Science Samachar: Episode 19

(૧) જબ તક સૂરજ-ચાંદ રહેગા…!

કોઈ પણ નેતાના મૃત્યુ વખતે આવા શ્મશાન યાત્રામાં સૂત્રોચ્ચાર થતા હોય છે, “જબ તક સૂરજ-ચાંદ રહેગા… (દિવંગત નેતાનું નામ) તેરા નામ રહેગા. આ તો નેતાના ભક્તોના મનની વાત’ થઈ, ખરેખર તો એ નેતાની ચિતા જલતી હોય તે જ ઘડીથી સત્તાની સાઠમારી શરૂ થઈ જતી હોય છે. પરંતુ એક જીવ એવો છે કે જે ખરેખર સૂરજ રહેશે ત્યાં સુધી રહેશે અને સૂરજનું મૃત્યુ જોશે! આ ભાઈ છે, ટાર્ડીગ્રેડ. એ આઠ પગનો સૂક્ષ્મ જીવ છે એનું કદ અર્ધા મિલીમીટરથી વધારે નથી હોતું એટલે એ માઇક્રોસ્કોપ નીચે જ દેખાય છે. ઑક્સફર્ડ અને હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીઓના સંશોધકોએ એનો અભ્યાસ કર્યો છે. એમનો લેખ ‘સાયન્ટિફિક રિપોર્ટર’ નામના સામયિકમાં પ્રકાશિત થયો છે. અહીં પહેલી તસવીરમાં એ ઉલટો અને બીજી તસવીરમાં સીધો દેખાય છે

imageimage

સંશોધકોએ એની જીવનશૈલીનો અભ્યાસ કરીને અંદાજ કાઢ્યો છે કે પૃથ્વી પરના કોઈ પણ સંજોગો એને જીવનથી વંચિત કરી શકતા નથી એટલે એની આવરદા દસ અબજ વર્ષની હશે. એનો અર્થ એ કે સૂરજનું મૃત્યુ થયા પછી પણ એ ટકી જશે અને એ સંજોગોમાં ભારે ઊથલપાથલ થાય તેમાં બીજા ગ્રહમાં પહોંચી જાય અને ત્યાં જીવનની શરૂઆત કરે તો નવાઈ નહીં.

ટાર્ડીગ્રેડના અધ્યયનનું કામ એક પેઢીમાં પૂરું નથી થતું એને ૩૦ વર્ષ સુધી ખાવાનું કે પાણી ન મળે તો પણ જીવી જાય છે. શૂન્યની નીચે ૧૫૦ ડિગ્રી ઠંડીમાં કે શૂન્યની ઉપર ૧૫૦ ડિગ્રી સુધીની ગરમીમાં પણ એ મરતો નથી. એટલે કોઈ જબ્બર ઉલ્કા પૃથ્વી પર ખાબકે તો પણ ટાર્ડીગ્રેડ બચી જશે કારણ કે એકાદ ઉલ્કાથી બધા સમુદ્રોનું પાણી ખદબદવા લાગે એવું નહીં બને, પરંતુ આવા જીવ પૃથ્વી પર કે બીજે ક્યાંય પણ હોઈ શકે છે, આપણે તો જાણતા નથી!

સંદર્ભઃ અહીં અને અહીં

(૨) કોશની અંદર ફૅક્ટરીનું કામકાજ!

શરીરના કોશોimageમાં ઘણી જાતનાં કામ થાય છે. એક કામ બગડેલા માલમાંથી સારા ભાગ છૂટા પાડીને નવા ઊર્જાદાયક કોશો બનાવવાનું છે. આના માટે કોશમાં જ એક નાની રીસાઇક્લિંગ ફૅક્ટરી ચાલે છે. આ પ્રક્રિયાને Autophagy (ઑટોફેજી- કે પોતાને જ ખાવું) કહે છે. આવી રીસાઇક્લિંગ ફૅક્ટરીને Autophagosome (ઑટોફેગોઝોમ) કહે છે. જ્યારે આ વ્યવસ્થા પડી ભાંગે ત્યારે Alzheimer’s અને Parkinson’s જેવી બીમારીઓ થાય છે. ‘કરન્ટ બાયોલૉજી’ સામયિકમાં આ વિષય પર એક લેખ પ્રકાશિત થયો છે તેના પ્રમાણે સંશોધકોને આ આખી પ્રક્રિયામાં એક એવો રસ્તો જોવા મળ્યો છે કે જેના દ્વારા આવા રોગોને જ રોકી શકાય.

કોશની અંદર સેન્ટ્રોઝોમ નામનો એક ભાગ હોય છે જે કોશના માળખાને ટકાવી રાખે છે. આ ભાગમાંથી ઑટોફેજી પ્રોટીન GABARAP છૂટો પડીને ઑટોફેગોઝોમમાં જતો હોય છે. સંશોધકોએ જોયું કે કોશમાં PCM1 નામનો પ્રોટીન કૂરીઅરનું કામ કરે છે અને GABARAPને સેન્ટ્રોઝોમમાંથી ઑટોફેગોઝોમ સુધી પહોંચાડે છે. હવે એમણે PCM1ને હટાવી લીધો તો જોયું કે આખી વ્યવસ્થા ખોરવાઈ ગઈ અને અમુક GABARAP પ્રોટીન ‘પ્રોટિઆઝોમ’માં પહોંચી ગયો અને અમુક ભળતા સરનામે, બીજા ઑટોફેગોઝોમમાં પહોંચ્યો. કયા ઑટૉફેગોઝોમમાં જાય તો રોગને અટકાવી શકાય તે હજી શોધવાનું બાકી છે, પણ એમાં PCM1ની ભૂમિકાની પાકી ખબર પડી. આથી હવે ઑટોફેજી પ્રોટીનને ક્યાં મોકલવો તે નક્કી કરી શકાશે.

સંદર્ભઃ અહીં

અહીં કોશની અંદર ઑટોફેજીની વ્યવસ્થા દેખાડી છે. કાળો ભાગ કોશનું નાભિસ્થાન છે.લીલા રંગનું ઝૂમખું સેન્ટ્રોઝોમ છે અને છૂટા લીલા રંગનાં બિંદુ સેન્ટ્રીઓલર સૅટેલાઇટ છે, જે પ્રોટીનને લઈ જવાનું કામ કરે છે લાલ બિંદુ ઑટૉફેગોઝોમમાં રહેલા GABARAP પ્રોટીન છે. પીળાં બિંદુમાં PCM1 અને GABARAP, બન્ને છે. (Credit: Justin Joachim).

અભ્યાસપત્ર ‘Centriolar satellites control GABARAP ubiquitination and GABARAP-mediated autophagyસામયિક Current Biologyમાં પ્રકાશિત થયો છે.

() હલનચલન કરોમોબાઇલ ચાર્જ થઈ જશે!

imageવૅન્ડરબિલ્ટ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ એક એવું ઉપકરણ બનાવ્યું છે કે એને તમે જૅકેટ, શર્ટ કે સ્કર્ટની સાથે પહેરી શકશો. તે પછી થોડું ચાલશો, હાથ હલાવશો તેની ગતિને કારણે એમાં વીજળી પેદા થશે અને એનાથી તમે મોબાઇલ કે લૅપટૉપ ચાર્જ કરી શકશો. કાળા ફોસ્ફરસની અતિ પાતળી તકતીમાંથી આ ઉપકરણ બનાવ્યું છે. માણસ હલનચલન કરે તે વખતે બહુ થોડી વીજળી પેદા થતી હોય છે. આ તકતીને એટલી નીચી ફ્રિક્વન્સી પર દબાવો કે વાળો એટલે એ કામ કરવા લાગે છે. ACS Energy Letters નામના ઑનલાઇન સામયિકમાં “Ultralow Frequency Electrochemical Mechanical Strain Energy Harvester using 2D Black Phosphorus Nanosheets” લેખ ૨૧મી જુલાઈએ પ્રકાશિત થયો છે તેમાં આ માહિતી આપવામાં આવી છે.

સંશોધક ટીમના એક લેખક નીતિન મુરલીધરન (Nitin Muralidharan ) કહે છે કે તમે ઉસૈન ઓલ્ટને જુઓ છો ત્યારે એને દુનિયાના સૌથી ઝડપી દોડવીર તરીકે જુઓ છો પણ મને એનામાં ૫ હર્ટ્ઝનું મશીન દેખાય છે. કાળા ફોસ્કરસની તક્તી વાપરવાથી આટલી ઓછી ફ્રિક્વન્સીએ પણ વીજળી પેદા થાય છે. સામાન્ય રીતે વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે ૧૦૦ હર્ટ્ઝની શક્તિ જોઈએ પણ આ સંશોધકોએ બહુ જ નીચી ફ્રિક્વન્સીએ વીજળી પેદા કરી દેખાડી છે.

હજી તો તમારાં ચાર્જર/ઍડેપ્ટર સાચવી રાખજો કારણ કે આ ઉપકરણ બજારમાં આવતાં તો ઘણો વખત લાગી જશે, પણ આવ્યા વગર નહીં રહે.

સંદર્ભઃ અહીં અને વિડિયોઃ

() ઓડિશામાં બાળરક્ષક બૅક્ટેરિયાનો સફળ પ્રયોગ

સામાન્ય પ્રસવને બદલે સિઝેરિયન દ્વારા જન્મેલાં બાળકો સામે સ્થૂળતા, દમ અને બીજી બીમારીઓનું જોખમ વધારે હોય છે. માતાની યોનિમાં બાળકને ઉપયોગી થાય એવાં બૅક્ટેરિયા હોય છે, જે સામાઅન્ય પ્રસવ વખતે બાળક ગળી જાય છે. સિઝેરિયનથી જન્મેલાં બાળકો આ પ્રાકૃતિક લાભથી વંચિત રહી જાય છે. પરંતુ આપણા દેશમાં તો સામાન્ય રીતે જન્મેલાં બાળકોના જીવન સામે બીજા અનેક ચેપોનું જોખમ રહે જ છે.

ઓડિશાના ગરીબ પ્રદેશમાં સંશોધકોએ બાળકના જન્મ પછી એને શરૂઆતના બે-ચાર દિવસ આ બૅક્ટેરિયા આપવાનો પ્રયોગ કરી જોયો અને એમાં સેપ્સિસના ૪૨ ટકા કેસ ઓછા થઈ ગયા. પ્રયોગમાં સંશોધકને કે બાળકનાં માતાપિતાને ખબર નહોતી કે બાળકને બૅક્ટેરિયા અપાય છે કે ખાલી ડમી દવા. એમ માન્યું હતું કે પ્રયોગમાં ૨૦ ટકા સારાં પરિણામ મળશે પણ બમણાથીયે વધુ સફળતા મળતાં પ્રયોગ બંધ કરી દેવાયો કેમ કે બીજાં બાળકોને લાંબા વખત સુધી એનાથી વંચિત રાખવાં તે અન્યાય ગણાય. સામાન્ય રીતે જન્મ પછીના બીજા અઠવાડિયામાં સેપ્સિસને કારણે બાળકનું મૃત્યુ થતું હોય છે.

આ પ્રક્રિયાને સિન્બાયોટિક (Synbiotic) કહે છે એમાં પ્રોબાયોટિક, એટલે કે આરોગ્ય માટે લાભકારી બૅક્ટેરિયા અને તેની સાથે પ્રીબાયોટિક કે જે બૅક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ અને નિવાસ બનાવવામાં મદદ કરે છે, તેનું સંયોજન આપવામાં આવે છે.

ભારત અને અમેરિકાના નેબ્રાસ્કા મૅડિકલ સેંટરના સંશોધકોએ ઓડિશાનાં ૧૪૯ ગામોમાં ગરીબ માતાઓને જન્મેલાં ૪,૫૫૦ બળકો પર આ પ્રયોગ કર્યો અને સફળતા મળી. આ સંશોધન લેખ ‘નેચર’ સામયિકમાં પણ છપાયો છે.

સંદર્ભઃ અહીં ǁ લેખકનો સંપર્કઃ prasad.ravindranath@thehindu.co.in

Science Samachar : Episode 18

() ગાયના ઍન્ટીબોડી એઇડ્ઝની રસીમાં કામ આવશે!

જુલાઈના ત્રીજા અઠવાડિયામાં Nature સામયિકમાં એક અભ્યાસલેખ છપાયો છે એ જોતાં તો ગૌમાતા આપણા ભલા માટે બીજું પણ એક બહુ જરૂરી કામ કરે છે. International AIDS Vaccine Initiative (IAVI)ના ઍન્ટીબોડી વિભાગના ડાયરેક્ટર ડેવિન સોક લખે છે કે HIVને અવરોધે એવા ઍન્ટીબોડી માણસના શરીરમાં બનતાં વર્ષો લાગી જાય છે પણ એ જ ઍન્ટીબોડી ગાયના શરીરમાં માત્ર થોડાં અઠવાડિયાંમાં બની જાય છે. રોગ સામે શરીર પોતે જ યોદ્ધાઓ પેદા કરે છે. આ યોદ્ધાઓ એટલે ઍન્ટીબોડી. ડેવિન સોક કહે છે કે એઇડ્ઝ સામે બચાવની રસી બનાવવામાં એક પ્રયાસ એવો છે કે નીરોગી વ્યક્તિમાં એઇડ્ઝને નિષ્ક્રિય બાનાવી દે તેવા ઍન્ટીબોડી બનાવવા. પરંતુ હવે આવા ઍન્ટીબોડી પ્રાણીના શરીરમાં પણ બનાવી શકાય એવી શક્યતા ઊભી થઈ છે.

HIVના ક્રૉનિક દરદીઓના શરીરમાં અમુક ઍન્ટીબોડી બનતા હોય છે તેના આંકડા લાંબા હોય છે એટલે એ ખૂણેખાંચરે ભરાઈ બેઠેલા HIVને દબાવી દે છે. ગાયના લોહીમાં પણ આવા જ ઍન્ટીબોડી જોવા મળ્યા છે. એટલે હવે રસી જ જો ઍન્ટીબોડીની હોય તો HIV પર કાબૂ મેળવી શકાય.

સંદર્ભઃ અહીં

0-0-0

() સાપની જેમ સરકતો રૉબોટ

ધરતીકંપ વખતે કે કોઈ મકાન ધસી પડે ત્યારે (અને મુંબઈ આના માટે નામચીન છે!) મલબામાં કોઈ જીવતું બચ્યું છે કે નહીં, તે શોધવાનું કામ કેટલું સાહસ માગી લે છે. એવુંય બને કે બચાવવાના પ્રયાસમાં જ નીચે દબાયેલા કમનસીબનો જાન જાય. એના બદલે એવું કંઈક હોય કે જે જઈને શોધી લાવે તો કેવું સારું થાય!

સ્ટૅનફૉર્ડ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ એક રૉબોટ બનાવ્યો છે જે સાપની જેમ પોતાનું શરીર સંકોચીને આગળ સરકે છે. આ રૉબોટ પાતળી નળી જેવો છે અને એનાં પડો એની અંદર જ છે, જે એની બહારની ‘કાંચળી’માં છેડાના ભાગમાંથી અંદર જાય છે. આમ ‘શરીર’ ક્યાંક ફસાઈ જાય તો પણ એ આગળ વધે છે અને લાંબો થતો જાય છે. એના મુખ આગળ એક કેમેરા છે, જે દૃશ્યો ઝડપતો જાય છે અને પાછળ એના પર નજર રાખતી ટીમને મોકલતો જાય છે. એ લવચીક હોવાથી કોઈ અવરોધ આવે તેને પણ પાર કરીને પોતાનો રસ્તો શોધી લે છે. અખતરાઓમાં એ ગુંદરિયા કાગળ પર ચોંટ્યા વિના આગળ વધતો રહ્યો, બરફની લાદીમાં પણ સરકતો રહ્યો.

આ વિડિયો જૂઓઃ

માત્ર ધરતીકંપ જેવી હોનારતમાં જ નહીં, આપણા શરીરની સૂક્ષ્મ ધમનીઓમાં પણ એ જઈ શકે! હજી એનો પહેલો નમૂનો જ તૈયાર થયો છે. હજી તો ઘણું કામ બાકી છે, પણ ભવિષ્ય ઊજળું છે, એ વાતમાં શંકા નથી.

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦

() DNAમાં ફિલ્મ રેકૉર્ડ કરીઅને ફરી જોઈ પણ ખરી!

હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ માણસના DNAમાં એક ફિલ્મ ગોઠવી દીધી અને પાછે એ ચલાવીને જોઈ પણ લીધી. ફિલ્મ કંઈ ‘બજરંગી ભાઈજાન’ જેવી નથી પણ ફિલ્મ તો ફિલ્મ છે! આ ચિત્ર જૂઓઃ

એમણે બૅક્ટેરિયાના DNAમાં ઘોડદોડની પાંચ ફ્રેમ રેકૉર્ડ કરી. ઉપરની તસવીરમાં દોડતો ઘોડો બૅક્ટેરિયાના જીનમાં દોડે છે! વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આ ‘મોલેક્યૂલર રેકૉર્ડર’ છે. શક્ય છે કે ભવિષ્યમાં ‘રીડ-આઉટ’ પણ મળે! ન્યૂરો સાયન્ટિસ્ટ સેથ શિપમૅન કહે છે કે અમે કોશોને ‘ઇતિહાસકાર’ બનાવવા માગીએ છીએ. જૈવિક સ્મૃતિ ની સતત નોંધ લેવાની ટેકનોલૉજીઓ તો છે પણ એના ઉપયોગ દરમિયાન વ્યક્તિ બીજું કશું ન કરી શકે. શિપમૅન કહે છે કે આ ડિવાઇસ ગોઠવી દીધી હોય તોવ્યક્તિ પોતાની રીતે રહે, પણ એની આંતરિક હિલચાલ રેકૉર્ડ થતી રહેશે. આમ આ ટેકનોલૉજી એના જીવનમાં આડે નહીં આવે. તમારા ચેતાતંત્રમાં ન્યૂરૉનની સ્થિતિ શી છે, તેની ફિલ્મ ફાવે ત્યારે જોઈ શકાશે.

કોશો પોતે જ શરીરમાં બનતી ઘટનાઓ રેકૉર્ડ કરતા હોય તો બીજી ડિવાઇસની જરૂર જ ન પડે. દાખલા તરીકે માણસના જિનૉમમાં (જીનની સંરચનાના નક્શામાં) કંઈ ફેરફાર થાય તો કોશ એને રેકૉર્ડ કરી શકશે. વૈજ્ઞાનિકો એ પછી જોઈ શકશે. આ પ્રયોગ કરતાં પહેલાં વૈજ્ઞાનિકોએ એ સાબીત કરી દીધું કે DNA માત્ર જીન વિશેની જ નહીં , કોઈ પણ માહિતી સંઘરી શકે છે. આ સગવડને કારણે, ધારો કે કૅન્સર હોય તો એના સતત વધતા કોશની ફિલ્મ બની જશે. આમ વૈજ્ઞાનિકો એની નકલ પણ લૅબોરેટરીમાં બનાવી શકશે.

આ વિડિયો જૂઓ. એમાં સેથ શિપમૅન બધું સમજાવે છે. 5’.13” અને 6’.31” વચ્ચે ફિલ્મ કેમ રેકૉર્ડ કરીને ફરી જોઈ તે જાણી શકાશે.

સંદર્ભઃઅહીં

૦-૦-૦

() ઊંઘ ઓછી પડતી હોય તેમને જીવનની ઊજળી બાજુ દેખાતી નથી.

કૉગ્નિટિવ થેરપી ઍન્ડ રીસર્ચ નામના સામયિકમાં ઇવાન વરગૅસ અને એમની ટીમે કરેલા એક પ્રયોગની માહિતી આપવામાં આવી છે. એમણે ૪૦ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ લોકોને પ્રયોગ માટે પસંદ કર્યા. એમની જોવું હતું કે જો માણસને પૂરતી ઊંઘ ન મળી હોય તો એનું વર્તન કેવું હોય.

એમણે કેટલાકને સતત ૨૮ કલાક જાગતા રાખ્યા અને બાકીનાને બરાબર આઠ કલાક ઊંઘ લેવા દીધી. તે પછી એમણે બધાને કૉમ્પ્યુટર સામે ગોઠવ્યા અને જુદા જુદા ચહેરા દેખાડવાનું શરૂ કર્યું દરેક જણ પોતાનો જવાબ નોંધાવવામાં કેટલો સમય લે છે તેની પણ નોંધ લેવાતી હતી. દરેકે ચહેરો જોઈને તરત નોંધવાનું હતું કે એ ખુશ છે, દુખી છે કે તટસ્થ. આ પ્રયોગે દેખાડ્યું કે જે લોકોને ૨૮ કલાકનો ઉજાગરો હતો એમનું ધ્યાન ખુશ ચહેરાઓ પર નહોતું જતું. એમને દુખી ચહેરા વધારે આકર્ષિત કરતા હતા.

આમ તો આ નાની વાત લાગે પણ હકારાત્મક રીતે વિચારવાની અશક્તિ ડિપ્રેશનનું પહેલું લક્ષણ છે. પરંતુ આ પ્રયોગમાં એક રસપ્રદ વાત તો એ જાણવા મળી કે જેમને અનિદ્રાની બીમારી હોય તેવા લોકો પર ઉજાગરાની કોઈ ખાસ અસર નહોતી.

‘ચાઇલ્ડ ડેવલપમેન્ટ’ નામના સામયિકમાં છપાયેલા એવા જ બીજા એક અભ્યાસમાં જોવા મળ્યું કે મોડી રાતે સ્માર્ટ ફોનનો ઉપયોગ કરનારાં બાળકોમાં પણ ઊંઘ બગડવાથી ડિપ્રેશનનાં લક્ષણો જલદી દેખાય છે. આવાં બાળકો પોતાને જ હીનભાવનાથી જોતાં હોય છે.

જીવનનો ત્રીજો ભાગ ઊંઘવામાં જાય છે. ત્રીજો ભાગ આપણે બરાબર જીવતા ન હોઈએ તો એની અસર બાકીના બે ભાગ પર પડ્યા વિના કેમ રહે?

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦

Mathematicians:11: D D Kosambi

કોસાંબી પિતાપુત્ર એટલે બે અનોખા વિદ્વાનોની જોડી. પિતા ધર્માનંદ દામોદર કોસાંબી અને પુત્ર દામોદર ધર્માનંદ કોસાંબી. પિતા, બૌદ્ધ ધર્મના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પંકાયેલા વિદ્વાન, તો પુત્ર એવા કે માત્ર ગણિતમાં જ નહીં, આંકડાશાસ્ત્રમાં અને સિક્કાઓના ઇતિહાસલેખનમાં આગળપડતું સ્થાન મેળવ્યું. એટલું જ નહીં, ભારતનો સામાજિક ઇતિહાસ લખવામાં એમણે પણ નવી દિશાઓ ખોલી. ઇતિહાસના આલેખન માટે એમણે વ્યક્તિપરક પદ્ધતિને સ્થાને સમાજપરક પદ્ધતિ અપનાવી, જેને આજે માર્ક્સવાદી પદ્ધતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વેદ-ઉપનિષદોમાં પારંગત. સંસ્કૃત અને પાલી પર પ્રભુત્વ, સાત ભાષાઓ જાણે. ગણિતના વિષયમાં એમના ઘણા અભ્યાસપત્રો સીધા જ ફ્રેન્ચ, જર્મન, ઇટાલિયન કે ચીની ભાષામાં લખાયેલા છે અને એના અનુવાદ પણ મળતા નથી! એ જ ડી. ડી. કોસાંબી પૂનામાં ભણતા ત્યારે બાળપણમાં ગણિતમાં નબળા હતા અને શરીરે માયકાંગલા. તે પછી એમણે ગણિત અને શરીર પર ધ્યાન આપ્યું અને બન્નેમાં સશક્ત બન્યા એટલે એ પોતે જ મશ્કરીમાં કહેતા કે “મારી સામે પડવાની કોઈ ગણિતશાસ્ત્રીમાં હિંમત નથી!”.clip_image002

દાદા દામોદર શિણૈ (શિનોય) મૂળ ગોવાના હતા. પૈસેટકે ખાસ સારી સ્થિતિ નહીં પણ પુત્ર ધર્માનંદને ભણવાનું ઘેલું વળગ્યું હતું. પોતાની જ મહેનતથી એમણે બનારસ જઈને સંસ્કૃત અને પાલીનું જ્ઞાન લીધું અને એમાં એવા પારંગત થયા કે એમને બૌદ્ધ ગ્રંથ ‘વિસુદ્દીમગ્ગ’ (વિશુદ્ધિમાર્ગ)ની સંપૂર્ણ સમીક્ષાનો ગ્રંથ સમુચ્ચય તૈયાર કરવા અમેરિકા બોલાવ્યા. પુત્ર દામોદરને આ કારણે કૅમ્બ્રિજમાં ભણવાની તક મળી અને એ ૧૯૧૮માં કૅમ્બ્રિજ ગયા.

૧૯૨૪માં એમને હાર્વર્ડમાં પ્રવેશ મળ્યો પરંતુ પિતાનું મન તો ભારતમાં લાગેલું હતું. સીનિયર કોસાંબી ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં જોડાયા અને સાબરમતી આશ્રમમાં રહ્યા. પુત્ર દામોદર પણ એમની સાથે જ! એટલે બે વર્ષ માટે અભ્યાસ છોડીને અમદાવાદ આવ્યા.પિતા ફરી ૧૯૨૬માં અમેરિકા ગયા ત્યારે એમની સાથે દામોદર પણ ગયા. હાર્વર્ડમાં આગળ અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો. આ દરમિયાન પિતા ધર્માનંદ કોસાંબી પાછા ગાંધીજીની દાંડીકૂચમાં જોડાવા ભારત ચાલ્યા આવ્યા.

આ બાજુ, એમની પ્રતિભા જોઈને હાર્વર્ડમાં શિક્ષકો ઇચ્છતા હતા કે એ માત્ર ગણિતમાં જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે. પરંતુ યુવાન દામોદરને તો ઘણા વિષયોમાં રસ હતો. એમને ઇતિહાસમાં રસ પડે છે તે જાણીને સૌને આશ્ચર્ય થતું. દામોદરને કોઈ એક વિષયમાં ખૂંપી જવામાં રસ નહોતો. એમણે ગણિત ઉપરાંત ઘણા વિષયો લીધા અને બધામાં ઝળકતી સફળતા મેળવી. મોટા થયા ત્યારે એમનો આ સ્વભાવ ચાલુ રહ્યો. એમને ‘સ્પેશ્યલાઇઝેશન’ સામે વાંધો હતો. એમના પર માર્ક્સવાદનો પ્રભાવ પડ્યો હતો અને એ માનતા કે સ્પેશ્યલાઇઝેશન મૂડીવાદનું વધારે નફો રળવાનું સાધન છે અને એમાં માણસ મર્યાદિત ક્ષેત્રમાં રહીને મશીન બની જાય છે! દામોદર ધર્માનંદ કોસાંબી એમના જીવનકાળમાં અને તે પછી પણ ‘ડીડી કોસાંબી’ કે ‘ડીડી’તરીકે જ જાણીતા થયા એટલે હવે આપણે પણ એમને માત્ર ‘ડીડી’ તરીકે જ ઓળખીશું.

બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી અને અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી

અમેરિકામાં ભણતર પૂરું કરીને એ ભારત પાછા આવ્યા. પંડિત મદન મોહન માલવીય બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સેલર હતા અને વિદ્વાન પિતા ધર્માનંદના મિત્ર એટલે એમને તો ડીડીની પ્રતિભાની ખબર હતી જ. અહીં એમને પ્રોફેસરનું પદ મળ્યું. અને એ ગણિત અને જર્મન ભાષા શીખવવા લાગ્યા. એમનો એલિપ્ટિકલ જ્યૉમીટ્રી વિશેનો પહેલો સંશોધન લેખ બનારસમાં જ લખાયો.

પણ બે વર્ષ પછી એમને લાગ્યું કે યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણ માટે સારું વાતાવરણ નહોતું એટલે છોડવા માટે ઊંચાનીચા થવા લાગ્યા.એ જ અરસામાં એમને અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના ગણિત વિભાગના અધ્યક્ષ આન્દ્રે વેઇલનો પત્ર મળ્યો. એ પણ ‘ડીડી’ને બરાબર ઓળખતા હતા એટલે એમણે અલીગઢ આવી જવા આમંત્રણ આપ્યું. ડીડી ત્યાં ચાલ્યા ગયા. જોવાની વાત એ છે કે પ્રોફેસરનું પદ છોડીને બીજી યુનિવર્સિટીમાં સહાયક પ્રાધ્યાપક તરીકે જોડાયા! એમને સામાજિક મોભા કરતાં કામ અને સંશોધન માટે સારું વાતાવરણ જોઈતું હતું. જો કે, અલીગઢ યુનિવર્સિટીની આંતરિક ખટપટોમાં વેઇલ તો ટકી ન શક્યા અને ડીડીએ એમનું સ્થાન સંભાળ્યું. પરંતુ એમની સામે પણ કાવાદાવા ચાલુ થઈ ગયા અને એ પણ ૧૯૩૩માં અલીગઢને રામરામ કરીને પૂના પાછા આવી ગયા.પરંતુ અલીગઢમાં બે વર્ષ રહ્યા તે દરમિયાન એમણે ‘પાથ જ્યૉમીટ્રી’ અને ‘ડિફરન્શિયલ જ્યૉમીટ્રી’માં આઠ સંશોધનપત્રો લખ્યા. અહીંથી છૂટા થઈને ડીડી ફરી એક પાયરી નીચે ઊતર્યા અને પૂણેની ફર્ગ્યુસન કૉલેજમાં ગણિતના પ્રાધ્યાપક તરીકે જોડાયા. આમ એમને મન કયું પદ છે તે કદી મહત્ત્વનું ન રહ્યું. એમનું મોટા ભાગનું કામ આ અરસાનું છે. અહીં એમણે ઇતિહાસના વિષયમાં સૌ પહેલો મહત્ત્વનો લેખ લખ્યો. ફરગ્યુસન કૉલેજમાં એ ૧૨ વર્ષ કામ કરતા રહ્યા. અહીં એમણે ચાર પાનાનો એક અભ્યાસલેખ લખ્યો જે આજે Kosambi’s Map Function તરીકે માન્ય છે. (Mapping એટલે ગ્રાફમાં બિંદુઓ મૂકવાં અને એક બિંદુથી બીજા બિંદુ વચ્ચેના માર્ગમાં મૂલ્ય કેટલું બદલાયું તે નક્કી કરવું અને બન્નેનો આંતરસંબંધ દેખાડવો).

૧૯૪૫માં ડૉ. એચ. સી.જે. ભાભાએ એમને ટાટા ઇંસ્ટીટ્યુટ ઑફ ફંડામેન્ટલ રીસર્ચ (TIFR)માં જોડાવાનું આમંત્રણ આપ્યું અને એમણે ત્યાં ત્રણ ચાર વર્ષ કામ કર્યું. અંતે ભાભા સાથે એમને મતભેદ થયા.આગળ જતાં ભાભાએ શાંતિમય હેતુ માટે અણૂશક્તિના વિકાસનાં પહેલવહેલાં પગલાં માંડ્યાં. ભાભા અને જવાહરલાલ નહેરુ અણુના શાંતિમય ઉપયોગના આગ્રહી હતા પણ કોસાંબીનું કહેવું હતું કે અણુના વિકાસના માર્ગે જવામાં યુદ્ધના માર્ગે ચાલતા થઈ જશું અને અણુનો શાંતિમય ઉપયોગ કરવાનું પરવડે નહીં. એમાંથી બનતી વીજળી એટલી મોંઘી પડે કે સરકાર એ ચલાવી ન શકે એટલે સરકાર જનતાને પૈસે એનો વિકાસ કરશે પણ મૂડીપતિઓ એ સંભાળી લેશે અને મોટો નફો કરશે, અંતે જનતાનું શોષણ થશે.

તે પછી એમનું મન વિશ્વશાંતિ તરફ વળી ગયું અને સોવિયેત સંઘની પ્રેરણાથી બનેલી ‘વર્લ્ડ પીસ કાઉંસિલ’માં એમની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી.

૧૯૬૬માં માત્ર ૫૯ વર્ષની વયે એમનું અવસાન થઈ ગયું. ૨૦૦૭માં એમની જન્મશતબ્દી નિમિત્તે ટપાલ ટિકિટ પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી.

ઇતિહાસમાં ફાળો

TIFR છોડ્યા પછી ડીડી ઇતિહાસ તરફ વળ્યા. એમનો ભૂતકાળના ચલણી સિક્કાઓના અભ્યાસ (Numismatics) એમને ઇતિહાસ તરફ લઈ ગયો. સ્ટેટિસ્ટિક્સ એમનો વિષય. એમણે સિક્કાઓના ઇતિહાસને ક્રમબદ્ધ કરવામાં સ્ટેટીસ્ટિક્સનો ઉપયોગ કર્યો. એમના પહેલાં કોઈએ આ પ્રયાસ નહોતો કર્યો. પરંતુ એમને માત્ર્ર સિક્કાઓના વર્ગીકરણથી સંતોષ ન થયો એટલે એ સિક્કાઓ જ્યારે ચલણમાં હતા ત્યારે સામાજિક સ્થિતિ શી હતી તે જાણવા એમણે પ્રાચીન શાસ્ત્રોનો ગહન અભ્યાસ શરૂ કર્યો.

વેદઉપનિષદ અને ભર્તૃહરિ શતક

એમણે વેદોનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો અને ઉપનિષદો કેમ વિકસ્યાં તે દેખાડ્યું, એટલું જ નહીં ભર્તૃહરિનાં ત્રણેય શતકોનું સંકલન કરીને મીમાંસા લખી.

આમાંથી એમણે નવી ઇતિહાસ દૃષ્ટિ આપી. એમણે કહ્યું કે ઇતિહાસ ઘટનાઓનો સંપુટ નથી એટલે કોણ રાજા હતો, કોણ જીત્યો, કોણ હાર્યો તે મહત્ત્વનું નથી, પણ એ વખતે સામાજિક સ્થિતિ શી રહી તે મહત્ત્વનું છે. એમના મતે ઇતિહાસ સામાન્ય જનતાનો હોય છે, એટલે એમના વિશ્લેષણમાં વ્યક્તિગત રાજા-મહારાજાઓ અને વીરો-વિભૂતિઓનું સ્થાન ગૌણ રહ્યું.

પાથ જ્યોમીટ્રી

ગણિત શાસ્ત્રમાં આ એક આધુનિક વિષય છે. પાથ એટલે માર્ગ. માર્ગની શરૂઆત એક બિંદુથી થાય અને બીજા કોઈ બિંદુએ માર્ગનો અંત આવે. કોઈ માર્ગ તમને મૂળ બિંદુએ પાછા પહોંચાડે, તો કોઈ માર્ગમાં તમે છેડે અટકી જાઓ. આ ચિત્ર જૂઓઃ Path Geometry

પરંતુ માર્ગના માત્ર આ બે જ આકાર નથી. કોઈ પણ બે બિંદુ વચ્ચે તમે કઈ રીતે જાઓ છો તે એનો માર્ગ બને. એ સીધી રેખા હોય, વાંકી ચૂંકી રેખા હોય, અંડાકાર હોય, વર્તુંળ હોય, કે કમાન પણ હોય. વળી એક જણ જે માર્ગ લે તે જ માર્ગ બીજો ન લે. ધારો કે તમે રેલવે સ્ટેશન પર હો ત્યારે ટ્રેન તરફ જવા માટે આગળ બધો ત્યારે સીડીઓ પણ ચડવી પડે અને ભૂલથી કોઈ બીજા પ્લેટફૉર્મ પર પહોંચી જાઓ તો ત્યાંથી પાછા વળો. તમે સીધી લાઇનમાં ચાલતા હો ત્યાં કોઈ કૂલી સામેથી સામાન ભરેલી લારી લઈને આવે, તમારે હટી જવું પડે, પણ જ્યાં હટો ત્યાં માણસો સૂતાં હોય! એટલે તમે એમનીયે પાછળ ચાલ્યા જાઓ છો અને આગળ વધો છો. આમ કૂલી તમારા રસ્તામાં આવે છે, એ બિંદુ પર એના અને તમારા માર્ગનાં બે બિંદુ મળ્યાં. લોકો સૂતાં હોવાથી તમે પોતે દૂર ગયા અને પાછા મૂળ બિંદુ પર આવ્યા. આમ માર્ગ અનેક હોય અને એક જ ક્ષેત્રમાં હોય. તમારા માર્ગની કલ્પના કરી જૂઓ. એ જ રીતે તમને વળાવવા આવ્યા હોય તે પાછા સ્ટેશનના મુખ્ય ગેટ પર આવે. એટલે એમનો માર્ગ એ ગેટથી શરૂ થયો હતો અને ત્યાં પૂરો થયો. તમારો માર્ગ વાંકીચૂંકી રેખા જેવો રહ્યો પણ એજ બિંદુ પર તમે પાછા ન આવ્યા. આવા સેંકડો લોકોને ચાલતા કલ્પીએ અને એમના માર્ગની આકૃતિ બનાવીએ તો એ કેવી બને? આ છે, પાથ જ્યૉમીટ્રીની સાદી સમજ.

આજે એનો ઉપયોગ કમ્પ્યુટરમાં બહુ થાય છે. ખાતરી કરવી હોય તો, ગૂગલ સર્ચમાં ‘Path Geometry ટાઇપ કરો, જે સાઇટો મળશે તેમાં ઘણીખરી માઇક્રોસોફ્ટની સાઇટો હશે!

જેનેટિક્સમાં ઉપયોગ

આ જાણે પૂરતું ન હોય તેમ એમણે જેનેટિક્સમાં પણ પાથ જ્યૉમીટ્રીનો ઉપયોગ કર્યો. જેનેટિક્સમાં એક રંગસૂત્ર (ક્રોમોઝોમ)ની અંદરના બે જીન વચ્ચે કેટલું અંતર છે તે માપવામાં આવે છે એટલે કે mapping કરાય છે. પરંતુ સંભોગ વખતે સ્ત્રી અને પુરુષના જીન મળે છે. આને રીકૉમ્બીનેશન કહે છે. આખા જિનોમ (જીનનો નક્શો) પર આની અસર પડે છે. આની વિગતોમાં નહીં જઈએ પણ આ ગણતરી કરવા માટે હાલ્ડેનની ફૉર્મ્યુલા ઉપયોગમાં લેવાતી. પરંતુ હાલ્ડેને એક જ ‘ક્રૉસ-ઑવર’ (જીનનું બીજા જીન સાથે ભળવું) ધ્યાનમાં લીધું હતું; કોસાંબીએ એક કરતાં વધારે ક્રૉસ-ઓવર ગણતરીમાં લીધાં અને નવી ફૉર્મ્યુલા બનાવી. જે હાલ્ડેનની ફૉર્મ્યુલા કરતાં વધારે ચોક્સાઈવાળી છે. આજે જિનોમ બનાવનારા એનો વ્યાપક ઉપયોગ કરે છે. જોવાની વાત એ છે કે કોસાંબી જેનેટિક્સ ક્ષેત્રના નહોતા, માત્ર ગણિતજ્ઞ હતા!

જ્યાં દુનિયાએ કોસાંબીને યશ નથી આપ્યો

૧૯૪૩માં કોસાંબીએStatistics in Function Spaceશીર્ષક હેઠળ એક પેપર લખ્યું, જે ઇંડિયન મૅથેમેટિકલ સોસાઇટીના જર્નલમાં છપાયું. એમાં એમણે ‘proper Orthogonal Decomposition’ રજૂ કર્યું. ઑર્થોગોન એટલે સાદી ભાષામાં કહીએ તો કાટખૂણો. આને વિસ્તારથી સમજવાનો પ્રયાસ કરશું તો બહુ પાછળ જવું પડશે. પરંતુ એમનું નામ એની સાથે જોડાયું નથી. એમના પછી બે ગણિતજ્ઞો કાર્હુનેન અને લૂવનાં બે પેપર આવ્યાં. એટલે આ ફૉર્મ્યુલાને ‘કાર્હુનેન-લૂવ’ ફૉર્મ્યુલા કહે છે. જો કે અમુક વિદ્વાનોએ એમની સાથે કોસાંબીનું નામ પણ જોડવા પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ કોસાંબીનું નામ સ્થાયી નથી થયું. આ ફૉર્મ્યુલા જીવનમાં ઉપયોગી એવાં બધાં ક્ષેત્રો, કૅમિકલ એન્જીનિયરિંગ, ઇમેજ પ્રોસેસિંગ, સમુદ્ર વિજ્ઞાન વગેરે અનેક ક્ષેત્રોમાં વપરાય છે.

આશા રાખીએ કે ભવિષ્ય ડી. ડી. કોસાંબી સાથે ન્યાય કરશે.

૦-૦-૦