન શ્રી પાર્જિટર કહે છે કે રૈવતક પર્વતની પાસે, (પિંડારા)  કુશસ્થળી પર વિકસી, જ્યારે  શ્રી પુસળકર અને  ડૉ.સાંકળિયા હમણાંની દ્વારકાને જ મૂળ દ્વારકા માને છે. ૧૯૯૭થી ૨૦૦૧ વચ્ચે આ દિશામાં સારૂંએવું કામ થયું.

ખોજની રીત અને પરિણામ

પહેલાં તો પ્રાથમિક માહિતી મેળવવા માટે મરજીવાઓને દ્વારકાની પાસેના સમુદ્રમાં લગભગ ૬ મીટરની ઊંડાઈ સુધી ઉતારવામાં આવ્યા. આમાં અમુક પથ્થરના નમૂના જોવા મળ્યા. આના પર નિશાન (Buoys) મૂકવામાં આવ્યાં. તે પછી મહત્વના લાગે એવા નમૂના સાફ કરવામાં આવ્યા. બધા પર શેવાળના થર ચડ્યા હતા.

ખોજ દરમિયાન કેટલાંક બાંધકામ અને મુખ્યત્વે જુદા જુદા પ્રકારનાં લંગરો જોવા મળ્યાં. તે ઉપરાંત ોખામડી નદીન મુખપ્રદેશમાં કાંઠા પરની ખોજ દરમિયાન રેતીના ઢુવા મળ્યા. એનો અર્થ એ થયો કે આ નદીમાં બે હજાર વર્ષ પહેલાં પ્રવૃત્તિ નૌકા વ્યવહાર શક્ય હતો.

૨૦૦૧માં ત્યાં કામ આગળ વધ્યું તેમાં લંબચોરસ આકારના છૂટક છૂટક ચાર નમૂના મળ્યા. પહેલાં પણ આ જ પ્રકારના નમૂના જોવા મળ્યા હતા. એક ટુકડો તો બે મીટરનો છે. આ ઉપરાંત લંગર  મળ્યાં કિનારે જહાજ આવે ત્યારે એને બાંધી રાકહ્વા માટે એનો ઉપયોગ થતો એનો આ પુરાવો છે. અહીં લંગરોના પ્રકાર અને કદ પણ સમજવાના મુદા ચે, કારણ કે સમય નિર્ધારણમાં એની જરૂર રહે છે.  એ જ પ્રકારનાં લંગરો કે બીજા નમૂના અન્ય કોઈ સ્થળેથી પણ મળ્યાં હોય અને એમનો સમય જાણી શકાયો હોય તો અનુમાન સહેલું થઈ પડે છે. આ રીતે જોતાં એક લંગરમાં બે મોટાં કાણામ હતાં એની પણ નોંધ લેવામાં આવી.

શોધનો વિસ્તાર

સૌ પહેલાં તો આખા વિસ્તારને બે ઝોનમાં વહેંચી નાખવામાં આવ્યો, જેથી લોકો ક્યાં વસતા અને એમની પ્રવૃત્તિઓ કયા પ્રકારની હતી તેનો ખ્યાલ મળી શકે. પહેલો ઝોન દ્વારકાધીશના મંદિરની દક્ષિણે ગોમતીના મુખપ્રદેશની સામે ૨૦૦ મીટર દૂર સમુદ્રમાં હતો. અહીં સખત ખડક મળ્યો અને એના પર અર્ધગોળાકાર બાંધકામો મળ્યાં. આ સ્થળે પણ જુદા જુદા પ્રકારનાં લંગર મળ્યાં

અહીં મહત્વનો તફાવત યાદ રાખવાનો છે. આ પહેલાં જે બાંધકામ મળ્યું તેનો આકાર લંબચોરસ હતો, જ્યારે અહીંથી  અર્ધગોળાકાર બાંધકામ મળ્યાં. આ તફાવત ધ્યાનમાં રાખવા લાયક છે કારણ કે આગળ આપણે સમય નિર્ધારણ કેમ થયું તે જોશું તેમાં આ તફાવત કામ લાગશે. ઉપરાંત, આપણે એ પણ યાદ રાખવાનું છે કે પુરાતત્વવિજ્ઞાનમાં પ્રાકૃતિક રીતે બનેલા આકારો કે પદાર્થો ગણતરીમાં લેવાતા નથી. એક ઝાડનું થડ વીસ હજાર વર્ષ જૂનું હોઈ શકે, પણ પુરાતત્વશાસ્ત્રી એના આધારે એ સ્થળનો સમય નક્કી નથી કરતો. ખાસ કરીને સમુદ્રી પુરાતત્વ વિજ્ઞાનમાં આ વાતનું મહત્વ વધી જાય છે, કેમ કે ઝાડ તો તણાઈને પણ આવ્યું હોય અથવા ત્યાં કદી વસ્તી ન પણ રહી હોય. એટલે પુરાતત્વશાસ્ત્રી માનવસર્જિત વસ્તુઓ શોધે છે, જેથી જે તે સમયની સંસ્કૃતિનો ખ્યાલ આવી શકે.

એ ઝોનની પશ્ચિમે બીજો ઝોન હતો. ત્યાં પહેલાં ખોજ કરી ત્યારે રેતી જ રેતી મળતી હતી, પરંતુ ૨૦૦૧માં પાણીની નીચે પાંચથી આઠ મીટર ઊંડે જતાં મોટી સંખ્યામાં લંગરો જોવા મળ્યાં. આવાં ૩૪ લંગરો છે, જેમાંથી કેટલાંક અર્ધાં રેતીમાં દબાયેલાં છે અને કેટલાંક પાણીની નીચે ખડક પર ખુલ્લાં જોવા મળ્યાં. તે ઉપરાંત, દ્વારકાધીશ અને સમુદ્રનારાયણની દક્ષિણે પણ ૨૮ લંગરો મળ્યાં.

બાંધકામો વિશે

અહીં ચર્ચા આગળ વધારીએ તે પહેલાં એક પારિભાષિક શબ્દ ‘ઇંટર-ટાઇડલ ઝોન’નો અર્થ સમજી લેવાનું જરૂરી છે. સમુદ્રમાં અમુક જગ્યાઓ એવી હોય છે કે જે ઓટમાં બહાર આવી જાય અને ભરતી ચડે ત્યારે ડૂબી જાય. આવી સાંકડી પટ્ટી પણ હોઈ શકે અને લાંબો-પહોળો વિસ્તાર પણ હોઈ શકે.

ગોમતીની ખાડીની સામે છ મીટર ઊંડા પાણીમાં માણસે કરેલા બાંધકામનાં નિશાન મળ્યાં છે. સમુદ્રની નીચે ૨૨૫x૨૭૫ મીટરના વિશાળ વિસ્તારમાં આવાં બાંધકામો છે.  આમાં કેટલાંક અર્ધગોળાકાર અને ગોળાકાર બાંધકામો છે. કેટલાંક તો અકબંધ છે અને એની લંબાઈ એટલી છે કે આકારનો સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવી શકે છે. દ્વારકાના ઇંટર-ટાઇડલ ઝોનમાં અને અહીં મળેલાં બાંધકામોમાં એક સમાનતા અને અસમાનતા જોવા મળી છે. આથી આપણે એક ખાસ અનુમાન પર પહોંચી શકીએ તેમાં એ મદદરૂપ બનશે. તો એ ઇંટર-ટાઇડલ ઝોનમાં મળેલાં બાંધકામ ગોળાકાર છે, જ્યારે અહીં અર્ધગોળાકાર છે.પરંતુ બન્ને સ્થળે જે બ્લૉક્સ વપરાયા છે તે એકસરખા છે. આથી કહી શકીએ કે અર્ધગોળાકાર આકારો પણ પહેલાં કદી પૂરા ગોળ રહ્યા હશે, અને પછી ધ્વસ્ત થઈ જતાં અર્ધગોળાકાર રહી ગયા હશે. આપણે એ અનુમાન પણ કરી શકીએ કે આટલું ફેલાયેલું ગોળાકાર બાંધકામ કોઈ કિલ્લાનું જ હોય. તે સાથે એ પણ નોંધવું પડશે કે કિલ્લાની અંદરથી, અથવા આવાં ગોળ કે અર્ધગોળ બાંધકામોની પાસેથી માનવવસ્તીનાં કોઈ ચિહ્નો નથી મળ્યાં. ત્યાં ઘરો હોય તો માટીનાં વાસણો, સિક્કા કે કોઈ મુદ્રા અથવા રોજબરોજના ઉપયોગમાં આવતી વસ્તુઓ પણ મળે. આથી કદાચ અહીં રહેણાક વિસ્તાર નહીં હોય. પરંતુ લંગરો પરથી અનુમાન કરી શકાય કે અહીં જહાજો આવતાં હશે,

ઘાટવાળા પથ્થરો.

દ્વારકાના સમુદ્ર પાસે મળેલા બ્લૉક્સમાં વપરાયેલા પથ્થરોને ઓજારોથી એક ઘાટ આપવામાં આવ્યો છે.બધા પથ્થરો જુદી જુદી સાઇઝના છે પણ બધાની જાડાઈ એકસરખી છે. અમુક L આકારના બ્લૉક પણ મળ્યા છે. એ કિલ્લામાં વપરાયા હોવા જોઇએ. પરંતુ આપણે પહેલાં જોયું તેમ અહીં માનવવસ્તીનાં ચિહ્નો ન હોવાથી બંદરના ફુડદા (જેટી)ના એ ભાગ હોય તો નવાઈ નહીં.

ગોળ કિલ્લા ક્યારે બન્યા?

હવે આપણે સમય નિર્ધારણ સુધી પહોંચ્યા છીએ. બાંધકામો તો એક સમય દર્શાવશે, એટલે આપણે લંગરો પણ તપાસવાં પડશે. પહેલાં કિલ્લાની વાત કરીએ.

ભારતમાં મળેલા કિલ્લાઓનો અભ્યાસ કરતાં જોવા મળ્યું છે કે બધાં શહેરોમાં કિલ્લા નહોતા. દાખલા તરીકે, હડાપ્પા કાળનાં લોથલમાં કિલ્લો નહોતો. નાગેશ્વરમાં કિલ્લો કે મોરચાબંધી જેવું કઈં નહોતું. બીજી બાજુ, ધોળાવીરા, કુન્તાસી,એક સુરકોટડા અને બગસરા વગેરેમા પણ હડપ્પા સંસ્કૃતિનાં શહેરો છે અને ત્યાં ચોરસ કે લંબચોરસ કિલ્લા મળ્યા છે. આમ, હડપ્પાકાલીન શહેરોમાં કાં તો કિલ્લા હતા જ નહીં, અને હતા, ત્યાં ચોરસ કે લંબચોરસ હતા, આનો અર્થ એ કે દ્વારકા હડપ્પા કાલીન હોત તો ત્યાં પણ ચોરસ કે લંબચોરસ કિલ્લો હોત. પરંતુ દ્વારકામાં મળેલા અવશેષ ગોળ કિલ્લાનો સંકેત આપે છે. ભારતમાં ગોળ કિલ્લા આજથી ૮૦૦-૯૦૦ વર્ષ જૂના મળ્યા છે. એટલે આ ડૂબી ગયેલી દ્વારકા ઇસુની ૧૧-૧૨મી સદીની અથવા તે પછીની હોવી જોઈએ. આમં રસ પડે એવી વાત તો એ છે કે એક લંબચોરસ પથ્થરનો આકાર મળ્યો તેના ઉપર ગુજરાતીમાં લખેલા અક્ષરો છે! આનો અર્થ તો એ જ થયો કે એ આપણા ઇતિહાસના મધ્ય કાળનો પથ્થર છે.

લંગરો

હજી આપણે લંગરો જોવાનાં છે. સમય નક્કી કરવામાં એમનો પણ ખપ છે. દ્વારકામાંથી જુદા જુદા ઝોનમાંથી ૧૨૦ લંગરો મળ્યાં છે. સાદું લંગર એટલે એક પત્થરનો થાંભલો અને એમાં દોરડું નાખવાનું કાણું હોય. એની સાથે નાવને બાંધીને સમુદ્રમાં તરતી રાખવાની હોય. દ્વારકામાં જે લંગરો મળ્યાં તે વિકસિત પ્રકારનાં છે અને ચૂના. બેસૉલ્ટ સૅન્ડ સ્ટોન અને લૅટરાઇટનાં બનેલાં છે. અમુક લંગરો સ્થાનિકે ઉપલબ્ધ ચૂનાનાં બનેલાં છે. એનો સૌથી નજીકનો સ્રોત ધ્રાંગધ્રામાં છે. આપણે લંગરોનાં વર્ણનમાં નહીં જઈએ, પરંતુ અમુક પ્રકારનાં લંગરો આરબોની ધાઉ’ માટે કામ આવે એવાં છે. એના પરથી લાગે છે કે કોઈ જમાનામાં અહીંથી આરબ દેશો સાથે વેપાર થતો.

લંગરોનો સમય

અહીંથી મળેલાં લંગરો જુદા જુદા પ્રકારનાં હોવાનું કારણ એ કે એ જુદા જુદા કાળનાં છે. લોથલ અને કુન્તાસીમાં પણ લંગરો જોવા મળે છે. એ જૂનામાં જૂનાં લંગર સાડાચાર હજાર વર્ષ જૂનાં હશે. એમની સાથે સરખાવતાં દ્વારકાનાં લંગરો ઘણાં આધુનિક કહી શકાય. એ આપણા ઐતિહાસિક કાળની શરૂઆતથી માંડીને ઈ.સ. ૧૪૦૦ સુધીનાં છે. આમ આ લંગરોને પૂર્વવર્તી હડપ્પા અથવા ઉત્તરવર્તી હડપ્પા પછી જ મૂકવાં પડે એમ છે.

પુરાતત્વીય ખોજ દ્વારા એવું અનુમાન થઈ શકે છે કે દ્વારકા કરતાં બેટ દ્વારકા અને નાગેશ્વર વધારે જૂની સંસ્કૃતિનાં સભ્ય છે. આ બન્ને સ્થળેથી પ્રાગૈતિહાસિક કાળના, એટલે કે હડપ્પાકાલીન અવશેષો મળ્યા છે, જ્યારે દ્વારકામાંથી મળેલા અવશેષો આપણા ઐતિહાસિક કાળના, એટલે કે ઉત્તરવર્તી હડપ્પા પછીના, આજથી વધારેમાં વધારે ૨૫૦૦ વર્ષથી ૮૦૦-૯૦૦ વર્ષ જૂના છે. તો, બેટ દ્વારકામાં શું સ્થિતિ છે? ચાલો, જરા બેટ દ્વારકા જઈ આવીએ. હવે પછી…બેટ દ્વારકા. 

xxxxx

(ચિત્ર ૧ માં ઉપર ગુજરાતીમાં લખાણવાળો પથ્થર છે અને ની્ચેઃ L  આકારની દીવાલનો સ્કેચ અને એની સાથે મરજીવા સહિત એ  જ  L  આકારની દીવાલની તસ્વીર છે. ચિત્ર ૨ માં ઉપર ઊભા આકાર લંગરોના છે અને કાણાવાળા એના આડા છેદ દેખાય છે. એની નીચે ઓટ ઓસરતાં દેખાયેલો ગોળાકાર કિલ્લો જોવા મળે છે).

In search of Krishna’s Dwarka (2)

કૃષ્ણની દ્વારકા (૨)

આજે આપણે ડૉ. સાંકળિયાની સાથે બીજી અને પહેલી દ્વારકાની સફરે જશું. ડૉ, સાંકળિયાની ટીમે આમલકવાળું મંદિર જે થર પર જોયું તે થર ખોદતાં રેતીનું પડ આવ્યું. એમને થયું કે દ્વારકાની શોધનો અહીં જ અંત આવે છે કે શું? પરંતુ પુરાતત્વીય ખોદકામનો નિયમ છે કે નીચેનું કુદરતી થર ન મળે, એટલે કે કાળી અથવા પીળી માટી, કે રેતી અથવા ખડક ન મળે ત્યાં સુધી ખોદકામ ચાલુ રાખવું જોઈએ. આથી એમણે પ્રયત્ન પડતા ન મૂક્યા. આમાં મુશ્કેલી એ હતી કે રેતીની દીવાલો ધસી પડે તો માણસો દટાઈ જાય. ખોદતાં ખોદતાં છ ફુટ ઊંડે ગયા ત્યાં એમને લાલ પથ્થરથી બાંધેલો, એક ઘરનો પાયો મળ્યો. આ મકાન કયા સમયમાં બંધાયું તે નક્કી કરવામાં એ જગ્યાએથી મળેલાં ઠીકરાં બહુ કામ લાગ્યાં.

આ ઠીકરાં બે પ્રકારનાં હતાં. એકની સપાટી ચકચકિત લાલ અને અતિશય સુંવાળી કે ચમકદાર હતી. બીજાં ઠીકરાં અતિશય જાડી, ગંધક જેવી પીળાશ પડતી માટીનાં હતાં. આ ઠીકરાં જોતાં જ ડૉ. સાંકળિયા અને એમના સાથીઓ સમજી ગયા કે એ એમ્ફોરા તરીકે ઓળખાતા માટીના કુંભનાં છે. આવા કુંભમાં રોમથી દ્રાક્ષનો દારૂ અથવા ઓલીવનું તેલ બીજા દેશોમાં મોકલાતું. આવાં ઠીકરાં કે કુંભો ખોદકામ દરમિયાન આખા દેશમાંથી મળ્યાં છે. ‘પુરાતત્વ અને રામાયણ’ શ્રેણીમાં પણ જણાવ્યું છે કે ગાઢ જંગલમાં આવેલા દેવની મોરીના પ્રાચીન બૌદ્ધ વિહારમાંથી પણ  આ કુંભના અવશેષ મળ્યા છે. આ દેખાડે ચે કે એ વખતે પણ દારૂની માંગ આખા દેશમાં બહુ હતી. વળી, એ પણ આપણને જાણવા મળે છે કે ભારત અને રોમ વચ્ચે બહુ વ્યાપક વ્યાપારી સંબંધો હતા. આનો સમય ઈસુથી પહેલાં પચાસ વર્ષથી માંડીને ઈસુ પછીનાં બસ્સો કે ત્રણસો વર્ષનો માની શકાય.

એમ્ફોરાનાં ઠીકરાં એમ સૂચવે છે કે દ્વારકામાં રોમથી માલ આવતો. ત્યાંથી દારૂ આવતો અને એ વખતે દ્વારકાનો અમુક ભાગ સમુદ્રમાં ડૂબી ગયો હોવો જોઈએ. કારણ કે ત્રીજી અને બીજી દ્વારકા નગરીઓ વચ્ચે રેતીનો થર મળ્યો તે આપણને કહે છે કે બીજી દ્વારકા સમુદ્રના કોપનો ભોગ બની હોવી જોઈએ.

આના પછી લગભગ ૨૮-૩૦ ફુટ સુધી ખોદવું પડ્યું, પણ પાણી કે ખડક ન દેખાયાં છેવટે ૩૮ ફુટ નીચે જતાં રેતીનો ખડક આવ્યો અને એ ખોદતાં પાણી બહાર આવ્યું. આમ તો બીજી દ્વારકાના ઘરની જગ્યાએ ખોદકામ કરતાં છ ફુટની ઊંડાઇએ જ રેતી આવી હતી, અને એમાં જે ઠીકરાં મળ્યાં તે એનાથી ઉપરના થરનાં ઠીકરામ્થી બહુ જ જુદાં પડતાં હતાં. એમાં અમુક પર લાલ માટીના વાસણ પર કાળા રંગનું ચીતરામણ પણ હતું.  આ વાં વાસણૉ રાજસ્થાનમાં રંગમહેલના વિસ્તારમાં અને કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતમાં વડનગર પાસે ખોદકામ કરતાં મળ્યાં છે. આના ઉપરથી કહી શકાય કે આ દ્વારકા ઈસુથી પહેલાંની એક સદીની આસપાસ કે તે પછી એકાદ-બે સદી દરમિયાન હયાત હશે.

અહીં એક સવાલ અવશ્ય થાય કે બીજી દ્વારકાના ઘરની નીચે ખોદકામ કરતાં છ જ ફુટની અંદર ઠીકરાં મળ્યાં. તેમ છતાં, ૩૮ ફુટ નીચે જવું પડ્યું. પરંતુ એનો સમય તો છ ફુટમાં મળેલાં ઠીકરાં પરથી આંકવામાં આવ્યો છે. સમુદ્ર કિનારાનાં શહેરોમાં ખોદકામ કરતી વખતે આવું બની શકે છે. પહેલી દ્વારકા સુધી પહોંચતાં રેતીના થરના થર મળ્યા એ દેખાડે છે કે પહેલી દ્વારકા પણ ડૂબી ગઈ હતી. સમુદ્ર ઊછળે ત્યારે એ ઘણી વસ્તુઓને ઉપરના થર સુધી પહોંચાડી દેતો હોય છે. તે પછી પાણી ઓસરે ત્યારે એ વસ્તુ ઉપર જ રહી જાય. દરિયામાં કઈં ફેંકો તો એ વસ્તુ મોજાં સાથે પાછી કિનારે ફંગોળાઈ જતી હોય છે. વળતું પાણી એને આપમેળે લઈ જતું નથી. એ જ રીતે પાણી વધારે હોય તો ઉપરના થરની વસ્તુ નીચેના થરમાં પહોંચી જાય એ પણ શક્ય છે. આથી પુરાતત્વવેત્તાઓ બહુ સંભાળથી પોતાનાં અનુમાનો રજુ કરતા હોય છે.

દ્વારકા ડૂબી

ડૉ. સાંકળિયાએ, આપણે પહેલા ભાગમાં જોયું તેમ, બહુ નાની જગ્યામાં ખોદકામ કર્યું હતું. આની મર્યાદાઓ હોવા છતાં તેઓ છ દ્વારકાના થર શોધીને એનો કાળ પણ નક્કી કરી શક્યા. એમનું અનુમાન છે કે પહેલી દ્વારકા ઈસુ પહેલાં એકસો વર્ષના ગાળામાં હતી અને એ આજથી ૧૬૯૯-૧૭૦૦ વર્ષ પહેલાં સમુદ્રમાં  ડૂબી ગઈ. તે પછી બીજી દ્વારકા વસી પણ એય સમુદ્રના પેટાળમાં ગઈ. આજે જ્યાં દ્વારકાધીશનું મંદિર છે ત્યાં એક નાનું દેવાલય હતું એવા અવશેષ પણ મળ્યા. ૧૮૮૪માં કાઠિયાવાડ વિશે બોમ્બે પ્રેસીડન્સીએ પ્રસિદ્ધ કરેલા ગૅઝેટીયરમાં એ લોકવાયકાની નોંધ લેવામાંઆવી છે કે ઈસુના ત્રીજા-ચોથા સૈકામાં દ્વારકા પર સમુદ્ર ત્રાટક્યો અને નગરીને ભરખી ગયો. કૃષ્ણના દેહાવસાન પછી દ્વારકા ડૂબી ગઈ એવી કથા બહુ પ્રચલિત છે. પુરાતત્વે ત્રીજા-ચોથા સૈકામાં દ્વારકા ડૂબી હોવાનો પુરાવો આપ્યો છે. આ રીતે મહાભારતમાં જે ઉલ્લેખ છે અને બોમ્બે ગૅઝેટીયરે જે નોંધ લીધી છે તે બન્નેને પુરાતત્વ દ્વારા સમર્થન મળે છે.

શ્રીકૃષ્ણની દ્વારકા

દ્વારકાના વિકાસ  અને વિનાશનું બે હજાર વર્ષનું વિવરણ તો મળ્યું. પરંતુ જે લોકો દ્વારકા અતિ પ્રાચીન છે એમને નિરાશા થાય  તેમ છે. ડૉ. સાંકળિયા આનો જવાબ આપતાં કહે છે કે “ અમારૂં ખોદકામ બહુ જ નાના પાયા પર હતું. સંભવ્છે કે હાલના મંદિર પાસે નહીં તો ગોમતીને તીરે જ આથી વધારે જૂનાં સ્થળ હોય…” પરંતુ તેઓ સામો પ્રશ્ન કરે છે કે આવી જગ્યાએથી વધારે પ્રાચીન અવશેષો મળે તો પણ એને શ્રીકૃષ્ણની દ્વારકાના અવશેષ કેમ ગણાવી શકાય? આમ, આપણી સામે પસંદગીનો સવાલ આવી ઊભો રહે છે. કાં તો કૃષ્ણની દ્વારકાનું જે વર્ણન છે તે ઇસુથી એકસો (બહુ તો બસ્સો) વર્ષ પહેલાંની દ્વારકા છે. જે આજની દ્વારકાની નીચે ઘણા થરોની નીચે દબાઈ ગઈ છે. કાં તો આપણે માનવું પડશે કે કૃષ્ણે કોઈ બીજા સ્થળે નગરી વસાવી હતી. આનો કોઈ લિખિત પુરાવો દ્વારકા અથવા બીજા સ્થળેથી મળે તો આની પાછળનું સત્ય નિર્વિવાદ પુરવાર થઈ શકે.

પુરાવો મળ્યો

સાંકળિયા સાહેબના જ શબ્દો અહીં ટાંકું છું: “અહીં તમને કહું તો આનંદ (અને કદાચ દુઃખ પણ થશે – આ શબ્દો પણ ડૉ. સાંકળિયાના જ છે.) કે આવો અમૂલ્ય પુરાવો સર લિઓનાર્ડ વુલીને ‘ઉર’ નામના સ્થળે ખોદકામ કરતાં મળ્યો હતો; આ સ્થળ હમણાંના ઇરાક (પ્રાચીન મેસોપોટેમિયા, પ્રાગૈતિહાસિક સુમેર) દેશમાં આવેલું છે. આપણાં પુરાણો જેવી જ આખ્યાયિકા પ્રમાણે સૌથી પહેલો રાજા આ-અનિપદ હજારો વર્ષ પર ત્યાં રાજ્ય કરતો હતો. ભાગ્યવશાત્‍ આ જ રાજાની માટીની નામાંકિત મુદ્રા  સૌથી નીચલા થરમાં મળી. એટલે આટલું તો સાબીત થયું કે અહીંનો પહેલો રાજા આ-અનિપદ હતો એ તદ્દન અક્ષરશઃ ખરૂં હતું; પણ બહુ મહત્વની વાત એ છે કે આ સમય ઈ.પૂ. ૩૦૦૦થી વધારે હોઈ શકે એમ હતું નહી!…અમને જેમ દ્વારકા સમુદ્રમાં ડૂબી જવાનો પુરાવો મળ્યો તેમ વુલીને આખ્યાયિકા પ્રમાણે એક પ્રલય કે મહાપૂર આવી જઈ, એમાં સૌથી પહેલી વસાહત ડૂબી જવાનો પણ પુરાવો મળ્યો; છતાં આખ્યાયિકાની કાળગણના અને પુરાતત્વની કાળગણનામાં આસમાન-જમીનનો ફેર હતો!” (નોંધઃ અમુક સ્રોતોમાં રાજાનું નામ ‘મેષ-આનિપદ’ પણ મળે છે).

ડૉ. સાંકળિયાએ બે શહેરોની તુલના કરી છે. ઉર શહેરનો ભયંકર તોફાન પછી પૂરમાં વિનાશ થયો હોવાના સાહિત્યિક ઉલ્લેખો છે. ‘ઉર માટે વસવસો’ નામના કાવ્યમાં વિનાશકારી પૂરનું વર્ણન મળે છે. પરંતુ દ્વારકાને ડુબાડનારી ત્સુનામી હતી? આ ઘટનાની ભીષણતા અર્જુને જાતે જોઈ. કૃષ્ણના કહેવાથી એ દ્વારકા જાય છે અને લોકોને ત્યાંથી બીજા સ્થળે જવામાં મદદ કરે છે. અર્જુનની આંખ સામે સમુદ્ર કૃષ્ણના મહેલ પર ફરી વળે છે. પરંતુ એક વિદ્વાનના જણાવ્યા પ્રમાણે દ્વારકાને ડુબાડનારી ત્સુનામી નહોતી. સમુદ્રની સપાટી પર્યાવરણની ઉથલપાથલને કારણે બદલતી રહી છે.  આજથી પંદર હજાર વર્ષ પહેલાં આજના કરતાં એકસો મીટર નીચે હતો. તે પછીનાં પાંચ હજાર વર્ષમાં એ ત્રીસેક મીટર ઊંચો આવ્યો. પણ તે પછીનાં પંદરસો વર્ષ દરમિયાન, એટલે કે ઈસુ પૂર્વે ૩૫૦૦ વર્ષના અરસામાં એ ફરી ઊંચે આવ્યો અને આજના કરતાં પાંચેક મીટર ઉપર ગયો અને પાછી એની સપાટીએ નીચે ઉતરી. આ સમયે દ્વારકા ડૂબી હોય એ બનવાજોગ છે. પુરાતત્વશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે ખુલ્લા સમુદ્રની સામે આવેલાં ઘણાં બંદરો વચ્ચે વ્યાપાર થતો અને એ બહુ સમૃદ્ધ હતાં. એ બધાં જ સમુદ્રની તળિયે પહોંચી ગયાં છે આજથી સાત હજાર વર્ષથી માંડીને અઢી હજાર વર્ષ પહેલાંના સમયનાં પહેલાંના સમયનાં શહેરો અને એમના અવશેષો જમીન કરતાં સમુદ્રમાં વધારે જોવા મળે છે.

આપણે ડૉ. સાંકળિયાનાં તારણો પર પાછા જઈએઃ “દ્વારકાની પ્રાચીનતા માટે કે શ્રીકૃષ્ન અહીં રહેતા હતા કે રાજ્ય કર્તા હતા તે કહેવા માટે અમારી પાસે – પુરાતત્વ પાસે હમણાં આટલો જ પુરાવો છે. વધારે પુરાવો ત્યારે જ મળે જ્યારે દ્વારકા અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે સંકળાયેલાં અન્ય સ્થળો પર શાસ્ત્રીય રીતે ખોદકામ થાય!”. (ડૉ. સાંકળિયાએ ૧૯૬૩માં આ ખોદકામ કરાવ્યું હતું, એ આપણે યાદ રાખીએ). તે પછી ૧૯૮૧-૮૨માં સમુદ્રી પુરાતત્વ વિજ્ઞાનનો વિકાસ થયો અને નવા અવશેષ મળ્યા. આના વિશે અલગ લેખમાં ચર્ચા કરશું. આજે તો ડૉ. હસમુખ સાંકળિયાના તારણ સાથે આ લેખ સમાપ્ત કરીએ. દ્વારકાનાં વર્ણનોનો ઉલ્લેખ કરીને ડૉ. સાંકળિયા કહે છે કે આવાં નગરો ભારતમાં કે વિશ્વમાં બીજે ક્યાં હતાં?  “સિંધમાં મોહેં-જો-દડો, પંજાબમાં હડપ્પા, રાજસ્થાનમાં કાલીબંગન, કચ્છમાં સુરકોટડા, સૌરાષ્ટ્ર-ગુજરાતમાં લોથલનાં દૃષ્ટાંત આપી શકીએ. આ બધાં સ્થળોએથી ઉત્તમ નગરરચના…જોવામાં આવે છે.” ડૉ. સાંકળિયા આમ સ્પષ્ટ કરે છે કે આવી દ્વારકા હોય તો એ હડપ્પા સંસ્કૃતિના ઉત્તરવર્તી કાળ (lLate Harappan period)ની જ હોઈ શકે. તેઓ વધુમાં ઉમેરે છે કે “ જ્યારે આવાં નગરો અસ્તિત્વમાં હતાં ત્યારે ભારતને શું, -પણ જગતને લોઢાનું જ્ઞાન ન હતું, ન હતા ઘોડાથી ચાલતા રથો કે કેટલીયે જાતનાં હથિયારો…”

ડૉ. સાંકળિયા કહે છે કે “આમ જે કલ્પનાથી આપણે દ્વારકાને નીરખવાની આશા રાખતા હોઈએ તેની સહેજ લગામ ખેંચવી પડે છે. અને આમ લગામ ખેંચતાં તામ્રયુગમાંથી લોહયુગમાં આવીએ છીએ. પુરાતત્વનો એ પ્રભાવ છે અને એ અનિવાર્ય છે.”

હવે આપણે સમુદ્રી પુરાતત્વે શું આપ્યું તે જોઈશું, પરંતુ આજે નહીં.

(નીચે આપેલો સ્કૅચ ડૉ.સાંકળિયાએ કરેલા ખોદકામનો ચિતાર આપે છે. એમના પુસ્તક ‘પુરાતત્વ અને રામાયણ’માંથી એ સાભાર લીધો છે).

 

 

In search of Krishna’s Dwarka (1)

 

 

 

કૃષ્ણની દ્વારકા (૧)

પુરાતત્વ અને રામાયણ શ્રેણીને બહુ સારો આવકાર આપવા બદલ સૌ વાચક મિત્રોનો આભાર માનું છું. આપ સૌના પ્રતિભાવો પરથી દેખાયું કે આપણે જાણવા માગીએ છીએ, ભલે ને, જે નવી જાણકારી મળે તે આપણી વર્ષો જૂની માન્યતાઓ સામે પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું કરતી હોય! આને હું સારી નિશાની માનું છું. ખાસ કરીને આપણા ધર્મગ્રંથોની બાબતમાં આપણું દૃષ્ટિબિંદુ બહુ સ્પષ્ટ નથી હોતું. એમાંનાં મુખ્ય પાત્રો અતિ પ્રાચીન છે એમ આપણે માની લેતા હોઈએ છીએ અને તેમ છતાં, એમાં આવતાં વર્ણનો એ પ્રાચીન કાળનું ચિત્ર રજુ કરે છે કે કેમ તે વિચારતા નથી. રામ ઐતિહાસિક પાત્ર હોય અને રામાયણ એમની કથા હોય, તો એમના રહેવા, ખાવાપીવા અને પહેરવા-ઓઢવાના સંયોગો એમના સમયને જ  અનુરૂપ હોય. રામ રામાયણમાં વર્ણિત પ્રાસાદોમાં રહેતા હોય એમ માનીને આપણે એમને આપણા સમયની વધારે નજીક લાવી દઈએ છીએ, એ વાત તરફ પણ આપણું ધ્યાન નથી જતું. આમ આપણી વિચારવાની રીતમાં વિસંગતિ પેદા થાય છે.
કૃષ્ણની દ્વારકાની બાબતમાં પણ આવી જ ભ્રાન્તિઓનો આપણે શિકાર બન્યા છીએ. કૃષ્ણના સમયને દ્વારકાના સમયથી અલગ ન કરી શકાય. આમ એમની મૂળ દ્વારકા ક્યારે હતી તે જો નક્કી થઈ શકે તો કૃષ્ણનો સમય પણ નક્કી થઈ શકે.
‘પુરાતત્વ અને રામાયણ’ પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં ડૉ. હસમુખ સાંકળિયાએ પુરાતત્વ પ્રાચીન માન્યતાઓનું સમર્થન અથવા ખંડન કરવામાં શી રીતે ઉપયોગી થાય તે દર્શાવ્યું છે, અને ઉત્તાનપાદ દેવી (પગ ઊંચો કરેલી દેવી) અથવા નગ્ન માતૃકા, ત્રિપુરાસુરની નગરી અને દ્વારકા નગરીનું પુરાતત્વની દૃષ્ટિએ મૂલ્યાંકન કર્યું છે. અહીં પણ એમણે મહાભારત અને હરિવંશ પુરાણમાં મળતા દ્વારકાના વર્ણન સાથે પુરાતત્વના ખોદકામ દરમિયાન મળેલા પુરાવાઓની તુલના કરી છે.

છ દ્વારકા

ડૉ. સાંકળિયાએ દ્વારકામાં ખોદકામ કરીને  છ દ્વારકા શોધી કાઢી છે, આ રસપ્રદ ઘટનાની શરૂઆત કેમ થઈ તે હવે એમના જ શબ્દોમાં જોઈએઃ “ જેમણે હાલનું દ્વારકા જોયું હશે તેમણે જરૂર/કદાચ નોંધ કરી હશે કે જે સ્થળે શ્રીદ્વારકાધીશનું મંદિર આવ્યું છે તે ઊંચામાં ઊંચું સ્થળ છે. એની આસપાસ ઘરો, દુકાનો ઇત્યાદિ ખીચોખીચ વસ્યાં છે. આ મધ્યવર્તી સ્થળથી દૂર જઈએ તો વસ્તી ઓછી થતી જાય છે. આ બધી સપાટ જમીન પર વસેલી છે. આવા ભૌગોલિક નિરીક્ષણ પરતી બે અનુમાનો કરી શકાયઃ એક કે જે સ્થળે મંદિર બંધાયું તે બહુ પ્રાચીન વસ્તી (વસાહત) કે વસાહતોનું સ્થાન છે, અથવા આ સ્થળની નીચે કુદરતી ટેકરો – ખડક – છે, જેથી એક બે સમયની જ વસ્તીઓ હોવા છતાં એ ઊંચું લાગે છે.” એક વસાહતના ભગ્નાવશેષો પર બીજી વસાહત ઊભી થાય તો નીચેની વસાહતને કારણે ટીંબો બની જાય. આમ વસાહતોના થર ચડ્યા હોય એટલે જગ્યા ઊંચી થઈ ગઈ હોય, અથવા તો એનું નિર્માણ જ એક ઊંચા ટેકરા પર થયું હોય. પુરાતત્વશાસ્ત્રી એક સ્થળને શી રીતે જૂએ છે, તેનો ખ્યાલ એમનાં આ અનુમાનો પરથી આવે છે. સામાન્ય માણસ તો મંદિરમાં આવીને દર્શન કરી જશે પરંતુ દ્વારકા ડૂબી ગયાની કથા જાણીતી હોવા છતાં આ દ્વારકા નવી બંધાયેલી છે, એવો વિચાર નહીં કરે. પરંતુ સાંકળિયા સાહેબનાં આ અનુમાનોનું કારણ શું?

ડૉ. સાંકળિયાએ ખોદકામ માટે અહીં જગ્યા પસંદ કરી તે પહેલાં અહીંથી એક સદ્‍ગૃહસ્થ ડૉ. જયંતીલાલ ઠાકરને ઘરના પાયા અને ગટર માટેના ખોદકામ દરમિયાન ચાંદીના સિક્કા, બંગડીઓ વગેરે મળ્યાં હતાં. આથી ડૉ. સાંકળિયા એવા અનુમાન પર આવ્યા કે મંદિરની નીચે ખડક નથી, કોઈ વસાહત હોવી જોઈએ. આ અવશેષો જોઈને ડૉ. સાંકળિયાએ બીજું પણ મહત્વનું અનુમાન કર્યું: હમણાંની દ્વારકા ઓછામાં ઓછી ૧૮૦૦ વર્ષ જૂની હોવી જોઈએ. પરંતુ શ્રી ઠાકરને જે વસ્તુઓ મળી તેવી વસ્તુઓ રીતસરના ખોદકામમાં મળે તો જ આ અનુમાન સાચું પૂરવાર થાય.

દ્વારકામાં મંદિર પાસે ખોદકામ માટે જગ્યા મેળવવાનું મુશ્કેલ હતું. આમ છતાં મહામુશ્કેલીએ એમણે એક ઘર ખરીદ્‍યું અને એને જમીનદોસ્ત કર્યું. જગ્યા માત્ર ૨૦x૨૦ જેટલી જ હતી. ખરેખર તો બહુ મોટી જમીનની જરૂર હતી, પરંતુ આ જગ્યાનું પણ બહુ મહત્વ હતું. ડૉ. સાંકળિયાની દોરવણી નીચે ખોદકામ થતું ગયું. આ ખોદકામમાં કોદાળી, પાવડા ન ચાલે, નાનાં ખોતરણી જેવાં સાધનો અને બ્રશથી કામ થતું હોય છે. હવે આગળનું વર્ણન ડૉ. સાંકળિયાના શબ્દોમાં જ વાંચવાની મઝા આવશે. –

“ જે મકાન અમે જમીનદોસ્ત કર્યું અને એની નીચે ખોદકામ શરૂ કર્યું કે તર ત જ લગભગ ૩ ફુટ નીચે એક સારા પથ્થરના બાંધેલા મકાનનો પાયો લાગ્યો. આ ઘરના પાયામાંથી નાનામોટા બધા એક જ સ્થળે શંખો નીકળ્યા, એટલે અહીં શંખોની દુકાન હોવી જોઈએ. તે પરથી આ મકાન ઈ. સ.  ૧૮૫૦માં બંધાયું હશે એમ અનુમાન થઈ શકે. આ છઠ્ઠી દ્વારકાની લગભગ બે-ત્રણ ફુટ નીચે પાંચમી દ્વારકાનો પાયો લાગ્યો.  આ ઘર પથ્થરનું હોવા છતાં એનું Orientation જુદું હતું. અહીંથી સુંદર હાથીદાંતની વસ્તુઓ અને માટીનાં રમક્ડાં મળ્યાં.”

જરા વિચાર કરીએ તો લાગશે કે શહેરની નીચે કેટલું બધું ધરબાયેલું હોય છે! એકની ઉપર એક આ સાતમી દ્વારકા છે, જે છ દ્વારકાના સમાજને ઓહિયાં કરીને સમૃદ્ધ થઈ છે. ગીતા કહે છેઃ कालोऽस्मि लोक क्षयकृत्‍ प्रवृद्धो – હું કાળ છું, લોક (પ્રજા કે સંસાર)નો ક્ષય કરતો આગળ વધતો રહું છું. ચાલો, આપણે ભાવુક ન બનીએ અને  બે દ્વારકા – છઠ્ઠી અને પાંચમી – ના થરનો ભેદ ઉકેલીને ડૉ. સાંકળિયા કેટલે પહોંચ્યા તે જાણીએ.

ડૉ. સાંકળિયા કહે છે કે “આની નીચે ચોથી દ્વારકાના અવશેષો હતા. એમાં ઘરના પાયા ઉપરાંત બહુ જ સાધારણ લાલ અને કાળી માટીનાં વાસણો, સુંદર, રંગબેરંગી કાચની બંગડીઓ પણ નીકળી. આની સાથે ચીની માટીનાં અને ઓપ ચડાવેલાં (Glazed) માટીનાં વાસણોનાં ઠીકરાંઓ પણ મળ્યાં હતાં. આ બધાં ઈરાની મુસ્લિમ સંસ્કૃતિના આગમનનાં સૂચક છે.” આ અવશેષોના આધારે સાંકળિયા સાહેબ ચોથી દ્વારકાનો સમય દસમા સૈકામાં મૂકે છે.

પરંતુ એમનું અભિયાન ચાલુ રહ્યું અને વધારે ખોદકામ કરતાં ત્રીજું નગર પણ મળ્યું. આ સ્થળેથી પહેલી વાર એક મંદિરના અવશેષ મળ્યા. ખરેખર તો એ મંદિરના શિખરનું આમલક હતું. મંદિરના શિખરની ઉપર ગોળ આકારનું ટોચકું હોય છે તેને આમલક કહે છે. આ ત્રીજી દ્વારકા નગરીને તેઓ આજથી ૧૩૦૦ વર્ષ જૂની માને છે. દેખીતું છે કે આ તો કૃષ્ણની દ્વારકા ન હોઈ શકે.

ડૉ. સાંકળિયા આ દ્વારકાનો સમય સાતમા સૈકામાં મૂકવાનું કારણ સમજાવતાં કહે છે કે સૌરાષ્ટ્રના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે મંદિરો મળ્યાં હતાં અને એ દ્વારકા સુધી બંધાયાં હોય એમ લાગે છે. આ મંદિર વલ્લભીના મૈત્રકો  અથવા સૈંધવોના સમયમાં બંધાયેલાં છે.

અહીં જરા બીજો ચીલો પકડીને મૈત્રકો અને સૈંધવો વિશે જાણી લઈએ. વલ્લભી અથવા વલ્લભીપુર એટલે આજનું વાળા. ક્ષત્રપ વંશના એક શાસક વિજયસેને આજથી લગભગ ૧૭૦૦ વર્ષ પહેલાં આ શહેરની સ્થાપના કરી અને પાંચમી સદીમાં સેનાપતિ ભટ્ટારકે અહીં મૈત્રક વંશની શરૂઆત કરી. ઈ. સ. ૭૬૭માં ગઝનીના આરબ શાસકોએ એમની હકુમતનો અંત આણ્યો. સૈંધવો દસમી સદી સુધી પોરબંદરથી પચાસેક કિલોમીટર દૂર ભૂમિલીમાં શાસન કરતા. એ વંશ  મહાભારતના જયદ્રથના નામથી પણ ઓળખાય છે. જયદ્રથ સિંધુદેશનો રાજા હતો. ખાસ કરીને મૈત્રક કાળનું મંદિર આજે પણ જામનગર જિલ્લામાં છે. બીલેશ્વરનું મંદિર પણ એ જ કાળનું છે.*

ડૉ. સાંકળિયા આ ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિમાં થયેલાં મંદિરોના નિર્માણના આધારે આ દ્વારકાને સાતમા સૈકામાં મૂકે છે. પરંતુ  એમનું કહેવું છે કે અહીં મળેલા અવશેષો પરથી ખાતરીપૂર્વક ન કહી શકાય કે કોઈ મંદિર અહીં હતું તે શિવનું હતું કે વિષ્ણુનું હતું કારણ કે કોઈ મૂર્તિ નથી મળી એટલે એ કહેવા માટેનો આધાર પુરાતત્વ  આપી શકે એમ નથી, આમ છતાં, એ મંદિર કૃષ્ણનું હશે એમ માનવા માટે બીજો આધાર મળે છે.

હરિવંશની રચના પણ આ જ કાળમાં થઈ હોવાનું મનાય છે,  અને હરિવંશમાં દ્વારાવતી, દ્વારામતી વગેરે ઉલ્લેખોની સાથે શ્રીકૃષ્ણના મંદિરનો પણ ઉલ્લેખ છે, તે આ પોતે જ અથવા આવું જ હોવું જોઈએ. સાંકળિયા સાહેબનો મત છે કે દ્વારકાધીશ પાસે બીજા કોઈ મંદિરના અવશેષ ન મળે તો આ ભગ્નાવશેષ સાતમી સદીના કૃષ્ણના મંદિરના જ હશે એમ માનવું રહ્યું.

પરંતુ, આપણને સવાલ થાય કે આવા અનુમાનનો આધાર શો? ડૉ. સાંકળિયા આનો જવાબ આ રીતે આપે છેઃ “શિખરોવાળાં અને તે પણ બહુ નાનાં ગર્ભગૃહ અને નાના મંડપવાળાં મંદિરો ઈ. સ.ના ચોથા સૈકામાં સૌથી પહેલી વાર દૃષ્ટિગોચર  થાય છે. આ મંદિરોનાં શિખરો પણ ઊંચાં ન હતાં. એટલે કોઈ ભક્તને થાય કે હરિવંશમાં કૃષ્ણના મંદિરનો ઉલ્લેખ છે, તેથી આ મંદિર ૫૦૦૦ વર્ષ કે એથી વધારે કે ઓછું જૂનું છે તો એ માન્યતાને પુષ્ટિ આપવા માટે પુરાતત્વ પાસે કોઈ પણ પુરાવો નથી.”

ડૉ. સાંકળિયા કહે છે કે “તમારી કે મારી ગમે તેટલી ઇચ્છા હોવા છતાં ભારતમાં ક્યાંયે અતિશય પ્રાચીન દેવાલયોના અવશેષ હજુ પ્રાપ્ત થાયા નથી.” વૈશાલીના ખોદકામમાં જૂનામાં જૂનો ૨૩૦૦ વર્ષ પહેલાંનો બૌદ્ધ સ્તૂપ મળ્યો છે. મોહેં-જો-દડો, હડપ્પા કે લોથલ વગેરેમાં પણ દેવાલયના અવશેષ જોવા નથી મળ્યા. મંદિરો બૌદ્ધ પ્રભાવ નીચે બન્યાં હોવાનું માનવું જોઇએ. બૌદ્ધ ધર્મ તો ઇસ્લામ અને ખ્રિસ્તી ધર્મ જેમ સંગઠિત હતો,એટલે  એમાં સામૂહિક ધર્મસ્થાન હોય એ સમજી શકાય છે.બીજી બાજુ હિન્દુ ધર્મમાં સામૂહિક પૂજાપાઠને સ્થાન નહોતું, ઈશ્વરોપાસના માત્ર વ્યક્તિગત હતી. સામૂહિક પૂજા તો બહુ પાછળથી આવી, એટલે આદ્ય હિન્દુ ધર્મમાં મોટાં મંદિરો નહોતાં.

આજે આપણે છેક ત્રીજી દ્વારકા સુધી પહોંચી ગયા, પરંતુ હજી બીજી અને પહેલી દ્વારકા સુધી ઊંડે ઉતરવાનું છે, એટલે  જરા વિસામો કરી લઈએ.

0-0-0-0-0

*સંદર્ભ (ડૉ. હસમુખ સાંકળિયાના પુસ્તક ઉપરાંતના)
(ક)http://www.indianetzone.com/55/maitraka_dynasty.htm,
(ખ) http://www.gujarati.com/rulers_of_Gujarat.asp
(ગ)http://books.google.co.in/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA343&lpg=PA343&dq=saindhava+dynasty&source=bl&ots=4_v85GzQ7t&sig=AA2mWAIPz_Ib0cyeTwOoZd260uk&hl=en&sa=X&ei=rBJvUKvaAonsrAfYiYGgDw&sqi=2&ved=0CDMQ6AEwAg#v=onepage&q=saindhava%20dynasty&f=false
(ઘ)http://books.google.co.in/books?id=gZRLGZNZEoEC&pg=PA38&lpg=PA38&dq=maitraka+temples&source=bl&ots=bhmXzIFEQE&sig=nQLfnxMUm8LEiiVm-daRxElZObs&hl=en&sa=X&ei=5hJv