Science Samachar (63)

(૧) બ્લૅક હોલની તસવીર લેવામાં કામ આવ્યો ૨૦૦ વર્ષ જૂનો પ્રયોગ

આ તસવીરથી આજે ભાગ્યે જ કોઈ અપરિચિત હશે. ૧૦મી તારીખે ભારતીય સમય પ્રમાણે સાંજના સાડા છ વાગ્યે ઇવેન્ટ હોરાઇઝન ટેલિસ્કોપની ટીમે બ્લૅક હોલની સૌ પહેલી તસવીર દુનિયાને દેખાડી. આજે આપણે એના વિશે જાણીએ છીએ પણ આ તસવીરનું સંકલન કરીને સમગ્ર દૃશ્ય ઉપજાવવામાં વૈજ્ઞાનિકોને બે વર્ષ લાગી ગયાં. એમાં અસંખ્ય ટેલિસ્કોપોનો ઉપયોગ થયો હતો. આ ટેલિસ્કોપ શી રીતે કામ કરતાં હતાં તે જાણીએ. બ્લૅક હોલમાંથી કશું જ બહાર નીકળી ન શકે, પ્રકાશ પણ નહીં. એટલે એની ફરતે જે ચક્ર બને છે જે બ્લૅક હોલથી સલામત અંતરે હોય છે. એને ઇવેન્ટ હોરાઇઝન કહે છે, જે બ્લૅક હોલની સરહદ છે. અહીં વચ્ચે કાળું ધાબું દેખાય છે તે બ્લૅક હોલ છે અને બાકી ઇવેંટ હોરાઇઝન છે. આ બ્લૅક હોલ સેજિટેરિયસ Aમાં આવેલું છે એ દએવડું મોટું છે કે એમાં ૩૫-૪૦ લાખ સૂર્ય સમાઈ જાય. આપણા કરતાં એ ૨૬ હજાર પ્રકાશવર્ષ દૂર છે. ટેલિસ્કોપોની શ્રેણીએ જે કામ કર્યું તેનો સિદ્ધાંત બસ્સો વર્ષ જૂના એક પ્રયોગ દ્વારા નક્કી થયો છે.

૧૮૦૧માં થોમસ યંગ નામના વૈજ્ઞાનિકે એક પ્રયોગ કર્યો. એણે એક તકતી લઈને એમાં બે ઊભા કાપા કર્યા. એમાંથી પ્રકાશ પસાર કર્યો. એની સામે રાખેલા પરદા પર જુદી જુદી જાતના પટ્ટા બન્યા. ન્યૂટન માનતો હતો કે પ્રકાશ કણનો બનેલો છે, પણ આ પ્રયોગથી સાબિત થયું કે પ્રકાશ તરંગના રૂપમાં હોય છે. જ્યાં તરંગની ટેકરીઓ મળી ત્યાં ઘટ્ટ પ્રકાશ મળ્યો, જ્યાં બે ખાડા મળ્યા ત્યાં ઝાંખો પ્રકાશ મળ્યો. જ્યાં ખાડો અને ટેકરી મળ્યાં ત્યાં બન્નેએ એકબીજાને શિથિલ કરી નાખ્યાં.

બ્લૅક હોલનું દૃશ્ય પણ આ જ સિદ્ધાંત પ્રમાણે ઝિલાયું. એમાં VLBI નો ઉપયોગ થયો. VLBI એટલે very-long-baseline interferometry. એમાં ટેલિસ્કોપનું નેટવર્ક આકાશના પદાર્થોનો હાઇ-રેઝોલ્યૂશન ફોટો લેવા માટે કામમાં લેવાય છે. એ લગભગ મૂળ પિંડની જેવી જ ‘સચોટ તસવીર આપે છે. યંગના પ્રયોગમાં બે કાપાનો પ્રકાશ અનેક જાતની ‘શાર્પનેસ’ આપે છે. તેવું જ આમાં થાય છે, તે પછી શાર્પનેસ પ્રમાને તસવીરોનું સંકલન કરાય છે.

સંદર્ભઃ https://thewire.in/the-sciences/how-a-200-year-old-experiment-is-helping-us-see-a-black-holes-shadow

૦૦૦

(૨) ભારતમાં શિશુ અવસ્થાનું કુપોષણ જીવનભર શીખવાની ક્ષમતાને અસર કરે છે.

લૅકેસ્ટર યુનિવર્સિટી અને ગોવાની BITS પિલાનીના સંશોધકોની ટીમે એક લાંબા ગાળાનો અભ્યાસ કરીને એવું તારણ કાઢ્યું છે કે પાંચ વર્ષની વય પહેલાં જે કુપોષણ ઘર કરી જાય છે તે આગળ જતાં નવું શીખવામાં આડે આવે છે. એમણે ૧૨ વર્ષની વયનાં ૨૦૦૦ બાળકોની શીખવાની ક્ષમતાનું પરીક્ષણ કર્યું. એમણે જોયું કે ૪૭ ટકા બાળકોને પાંચ વર્ષની વય પહેલાં કુપોષણનો શિકાર બનવું પડે છે. એમને ખાતરીબંધ ભોજન નથી મળતું, જે મળે છે તે જરૂર કરતાં ઓછું હોય છે અને ક્યારેક એમને ટંક ટાળવાનો વારો પણ આવે છે. એમનું શબ્દભંડોળ કંગાળ હોય છે, ગણિત કાચું રહે છે અને સડેડાટ વાંચી નથી શકતાં. ટીમે પાંચ, આઠ અને બાર વર્ષનાં બાળકોનો અભ્યાસ કરતાં શિશુ વયનાં કુપોષણ સાથે એમની શીખવાની ઓછી ક્ષમતા સાથે સીધો સંબંધ દેખાયો. જે બાળકોને સતત ખાવાનાં સાંસાં રહ્યાં હતાં એમને સૌથી ઓછા માર્ક્સ મળ્યા.

ટીમે આના માટે નીતિવિષયક સૂચનો કર્યાં છેઃ

· આહાર અને શિક્ષણને સાંકળી લો (મધ્યાહ્ન ભોજનયોજના). ગરીબ કુટુંબોને ઘરે લઈ જવા માટે ખાદ્ય સામગ્રી આપો.

· જે ભોજન અપાય તેમાં પૌષ્ટિક તત્ત્વો વધારે હોવાં જોઈએ.

· શિક્ષણનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં એકંદર સમાનતા સ્થાપો.

હાલમાં ચૂંટણી ચાલે છે તો કોઈ ઉમેદવાર સુધી આ સંશોધનનો રિપોર્ટ પહોંચે તો સારું!

1. સંદર્ભઃ https://www.sciencedaily.com/releases/2019/04/190409135823.htm

૦૦૦

(૩) ભારતનાં પહેલાં મહિલા ‘ફેલો ઑફ ધી રોયલ સોસાઇટી

ભારતનાં વિખ્યાત બાયોલોજિસ્ટ ગગનદીપ કાંગને લંડનની રૉયલ સોસાઇટીએ ફેલો (FRS) બનાવ્યાં છે. ભારતમાંથી કોઈ મહિલા વૈજ્ઞાનિકને આ સન્માન પહેલી વાર મળ્યું છે. ગગનદીપ કાંગે રોટાવાઇરસ અને ટાઇફોઇડની રસી બનાવવામાં નેતૃત્વ પૂરું પાડ્યું છે. ત્રીસ વર્ષ પહેલાં એમણે રોટાવાઇરસ સામે રક્ષણની રસી વિકસાવી. આ વાઇરસ ઝાડાની બીમારી માટે જવાબદાર છે. ટાઇફોઇડની રસી હજી લોકોના ઉપયોગ માટે મંજૂર નથી થઈ.

સુશ્રી કાંગ વેલ્લોરની ક્રિશ્ચિયન મૅડિકલ કૉલેજનાં પ્રોફેસર છે અને ત્યાંથી રજા લઈને હાલમાં ફરીદાબાદની ટ્રાંસલેશનલ હેલ્થ સાયન્સિઝ ઍન્ડ રીસર્ચ ઇંસ્ટીટ્યૂટનાં ડાયરેક્ટર તરીકે સેવા આપે છે. રૉયલ સોસાઇટીના ૧૬૦૦ જીવિત ફેલોમાંથી માત્ર ૧૩૩ સ્ત્રીઓ છે.

સુશ્રી કાંગ કહે છે કે “આપણને વધારે મહિલા વૈજ્ઞાનિકો જોવા મળતી નથી અને નેતૃત્વની ભૂમિકામાં તો ગણીગાંઠી સ્ત્રીઓ છે. પણ એનું કારણ એ નથી કે એમનામાં ક્ષમતા નથી, પણ મૂળ કારણ એ છે કે વિજ્ઞાનનું વહીવટીતંત્ર એમને કામના સમયમાં લવચિકતા એટલે કે શિફ્ટમાં કામ કરવાની સગવડ નથી આપતું નથી.”

સંદર્ભઃ https://www.deccanherald.com/science-and-environment/gagandeep-kang-is-first-indian-woman-to-be-a-frs-729394.html

૦૦૦

(૪) નવું પ્રોબાયોટિક આંતરડાની બીમારીમાં વધારે સફળ

આંતરડામાં અમુક સારાં બૅક્ટેરિયા પણ હોય છે. આ સારાં બૅક્ટેરિયા ઘટી જાય ત્યારે પાચનતંત્રની તકલીફ થતી હોય છે. આમાં ઍંટીબાયોટિક્સ ઇલાજ તરીકે અપાતાં પણ એ સારાં બૅક્ટેરિયાને પણ નુકસાન કરેછ્હે એટલે હવે ‘ઍંટીઃ નહીં પણ ‘પ્રોબાયોટિક’ અપાય છે. હવે પ્રોબાયોટિકનો એક

નવો ગુણધર્મ પણ જાણવા મળ્યો છે. આંતરડામાં માઇક્રોબનો આખો સંઘ રહી શકે એવી બાયોફિલ્મ હોય છે. હવે ખબર પડી છે કે આ બાયોફિલ્મ પર પણ પ્રોબાયોટિક હુમલો કરી શકે છે.અમુક ચોક્કસ પ્રોબાયોટિકનું મિશ્રણ આપવાથી નુકસાનજનક બાયોફિલ્મનું નિર્માણ અટકી જાય છે. અમુક બાયોફિલ્મ તો ઍંટીબાયોટિક સામે પણ ટકી શકે એવી હોય છે.

અમેરિકન સોસાઇટી ફૉર માઇક્રોબાયોલૉજીના સામયિક mBio માં કેસ વેસ્ટર્ન રિઝર્વ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી હૉસ્પિટલ, ક્લીવલૅન્ડ મૅડીકલ સેંટરના સંશોધકોએ યીસ્ટ અને એસ્કેરિયા કોલી તેમ જ સેરાશિયા માર્સેસેંસ બૅક્ટેરિયાનું બાયોફ્લિમમાં રૂપાંતર કર્યું અને તેના પર અમુક પ્રોબાયોટિકના મિશ્રણનો પ્રયોગ કર્યો.. આથી બાયો ફિલ્મ બનતી અટકી ગઈ. આ પ્રોબાયોટિક એને ભેદી નાખે છે. એના પ્રભાવ નીચે યીસ્ટ પોતાનું પ્રજનન તંત્ર વિકસાવી શકતી નથી. પરિણામે આંતરડાના વ્યાધિમાં આ નવું પ્રોબાયોટિક બહુ અસરકારક નીવડે તેમ છે.

હજી એની ક્લિનિકલ ટ્રાયલ બાકી છે.

સંદર્ભઃ https://case.edu/medicine/node/5126

૦૦૦

India: Slavery and struggle for freedom :: Part 2: Struggle for Freedom – Chapter 30

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૩૦:  કાનપુરમાં વિદ્રોહીઓનો વિજય અને પરાજયઃ નાનાસાહેબ, તાંત્યા ટોપે અને અઝીમુલ્લાહ ખાન

ત્રીજા મરાઠા યુદ્ધ પછી બાજીરાવ બીજાને અંગ્રેજોએ સાલિયાણા સાથે કાનપુર પાસે બિઠૂરમાં વસાવ્યો હતો. નાનાસાહેબ અને એનો નાનો ભાઈ બન્ને બાજીરાવ બીજાના દત્તક પુત્રો હતા. પરંતુ ડલહૌઝીના ડૉક્ટ્રીન ઑફ લેપ્સને કારણે એમને પેન્શન નહોતું મળ્યું. નાનાસાહેબને આમાં અન્યાય જણાયો અને એણે અઝીમુલ્લાહ ખાનને ઇંગ્લેન્ડની રાણી પાસે અંગત રજુઆત કરવા માટે પણ મોકલ્યો પણ કંઈ વળ્યું નહીં. વિદ્રોહની શરૂઆતમાં નાનાસાહેબે અંગ્રેજ ફોજને હરાવીને થોડા દિવસ સુધી કાનપુર પર કબજો કરી લીધો હતો પરંતુ અંગ્રેજ ફોજે ફરી કાનપુર પોતાના હાથમાં લઈ લીધું. કાનપુર અંગ્રેજો માટે બહુ મહત્ત્વનું હતું કારણ કે એ જ અરસામાં અંગ્રેજોના કબજામાં આવેલા અવધ, અને તે ઉપરાંત પંજાબ અને સિંધ સુધી પહોંચવા માટે એ વ્યૂહાત્મક રીતે ઉપયોગી હતું. ત્યાં શસ્ત્રાગાર હતો તે અંગ્રેજો માટે મહત્ત્વનો હતો. કાનપુરની ટુકડીનો આગેવાન જનરલ વ્હીલર હતો પણ એની પાસે સિપાઈઓ બહુ થોડા હતા. એને એમ પણ હતું કે થોડી લૂંટફાટ સિવાય ખાસ કશું થશે નહીં.

વિદ્રોહની શરૂઆતમાં નાના શસ્ત્રાગાર પહોંચ્યો. અંગ્રેજોને વફાદાર ત્યાંના સિપાઈઓને લાગ્યું કે નાના અંગ્રેજો તરફથી વિદ્રોહીઓનો સામનો કરવા આવ્યો છે, પણ નાનાસાહેબે શસ્ત્રાગાર પર કબજો કરી લીધો અને સરકારી તિજોરી લૂંટી લીધી. અહીંથી એ કલ્યાણપુર તરફ આગળ વધ્યો અને ત્યાં વિદ્રોહીઓને મળ્યો. પહેલાં તો એમણે નાનાનો ભરોસો ન કર્યો પણ એની પાસે સરકારી તિજોરીની લૂંટનો માલ હતો. નાનાએ એમને પણ બમણો પગાર આપવાનું વચન આપીને સાથે લીધા. રસ્તામાં જ્યાં પણ ગોરાઓનાં બંકરો જોયાં ત્યાં એમને મારી નાખ્યા, આ બધાં વચ્ચે નાનાસાહેબે વ્હીલરને પત્ર લખીને બીજા દિવસે સવારે દસ વાગ્યે આવા જ હુમલા માટે તૈયાર રહેવાની ચેતવણી પણ આપી દીધી!

છઠ્ઠી જૂનની સવારે સાડાદસે નાનાસાહેબે હુમલો શરૂ કરી દીધો. તોપમારો એટલો જોરદાર હતો કે અંગ્રેજો પાસે બચવાનો કોઈ ઉપાય નહોતો. આમ છતાં નાનાસાહેબે ચારે બાજુથી હુમલો ન કર્યો કારણ કે એમને એવા ખોટા સમાચાર મળ્યા હતા કે બધાં બંકરોમાં અઢળક દારુગોળો ભરેલો છે. આમ છતાં પહેલા અઠવાડિયામાં વિદ્રોહીઓએ ચારે બાજુથી અંગ્રેજ ફોજને ઘેરી લીધી હતી. આ સ્થિતિ ૨૩મી જૂન સુધી રહી, પણ કૅપ્ટન મૂરે રાતે પણ હુમલા કરતાં નાનાસાહેબને બે માઇલ દૂર ચાલ્યા જવાનું યોગ્ય લાગ્યું.

અંગ્રેજોની હાલત બહુ ખરાબ હતી. એમને મદદ મળવાની હતી તે પણ નહોતી આવતી. નાનાસાહેબનાં દળોના ખૂનખાર હુમલામાં જનરલ વ્હીલરના પુત્રનું કોઈએ માથું ધડથી અલગ કરી નાખ્યું હતું. જનરલ વ્હીલરની માનસિક સ્થિતિ પણ લડવા લાયક નહોતી. હવે એ શરણે થવાનું વિચારતો હતો પણ તે પહેલાં વિદ્રોહીઓની તાકાતની આંકણી કરવા એણે એક યોનાહ શેફર્ડને મોકલ્યો. એ કંઈ બાતમી લાવે તે પહેલાં જ વિદ્રોહીઓના હાથમાં ઝડપાઈ ગયો. વિદ્રોહીઓને એ ન સમજાયું કે એ અંગ્રેજી ફોજ તરફથી આવ્યો છે, એટલે મારી નાખવાને બદલે માત્ર જેલમાં નાખી દીધો.

આ બાજુ નાનાને પણ યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની જરૂર લાગતી હતી એટલે વિદ્રોહીઓએ એક ગોરી મહિલાને વ્હીલર પાસે મોકલીને કહેવડાવ્યું કે અંગ્રેજી ફોજના સૈનિકોને અલ્હાબાદ જવું હોય તો સહીસલામત જઈ શકશે. પણ એ મૌખિક સંદેશ હતો એટલે વ્હીલરે વિશ્વાસ ન કર્યો. બીજા દિવસે નાનાએ બીજી એક અંગ્રેજ સ્ત્રીને હાથે લેખિત સંદેશ મોકલ્યો. અંગ્રેજી છાવણીમાં બે ભાગ પડી ગયા. વ્હીલર નબળી માનસિક સ્થિતિ છતાં પણ ટકી રહેવા માગતો હતો પણ બીજા અફસરો સ્ત્રી-બાળકોને લઈને કાનપુર છોડી જવા તૈયાર હતા.

૨૭મી જૂને અંગ્રેજોનો કાફલો ગંગા કિનારા તરફ નીકળ્યો. લોકોમાં એટલો બધો ગુસ્સો હતો કે ફોજ કતારબંધ ચાલી ત્યારે આગળ વ્હીલર હતો એટલે બધું શાંતિપૂર્વક ચાલ્યું પણ પાછળના ભાગના લોકો લૂંટફાટનો શિકાર બન્યા. હોડીવાળા ડરીને ભાગ્યા. નાસભાગમાં હોડીઓને આગ લાગી ગઈ.

બીજી બાજુ, વિદ્રોહીઓની બાજુએથી ગોળીબાર શરૂ થઈ ગયો. શરણાગતીની શરત રૂપે અંગ્રેજો પાસે શસ્ત્રો નહોતાં એટલે વળતો ગોળીબાર પણ ન થયો. કેટલાંયે સ્ત્રી-બાળકો માર્યાં ગયાં અને ૧૨૦ જેટલાં કેદ પકડાયાં. બીજી જગ્યાએથી પણ સ્ત્રીઓ અને બાળકોને પકડીને લાવવામાં આવ્યાં.

નાનાસાહેબનો વિચાર હૅવલૉક અને નીલની ફોજોને રોકવા માટે આ બંદીઓનો ઉપયોગ કરવાનો હતો. પણ હૅવલૉક આગળ વધતો જ રહ્યો. નાનાસાહેબે એને આંતરવા માટે નાનું દળ મોકલ્યું. ફતેહપુર પાસે બન્ને દળો સામસામે આવી ગયાં. હેવલૉકનો હાથ ઉપર રહ્યો અને એણે ફતેહપુર કબ્જે કરી લીધું.

હૅવલૉકની ફોજે કેટલાક વિદ્રોહીઓને કેદ પકડ્યા અને એમની પાસેથી માહિતી મળી કે કાનપુરમાં પાંચ હજાર વિદ્રોહીઓ અને આઠ તોપો હતી. હૅવલૉક હુમલો કરવાનો છે તે જાણીને નાનાસાહેબ, તાંત્યા ટોપે વગેરે મળ્યા અને આગળ શું કરવું તેની યોજના તૈયાર કરી. અંગ્રેજ ઇતિહાસકારો કહે છે કે એમણે કાનપુર છોડતાં પહેલાં બધાં સ્ત્રી-બાળકોને મારી નાખ્યાં.

ગ્વાલિયરના સિંધિયા મહારાજા અંગ્રેજો સાથે હતા પણ એની સેનાએ બળવો કર્યો. આના પછી અંગ્રેજોમાં ફફડાટ વધી ગયો. વ્હીલરની મદદે જનરલ ઑટરમ નાની ફોજ લઈને આવ્યો પણ એ પોતે જ રસ્તામાં વિદ્રોહીઓથી ઘેરાઈ ગયો. બીજી બાજુ કૉલિન કૅમ્પબેલ મોટું દળકટક લઈને આવી પહોંચ્યો. એણે જનરલ વિંડહૅમને કાનપુરમાં છોડ્યો.

વિંડહૅમ પોતાને કંઈ સમજતો હતો. એણે સિંધિયાના વિદ્રોહી સૈનિકો સાથે બાથ ભીડવાનું નક્કી કર્યું. એને આદેશ હતો, માત્ર બચાવ કરવાનો પણ એણે આક્રમક કાર્યવાહીઓ શરૂ કરી. વિંડહૅમે એક ટુકડી અજમાયશની રીતે મોકલી પણ આગળ કંઈ કર્યું નહીં. આથી તાંત્યા ટોપે સમજી ગયો કે અંગ્રેજી ફોજ નબળી છે અને કંઈ કરવાની સ્થિતિમાં નથી. તાંત્યાની ૨૫ હજારની ફોજે આઠ તોપો સાથે અંગ્રેજો પર જબ્બરદસ્ત હુમલો કર્યો અને એમના પગ ઊખડી ગયા.

પરંતુ કૅમ્પબેલે અંગ્રેજોને બચાવી લીધા. લડાઈ તો કાનપુરની ગલીએ ગલીએ થઈ પણ કૅમ્પબેલે પૂરતી તૈયારી રાખી હતી.

દોઢ દિવસની ખૂનખાર લડાઈ પછી કાનપુર ૧૮૫૭ની છઠ્ઠી ડિસેમ્બરે ફરી અંગ્રેજોના હાથમાં આવી ગયું. નાનાસાહેબ, તાંત્યા વગેરે એમની ફોજો સાથે નાસી છૂટ્યા. તાંત્યા તો ગુજરાતમાં પણ આવ્યો હતો. આની વિગતો આ શ્રેણીના પ્રકરણ ૨૦માં આપી છે. અહીં વાચકોની સરળતા માટે એનું પુનરાવર્તન કર્યું છેઃ ૧૮૫૮માં ગ્વાલિયર પાસે તાંત્યા ટોપેનો પરાજય થયો. તે પછી એ ભાગીને પંચમહાલ આવ્યો. નાયકડાઓને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ ઊભા કરવામાં પણ એની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી. એના ફોજીઓ પણ નાયકડાઓના બળવામાં જોડાયા હતા. તાંત્યાની યોજના તો દખ્ખણમાં જવાની હતી. એત્યાં પહોંચ્યો હોત તો આખી મરાઠા કોમ ફરી અંગ્રેજોની સામે ઊભી થઈ ગઈ હોત એટલે અંગ્રેજ સરકાર એને કોઈ પણ રીતે દખ્ખણમાં આવવા દેવા નહોતી માગતી. ચારે બાજુથી બહુ દબાણ હોવાથી તાંત્યા ફરી નર્મદા પાર કરીને ચીખલડા આવ્યો અને વડોદરા તરફ આગળ વધવા માગતો હતો. પરંતુ સરકારને તાંત્યા ગુજરાતમાં આવ્યો હોવાની ખબર પડી ગઈ હતી. તાંત્યા સાથે બેંગાલ રેજિમેંટના વિદ્રોહી સિપાઈઓનું મોટું દળ પણ હતું. વિલાયતીઓ (આરબો, મકરાણીઓ વગેરે) અને રાજપૂતો પણ મોટી સંખ્યામાં તાંત્યાને આવી મળ્યા હતા. છોટા ઉદેપુરના રાજાએ પણ પોતાનું લશ્કર તાંત્યાને આપ્યું હતું. તાંત્યાએ છોટા ઉદેપુરનો તો સહેલાઈથી કબજો કરી લીધો પરંતુ ૧૮૫૮ના ડિસેંબરની પહેલી તારીખે કૅપ્ટન કૉલિયરે એના પર હુમલો કર્યો. તાંત્યા ત્યાંથી ભાગ્યો. એની ફોજ પણ વેરવીખેર થઈ ગઈ. એમાંથી એક ટુકડીએ કેપ્ટન પાર્કની ફોજ પર પાછળથી હુમલો કરીને એનો બધો સામાન લૂંટી લીધો અને પાર્ક છોટા ઉદેપુરમાં લાચાર બનીને બેસી રહ્યો. પરંતુ અંતે જનરલ સમરસેટના સૈન્યને તાંત્યાના સૈનિકો અને આસપાસના એના સમર્થકોને દબાવી દેવામાં સફળતા મળી.

તાંત્યા ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈનો બાળગોઠિયો હતો અને રાણી યુદ્ધના મેદાનમાં વીરગતિને પામી તે પછી એના અંતિમ સંસ્કાર તાંત્યાએ જ કર્યા. પરંતુ નાનાસાહેબનું શું થયું તે કોઈ જાણી ન શક્યું ૧૮૫૭ પછી, ૩૪-૩૫ વર્ષની વયે એનું અવસાન થઈ ગયું એમ મનાય છે, પરંતુ તાંત્યાટોપે છેલ્લે સુધી ટકી રહ્યો અને આજથી બરાબર ૧૬૦ વર્ષ પહેલાં, ૧૮૫૯ની ૧૮મી ઍપ્રિલે અંગ્રેજોએ આ વીરને ફાંસી આપી દીધી.

૦૦૦

સંદર્ભઃ https://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/indiancampaigns/mutiny/cawnpore.htm

https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/tantia-tope-facts-318528-2016-04-18

()()()()()

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom – Chapter 29

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૨૯: ૧૮૫૭: અવધમાં વિદ્રોહ ()

ફૈઝાબાદનો મૌલવી અહમદુલ્લાહ શાહ અને ચિનહાટમાં અંગ્રેજોના ભૂંડા હાલ

વાજિદ અલી શાહને પદભ્રષ્ટ કરીને કલકતા મોકલી દેવાયા પછી ફૈઝાબાદ અને લખનઉની સ્થિતિ ભારેલા અગ્નિ જેવી હતી. પ્રજાજનો વિસ્ફોટ માટે તલપાપડ હતા. દિલ્હીમાં અંગ્રેજોની હારના સમાચાર મળતા હતા અને લોકોમાં અંગ્રેજો વિરુદ્ધ રોષ વધતો જતો હતો. આ સ્થિતિમાં ફૈઝાબાદના મૌલવી અહમદુલ્લાહ શાહે જે ભાગ ભજવ્યો તે બહુ નોંધપાત્ર છે. એણે અંગ્રેજોના હાથમાંથી ફૈઝાબાદને મુક્ત કરાવ્યું એટલું જ નહીં, આખા અવધમાં બળવો ફેલાવવામાં ફૈઝાબાદમાં મૌલવીની મસ્જિદ કેન્દ્ર જેવી બની રહી. એના પ્રતિરોધને કારણે ૧૮૫૮ની પાંચમી જૂને એનું અવસાન થયું ત્યાં સુધી ફૈઝાબાદમાં અંગ્રેજો માટે પગ મૂકવાની જગ્યા નહોતી. અવધમાં લખનઉ સિવાયના બધા જ તાલુકાઓ અંગ્રેજ મુક્ત થઈ ગયા હતા. કાનપુરના નાનાસાહેબ, આરાના કુંવર સિંહ ૧૮૫૭ના વિદ્રોહમાં મૌલવીના ગાઢ સાથી હતા.

૧૮૫૭ની ૩૦મી જૂને કંપની બહાદુરની સરકારે એના ૧૮૫૭ના ઇતિહાસની સૌથી મોટી ભૂલ કરી અને કદી ન ભુલાય તેવી છક્કડ ખાધી. મૌલવી અહમદુલ્લાહની ૨૨મી ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટની આગેવાનીસુબેદાર ઘમંડી સિંહ અને સુબેદાર ઉમરાવ સિંહના હાથમાં હતી. લખનઉ પાસે ઇસ્માઇલગંજના ગામ ચિનહટની લડાઈમાં આ રેજિમેન્ટે અંગ્રેજી ફોજને ધોળે દિવસે તારા દેખાડી દીધા.

મૌલવી હજી પણ ફોજ ઊભી કરવામાં લાગ્યો હતો. એણે પાવાયનના જમીનદાર જગન્નાથ સિંહની મદદ માગી. જમીનદારે એને મળવા બોલાવ્યો. મૌલવી એના કિલ્લામાં પહોંચ્યો ત્યારે એની સાથે દગો થયો. એ કિલ્લામાં આવ્યો કે તરત જગન્નાથ સિંહના ભાઈઓએ એના પર ગોળીઓની રમઝટ બોલાવી દીધી. તે પછી જગન્નાથ સિંહે એનું માથું કાપી લીધું અને રક્ત ટપકતું માથું શાહજહાંપુરના અંગ્રેજ કલેક્ટરને ભેટ ધર્યું. બદલામાં પચાસ હજાર રૂપિયાનું ઇનામ લઈ આવ્યો.

ચિનહટની લડાઈમાં અંગ્રેજો લોટમાં લીટાં માનીને આગળ વધ્યા હતા. અવધના ચીફ કમિશનર સર હેનરી લૉરેન્સને એવા સમાચાર મળ્યા કે ક્રાન્તિકારીઓ પાસે છ હજારની ફોજ છે પણ ૧૮૫૭ની ૩૦મી જૂને અંગ્રેજ ફોજ લડાઈના મેદાનમાં પહોંચી ત્યારે એનો સામનો કરવા વિદ્રોહીઓની પંદર હજારની ફોજ હાજર હતી. એમાં અંગ્રેજોનો કચ્ચરઘાણ નીકળી ગયો. અંગ્રેજી ફોજના કેટલાયે મોટા અફસરો માર્યા ગયા. હેનરી લૉરેન્સ પણ ઘાયલ થયો અને બે દિવસ પછી એનું મૃત્યુ થયું. અંગ્રેજી ફોજ પાછી લખનઉમાં રેસીડન્સી તરફ પાછી હટી ગઈ.

આ બાજુ વિદ્રોહીઓએ સુલતાનપુરના મુખિયા અને ચિનહટની લડાઈમાં વિદ્રોહીઓની ફોજના કમાંડર બરકત અહમદની આગેવાની હેઠળ પંચાયતની રચના કરી, જેમાં મૌલવી અહમદુલ્લાહ શાહના સરદારો ઉમરાવ સિંહ અને ઘમંડી સિંહ ઉપ્રાંત, જયપાલ સિંહ, રઘુનાથ સિંહ અને શહાબુદ્દીન હતા.

બેગમ હઝરત મહલ

૧૮૫૭ના ઇતિહાસમાં વાજિદ અલી શાહની બેગમ હઝરત મહલને ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ જેટલી પ્રસિદ્ધિ નથી મળી, તેમ છતાં પણ અવધમાં અંગ્રેજો સામેના વિદ્રોહમાં એની ભૂમિકાને કારણે એનું નામ સુવર્ણાક્ષરે અંકિત છે. ચિનહટની લડાઈમાં ફતેહ મેળવ્યા પછી સાતમી જુલાઈએ પંચાયતે વાજિદ અલી શાહના સગીર વયના પુત્ર બિરજિસ કદ્રને ગાદીએ બેસાડ્યો અને બેગમ હઝરત મહલના હાથમાં વહીવટ અને જંગનું સુકાન સોંપ્યું.

બેગમ હઝરત મહલનો જન્મ એક ગરીબ કુટુંબમાં થયો હતો અને એને નવાબ વાજિદ અલી શાહના હરમની બાંદી તરીકે માબાપે વેચી નાખી હતી. અહીં એના પર વાજિદ અલી શાહની નજર પડી. તે પછી એને ‘ખવાસિન’ (ચાકર)બનાવી દેવાઈ. એ રીતે એ નવાબના સંપર્કમાં આવી. નવાબે એને ‘પરી’ જાહેર કરી અને એની સાથે લગ્ન કર્યાં. તે પછી એને પુત્ર જન્મ્યો ત્યારે એ અવધની બેગમ બની અને એને હઝરત મહલ નામ મળ્યું.

બિરજિસ કદ્ર નવાબ બન્યો તે પછી દસ મહિના સુધી એણે કારભાર સંભાળ્યો. પરંતુ કંપનીએ અવધને આંચકી લેવાનો મનસૂબો કર્યો હતો એટલે બ્રિટનની રાણી વિક્ટોરિયાએ જાહેરનામું બહાર પાદ્યું પણ બેગમ મચક આપવા તૈયાર ન થઈ. એણે જવાબી જાહેરનામું બહાર પાડ્યું અને પોતાને રાજમાતા ઠરાવી.

એને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો અને અંગ્રેજોનો મુકાબલો કરવા માટે જાતિ અને ધર્મના ભેદભાવ દબાવી દીધા અને પ્રજાને લડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી. જો કે અંગ્રેજી ફોજે લખનઉને ઘેરો ઘાલ્યો. તે સાથે જ બળવાખોરોમાં શિસ્તનો અભાવ હતો. ખુદ હઝરત મહલના હુકમોનો અનાદર થત્તો હતો. પરિણામે અંગ્રેજો જીતી ગયા અને બેગમે અવધ છોડવું પડ્યું. એ નેપાલ ચાલી ગઈ. અંગ્રેજ હકુમતે એને પેન્શન આપવાનું નક્કી કર્યું પણ આ સ્વાભિમાની વીરાંગનાએ એની ના પાડી દીધી. ૧૮૭૯માં એનું કાઠમંડુમાં મૃત્યુ થયું.

તસવીરમાં એનો મકબરો જોવા મળે છે.

૦૦૦૦

સંદર્ભઃ

(૧)The Indian war of Independence V. D. Savarkar (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(૨) https://thewire.in/history/the-revolt-of-1857-maulavi-ahmadullah-shah-the-rebel-saint-of-faizabad

(૩)https://www.jagran.com/uttar-pradesh/lucknow-city-untold-story-about-battle-of-chinhat-18308287.html

(૪) https://en.wikipedia.org/wiki/Barkat_Ahmad

()()()()()

Science Samachar (62)

(૧) ભારતની ઇંદ્રધનુષી વિરાટ ખિસકોલી

કેરળના મલબાર વિસ્તારના જંગલમાં એક અવૈતનિક ફોટોગ્રાફર વિજયન કશ્યપે રંગબેરંગી ખિસકોલીના ફોટા પાડ્યા છે. વીસ વર્ષ પહેલાં આ ખિસકોલીનું અસ્તિત્વ જોખમમાં હોવાનું જાહેર કરાયું હતું પણ હવે એ મલબારનાં જંગલમાં ઘણી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. એની વસ્તીમાં આઠ ટકાનો વધારો થયો છે. એ સામાન્ય રાખોડી રંગની ખિસકોલી જેવી જ છે પણ એ ત્રણ ફૂટ લાંબી છે અને એના પર જુદા જુદા રંગની રેખાઓ છે. દુનિયામાં આ પ્રકારની ખિસકોલી માત્ર ભારતમાં અને તે પણ માત્ર કેરળના પટનમતિટ્ટા જિલાના જંગલમાં જોવા મળે છે.

એ મોટા ભાગે તો ઝાડ પર જ રહે છે અને ભાગ્યે જ જમીન પર આવે છે. પરંતુ જમીન પર આવે ત્યારે પણ એ છ મીટર જેટલી છલાંગ લગાવીને ઝાડ પર ચડી જાય છે. એના આ ઇંદ્રધનુષી રંગનું કારણ શું તેના વિશે વૈજ્ઞાનિકો જુદાં જુદાં અનુમાનો કરે છે.

બધી તસવીરોનો કૉપીરાઇટ વિજયન કશ્યપ હસ્તક છે અને અહીં માત્ર જ્ઞાનપ્રસારના હેતુથી એ લેવામાં આવી છે.

સંદર્ભઃhttps://www.sciencealert.com/giant-squirrels-in-india-look-like-fuzzy-rainbows-and-omg-these-pics

000

(૨) ભારતીય સંશોધકોએ બૅક્ટેરિયાને મારવાની નવી રીત શોધી

સેંટર ફૉર સેલ્યુલર ઍન્ડ મોલેક્યુલર બાયોલોજી (CCMB)ના વૈજ્ઞાનિકોએ એક એવો એંઝાઇમ શોધી કાઢ્યો છે કે જે બેક્ટેરિયાના કોશોની દીવાલને ભેદી નાખે છે. આ રીતે બેક્ટેરિયા ફેલાય છે. સંશોધકો આ એંઝાઇમને ‘કાતર’ કહે છે. હાલમાં જે ઍંટીબાયોટિક્સ અપાય છે તે આપવાની સાથે આ એંઝાઇમને કામ કરતાં રોકી દેવાય તો દવા વધારે અસરકારક નીવડશે.

ગયા મંગળવારે હૈદરાબાદમાં એક પત્રકાર પરિષદમાં CCMBના ડાયરેક્ટર રાકેશ મિશ્રા અને સીનિયર સાયન્ટિસ્ટ મંજુલા રેડ્ડીએ કહ્યું કે આજનાં ઍંટીબાયોટિક્સ મળે છે તેનો બેક્ટેરિયા દ્વારા પ્રતિકાર શા માટે થાય છે તે જાણવું જરૂરી છે. આખી દુનિયામાં વૈજ્ઞાનિકો બેક્ટેરિયા શી રીતે પ્રતિકાર કરી શકે છે તે જાણવામાં લાગ્યા છે.ડૉ. રેડ્ડી અને એમના રીસર્ચ સ્કૉલર પવન કુમાર ઈ-કોલીનાં બેક્ટેરિયા વિશે કામ કરતાં હતાં. એમણે એક નવો એંઝાઇમ જોયો જે કોશની દીવાલનું નિયંત્રણ કરે છે. એ કાતર ન ચાલે તો નવાં ઍંટીબાયોટિક્સ શોધી શકાય. હમણાં તો ઍંટીબાયોટિક્સ નવા કોશ બનવાના તબક્કે કામ કરે છે, પણ આ નવો એંઝાઇમની ભાળ મળવાથી બેક્ટેરિયાના કોશની દીવાલને તોડવાનું રોકી શકાશે, એટલે કોઈ રીતે બેક્ટેરિયા ફેલાઈ નહીં શકે.

સંદર્ભઃ https://www.thehindu.com/sci-tech/science/enzyme-to-arrest-bacteria-cell-growth-discovered/article26715075.ece

૦૦૦

(૩) ઉલ્કાપાતમાં ડાયનાસોર કેમ મર્યાં?

સાડા-છ કરોડ વર્ષ પહેલાં પ્રુથ્વી પર ઉલ્કાપાત થયો અને એમાં ડાયનાસોર નાશ પામ્યાં. એ વખતથી માંડીને આપણે ત્રણ લાખ વર્ષ પહેલાં આવ્યા તે વખત સુધીની એ સૌથી વધુ ગોઝારી કુદરતી હોનારત હતી. એનું સ્થાન મેક્સિકોમાં આજે યુકતાન પ્રદેશ તરીકે ઓળખાતી જગ્યાએ હતું. માત્ર ડાયનાસોર નહીં બીજા જીવો હતા તે કંઈ બચે નહીં જ. આવી એક માછલીનું અશ્મિ મળ્યું છે. જો કે ડાયનાસોરનું કોઈ અશ્મિ નથી મળ્યું, માત્ર એના કુલ્હાના હાડકાનો જર્જર ભાગ મળ્યો છે. આ શોધે દુનિયામાં વિવાદ પણસર્જ્યો છે તેમ છતાં એ બહુ રસપ્રદ શોધ છે. ડાયનાસોર કઈ રીતે નાશ પામ્યાં તે જાણવાની હવે શરૂઆત થઈ છે.

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/science-nature/fossil-site-captures-dinosaur-killing-impact-its-only-beginning-story-180971868/

૦૦૦

(૪) સ્ટીફન હૉકિંગનો હાઇપો થીસિસ ખોટો પડશે?

એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધક ટીમે ડાર્ક મૅટર બ્રહ્માંડની તદ્દન શરૂઆતની અવસ્થાનાં બ્લૅક હોલને કારણે બન્યું હોવાની સંભાવનાનો ઇનકાર કર્યો છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમમાં પુણેના ઇંટર-યુનિવર્સિટી સેંટર ફૉર ઍસ્ટ્રોનોમી ઍન્ડ ઍસ્ટ્રોફિઝિક્સના બે વૈજ્ઞાનિકો સુહૃદ મોરે અને અનુપ્રીતા મોરે પણ છે.

પહેલાં તો એ સમજીએ કે ડાર્ક મૅટરનો ખ્યાલ કેમ આવ્યો? આપણી સૂર્યમાળામાં બુધનો ગ્રહ ૮૮ દિવસમાં સૂર્યની પ્રદક્ષિણા કરી લે છે અને નૅપ્ચ્યૂનને ૧૬૫ વર્ષ લાગે છે. ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમ મુજબ ગેલેક્સીના કેન્દ્રની નજીકના તારા જલદી પરિભ્રમણ કરતા હોય, પરંતુ મોટા ભાગની ગેલેક્સીઓમાં કેન્દ્રની નજીકના અને એની ધાર પર આવેલા તારાઓની ગતિ લગભગ સરખી હોય છે. આનો અર્થ એ કે કોઈ બળ એમને ધક્કો આપે છે. પણ એ દેખાતું નથી. એને ‘ડાર્ક મૅટર’ નામ અપાયું. એમાં ગુરુત્વાકર્ષણ શક્તિ હોવાથી એને મૅટર માનવામાં આવે છે. એ ‘ડાર્ક’ છે, કારણ કે એમાંથી પ્રકાશ પ્રાપ્ત નથી થતો એટલે દેખાતું નથી. ૧૯૩૦થી આ કોયડો ઉકેલી શકાયો નથી.

સ્ટીફન હૉકિંગે ૧૯૭૧માં કહ્યું કે બ્રહ્માંડ બન્યું તે વખતે એ બહુ સૂક્ષ્મ બ્લૅક હોલ છે. એનું કદ એક મિલીગ્રામના એક હજારમા ભાગથી માંડીને એક હજાર સૂર્ય જેટલું હોઈ શકે છે. પરંતુ આ ટીમે હવાઈ ટાપુ પર જાપાનના સુબારુ ટેલિસ્કોપ ઓઅર હાઇપર સુપ્રાઇમ કૅમ (કેમેરા)નો ઉપયોગ કરીને જોયું તો પૃથ્વી અને ઍન્ડ્રોમેડા ગૅલેક્સી વચ્ચે બ્લૅક હોલ હોવાના સંકેતો ન મળ્યા.

સંદર્ભઃ https://www.downtoearth.org.in/news/science-technology/study-disproves-hawking-shows-tiny-black-holes-may-not-account-for-dark-matter-63822

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2 :: Struggle for Freedom – Chapter 28

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

 પ્રકરણ ૨૮: ૧૮૫૭: અવધમાં વિદ્રોહ (૧)

દિલ્હીની ઘટનાઓ અને બહાદુરશાહ ઝફરની કેદ સાથે દિલ્હી પર ફરી કંપનીનું રાજ સ્થપાયું. મોગલ સલ્તનત નામ પૂરતી હતી, હવે તેનો રીતસર અંત આવ્યો. આમ છતાં મેરઠના સિપાઈઓ દિલ્હી ન આવ્યા હોત તો દિલ્હીમાં શું થયું હોત? આ રીતે જોઈએ તો દિલ્હીમાં વિદ્રોહ બહારથી પહોંચ્યો. પરંતુ અવધમાં વિદ્રોહ થવાનાં પોતાનાં સ્વતંત્ર કારણો હતાં, જો કે, ત્યાં બંગાલ આર્મીની ૧૯મી અને ૩૪મી રેજિમેંટ વચ્ચે ડ્યૂટી બદલતી હતી તે વખતે બન્ને રેજિમેંટોના સિપાઈઓ વિશે બ્રિટીશ ફોજમાં કારતૂસોને કારણે થયેલા વિદ્રોહ વિશેની વાતો પહોંચી હતી, પણ આ વાતોએ બળતામાં ઘી રેડ્યું; બળતું તો પહેલાંથી જ હતું. અવધના વિદ્રોહમાં બેગમ હઝરત મહલે સીધો ભાગ લીધો એટલું જ નહીં, એણે પ્રેરણા પણ આપી.

૧૮૫૬માં ડલહૌઝીએ અવધ રાજ્યને ખાલસા કરી લીધું અને શાયરદિલ નવાબ વાજિદ અલી શાહને સાલિયાણું આપીને કલકત્તામાં મટિયાબુર્જમાં રહેવા માટે મોકલી દીધો. પ્રજા આ સ્વીકારવા તૈયાર નહોતી. એટલે આખા દેશમાં ખૂણેખૂણે બળવાની આગ લાગી હતી, પરંતુ અવધમાં અંગ્રેજો પ્રત્યેની નફરત ચરમ સીમાએ પહોંચી હતી.

વાજિદ અલી શાહથી પહેલાં

આપણે આ શ્રેણીના પહેલા ભાગના ૨૪મા પ્રકરણની કેટલીક વિગતો તાજી કરી લઈએ: ૧૭૫૭માં પ્લાસીમાં જીત મેળવ્યા પછી મીર જાફરને ક્લાઈવે ગાદીએ બેસાડ્યો. પરંતુ મીર જાફર ઇચ્છતો હતો કે અંગ્રેજોએ જે શરતો મૂકી હતી તે માફ કરે, કારણ કે સિરાજુદ્દૌલાના ખજાના વિશે મળેલી માહિતી ખોટી હતી અને મીર જાફર આ શરતો પૂરી કરી શકે તેમ નહોતો. બંગાળના ગવર્નર હેનરી વેંસીટાર્ટને મીર જાફર પસંદ નહોતો એટલે એણે એને હટાવવાની ચાલ શરૂ કરી. મીર જાફરના દીકરા મીરાનનું પણ મૃત્યુ થઈ ગયું હતું એટલે એના પછી કોણ, એ સવાલ હતો. એના જમાઈ મીર કાસિમને વેંસીટાર્ટે લાલચ આપી. મીર જાફરને પદ છોડવાની ફરજ પડી. ધીમે ધીમે મીર કાસિમ પણ અંગ્રેજોની વિરુદ્ધ થઈ ગયો અને એણે મોગલ બાદશાહ, અવધના શૂજાઉદ્દૌલાને સાથે લઈને ૧૭૬૪માં લડાઈ કરી. આ બક્સરની લડાઈ કહેવાય છે.

આ લડાઈ પછી કંપનીએ મરાઠાઓ વિરુદ્ધ અવધને ‘બફર’ રાજ્ય તરીકે ટકાવી રાખવાનું નક્કી કર્યું. ૧૮૦૧માં વેલેસ્લીએ અવધના નવાબ સાથે સંધિ કરી તે પછી અવધ કંપનીના તાબાનું રાજ્ય બની ગયું. આંતરિક વહીવટ તો નવાબના હાથમાં રહ્યો અને અમુક રકમના બદલામાં કંપનીની ફોજ નવાબને રક્ષણ આપવાની હતી.

પરંતુ, કંપનીનો ઇરાદો તો બહુ શરૂઆતથી સ્પષ્ટ હતો. ૧૮૩૧માં ગવર્નર જનરલ વિલિયમ બેન્ટિંકે લખ્યું કે બ્રિટિશ સરકારે અવધના સંરક્ષક અને ટ્રસ્ટી તરીકે આંતરિક વહીવટ સુધારવો જોઈએ. આવા જ બીજા અભિપ્રાયો પણ હતા, પરંતુ ડલહૌઝીનું કહેવું હતું કે અવધમાં સુધારા થઈ શકે તેમ જ નહોતું એટલે એના નવાબને હટાવીને કંપનીએ સીધું શાસન પોતાના હાથમાં લઈ લેવું જોઈએ.

અમજદ શાહના અવસાન પછી વાજિદ અલી શાહ ગાદીએ આવ્યો હતો. એને પ્રજા પ્રત્યે કૂણી લાગણી હતી. પ્રજા પણ એને ચાહતી હતી. એ ઉદાર અને સારો વહીવટકાર પણ હતો અને એમાં લોકોને અન્યાય ન થાય એનું ધ્યાન રાખતો. એને સંગીત નૃત્યમાં વધારે રસ હતો. દાદરા, ઠુમરી, કથક નૃત્યનાટક ‘રહસ’ અને કૃષ્ણ અને ગોપીઓના રાસની રચનાઓ એણે જ કરી. કલાવિધાઓને એણે બહુ પ્રોત્સાહન આપ્યું. પોતે પણ કવિ હતો અને સમારંભોમાં જાતે જ નાચગાનમાં ભાગ લેતો. લખનઉની આગવી સાંસ્કૃતિક પિછાણ છે તેનો બધો જ યશ વાજિદ અલી શાહને નામે ચડે છે. કંપનીનું કહેવું હતું કે નવાબને નાચગાનમાં જેટલો રસ હતો તેટલો રસ વહીવટમાં નહોતો, એ કારણે રાજ્યનો વહીવટ રસાતાળે પહોંચ્યો હતો. આ બહાનું જ હતું.

મોઇનુદ્દીન ખાન દેખાડે છે તસવીરની બીજી બાજુ

દિલ્હીની ડાયરી લખનાર મોઇનુદ્દીન ખાન જુદું ચિત્ર ખેંચે છે. એણે વાજિદ અલી શાહની બીજી બાજુ દેખાડી છે, જેનાથી આપણે પરિચિત નથી કારણ કે આપણી ઇતિહાસની સમજનો આધાર અંગ્રેજોએ લખેલાં પુસ્તકો છે.

મોઇનુદ્દીન લખે છે કે ૧૮૪૭માં વાજિદ અલી શાહ નવાબ બન્યો તે પછી તરત જ એણે ફોજને સંગઠિત કરવાનું શરૂ કર્યું. એણે લખનઉમાં સવારની નમાઝ પછી બધા લશ્કરી માણસોને પરેડ માટે આવવાનો આદેશ આપ્યો. સવારે પાંચ વાગ્યે સૈનિકો એકઠા થતા ત્યારે વાજિદ અલી શાહ પણ કમાંડરના યુનિફૉર્મમાં હાજર રહેતો. એ દરરોજ ચાર-પાંચ કલાક ડ્રિલ કરાવતો. મોડા આવનારી રેજિમેંટ પર દંડ લાગુ થતો અને આખો દિવસ એ રેજિમેંટ શસ્ત્રો ધારણ ન કરી શકતી. પોતે જ મોડો પડે તો પોતાને જ બે હજાર રૂપિયાનો દંડ કરતો અને એની રકમ બધી ટુકડીઓને વહેંચી દેવાતી.

અંગ્રેજોને આમાં શંકા પડી કે એનું બહારના દુશ્મન સામે રક્ષણ કરવાની જવાબદારી કંપનીની હતી, તો વાજિદ અલી શાહ શા માટે પોતાની ફોજ તૈયાર કરે છે? દરબારીઓ સુધી આ વાત પહોંચી તો એમણે પણ નવાબ પર દબાણ કર્યું કે અંગ્રેજોને શંકા પડે એવું કંઈ પણ ન કરવું જોઈએ.

નવાબ હતાશ થઈ ગયો. તે પછી એ મનને મનાવવા માટે બીજી બાજુ વળી ગયો અને નાચગાનમાં લીન રહેવા લાગ્યો. એનો એવો ખ્યાલ પણ હતો કે અંગ્રેજોએ ભલે ને આંતરિક વહીવટ હાથમાં ન લીધો હોય પણ એની આડમાં એ લોકોમાં અસંતોષ ફેલાવતાં ચૂકતા નથી. પ્રજા દુઃખી ન હોવા છતાં એને કંપની તરફથી સંદેશા મળતા રહેતા હતા.

વાજિદ અલી શાહે શાસન ચલાવવામાં બેદરકારી દેખાડવાનું શરૂ કર્યું તેની અસર સમાજના સંબંધો પર ખરાબ પડી. મોઇનુદ્દીન એક મહત્ત્વનો કિસ્સો ટાંકે છે, જેનો લાભ કંપની બહાદુરની સરકારે લીધો. આ ઘટના આ પ્રમાણે છેઃ

એક દુર્શોમ સિંહ (નામ બરાબર નથી લાગતું) નામના રાજા (જાગીરદાર)ના એક પુત્ર દુર્શિન સિંહે (નામ બરબર નથી લાગતું) ફૈઝાબાદ નજીક હનુમાન ગઢીની આસપાસ ઘણી બધી જગ્યા લઈ લીધી. એમાં એક મસ્જિદ પણ હતી. દુર્શિન સિંહે એ પણ પોતાના કબજામાં લઈ લીધી. એના બે દીકરાઓએ મસ્જિદમાં અઝાન પોકારવાની મનાઈ કરી દીધી. થોડા દિવસ પછી ત્યાં એક મૌલવી ફકીર હુસેન શાહ મસ્જિદમાં આવ્યો. એને ખબર નહોતી એટલે એણે અઝાન પોકારતાં આસપાસનાં મંદિરોના બ્રાહ્મણ પુજારીઓએ વાંધો લીધો અને મૌલવી સાથે મારપીટ કરી અને કુરાન ફેંકી દીધું. મૌલવી ત્યાંથી લખનઉ ગયો અને બજારમાં આ વાત ફેલાવી. એ જગ્યાએ ચાર ભાઈ રહેતા હતા. બધા ફોજી હતા. એ મૌલવીને મદદ કરવા અને કુરાનના અપમાનનો બદલો લેવા બે ભાઈ તૈયાર થઈ ગયા.

બીજા દિવસે મૌલવી અને બે ભાઈઓ પાછા હનુમાનગઢી પાસેની મસ્જિદમાં બાંગ પોકારી. વળી બ્રાહ્મણો બહાર આવી ગયા. બન્ને પક્ષો વચ્ચે ઝપાઝપી થઈ તેમાં બે સૈનિક માર્યા ગયા. મૌલવી ફરી લખનઉ પહોંચ્યો અને એક કોર્ટમાં ફોજદારી દાવો માંડ્યો. જજને થયું કે કેસ એવો છે કે કંઈક ખરાબ બનશે, એટલે એણે કેસ ચડત રાખી દીધો.

મૌલવી તે પછી એક સૈયદ અમીર અલી નામના માણસને મળ્યો. ને મસ્જિદમાં મુસલમાનોની મીટિંગ બોલાવી. અમીર અલીના કહેવાથી એક ફતવો જારી કરીને કુરાનના અપમાનનો બદલો લેવા હાકલ કરી અમીર અલી પોતે જ લખનઉમાં ચોરે ને ચૌટે જેહાદ માટે ભડકાવતો હતો. હવે કંપનીનો રેસિડન્ટ કમિશનર વાજિદ અલી શાહને મળ્યો અને સુલેહશાંતિ માટે કંઈક કરવા વિનંતિ કરી. વાજિદ અલી શાહે ફરી માણસો મોકલ્યા અને મૌલવીને સમજાવીને પાછો લાવવા પ્રયત્ન કર્યો પણ મૌલવી લડવા માગતો હતો. એણે બ્રાહ્મણોને મસ્જિદ પાસેથી હાંકી કાઢવા અને સજા કરવાની માગણી કરી.

હવે કર્નલ બાર્લોની સરદારી હેઠળ વાજિદ અલી શાહે પોતાની એક રેજિમેંટ મોકલી. એમાં માત્ર હિન્દુ સિપાઈઓને જ લેવાનો હુકમ આપ્યો. એનો હુકમ હતો કે મૌલવીને પકડી લેવો પણ જો એ ન માને તો તોપને નાળચે બાંધીને ઉડાવી દેવો. બાર્લોની ટૂકડીએ અમીર અલીના કૅમ્પને ઘેરી લીધો. સામસામી લડાઈમાં અમીર અલીના ૧૧૧ સૈનિકો માર્યા ગયા.

રેસિડન્ટને ઘણી અરજીઓ મળી તેના પરથી એણે તારણ કાઢ્યું કે નવાબને ગાદીએથી ઉતારી નાખવો અને કંપની બધો કારભાર સંભાળી લે. ડલહૌઝી તો એના માટે તૈયાર જ હતો.

લોકોની તકલીફો અને ફરિયાદોને નામે ૧૮૫૬ની ૧૧મી ફેબ્રુઆરીએ જનરલ ઑટ્રૅમે વાજિદ અલી શાહને તખ્ત પરથી ઉતારીને અવધ પર કંપનીનું વર્ચસ્વ સ્થાપી દીધું. વાજિદ અલી શાહને કલક્તા લઈ ગયા. લખનઉની પ્રજા એને યાદ કરતી હતી. ૧૮૫૭નો બળવો શરૂ થયો ત્યારે એના એક પુત્ર બિર્જિસ કાદરને લોકોએ ગાદીએ બેસાડ્યો અને એની માતા બેગમ હઝરત મહલે અંગ્રેજો સામે મોરચો માંડ્યો. એ વખતે નવાબને ફોર્ટ વિલિયમમાં કેદ કરી લેવાયો. એને લખનઉ પાછા આવવું હતું પણ બળવા પછી મનની મનમાં જ રહી ગઈ.

બહાદુર શાહ ઝફરે રંગૂનની કેદમાં ગાયું –

કિતના હૈ બદનસીન ‘ઝફર’ દફ્ન કે લિયે
દો ગઝ ઝમીં ભી ના મિલી કૂઅ-એ-યાર મેં

એ જ રીતે,નવાબ વાજિદ અલી શાહના હૈયામાંથી હિજરાતા શબ્દો ઠુમરી બનીને નીકળ્યા…

બાબુલ મોરા, નૈહર છૂટો રી જાય….

૦૦૦૦

સંદર્ભઃ

૧.The Last Days of the Company (1818-1858): Vol. I –‘The Expansion of British India’

By G. Anderson and M. Subedar(Published in 1918) ( ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

૨. Two Native Narratives of Mutiny in Delhi. Charles Theopolis Metcalfe, 1898 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ) (મોઇનુદ્દીન ખાનના અવલોકન માટે – પૃષ્ઠ ૩૨થી ૩૯)

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2 : Struggle for Freedom – Chapter 27

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૨૭: બહાદુર શાહનો અંત

દરરોજ કોઈને કોઈ સ્થળેથી અંગ્રેજો સામે લશ્કરમાં વિદ્રોહ થવાના સમાચાર પણ મળતા હતા. નીમચમાં આવા બળવામાં બસ્સોના જાન ગયા. નસીરાબાદમાં સિપાઈઓએ એમના અંગ્રેજ અફસરોને મારી નાખ્યા. જજ્જરનો નવાબ ખાનગી રીતે અંગ્રેજોની તરફદારી કરતો હતો, તેની સામે એની ફોજે આઠમી જૂને બળવો કર્યો અને મોગલ બાદશાહ પ્રત્યે વફાદારી જાહેર કરી, એ જ રીતે, લાહોરમાં પણ અંગ્રેજી ફોજના હિન્દી સિપાઈઓ અને અંગ્રેજ સોલ્જરો વચ્ચે ધીંગાણું થયું. જયપુર અંગ્રેજો સાથે રહ્યું અને કાશ્મીરનો રાજા ગુલાબ સિંહ પણ અંગ્રેજોની મદદે આવ્યો, તો જલંધર મોગલ બાદશાહ તરફ ઢળ્યું; એટલું જ નહીં, ત્યાંથી ત્રણ બટાલિયનો પણ દિલ્હી આવી. દરમિયાન સમાચાર મળ્યા કે બળવાને દબાવી દેવા રાણી વિક્ટોરિયાએ ચોવીસ હજાર સૈનિકો મોકલવાનો આદેશ આપી દીધો હતો.

તે પછી નવમી જૂને અંગ્રેજો સતત હુમલો કરતા રહ્યા અને બળવાખોરો મહાત થતા રહ્યા.

બાદશાહનાં દળોનો જુસ્સો તૂટવા લાગ્યો હતો, એટલે નવેસરથી કંઈક કરવાની જરૂર હતી. બાદશાહે સમદ ખાનને નવો સિપહસાલાર બનાવી દેતાં વળી અંગ્રેજોનો મુકાબલો કરવાનું જોશ આવ્યું. સમદ ખાન ૧૮૦ સિપાઈઓ અને તોપદળ સાથે અંગ્રેજો સામે કાશ્મીરી દરવાજે ગોઠવાઈ ગયો. પહેલાં તો એણે અંગ્રેજોને કહ્યું કે જજ્જરથી દળકટક સાથે અંગ્રેજોની મદદ માટે આવ્યો છે, પણ અંગ્રેજી ફોજે એને મળવાની ના પાડતાં બપોરે બે વાગ્યે લડાઈ શરૂ થઈ ગઈ. સમદ ખાને એવો જબ્બર હુમલો કર્યો કે અંગ્રેજોના હોશ ઊડી ગયા. એ દિવસ અંગ્રેજી ફોજ માટે નામોશીનો દિવસ હતો.

પરંતુ ૧૫મી જૂને અંગ્રેજોનો હુમલો જોરદાર હતો; સાત તોપગોળા તો મહેલ પાસે જ પડ્યા. બાદશાહે ગુસ્સામાં બધાં વિદ્રોહી દળોને શહેરની બહાર હાંકી કાઢવા હુકમ કર્યો. તે પછી દસ હજાર સિપાઈઓ અને બાદશાહના સૈનિકો શહેરની બહાર અંગ્રેજો સામે ગોઠવાયા. અંગ્રેજોનો હુમલો એટલો બધો હતો કે મોટા ભાગના માર્યા ગયા અને બચી ગયા તે શહેરમાં પાછા આવી ગયા.

તે પછીના દિવસોમાં કાનપુરમાં સિપાઈઓએ બળવો કરીને પોતાના અંગ્રેજ અફસરોને મારી નાખ્યા. કાનપુર પાછું નાનાસાહેબના હાથમાં આવી ગયું હતું. નસીરાબાદના લશ્કરી અધિકારીઓ પણ બહાદુરશાહને મળ્યા અને અંગ્રેજો સામે બાદશાહને સાથ આપવા સંમત થયા. તે દિવસે દિલ્હીના પહાડી ધીરજ ઇલાકામાં અંગ્રેજોના તોપમારામાં ઘણા લોકો માર્યા ગયા.

હવે બાદશાહે શાહજહાંના જમાનામાં બનાવેલી તોપ બહાર કાઢવાનો હુકમ આપ્યો. પહેલાં તો તોપનું ‘મૂરત’ કરવા માટે નાળચે બકરો બાંધ્યો અને ૨૫ શેર મીઠાઈ મંગાવી. બાદશાહે બ્રાહ્મણોને એમનાં પંચાંગો જોઈને ભવિષ્ય ભાખવા કહ્યું. બ્રાહ્મણોએ બળવાખોરો જીતશે કે કેમ તે ન કહ્યું પણ એટલી જ ભવિષ્યવાણી કરી કે આખું વરસ આવું જ અજંપાનું રહેશે, અસંખ્ય લોકો મરાશે પણ પછીના વરસમાં શાંતિ સ્થપાશે.

દરમિયાન બન્ને પક્ષે નવી કુમકો પહોંચવા લાગી. બીજી બાજુ, અંગ્રેજોની ફોજ આગરામાં સંગઠિત થતી હતી પણ બહાદુરશાહે મહંમદ બખ્ત ખાનની આગેવાની નીચે મોકલેલા લશ્કરે એમને ત્યાંથી તગેડી મેલ્યા. જુલાઈની અધવચ સુધીમાં અંગ્રેજોને દિલ્હીનાં દળો સતત હરાવતાં રહ્યાં અને અંગ્રેજો ફરી દિલ્હી પર આવે તેવાં લક્ષણો નહોતાં અને બહાદુર શાહ પણ સક્રિય બનીને વિદ્રોહનું સંચાલન કરતો હતો એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે.બીજી બાજુ મેરઠમાં અંગ્રેજો જોરમાં હતા. એ જ દિવસે એમણે ચોંસઠ વિદ્રોહીઓને પકડીને ફાંસીએ ચડાવી દીધા હતા.

ઑગસ્ટ શરૂ થતાં બાદશાહની મદદે ઘણી ફોજો આવવા તૈયાર હતી પરંતુ હવે તિજોરીનાં તળિયાં ખાલી થવા લાગ્યાં હતાં. બાદશાહ અંગ્રેજ ફોજને ઉત્તરની ગિરિમાળાની પાર ભગાડી દેવા માગતો હતો.  પરંતુ એ શક્ય બનતું નહોતું. આ બાજુ નસીરાબાદ પર અંગ્રેજોએ ફરી કબજો જમાવી લીધો હતો. ત્યાંથી છ હજાર જેહાદીઓ દિલ્હી આવવા તૈયાર હતા પણ બાદશાહે એમને સંદેશ મોકલાવ્યો કે દિલ્હીમાં સાઠ હજારની ફોજ છે પણ હજી એ રિજ પર કબજો નથી કરી શકી તો તમે વધારાના છ હજાર આવશો તેથી કંઈ ફેર નથી પડવાનો.

આ બાજુ ઝહીર દહેલવી લખે છે કે સાતમી ઑગસ્ટે અંગ્રેજી ફોજે દિલ્હીની પશ્ચિમે નજફગઢ પર કબજો કરી લીધો અને હવે એ આગળ વધવા લાગી હતી. એ જ દિવસે બીજો પણ એક ખરાબ બનાવ બન્યો. ચાંદની ચોકમાં બેગમ સમરુની હવેલીમાં વિદ્રોહીઓ માટે દારુગોળો બનાવાતો. આ કારખાનામાં જ દારુગોળો ફાટ્યો અને મોટા ધડાકામાં સાતસોથી વધારે માણસોના જાન ગયા. (બેગમ સમરુ મૂળ કાશ્મીરી હતી અને એ લક્ઝમ્બર્ગના વૉલ્ટર રીઇન્હાર્ટ સોમ્બરને પરણી હતી. સોમ્બરનું સમરુ થઈ ગયું. એ એક ભાડૂતી સૈન્યની સરદાર હતી, મેરઠ પાસે સરધાનાની એ રાણી હતી. ૧૮૫૭ના વિદ્રોહથી વીસેક વર્ષ પહેલાં એ મૃત્યુ પામી હતી).

વિદ્રોહીઓનું નાણાકીય સંકટ ઘેરાતું જતું હતું અને એમનામાં શિસ્તનો પણ અભાવ હતો. જીવનલાલ એક પ્રસંગ ટાંકે છે, જેમાં એમણે બધા વેપારીઓ અને મોટા માણસોને એકઠા કર્યા અને જીવનલાલ જેવા ક્લાર્કો સહિત બધાની પીઠમાં બંદૂકો તાકીને પૈસા માગ્યા. જો કે અંતે, ક્લાર્કોને માફ કરવામાં આવ્યા. આમ બાદશાહનાં દળો અને વિદ્રોહી સિપાઈઓ વચ્ચે પણ અવિશ્વાસ હતો. બાદશાહની મદદે જે આવતા હતા તે બધા પૈસા માગતા હતા, બાદશાહ એના ખંડિયા રાજાઓ પાસેથી પૈસા કઢાવતો હતો પણ એ માગે તેટલા પૈસા નહોતા મળતા.

૨૦મી ઑગસ્ટે અંગ્રેજી ફોજે દિલ્હી પર મેટકાફ હાઉસમાંથી તોપમારો કર્યો. જો કે બાદશાહે એનો સખત સામનો કરવાના હુકમ આપ્યા તે પછી એક બાજુથી તોપમારો બંધ થઈ ગયો પણ કાશ્મીરી દરવાજા પર હુમલો ચાલુ રહ્યો. સૈનિકો બહાદુર શાહને કહેતા રહ્યા કે કંઈ ખતરો નથી પણ બહાદુર શાહનો જવાબ એ હતો કે એ વાત તો હું પહેલા દિવસથી સાંભળું છું, પણ અંગ્રેજો પાછા હટવાને બદલે દિવસોદિવસ દિલ્હીની નજીક આવતા જાય છે.

બીજી બાજુ, અંગ્રેજી ફોજનો એક શીખ કેદી બાદશાહના શાહજાદાની ફોજના હાથે કેદ પકડાયો, એણે કહ્યું કે બાદશાહનો સિપહસાલાર બખ્ત્ખાન અંગ્રેજો સાથે ખાનગી રીતે વાતચીત કરે છે,એણે પહેલાં તો આ વાત ન માની પણ પછી નીમચથી આવેલા સૈનિકોએ પણ એવી જ ફરિયાદ કરી ત્યારે બાદશાહે બખ્તખાનને મહેલમાં ન આવવા દેવાનો હુકમ આપ્યો. આના પછી એણે જુદાં જુદાં રાજ્યોની ફોજની મનમરજી પર કાબુ મૂક્યો અને અંગ્રેજો સામે લડવા બાર સભ્યોની કાઉંસિલ નીમી.

૨૫મી ઑગસ્ટે બાદશાહને સમાચાર મળ્યા કે બાગપત પાસે એક રસાલો અંગ્રેજી ફોજ માટે દોઢ લાખ રૂપિયા લઈને જાય છે. બાદશાહે એના પર હુમલો કરવા શાહજાદા મિર્ઝા મોગલને હુકમ કર્યો પણ એ માન્યો નહીં. એટલે સૈનિકોએ પગાર માગ્યો. બાદશાહ પોતે જ ઊઠીને પોતાના અંગત નિવાસમાં ગયો અને ઝરઝવેરાત લઈ આવ્યો અને આપ્યાં. સૈનિકો પર આની સારી અસર થઈ અને એમણે એ લેવાની ના પાડી અને કહ્યું કે બાદશાહે આટલું કર્યું તે જ દેખાડે છે કે એ સૈનિકોની કેટલી સંભાળ લેવા તૈયાર છે.

સપ્ટેમ્બરના પહેલા અઠવાડિયામાં અંગ્રેજોએ કાશ્મીરી દરવાજા અને કુદ્સિયા બાગ પાસે મોરચાબંધી કરી લીધી હતી અને દિલ્હી પર આખરી નિર્ણાયક હુમલાની તૈયારી કરતા હતા. ૧૧મીએ અંગ્રેજોના હુમલામાં કાશ્મીરી દરવાજાના વિસ્તારમાં ભારે નુકસાન થયું. એ જ દિવસે બાદશાહે જાતે જ મોરચો સંભાળી લેવાની જાહેરાત કરી. આથી લોકોમાં નવું જોશ આવ્યું. બે દિવસ પછી એમને કાશ્મીરી દરવાજાની દીવાલમાં છીંડું પાડવામાં સફળતા મળી.

૧૪મી સપ્ટેમ્બરે અંગ્રેજોએ કાશ્મીરી દરવાજા અને અલી બુર્જ પર કબજો કરી લીધો. અંગ્રેજ, શીખ અને બીજા ભાડૂતી સૈનિકો જુમ્મા મસ્જિદ (જામા મસ્જિદ) સુધી પહોંચી ગયા. જામા મસ્જિદમાં એકઠા થયેલા હજારો મુસલમાનોએ એમનો સખત મુકાબલો કરીને પીછેહઠ કરવા ફરજ પાડી, બેગમ બાગની ઝપાઝપીમાં ચારસોનાં મોત થયાં પણ બપોર સુધીમાં લોકોનો વિરોધ ઠંડો પડવા લાગ્યો. જીવનલાલ લખે છે કે મુસલમાનો હિન્દુઓના ઘરોમાં આશરો લેવા લાગ્યા પણ હિન્દુઓને લડાઈમાં સાથ ન આપવા માટે ભાંડતા રહેતા હતા અને એમને કુટુંબ સહિત મારી નાખવાની ધમકીઓ આપતા હતા. જીવનલાલની ટિપ્પણી છે કે એમણે અંગ્રેજો સામે લડવાનું હતું ત્યારે એ હિન્દુઓ પર પોતાનો ગુસ્સો ઠાલવતા હતા.

પરંતુ બાદશાહ બહાદુરશાહે સ્થિતિ પર નિયંત્રણ મેળવવા અને અંદરો અંદરની લડાઈ રોકવા જાહેર કર્યું કે પોતે બીજા દિવસે તમામ હિન્દુઓ અને મુસલમાનોનાં લશ્કરોની સરદારી લઈને મેદાનમાં ઊતરશે.

બહાદુરશાહ જાણતો હતો કે એના દિવસો પૂરા થઈ ગયા છે અને ઇતિહાસ એની ભૂમિકાની નોંધ લેશે.

બસ, ઝહીર દહેલવી, હસન મોઈન ખાન અને જીવનલાલે અહીં જ એમનાં વિવરણોનો અંત આણી દીધો છે. બહાદુરશાહનું અને એના શાહજાદાઓનું શું થયું? આપણે જે જાણીએ છીએ તે આ ત્રણ લેખકોએ કદાચ બાદશાહ પ્રત્યે સન્માન ખાતર અથવા તો અંગ્રેજોને પસંદ ન આવે તે બીકે આ આઘાતજનક ઘટનાઓ વિશે લખવાનું યોગ્ય ન માન્યું હોય તે બની શકે છે.

૦૦૦૦

સંદર્ભઃ (1) Two Native Narratives of Mutiny in Delhi. Charles theopolis Metcalfe, 1898 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(2) Dastan-e- Ghadar, Zahir Dehlavi (English translation by Rana Safvi) Penguin Books, 2017 ISBN 978067008891.

()()()()()

Science Samachar (61)

(૧) મચ્છર પરસેવાની ગંધથી તમને ઓળખી લે છે.

મચ્છર મૅલેરિયા, ડેંગી અને પીળા તાવ જેવી બીમારીઓનો વાહક છે. આ બીમારીઓ દુનિયામાં રોજના ૭.૨૫,૦૦૦ લોકોના જાન લે છે. મચ્છરને મારવા માટે આપણે ઘણા ઉપાયો કરીએ છીએ પણ પૃથ્વીને ન-મચ્છરી કરી શકાઈ નથી. એટલે વૈજ્ઞાનિકો મચ્છર કરડે શા માટે છે તે સમજવામાં લાગ્યા છે. હવે ઍંડીસ ઈજિપ્ટીમાં જોવા મળ્યું છે કે મચ્છરમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડને ઓળખી લે તેવા રિસેપ્ટર છે. એને કારણે એને ૩૦ ફુટના અંતરેથી ખબર પડી જાય છે કે કોઈ સસ્તન પ્રાણી નજીકમાં છે. એ ઉપરાંત અમુક રસાયણોને ગ્રહણ કરવાનો ઘટક Ir8a છે જે મચ્છરને દૂરથી જ કહી દે છે કે સામે જે સસ્તન પ્રાણી છે તે માણસ છે. “માણસ ગંધાય, માણસ ખાઉં!”

પછી મચ્છર નજીક આવે છે ત્યારે એના બીજા રિસેપ્ટરો શરીરની ગરમીને અનુભવે છે અને સમજાવી દે છે કે માણસ જીવે છે અને ગરમાગરમ લોહીનું ભોજન મળશે. એ તમારા પર બેસે ત્યારે તો પગની અંદરના રિસેપ્ટર એને કહે છે કે “ભોંક તારી સોય ને લે મઝા.” ફ્લૉરિડા ઇંટરનેશનલ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો કહે છે કે એ વખતે મચ્છરને ચારેબાજુથી સંદેશા મળે છે. એ લગભગ નશા જેવી સ્થિતિ હોવી જોઈએ. એ ત્રાટકે અને તમે એને ઝાપટમાં લઈને મારી નાખો, પણ એણે તે પહેલાં પોતાના જીવનનું અંતિમ ભોજન તો લઈ જ લીધું હોય છે!

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com

૦૦૦૦

(૨) પ્રાચીન પ્રાણીઓનો રંગ કેવો હતો?

સૃષ્ટિમાં જ્યાં નજર નાખશો ત્યાં રંગ જોવા મળશે. વનસ્પતિ જગત અને પ્રાણીજગત પણ રંગબેરંગી છે. પણ સંસાર નાશવંત છે એટલે આપણે ભૂતકાળની સૃષ્ટીના રંગો જાણી શકતા નથી. લુપ્ત થયેલી જીવ સૃષ્ટિમાં રંગો હતા? રંગ એટલે બીજું કંઈ નહીં પણ દૃશ્યમાન પ્રકાશ. લીલા દેખાતા જીવાના પિગમેંટ બીજી તરંગલંબાઈના રંગો શોષી લે અને માત્ર લીલા રંગને પરાવર્તિત કરે, એટલે આપણે કહીએ કે પાંદડું લીલું છે. પ્રાચીન પ્રાણીઓના અશ્મિ પરથી એમનો રંગ જાણી શકાય? એકાદ દાયકા પહેલાં વૈજ્ઞાનિકોને અશ્મિઓ પરથી દેખાયું કે એમાં રંગનાં લક્ષણો છે,

આયર્લૅંડમાં કૉર્કની યુનિવર્સિટી કૉલેજની મારીઆ મૅક્નામારા કહે છે કે અશ્મિનો વિચાર કરીએ ત્યારે આપણી આંખ સામે લુપ્ત થયેલા પ્રાણીનાં જડબાં અને હાડકાં પણ આવે છે પણ એની અંદર નરમ પેશીઓ પણ હતી. એણે નાના જીવોનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો છે, જેના આધારે એ શોધવા માગે છે કે એમની પેશીઓના અવશેષ અશ્મિમાં મળે છે કે કેમ? પરંતુ રંગને શોષી છે જે અમુક તરંગ લંબાઈને શોષી લેવા કે પરાવર્તિત કરવા માટે જ બની છે. આ સંરચનામાં એકની ઉપર બીજો, એવા કેટલાયે થર છે જે પરાવર્તક તરીકે કામ કરે છે. આવી સંરચનાઓ આજના જીવોમાં છે. એના પરથી અનુમાન કર્યું કે પહેલાં પણ આવી સંરચના હોવી જોઈએ અને અશ્મિઓમાં એ જોવા મળી છે.

સંદર્ભઃhttps://www.smithsonianmag.com/science-nature/how-do-scientists-determine-colors-prehistoric-animals-180971807/

૦૦૦૦

(૩) ૨૦૨૦માં મંગળ તરફ જશે નાસાનું હેલીકોપ્ટર!

નાસાએ મંગળ પર ઊતરી શકે એવું હેલિકોપ્ટર બનાવ્યું છે. જાન્યુઆરીમાં એના ફ્લાઇટ મૉડેલનું પરીક્ષણ થઈ ગયું છે (ફ્લાઇટ મૉડેલ એટલે મંગળ પર ખરેખર જનારું હેલીકોપ્ટર). પરીક્ષણનો હેતુ મંગળ પર હેલીકોપ્ટર કેમ કામ કરશે. મંગળની રાતમાં તાપમાન શૂન્યની નીચે ૯૦ ડિગ્રી સેલ્શિયસ સુધી નીચે જાય છે. આવી ઠંડીમાં હેલીકોપ્ટર ટકી શકે કે કેમ તે પણ તપાસવાનું હતું. આ હેલીકોપ્ટરને ૨૦૨૦માં મંગળ તરફ મોકલાશે અને ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૧માં એ મંગળ પર ઊતરશે અને પૃથ્વી પરના હેલીકોપ્ટરની જેમ ઉડાન ભરશે.

હવે આ હેલીકોપ્ટરની રસપ્રદ ખાસિયતો જાણીએ. એના માટે વૈજ્ઞાનિકોએ ૭.૬૨ મીટર પહોળી વૅક્યૂમ ચૅમ્બર બનાવી એની અંદર આ હેલીકોપ્ટરનું પરીક્ષણ કરાયું. કારણ કે પૃથ્વીના વાતાવરણની ઘનતાના લગભગ એકસોમા ભાગની ઘનતા મંગળના વાતાવરણમાં છે, જે પરીક્ષણ સામેનો મોટો પડકાર હતો વૈજ્ઞાનિકોએ ચૅમ્બરમાં શૂન્યાવકાશ પેદા કરવા માટે એમાંથી ઑક્સીજન અને નાઇટ્રોજન કાઢી નાખ્યાં અને મંગળના વાતાવરણને અનુકૂળ બનાવવા માટે એમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ભર્યો..

હેલીકોપ્ટરનું વજન માત્ર ૧.૮ કિલોગ્રામ છે અને એ બનાવવામાં વિમાન માટેનું એલ્યુમિનિયમ, સિલિકોન, તાંબું, ફૉઇલ અને ફૉમ વપરાયાં છે. પરીક્ષણ બે વાર થયું – કુલ એક મિનિટ! અને એ સપાટીથી ઊમ્ચે ચડ્યું, પાં…ચ સેંટીમીટર! વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે પરીક્ષણ સફળ રહ્યું છે અને યોજના પ્રમાણે એને મંગળ પર મોકલી શકાશે અને એ બરાબર કામ પણ કરશે!

સંદર્ભઃ https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7361

૦૦૦૦

(૪) ભૌતિકવિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે શૂન્યાવકાશમાંથી પ્રકાશને નીચોવીને કાઢી શકાશે!

ભૌતિકવિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે વીજચુંબકીય ક્ષેત્રમાં વિદ્યુતભારવાળા કણોનો મારો કરવાથી વીજળી પેદા થઈ શકે છે. આ તો થયો સિદ્ધાંત; પણ એની ચકાસણી માટે લેઝરો અને આજે છે તેના કરતાં બહુ મોટાં પાર્ટિકલ ઍક્સીલરેટરોની જરૂર પડશે. ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ તો જાણે જ છે કે વીજભારવાળા કણો પારદર્શક માધ્યમમાંથી પસાર થાય ત્યારે પ્રકાશ છોડે છે. શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશની જે ગતિ હોય છે તેના કરતાં એ માધ્યમમાંથી પસાર થાય ત્યારે એની ગતિ ઓછી હોય છે, આથી પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોન જેવા કણ પ્રકાશની ગતિથી પણ વધારે ગતિએ પ્રવાસ કરે છે. આને કારણે ઇલેક્ટ્રોમૅગ્નેટિક શૉક પેદા થાય છે. જેમ સુપરસોનિક વિમાન અવાજની સીમાને ભેદે ત્યારે કડાકો બોલે છે, એ ધ્વનિનો વિસ્ફોટ કહે છે, એના જેમ આ ઇલેક્ટ્રોમૅગ્નેટિક વિસ્ફોટ છે પણ એમાં અવાજ નહીં, પણ પ્રકાશ પેદા થાય છે (એ ચેરેન્કોવ રેડિએશન તરીકે ઓળખાય છે).

આ ક્વૉન્ટમ મિકેનિક્સનો વિષય છે. અહીં સમાચાર તરીકે એની વિગતો ન આપી શકાય એટલે લિંક જરૂર જોશો.

સંદર્ભઃhttps://www.primetimes.in/technology/324743/physicists-predict-a-way-to-squeeze-light-from-the-vacuum-of-empty-space/

૦૦૦૦