india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-10

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૦: સુભાષબાબુ અને ગાંધીજી વચ્ચે વૈચારિક અથડામણ

૧૯૩૯નું વર્ષ શરૂ થતાંવેંત કોંગ્રેસમાં મતભેદો પ્રકાશમાં આવી ગયા. ૧૯૦૭માં સૂરત કોંગ્રેસ વખતે ગરમપંથીઓ અને નરમપંથીઓ વચ્ચે ફાટ પડી અને કોંગ્રેસ તૂટી, તે પછી આટલાં વર્ષે ફરી બીજા ભાગલાનાં નગારાં સંભળાવા લાગ્યાં.

૧૯૩૯માં મધ્ય પ્રાંત (હવે મધ્ય પ્રદેશ) ના ગામ ત્રિપુરી (જબલપુરનું ગામ)માં કોંગ્રેસનું બાવનમું અધિવેશન મળવાનું હતું હરિપુરા અધિવેશનમાં સુભાષચન્દ્ર બોઝ પ્રમુખ બન્યા હતા. હવે નવા પ્રમુખ ચૂંટવાના હતા.

૧૧મીથી ૧૪મી જાન્યુઆરી દરમિયાન બારડોલીમાં કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી. કોંગ્રેસ પ્રમુખ સુભાષચન્દ્ર બોઝે એમાં પ્રમુખસ્થાન સંભાળ્યું. મૌલાના આઝાદ, શરત ચન્દ્ર બોઝ, જવાહરલાલ નહેરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, જયરામદાસ દોલતરામ, પટ્ટાભિ સીતારામૈયા, શંકર રાવ દેવ, હરેકૃષ્ણ મહેતાબ, આચાર્ય કૃપલાની અને જમનાલાલ બજાજ એમાં જોડાયા. આ તો સત્તાવાર મીટિંગ હતી પણ અનૌપચારિક રીતે વર્કિંગ કમિટીના સભ્યોએ સુભાષબાબુની વિરુદ્ધ કોઈને ઊભા રાખવાનો નિર્ણય કર્યો.

૧૯૩૯ની ૨૯મી જાન્યુઆરીએ પ્રમુખ કોને બનાવવા તે નક્કી થવાનું હતું. મૌલાના અબૂલ કલામ આઝાદ અને ડૉ. પટ્ટાભિ સીતારામૈયાનાં નામો પણ ચર્ચામાં હતાં. ત્રીજા સુભાષચન્દ્ર બોઝ તો હતા જ. ડૉ. પટ્ટાભિએ ૧૭મીએ એક નિવેદન દ્વારા કહ્યું કે એમને છાપાંઓ દ્વારા ખબર પડી કે કોંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે એમનું નામ સૂચવવામાં આવ્યું છે. એમણે આ બાબતમાં કહ્યું કે, મારા માટે પણ આ સમાચાર છે અને હું ચૂંટણીમાંથી ખસી જાઉં છું. જો કે પછી આ સ્ટેટમેંટ રદ જાહેર કરવામાં આવ્યું. આમ એ તો પોતાની જાણ બહાર મેદાનમાં હતા પણ હટ્યા નહીં. બીજી બાજુ, ૨૦મીએ મૌલાના આઝાદે પત્ર લખીને પોતાનું નામ પાછું ખેંચી લેતાં ચૂંટણીના મેદાનમાં સુભાષાબાબુ અને ડૉ. પટ્ટાભિ બાકી રહ્યા. ડેલીગેટોએ મતદાન કર્યું તેમાં ડૉ. પટ્ટાભિને ૧૩૭૭ મત અને સુભાષબાબુને ૧૫૮૦ મત મળતાં એ ફરી વાર કોંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે ચુંટાઈ ગયા.

મતભેદનાં મૂળ

બ્રિટિશ સરકારે સૂચવેલી ફેડરેશનની યોજનાનો વિરોધ તો કોંગ્રેસ કરતી જ હતી, પરંતુ સુભાષબાબુ એ યોજના અમુક ચોક્કસ ગાળામાં પાછી ખેંચી લેવાનું સરકારને આખરીનામું આપવા માગતા હતા. એમનો મત હતો કે કોંગ્રેસે પૂર્ણ સ્વરાજ માટે લડતનો માર્ગ લેવો જોઈએ. બીજા સભ્યો માનતા હતા કે બહુ જોશીલા લાગતા શબ્દોથી સ્વરાજ હાથમાં આવવાનું નથી. સુભાષબાબુ આ લોકોને જમણેરી કહેતા હતા અને ડાબેરીઓ, સમાજવાદીઓ અને સામ્યવાદીઓનો એમને સાથ મળ્યો હતો.

સુભાષબાબુએ મૌલાના આઝાદ ચૂંટણીમાંથી ખસી ગયા ત્યારે એક નિવેદન કરીને પ્રમુખપદના વિવાદ વિશે એમના અને બીજા કોંગ્રેસ નેતાઓના મતભેદોની ચર્ચા કરી. એમણે કહ્યું કે,

“આ મુદ્દો અંગત નથી એટલે હું નમ્રતાનો ડોળ બાજુએ મૂકી દઈને વાત કરીશ. ભારતમાં સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી સંઘર્ષ દિવસોદિવસ તીવ્ર બનતો જાય છે અને નવા વિચારો અને કાર્યક્રમો લોકો સમક્ષ આવવા લાગ્યા છે. આ સંજોગોમાં લોકો એવા મત પર પહોંચવા લાગ્યા છે કે પ્રમુખપદની ચૂંટણી આવા પ્રશ્નો અને કાર્યક્રમોને આધારે લડવી જોઈએ. આ સંજોગોમાં મને લાગે છે કે પ્રમુખની પસંદગી ચૂંટણીથી થાય તેમાં કંઈ ખોટું નથી. મને હજી સુધી એક પણ ડેલીગેટે નિવૃત્ત થઈ જવાની સલાહ નથી આપી. ઉલ્ટું. એવું લાગે છે કે એકંદરે બધા એમ ઇચ્છે છે કે મને એક વર્ષ મળવું જોઈએ. શક્ય છે કે હું ખોટું સમજતો હોઉં અને મોટા ભાગના ડેલીગેટો હું ફરી ચુંટાઉં એવું ન પણ ઇચ્છતા હોય પરંતુ એ તો ૨૯મીએ જ નક્કી થઈ શકશે. મૌલાના આઝાદ જેવા અગ્રગણ્ય નેતાઓએ સ્પર્ધામાંથી હટી જવા અપીલ કરી છે તેને માન આપીને બહુમતી ડેલીગેટો એમ નક્કી કરે કે મારે ફરી પ્રમુખ ન બનવું, તો હું અદના સૈનિક તરીકે એનો સ્વીકાર કરીશ પણ તે પહેલાં ન હટવાની મારી ફરજ છે.”

આના જવાબમાં વલ્લભભાઈ, રાજેન્દ્રબાબુ, જયરામદાસ દોલતરામ. આચાર્ય કૃપલાણી ભૂલાભાઈ દેસાઈ અને શંકર રાવ દેવ વગેરે વર્કિંગ કમિટીના સભ્યોએ પણ નિવેદન બહાર પાડ્યું:

“હમણાં સુધી કોંગ્રેસ પ્રમુખની ચૂંટણી સર્વાનુમતિથી થતી હતી પણ હવે સુભાષ બાબુ નવો ચીલો પાડવા માગે છે; એ એમનો હક છે. એમાં શાણપણ કેટલું છે તે તો અનુભવ પરથી જ જાણી શકાશે, પણ એ સારો પ્રયોગ છે કે કેમ તે બાબતમાં અમને બહુ જ શંકા છે. કોંગ્રેસ પ્રમુખનું પદ ચૂંટણીથી થાય એટલી મજબૂતી કોંગ્રેસમાં આવે, એકબીજાના અભિપ્રાયોને સહન કરી લેવાની સૌની ક્ષમતા વધે તેની અમે રાહ જોવાનું પસંદ કર્યું હોત. સુભાષબાબુ ફેડરેશનનો વિરોધ કરે છે અને વર્કિંગ કમિટીના બધા સભ્યો એ બાબતમાં એમની સાથે જ છે, પણ એમણે વિચારધારાઓ, નીતિઓ અને કાર્યક્રમોની વાત કરી છે તે અમારી નજરે કોંગ્રેસ પ્રમુખની ચૂંટણી માટે બહુ જરૂરી નથી કારણ કે કોંગ્રેસની નીતિઓ પ્રમુખો નક્કી નથી કરતા, વર્કિંગ કમિટી કરે છે. કોંગ્રેસ પ્રમુખ લોકતાંત્રિક રાજાશાહીની જેમ રાષ્ટ્રની એકતાનું પ્રતીક છે. આથી જ આ પદની દેશમાં બહુ ઊંચી પ્રતિષ્ઠા છે. ડૉ, પટ્ટાભિ લાંબા વખતથી વર્કિંગ કમિટીના સભ્ય છે અને એમની સેવાની કારકિર્દી બહુ લાંબી છે એટલે એમનું નામ ઊંડી વિચારણા પછી રજૂ કરાયું છે. આથી અમે સુભાષબાબુના સાથીઓને અપીલ કરીએ છીએ કે તેઓ ડૉ પટ્ટાભિ સીતારામૈયાની સર્વસંમતિથી પસંદગી થાય તે માટે ખસી જવા સુભાષ બાબુને સમજાવે.

સુભાષબાબુએ પણ એનો જવાબ આપ્યો. એમણે કહ્યું કે પહેલું નિવેદન મારે મૌલાના આઝાદના નિવેદનના જવાબમાં આપવું પડ્યું અને હવે સરદાર પટેલ અને બીજા મહાનુભાવોના નિવેદનના જવાબમાં આ નિવેદન કરવું પડે છે એટલે આ મુદ્દો જાહેરમાં લાવવા માટે હું નહીં પણ મારા આ સાથીઓ જવાબદાર છે. એમણે ઉમેર્યું:

“ચૂંટણીમાં વર્કિંગ કમિટીના સભ્યો એકસંપ થઈને કોઈ એકની તરફેણ કરશે એવું કોઈ ધારી ન શકે. અને મારા સાથીઓ કહે છે કે બહુ વિચાર કર્યા પછી એમને નામ નક્કી કર્યું છે. આ વિધાન એમને વ્યક્તિગત કોંગ્રેસી તરીકે નહીં પણ વર્કિંગ કમિટીના સભ્યો તરીકે કર્યું છે પણ મને કે વર્કિંગ કમિટીના કેટલાક સાથીઓને ખબર જ નથી કે આ વાત વર્કિંગ કમિટીમાં ક્યારે ચર્ચાઈ.

પ્રમુખપદની ચૂંટણીને ‘ચૂંટણી’ કહેતા હોઈએ તો આ નિવેદન મત આપવાના અધિકારને દબાવવાના પ્રયાસ જેવું ન ગણાય? ૧૯૩૪માં કોંગ્રેસના બંધારણમાં ફેરફાર થયા પછી વર્કિંગ કમિટીની પસંદગી પ્રમુખ કરે છે એટલે હવે પ્રમુખ માત્ર કોઈ મીટિંગના ‘ચેરમૅન’ જેવો નથી રહ્યો. આથી હવે કોંગ્રેસ પ્રમુખ અને એની ચૂંટણીની આસપાસ નવી પરંપરાનો વિકાસ થવો જોઈએ.

હું એ પણ કહીશ કે નીતિઓ અને કાર્યક્રમોનો મુદ્દો કોંગ્રેસ પ્રમુખની ચૂંટણી માટે અસંગત નથી. ઘણા વખતથી એવું સંભળાય છે કે ફેડરેશનના મુદ્દા પર કોંગ્રેસના જમણેરી નેતાઓ સરકાર સાથે સમાધાન કરી લેશે. કોઈ ડાબેરી પ્રમુખ એમાં આડખીલી બને તેમ છે એટલે જમણેરી ઉમેદવારને ચૂંટણીમાં લાવવાનો ખાસ અર્થ છે.”

સુભાષબાબુએ કહ્યું કે પોતે હજી પણ કોઈ ડાબેરી સમાજવાદી ઉમેદવાર, આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ જેવા નેતાની તરફેણમાં ખસી જવાની તૈયારી પણ દેખાડી.

સરદાર પટેલે એનો જવાબ આપ્યો કે સુભાષબાબુનું નિવેદન દંગ થઈ જવાય એવું છે. પહેલાં પણ આ જ રીતે કોંગ્રેસ પ્રમુખનું નામ અનૌપચારિક વિચાર વિનિમય દ્વારા નક્કી થતું હતું, અને ગાંધીજી પહેલાં વર્કિંગ કમિટીમાં રહેતા એટલે નામોની ચર્ચાની શરૂઆત એ કરતા. અમને મૌલાના સાહેબનું નામ યોગ્ય લાગ્યું ત્યારે અમે જમણેરી કે ડાબેરીનો વિચાર નહોતા કરતા. અમે જે રીતે મૌલાના સાહેબનું નામ નક્કી કર્યું તેની બાબતમાં સુભાષબાબુ ધ્યાન ખેંચે છે પણ એ નોંધવા જેવું છે કે સુભાષબાબુનું નામ પણ એ જ રીતે નક્કી થયું હતું. માત્ર એ વખતે બીજા ઉમેદવારને ખસી જવાનું સમજાવવાનું આટલું અઘરું નહોતું થયું. આ વખતે અમને ચોખ્ખું લાગ્યું કે સુભાષબાબુને ફરી ચૂંટવાનું જરૂરી નહોતું. આમ સામસામાં નિવેદનો થતાં રહ્યાં અને ૨૯મીએ ચૂંટણી થઈ તેમાં સુભાષબાબુ જીતી ગયા.

ગાંધીજીનું નિવેદન

ગાંધીજીએ સુભાષબાબુ ચુંટાઈ ગયા તે પછી નિવેદન બહાર પાડીને આ પરિણામને પોતાની હાર માની કારણ કે ડૉ. પટ્ટાભિ સીતારામૈયાને સ્પર્ધામાંથી ન હટવા માટે એમણે પોતે જ દબાણ કર્યું હતું. એમણે ઉમેર્યું કે સુભાષ બાબુ જેમને ‘જમણેરી’ ગણાવેછે તેમની મહેરબાનીથી નહીં પણ ચૂંટણી લડીને જીત્યા છે એટલે હવે તેઓ એમની મનગમતી ટીમ પસંદ કરવાની સ્થિતિમાં છે અને એમણે જરાય વાંધાવચકા કે અડચણ વિના પોતાનો કાર્યક્રમ લાગુ કરવો જોઈએ.

આમ છતાં ગાંધીજી પોતે ઘણા વખતથી ‘હરિજન’માં લખતા આવ્યા હતા તે મુદ્દો પણ ચૂક્યા નહીં. એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસના સભ્યપદ રજિસ્ટરમાં ઘણા બોગસ સભ્યો છે (કોઈ એક વ્યક્તિ આખા સમૂહની ફી ભરીને બધાંનાં નામ ઉમેરાવી દે). આથી કેટલાયે ડેલીગેટો પણ નકલી છે. ચકાસણી થશે ત્યારે આવા ડેલીગેટ નીકળી જશે. ગાંધીજીએ આડકતરી રીતે ચૂંટણીના આ પરિણામ માટે બોગસ ડેલીગેટોને જવાબદાર ઠરાવ્યા.

પરંતુ એમણે ઉમેર્યું કે “સુભાષબાબુ આ દેશના દુશ્મન નથી. એમને દેશ માટે સહન કર્યું છે. એમનો ખ્યાલ છે કે એમની જ નીતિ સૌથી આગળપડતી, સાહસિક છે. હવે લઘુમતી માત્ર એમના પ્રત્યે સફળતાની શુભેચ્છા જ વ્યક્ત કરી શકે. શક્ય હોય તો એમણે સુભાષબાબુની બહુમતીને વધારે મજબૂત બનાવવી જોઈએ પણ એમ ન કરી શકે તો એમણે દૂર રહેવું જોઈએ અને કોઈ પણસંજોગોમાં અવરોધ પેદા ન કરવા જોઈએ. હું કોંગ્રેસીઓને યાદ આપવા માગું છું કે જે લોકોનું માનસ જ કોંગ્રેસનું છે તેઓ એક યોજના પ્રમાણે, કડવાશ વિના અને દેશની વધારે સારી સેવા માટે બહાર રહેશે તો તેઓ કોંગ્રેસનો વધુ પ્રબળ અવાજ બની રહેશે.”

આગળ શું થયું? ત્રિપુરી અધિવેશન વખતે શું થયું? આ વિશે અલગ પ્રકરણની જરૂર છે.

 

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Jan-June- 1939 Vol. I

https://www.marxists.org/history/international/comintern/sections/britain/periodicals/labour_monthly/1939/05/x01.htm

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-9

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૯:  કચ્છ અને અન્ય રજવાડાંઓમાં જનતાના સંઘર્ષ

આમ તો દેશી રજવાડાંઓમાં આઝાદીનો પવન ૧૯૨૦ના અસહકાર આંદોલન પછી જ ફુંકાવા લાગ્યો હતો અને અનેક રાજ્યોમાં લોકોની લોકશાહી આકાંક્ષાઓ જાગી ઊઠી હતી. સૌરાષ્ટ્રમાં રાજકીય પરિષદની સ્થાપના સાથે પ્રજાકીય અવાજ બુલંદ થવા લાગ્યો હતો. પરંતુ કચ્છમાં નિરક્ષરતાનું પ્રમાણ વધુ વ્યાપક હતું, કામધંધાને લઈને લોકો મુંબઈથી માંડીને આફ્રિકા સુધી પહોંચ્યા હતા. વિસ્તાર ઘણો મોટો એટલે વસ્તી પાંખી.  આમ કચ્છ રાજ્ય ભૌગોલિક રીતે દેશથી કપાયેલું હતું એટલે દેશના બીજા પ્રવાહોની અસર ત્યાં જરા ધીરે ધીરે પહોંચતી હતી. કચ્છના મહારાવશ્રી ખેંગારજીના લગભગ સાઠ વર્ષના શાસન કાળમાં એકંદરે શાંતિ રહી હતી, પણ એમનું વલણ રૂઢિચુસ્ત, એટલે જે ચાલે છે તેમાં સમય આવ્યે ફેરફાર થાય તો ભલે, બાકી ફેરફાર માટે બહુ મહેનત ન કરવી, એવું એમનું માનસ હતું.

આમ છતાં ૧૯૨૫માં ગાંધીજી કચ્છની મુલાકાતે આવ્યા તે પછી પલટો આવવા લાગ્યો હતો. તે પછી ૧૯૨૬માં કચ્છી પ્રજાકીય પરિષદની મુંબઈમાં સ્થાપના થઈ એમાં કોંગ્રેસ સમાજવાદી પક્ષના નેતા યૂસુફ મહેર અલીની પ્રેરણા રહી. મહેર અલી મૂળ કચ્છ-મુંદ્રાના ખોજા પરિવારના, એટલે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ટોચના નેતાઓની હરોલમાં પહોંચ્યા તેમ છતાં માદરેવતનનો પ્રેમ છૂટ્યો નહોતો. શેઠ શૂરજી વલ્લભદાસ વગેરે મુંબઈ વસતા કચ્છી આગેવાન વેપારીઓએ એમાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો.

કચ્છવાસી આગેવાનોનું દૃષ્ટિબિંદુ જુદું હતું. એમનું માનવું હતું કે કચ્છ માટેની પ્રજાકીય કાર્યવાહી કચ્છમાંથી જ થવી જોઈએ. આથી ગુલાબશંકર ધોળકિયા, કાન્તિપ્રસાદ અંતાણી વગેરે નેતાઓના પ્રયાસોથી ૧૯૩૯માં મુંદ્રામાં પરિષદનું પહેલું અધિવેશન ગુલાબશંકર ધોળકિયાના પ્રમુખપદે મળ્યું. એમાં કચ્છમાં જવાબદાર રાજતંત્રની માગણી કરવામાં આવી.  પ્રજાની વાચા જેવા એક્માત્ર અખબાર ‘જયકચ્છ’ પર પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા પણ એના તંત્રી ફૂલશંકર પટ્ટણીએ જીએરા (જીવે રાજા)ના નામે નવું છાપું શરૂ કર્યું. એમની સામી રાજદ્રોહના કેટલાયે કેસો થયા.

પરિષદના બે નેતાઓ કાન્તિપ્રસાદ અંતાણી અને જમનાદાસ ગાંધીને રાજ્યે ખોટા કેસોમાં ફસાવીને જેલમાં ગોંધી દીધા. બન્ને નેતાઓ જેલમાં પ્રવેશ્યા કે તરત જ એમના પર વૉર્ડરો તૂટી પડ્યા અને ઢોરમાર માર્યો. પરિષદે આની વિરુદ્ધ આંદોલન ચલાવ્યું અને અંતે રાજ્યે એમને છોડી મૂક્યા. ૧૯૪૨ની ઑગસ્ટ ક્રાન્તિમાં પણ ક્ચ્છના વિદ્યાર્થીઓએ લોકોને જગાડવા માટે દેશી બોંબ બનાવવા જેવાં કેટલાંક કામો કર્યાં. આમ કચ્છનું રાજકારણ દેશવ્યાપી રાજકારણ સાથે સૂર-તાલ મેળવતું થઈ ગયું. પરંતુ એ સંઘર્ષ ૧૯૪૭ના જાન્યુઆરીમાં, દેશને આઝાદી મળી તેનાથી થોડા મહિના પહેલાં જ કામયાબ થયો અને મહારાવશ્રી વિજયરાજજી પ્રજાના પ્રતિનિધિઓની સમિતિ નીમવા સંમત થયા.

ગુજરાતમાં વડોદરા અને ભાવનગર બે જ રાજ્યો એવાં હતાં જ્યાં શાસકો પ્રગતિશીલ હતા અને એમણે લોકોની રાજકીય ભાગીદારી માટે દરવાજા ખોલી નાખ્યા. અહીં પ્રજાકીય પરિષદો આદરને પાત્ર કામો કરતી રહી.

રાજસ્થાન

 રાજસ્થાનમાં પણ ૧૯૨૦થી જ જાગીરદારોના અત્યાચારો સામે ખેડૂતો આંદોલનો ચલાવતા હતા પરંતુ ખરું જોશ તો હરિપુરાના કોંગ્રેસ અધિવેશન પછી આવ્યું. ૧૯૩૮માં કોંગ્રેસ પ્રમુખ સુભાષચન્દ્ર બોઝે જોધપુરની મુલાકાત લીધી તે પછી તો ઠેકઠેકાણે પ્રજામંડળો સ્થપાવા લાગ્યાં. જયપુર અને બૂંદીમાં પ્રજામંડળોની સ્થાપના ૧૯૩૧માં, અને મારવાડ પ્રજામંડળની સ્થાપના ૧૯૩૪માં જ થઈ ગઈ હતી. એ જ રીતે, ધોલપુર અને બીકાનેરનાં પ્રજામંડળો ૧૯૩૬માં બન્યાં. પણ તે પછી, શાહપુરા, મેવાડ, અલવર, ભરતપુર, કરૌલીમાં ૧૯૩૮માં સિરોહી અને કિશનગઢમાં ૧૯૩૯માં, કુશલગઢમાં ૧૯૪૨માં, બાંસવાડામાં ૧૯૪૩માં, ડૂંગરપુરમાં ૧૯૪૪માં, પ્રતાપગઢ અને જેસલમેરમાં ૧૯૪૫માં અને ઝાલાવાડમાં ૧૯૪૬માં પ્રજામડળની સ્થાપના થઈ. માત્ર એક દોઢ દાયકાના ગાળામાં આખું રાજસ્થાન દેશના મુખ્ય સંઘર્ષ સાથે જોડાઈ ગયું. ૧૯૩૭ પહેલાં બનેલાં પ્રજામંડળો પણ શરૂઆતના દિવસો પછી નિષ્ક્રિય થઈ ગયાં હતાં પણ ૧૯૩૭ આવતાં સુધીમાં બધાં ફરી સક્રિય થઈ ગયાં.

એક પણ જગ્યાએ પ્રજામંડળોને માન્યતા ન અપાઈ અને એ ગેરકાનૂની સંગઠન તરીકે કામ કરતાં રહ્યાં. આ બધાં આંદોલનો ૧૯૪૭ સુધી ચાલતાં રહ્યાં. ભારત છોડો આંદોલન દરમિયાન બાલમુકુંદ બિસ્સાએ જેલમાં ઉપવાસ કર્યા અને આઠ દિવસ પછી એમનું અવસાન થયું. ૧૯૪૭માં ડાબડામાં કિસાન સંમેલન મળ્યું તેના પર રાજના માણસોએ હુમલો કર્યો, તેમાં ચુનીલાલ શર્મા અને બીજા ચાર ખેડૂત શહીદ થયા.

ઉત્તર ડૂંગરપુર રાજ્યમાં સેવા સંઘ નામની સંસ્થા સ્કૂલોનો વહીવટ સંભાળતી હતી. એ બંધ કરાવવા પ્રજામંડળે આંદોલન કર્યું. રાસ્તાપાલ ગામે પોલીસના ગોળીબારમાં કોળી જાતિના નાનાભાઈ ખાંટ અને એમની બહેન કાલીબાઈના જાન ગયા.

ઓરિસ્સા

ઓરિસ્સા (હવે ઓડીશા)માં ૧૯૩૫ના કાયદામાં સૂચવેલા ફેડરેશન (રાજાઓ માટે અનામત ૪૦ ટકા સીટો) સામે શરૂઆતથી જ વિરોધ હતો. કોંગ્રેસ, સમાજવાદીઓ અને સામ્યવાદીઓને સમજાયું કે ફેડરેશન બનશે તો સામંતી વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનશે અને સામાન્ય પ્રજાની સ્થિતિ વધારે બગડશે. ફેડરેશન બનવાની આશામાં જાગીરદારોએ દમનનો દોર છૂટો મૂકી દીધો હતો. નીલગિરિ અને  ઢેંકાનાલ જાગીરોના લોકોએ પહેલ કરી તે પછી બીજા લોકો પણ જોડાયા. એક સમય પછી ઓરિસ્સાના ખૂણે ખૂણે સામંતી વ્યવસ્થા સામે જનતાનો આક્રોશ ભડકી ઊઠ્યો હતો.

 ૧૯૩૮માં નીલગિરિમાં પ્રજામંડળની રચના થયા પછી લોકો  નાગરિકતા જેવા પ્રાથમિક અધિકાર માટે માંગ  કરવા લાગ્યા. નીલગિરિના જાગીરદાર કિશોરચન્દ્ર મર્દરાજ  હરિચંદન અને પોલિટિકલ એજ્ન્ટને વિનંતિ પત્રો મોક્લાયા પણ કંઈ ન વળતાં લોકોએ અહિંસક સત્યાગ્રહનો માર્ગ લીધો.  રાજાએ એમની સામે સખત હુકમો કાઢ્યા પણ લોકો હવે માનવા તૈયાર નહોતા. આના પછી  લોકોની જાહેર સભાઓનો દોર શરૂ થઈ ગયો. આમાં ઓરિસ્સાની બહારના કોંગ્રેસી નેતાઓ, બળવંત રાય મહેતા, અમૃતલાલ શેઠ અને જમનાલાલ બજાજ સીધા જ સંકળાયેલા હતા. નેતાગીરી  કૈલાસચન્દ્ર મોહંતી, બનમાલી દાસ, હરેકૃષ્ણ મહેતાબ જેવા નેતાઓના હાથમાં હતી.

લોકોની માગણી હતીઃ રાજ્યના અધિકારીઓ દ્વારા ચલાવાતી વેઠ પ્રથાની નાબૂદી, મજૂરોને દહાડીની ચુકવણી, વનપેદાશો પરના ભારે કરવેરાની નાબૂદી અને રાજકુટુંબમાં લગ્નો અને એવા પ્રસંગે કર્મચારીઓ પાસેથી પગારની વસુલાત બંધ કરવી. એક સભામાં પોલીસે ગોળીબાર કર્યો જેમાં સંખ્યાબંધ લોકો ઘવાયા તે પછી અનેક ધરપકડોનો દોર ચાલ્યો. પરંતુ લોકોને શાંત પાડવાનું શક્ય નહોતું. અંતે રાજાએ સમાધાન કરી લીધું, પરંતુ ફરી ૧૯૩૯માં રાજાએ પ્રજામંડળ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો.  એ જ અરસામાં બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થઈ જતાં આંદોલન ધીમું પડી ગયું.

તાલચેરમાં રાજાએ લોકોનાં ખેતરો પર કબજો કરી લીધો હતો અને સ્ત્રીઓનાં શીયળ જોખમમાં મુકાયાં હતાં. રાજાનું દમન એટલું વધી ગયું હતું કે લોકો વતન છોડીને બ્રિટિશરોને અધીન પ્રદેશોમાં નિર્વાસિત કૅમ્પોમાં રહેવા ભાગી છૂટ્યા હતા.  કૅમ્પોમાં જ એમણે ગાંધીજીની સલાહ પ્રમાણે સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યા. હવે બ્રિટિશ હાકેમોને વચ્ચે પડવા જેવું લાગ્યું. આંદોલનના નેતા હરેકૃષ્ણ મહેતાબ અને નાયબ પોલિટિકલ એજન્ટ વચ્ચે થઈ પણ રાજાએ એ માનવાનો ઇનકાર કર્યો.

ઢેંકાનાલમાં રાજા શંકર પ્રતાપ સિંઘદેવના અત્યાચારી શાસન વિરુદ્ધ પ્રજામંડળના નેજા નીચે લોકો સંગઠિત થયા. પ્રજામંડળે ૩૯ માગણીઓનું નિવેદન તૈયાર કર્યું. પોલીસના અત્યાચારોથી ત્રાસીને લોકો કટક તરફ ભાગવા લાગ્યા. કટકમાં એમના ઘણા સમર્થક હતા. કટકમાં હવે સભાઓ ભરાવા લાગી. એક વાર પોલીસે આવી એક મીટિંગ પર ગોળીબાર કરતાં છ જણ માર્યા ગયા. લોકો બ્રાહમણી નદી પાર કરીને ભાગવા માગતા હતા તેમના પર પોલીસે ગોળીબાર કરીને ઘણાને મારી નાખ્યા. પણ આ બનાવના પડઘા આખા દેશમાં પડ્યા, એની અસર રાજા પર પણ થઈ અને એણે સમાધાનનો રસ્તો લીધો. પરંતુ એમાંથી એક પણ વચન પાળ્યું નહીં.

હૈદરાબાદ

હૈદરાબાદ ભારતનું સૌથી મોટું દેશી રાજ્ય હતું. નિઝામ ઓસ્માન અલી ખાનને બ્રિટિશ હકુમત તરફથી જોરદાર ટેકો મળતો હતો. ૧૯૨૦ના અસહકાર આંદોલનની હૈદરાબાદની જનતામાં પણ ઊંડી અસર પડી હતી. અસહકારની સાથે જ ગાંધીજીએ ખિલાફત આંદોલન પણ શરૂ કર્યું હતું અને નિઝામ એનો વિરોધ તો કરી ન હકે. એ જ રીતે, એ ટેકો પણ આપવા નહોતો માગતો. એટલે એણે ઈત્તિહાદ ઉલ મુસ્લિમીન નામનું સંગઠન ઊભું કર્યું કે જે નિઝામને વફાદાર હતું.

નિઝામના તાબામાં મરાઠવાડા, આંધ્રનો અમુક ભાગ અને કર્ણાટક હતાં. ૧૯૨૧માં આ ત્રણેયની અલગ કાઉંસિલો બની. કાઉંસિલોએ જવાબદાર શાસન, ખાનગી શાળાઓ પ્રાદેશિક ભાષાઓની  વિસ્તરણની માગણી કરી. એને અખબારોમાં બહોળી પ્રસિદ્ધિ મળતાં લોકોનું ધ્યાન હૈદરાબાદ તરફ વળ્યું.

૧૯૩૮માં આ ત્રણેય કાઉંસિલોના નેતાઓએ સાથે મળીને હૈદરાબાદ રાજ્ય કોંગ્રેસની સ્થાપના કરી. નિઝામે એના પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. આની અસર એ થઈ કે રાજ્યમાં ચાલતી સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ રાજકીય વિચારોની વાહક બની ગઈ. અંતે નિઝામને અમુક સુધારા કરવા પડ્યા પણ એને કોંગ્રેસ પરથી પ્રતિબંધ ન હટાવ્યો. નિઝામે ‘વંદે માતરમ’ ગાવા પર પણ પ્રતિબંધ લાગુ કર્યો હતો. પરંતુ એને કારણે વિદ્યાર્થીઓ ‘વંદે માતરમ’ ગાતા રસ્તા પર આવી ગયા.

આવાં આંદોલનો આગળ જતાં ‘ભારત છોડો’ આંદોલન સાથે ભળી ગયાં. એમણે ઑગસ્ટ ૧૯૪૨માં જવાબદાર રાજતંત્રની રચના કરવાની, સ્વતંત્ર ભારતમાં રાજ્યને ભેળવી દેવાની, નાગરિક અધિકારોની અને કોંગ્રેસ પરથી પ્રતિબંધ હટાવી લેવાની માગણી કરી. બ્રિટિશ હકુમતનો ટેકો હોવા છતાં અંતે નિઝામે નમતું મૂક્યું અને ૧૯૪૬માં કોંગ્રેસને માન્યતા આપી.

પ્રજામંડળ આંદોલનો કોંગ્રેસના સંઘર્ષ અને સિદ્ધાંતો પ્રમાણે જ ચાલ્યાં અને લોકોએ જાતે ચલાવ્યાં.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

https://www.divyabhaskar.co.in/news/GUJ-MAT-latest-mundra-news-085512-1250997-NOR.htmlhttps://govtexamsuccess.com/praja-mandal-movement-part-1

https://selfstudyhistory.com/2015/02/13/praja-mandal-movements-in-princely-states/

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-8

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૮: દેશી રાજ્યોમાં પ્રજાકીય આંદોલનો (૧)

રાજકોટ સત્યાગ્રહની નિષ્ફળતા

હરિપુરા અધિવેશનમાં કોંગ્રેસે દેશી રાજ્યોમાં પ્રજાકીય આંદોલનોને ઉત્તેજન આપવાનો નિર્ણય કર્યો. જો કે, દેશી રાજ્યોનાં પ્રજાકીય સંગઠનોને ‘કોંગ્રેસ’ નામ આપવું કે નહીં તે વિશે અવઢવ હતી. અંતે કોંગ્રેસને એનાથી દૂર રાખવાનો નિર્ણય લેવાયો. આમ છતાં, આખા દેશમાં કેટલાંય નોંધપાત્ર આંદોલનો થયાં જેમાં રાજકોટમાં ઊછરંગરાય ઢેબરના નેતૃત્વ હેઠળનો સત્યાગ્રહ, કાશ્મીરમાં શેખ અબ્દુલ્લાહનું રાજા વિરુદ્ધનું આંદોલન, ઓરિસ્સામાં ઠેરઠેર થયેલાં આંદોલનો અને હૈદરાબાદમાં નિઝામ વિરુદ્ધની પ્રજાકીય ચળવળ મુખ્ય છે.

રાજકોટ સત્યાગ્રહ

રાજકોટ રાજ્યનો ઠાકોર સાહેબ લાખાજીરાજના સમયમાં સારો એવો વિકાસ થયો. અંગ્રેજોએ ત્યાં મુલ્કી ઑફિસો શરૂ કરતાં રાજકોટ શહેર આધુનિક બન્યું. લાખાજીરાજે ૧૯૨૩માં નેવું સભ્યોની પ્રજા પ્રતિનિધિ સભા પણ બનાવી હતી. એની સત્તાઓ મર્યાદિત હતી પણ એમાં ખેડૂતો, વેપારીઓ, મજૂરો વગેરેના પ્રતિનિધિઓ હતા. એક વર્ગની સમસ્યા જે તે વર્ગના પ્રતિનિધિઓ પાસે જ જાય. મોટા ભાગે બધા વર્ગો સાથે મળીને નિર્ણય લેતા. આ નિર્ણયો અઢાર સભ્યોની ધારાસભા પાસે જતા. અંતિમ નિર્ણય તો ઠાકોરસાહેબનો જ રહેતો પણ એ મોટા ભાગે આવી સર્વસંમતિમાં આડે ન આવતા. આમ સામાન્ય પ્રજાજનોમાં પોતાની ફરિયાદો અને ઇચ્છાઓ વ્યક્ત કરવાની અને એના ઉપાયો શોધવામાં ભાગીદાર બનવાની પરંપરા બની ગઈ હતી.

૧૯૩૦માં લાખાજીરાજના અવસાન પછી એમના ૨૨ વર્ષના પુત્ર ધર્મેન્દ્રસિંહજી આવ્યા પણ એમને કંઈ રસ નહોતો. એમના ચારિત્ર્ય વિશે પણ અંગ્રેજ પોલિટિકલ એજન્ટે સરકારમાં રિપોર્ટો પણ કર્યા હતા. તે પછી એમના પર કડક નજર રાખવામાં આવી. ખરો વહીવટ દીવાનને સોંપાયો. તે પછી ૧૯૩૧માં ધર્મેન્દ્રસિંહજીને બધી સત્તા સોંપવામાં આવી પણ એ વૈભવી અને તુમાખી જીવનમાંથી બહાર ન આવ્યા. એમણે પ્રજા પ્રતિનિધિ સભા વીખેરી નાખી. પ્રજા પાસે હવે પોતાની વાત રજૂ કરવાનું સાધન ન રહ્યું અને તકલીફો વધતી જતી હતી. ખરેખર તો એમના દીવાન વીરાવાળાના હાથમાં બધી સત્તા કેન્દ્રિત થઈ ગઈ હતી. વીરાવાળાને એ ફાવતું હતું કે રાજવીને મનફાવતી રીતે જીવે. ઠાકોર સાહેબનો ખર્ચ પૂરો કરવા માટે ચોખા, ખાંડ, અનાજ વગેરેનું વેચાણ પણ ઈજારદારોને સોંપી દેવાયું હતું અને પ્રજા પર કરવેરાનો ભારે બોજ નાખી દેવાયો હતો.

લોકોના અસંતોષને મનસુખલાલ મહેતા (શ્રીમદ્‍ રાજચંદ્રના નાના ભાઈ) અને અમૃતલાલ શેઠે લખાણો દ્વારા દેશ સુધી પહોંચાડ્યો. મનસુખલાલ મહેતાએ જ કાઠિયાવાડ રાજકીય પરિષદની સ્થાપના કરી હતી પણ રાજકોટના સત્યાગ્રહ સુધી એ નિષ્ક્રિય બની ગઈ હતી. આથી કાઠિયાવાડ પર કોંગ્રેસનું ધ્યાન સૌ પહેલાં ગયું. ગાંધીજી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ સુધી તો ગુજરાતીનાં આ લખાણો સીધાં જ પહોંચતાં. કાઠિયાવાડના કાર્યકરો સાથે પરિચિત હોવાને કારણે ગાંધીજી અને સરદારની પસંદગી રાજકોટ પર ઊતરી.

એનાથી પહેલાં પણ ઠાકોરસાહેબની જોહુકમી સામે ઘણાં રાજકીય જૂથો ઊભાં થયાં પણ અંતે ઉછરંગરાય ઢેબરે એની આગેવાની સંભાળી. બીજા ગાંધીવાદી જેઠાલાલ જોશીએ ૧૯૩૬માં રાજ્ય હસ્તકની સુતરાઉ કાપડની મિલના કામદારોનું યુનિયન ઊભું કર્યું અને આઠસો કામદારોએ હડતાળ પાડી. દરબારને યુનિયનની માગણી માનવી પડી. આ સફળતાથી પ્રેરાઈને જેઠાલાલભાઈ અને ઢેબરભાઈએ ૧૯૩૭માં રાજકીય પરિષદને ફરી સજીવન કરી અને એમાં જવાબદાર રાજતંત્ર, કરવેરા અને રાજ્યનો ખર્ચ ઘટાડવાની માગણી કરી. ઑગસ્ટ ૧૯૩૮માં રાજવિરોધી આંદોલન શિખરે પહોંચ્યું. પહેલાં એમણે ગોકુલાષ્ટમીના તહેવારમાં રમાતા જુગારના ઇજારા સામે આંદોલન કર્યું. મેળામાં ૧૫મી ઑગસ્ટે પરિષદના કાર્યકરો જુગારના ઇજારાનો વિરોધ કરતા હતા ત્યારે રજ્યનું પોલીસ દળ એમના પર ત્રાટકી પડ્યું. આમાંથી આંદોલન એવું વિસ્તર્યું કે કાપડ મિલોના કામદારો હડતાળ પર ગયા, રાજ્યની બૅન્કમાંથી લોકોએ પોતાની ડિપોઝિટો ઉપાડી લીધી, વિદ્યાર્થીઓ પણ હડતાળમાં જોડાયા અને ઇજારદાર વેપારીઓના કે રાજ્યના માલનો બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો.

સરદાર પટેલ સત્યાગ્રહીઓના સંપર્કમાં રહેતા હતા, વલ્લભભાઈએ ઠાકોરસાહેબ સમક્ષ લોકોની માગણીઓ મૂકી ત્યારે એમણે માનવાનો દેખાવ કર્યો. હવે વીરાવાળા પરદા પાછળ જવા માગતો હતો એટલે એણે દીવાનપદું છોડી દીધું અને રાજવીનો અંગત રાજકીય સલાહકાર બની ગયો. હવે જૂનાગઢના માજી દીવાન પૅટ્રિક કૅડલને દીવાન બનાવવામાં આવ્યો કે જેથી એનો બે રીતે ઉપયોગ થઈ શકે” દોષ થાય તો એનો અને અંગ્રેજો પાસેથી કામ કઢાવવું હોય તો એનો ઉપયોગ થાય.

ઠાકોરસાહેબે ૧૯૩૮ના ડિસેમ્બરની ૨૬મીએ સરદાર સાથે સમજૂતી કરી. આ સમજૂતી પ્રમાણે દરબારે લોકોના હાથમાં સત્તા સોંપવા માટે રાજ્યના દસ નાગરિકો અથવા અધિકારીઓની નીમણૂક કરવાની હતી, બીજા સાતને વલ્લભભાઈ નીમવાના હતા. બ્રિટિશ સરકાર આ સમજૂતીથી વિરુદ્ધ હતી. વાઇસરૉય અને ભારત માટેના પ્રધાનના દબાણ હેઠળ ધર્મેન્દ્રસિંહજીએ સરદારે સૂચવેલાં સાત નામો સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરી દીધો અને અંગ્રેજ રેસિડન્ટની મદદથી નવાં સાત નામો નક્કી કર્યાં. એમણે એ કારણ આપ્યું કે સરદારની યાદીમાં માત્ર બ્રાહ્મણ-વાણિયા છે, રાજપૂતો, મુસલમાનો અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસનો કોઈ પણ પ્રતિનિધિ નથી. દીવાન વીરાવાળાની આ ચાલ હતી અને બ્રિટિશ સરકારનો પણ એને ટેકો હતો.

૧૯૩૯ની ૨૬મી જાન્યુઆરીએ ફરી સત્યાગ્રહ શરૂ થયો. રાજકોટ તો કસ્તૂરબાનું વતન એટલે એ પણ સરદાર વલ્લબભાઈનાં પુત્રી મણિબેન સાથે સત્યાગ્રહ માટે રાજકોટ જવા નીકળ્યાં પણ રાજકોટથી ૧૬ માઇલ દ્દૂર એક ગામે એમની ધરપકડ કરી લેવામાં આવી. હવે ગાંધીજી જાતે જ રાજકોટ ગયા. એમણે લોકોની માગણી ન સંતોષાય ત્યાં સુધી ઉપવાસ જાહેર કર્યા.

વીરાવાળાએ આમ છતાં મચક ન આપી. એક રિપોર્ટ પ્રમાણે વીરાવાળાએ કહ્યું કે મહાત્માજી રાજકોટમાં મૃત્યુ પામશે તો એનો લાભ રાજ્યને મળશે કારણ કે રાજકોટ તીર્થધામ બની જશે! આમ વીરાવાળાની તૈયારી હતી કે ગાંધીજીનું અવસાન થાય તો પણ એમની માગણી ન માનવી.

પરંતુ ગાંધીજીના ઉપવાસને કારણે રાજકોટનો સત્યાગ્રહ હવે રાષ્ટ્રીય મુદ્દો તો બની જ ગયો હતો. મુંબઈ પ્રાંતની સરકારે પણ રાજીનામું આપવાની ધમકી આપી હતી. ગાંધીજીએ પણ વાઇસરૉય લિન્લિથગોને પત્ર લખીને વચ્ચે પડવા વિનમ્તિ કરી. આ બધાં કારણોસર વાઇસરૉયપર દબાણ આવ્યું. એણે ચીફ જસ્ટિસ સર મોરિસ ગ્વાયરને લવાદી કરવાની જવાબદારી સોંપી. ગ્વાયરે એ તપાસ કરવાની હતી કે રાજકોટના ઠાકોરે સમજૂતિનો ભંગ કર્યો હતો કે કેમ. એનો નિર્ણય સરદારની તરફેણમાં ગયો. આ સાથે ગાંધીજીએ ઉપવાસનાં પારણાં કર્યાં.

પરંતુ વીરાવાળાએ મુસલમાનો અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના પ્રતિનિધિત્વને નામે ફરી આ ચુકાદો માનવાની ના પાડી દીધી. આ તબક્કે જિન્ના અને ડૉ. આંબેડકર પણ મુસલમાનો અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના પ્રતિનિધિત્વ માટે આગળ આવ્યા. આથી કોકડું વધારે ગુંચવાયું. ગાંધીજીના ઉતારા સામે વિરોધ દેખાવો પણ થયા.

અંતે, ગાંધીજીએ જોયું કે આમાં કંઈ થઈ શકે એમ નથી એટલે એમણે સમજૂતીમાંથી ઠાકોરસાહેબને મુક્ત કર્યા, વાઇસરૉય અને ચીફ જસ્ટિસનો સમય બગાડવા બદલ માફી માગી અને રાજકોટ છોડ્યું.

આ નિષ્ફળતામાંથી કોંગ્રેસ શીખી કે રજવાડાંના લોકો જેટલું કરી શકે તેનાથી આગળ ન જવું કે એમને ધક્કો પણ ન આપવો.

ગાંધીજીનું આત્મમંથન

ગાંધીજીએ આ આંદોલનની નિષ્ફળતા માટે બધી જવાબદારી પોતાના માથે લીધી. એમને કહ્યું કે એમના ઉપવાસમાં હિંસા હતી કારણ કે ઠાકોર ધર્મેન્દ્રસિંહજીનું હૃદય પરિવર્તન ન થાય તો એમણે પોતે ઉપવાસ છોડવાને બદલે મરી જવું જોઈતું હતું, તેને બદલે એમણે ઉપવાસ છોડાવવા માટે વાઇસરૉયને પત્ર લખ્યો. કોંગ્રેસમાં આમ પણ બે જાતના વિચાર હતા. જવાહરલાલ વગેર ઉદ્દામવાદીઓ માનતા હતા કે દેશી રાજ્યોની પ્રજા પણ બ્રિટિશ ઇંડિયાની પ્રજા જેમ જ ત્રસ્ત છે અને આઝાદી ઝંખે છે. રાજાઓની વ્યવસ્થા જ કાળ્ગ્રસ્ત થઈ ગઈ છે અને એ જેમ જલદી સમાપ્ત થાય તેમ સારું. એટલે કોંગ્રેસે રજવાડાંની પ્રજાઓની પણ નેતાગીરી સંભાળવી જોઈએ. ગાંધીજીને, ખાસ કરીને, રાજકોટમાં વિશ્વાસ હતો કે એમની વગ કામ લાગશે. રાજ સાથે પિતાના વખતથી એમના સંબંધ હતા. એ રાજાને ટ્રસ્ટી સમજતા હતા. વલ્લભભાઈ જેવા નેતા કહેતા કે “બ્રિટિશ રાજ જશે ત્યારે આ રાજાઓ ખરી પડવાના છે.” એમને રજવાડાંઓમાં દરમિયાનગીરી કરવાનું યોગ્ય નહોતું લાગતું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

Preview: People, princes, and paramount power : society and politics in the Indian princely states (Chapter 7 Rajkot. Indian Nationalism in the Princely Context: Rajkot Satyagraha of 1938-9). (archive.org) બીજા એક સ્રોતમાંથી અલગથી આ આખું પ્રકરણ મળશે, જેની લિંક નીચે આપી છેઃ

https://selfstudyhistory.com/2015/02/13/praja-mandal-movements-in-princely-states/

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-7

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૭: મુસ્લિમ લીગનાં મનામણાં, હરિપુરાનું અધિવેશન અને સહજાનંદ સ્વામી

૧૯૩૭માં પ્રાંતોમાં સરકારો બની ગયા પછી પણ મુસ્લિમ લીગને સમજાવવાના કોંગ્રેસના પ્રયાસો ચાલુ રહ્યા. જિન્ના સાથે ગાંધીજી, જવાહરલાલ અને બીજા કોંગ્રેસી નેતાઓનો પત્ર વ્યવહાર ચાલુ રહ્યો. ૧૯૩૮ની ૩જી માર્ચે જિન્નાએ ગાંધીજીને પત્ર લખીને કહ્યું કે અમેમાનીએછીએકેમુસ્લિમલીગહિન્દુસ્તાનનાબધામુસ્લિમોવતીબોલેછેઅનેબીજીબાજુતમેકોંગ્રેસઅનેબીજાબધાહિન્દુઓનાપ્રતિનિધિછો. માત્રઆધારપરઆપણેઆગળવધીશકીએઅનેકંઈકવ્યવસ્થાગોઠવીશકીએ.”

આ પત્ર સમાધાનના બધા રસ્તા બંધ કરી દેવા જેવો હતો. જિન્ના કોંગ્રેસને માત્ર હિન્દુઓના સંગઠન તરીકે ચીતરવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. ચૂંટણીનાં પરિણામોએ દેખાડી દીધું હતું કે લીગ મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ નહોતી કરતી. આમ છતાં જિન્ના એવો દાવો કર્યે રાખતા હતા કે મુસ્લિમ લીગ મુસલમાનોની એકમાત્ર પ્રતિનિધિ છે. બીજી બાજુ, કોંગ્રેસ એની સ્થાપનાથી જ કોમી ભેદભાવ વિના બધાની પ્રતિનિધિ રાજકીય સંસ્થા તરીકે કામ કરતી હતી. કોંગ્રેસ જિન્નાનો આ દાવો સ્વીકારી લે તો એ પણ એક કોમી સંગઠન બની જાય.

હિન્દુ મહાસભાના નેતા ડૉ. બી. એસ. મુંજેએ પણ કોંગ્રેસ હિન્દુઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હોવાનો ઇનકાર કર્યો અને કહ્યું કે હિન્દુ અને મુસલમાન તરીકે રાજકીય, સામાજિક અને ધાર્મિક અધિકારો વિશેની વાતચીત મુસ્લિમ લીગ અને હિન્દુ મહાસભા વચ્ચે થવી જોઈએ.

જિન્નાને લખેલા એક પત્રમાં કોંગ્રેસના નેતા અને યુક્ત પ્રાંતના ધારાસભ્ય આસફ અલીએ કહ્યું કે મુસલમાનોમાં ઘણા ફાંટા છે – સુન્ની, અહલેહદીસ, શિયા, કાદિયાનીવગેરેએમનાઆંતરિકમતભેદોતોચાલુરહે, એમનાવચ્ચેરમખાણોપણથઈજતાંહોયત્યારેજેપક્ષ (કોંગ્રેસ)એમકહેતોહોયકેઅમેતમારાધર્મ, ભાષાઅનેસંસ્કૃતિનુંરક્ષણકરીશુંપક્ષવિરુદ્ધએમનોસંયુક્તમોરચોબનાવવાનુંશક્યછેખરું?

આસફ અલીએ કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગ માટે આ ચૂંટણીથી પહેલાં ગરીબ મુસલમાનોની આર્થિક ઉન્નતિ માટેનો કોઈ કાર્યક્રમ જ નહોતો. હવે નોકરીઓમાં ટકાવારી બાંધી દ્દેવાઈ છે, પણ એ શિક્ષિત મુસલમાનો માટે બહુ લાભકારક નથી રહ્યું. ખેડૂતો માટેની લોનનું વ્યાજ ચુકવવામાં હિન્દુઓ અને મુસલમાનો એકસરખી રીતે પીડાય છે. મુસ્લિમ લીગનો ઔદ્યોગિક કાર્યક્ર્મ પણ બહુ ઉપયોગી નથી કારણ કે એવો એક પણ ઉદ્યોગ નથી કે જેમાં ઉત્પાદક માત્ર મુસલમાન હોય અને ગ્રાહક પણ માત્ર મુસલમાન જ હોય.

મોટા ભાગના હિન્દુઓ કોંગ્રેસને ટેકો આપતા હતા અને હિન્દુ મહાસભા આ કારણે નબળી પડતી હતી, પરંતુ કોંગ્રેસ લીગને પોતાની સાથે રાખવા માટે જે મથામણો કરતી હતી, તેના બદલામાં લીગ તો પોતાની હઠમાં વધારે ને વધારે મજબૂત થતી જતી હતી. આનો પ્રભાવ હિન્દુ માનસ પર પણ પડતો હતો. સામાન્ય રીતે હિન્દુઓ બહુમતીમાં હોવાથી એમનું ધ્યાન હિન્દુસ્તાનની પ્રાદેશિક સ્વતંત્રતા પર રહેતું હતું અને એમને ધાર્મિક સમૂહ તરીકે માગણી કરવાનું જરૂરી નહોતું લાગતું. પરંતુ મુસ્લિમ લીગ પ્રત્યેના કોંગ્રેસના વલણથી એમનામાં અકળામણ વધતી હતી અને પોતાનું હિન્દુ તરીકેનું અસ્તિત્વ પણ યાદ આવવા લાગ્યું હતું. આમ બધી રીતે વાતાવરણ કોમવાદ તરફ ઢળવા લાગ્યું હતું.

આ બાજુ પ્રાંતોમાં ગવર્નરોના હાથમાં સરકારોને કોરાણે મૂકીને પણ કામ કરી શકે એટલી સત્તાઓ હતી અને ધીમે ધીમે એમણે કોંગ્રેસની સરકારોના કામકાજમાં વધારે ને વધારે દરમિયાનગીરી કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. દાખલા તરીકે યુક્ત પ્રાંત અને બિહારની ઍસેમ્બ્લીઓમાં કોંગ્રેસ સરકારોએ બધા રાજકીય કેદીઓને છોડી મૂકવાના નિર્ણયો લીધા પણ બન્ને પ્રાંતના ગવર્નરોએ એમને મળેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રધાનમંડળની ભલામણો માનવાનો ઇનકાર કરી દીધો. આના પછી બિહારના પ્રીમિયર શ્રીકૃષ્ણ સિંહા અને યુક્ત પ્રાંતના પ્રીમિયર ગોવિંદ વલ્લભ પંતનાં પ્રધાનમંડળોએ રાજીનામાં આપી દીધાં. એક બાજુથી કોમવાદી વલણો અને બીજી બાજુ, સરકારોને કામ ન કરવા દેવાના વાઇસરૉયના ઇરાદાને કારણે સ્થિતિ બગડવા લાગી હતી.

હરિપુરાઅધિવેશન

કોંગ્રેસનું ૫૧મું અધિવેશન ૧૯૩૮ના ફેબ્રુઆરીની ૧૯મીએ સૂરત જિલ્લાના ગામ હરિપુરામાં બે લાખની જનમેદનીની હાજરીમાં મળ્યું. એ વર્ષે સુભાષબાબુ કોંગ્રેસના પ્રમુખ બન્યા. એમણે પ્રમુખ તરીકે આપેલા ભાષણમાં સ્વતંત્રતા પછી સત્તા સંભાળવા અને રાજકાજ ચલાવવા માટે કોંગ્રેસ સંપૂર્ણ તૈયાર હોવાનો સંકેત આપ્યો. એમણે કોંગ્રેસના આર્થિક કાર્યક્રમ, નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકાર, કોમી સમાનતા, વિદેશ નીતિ વગેરે ઘણા વિષયોની છણાવટ કરી. આફ્રિકાના દેશોમાં ચાલતા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામોને એમણે ટેકો આપ્યો અને પાડોશી દેશો સાથે મિત્રતા રાખવાની નીતિ જાહેર કરી. કોંગ્રેસની અંદર જ ડાબેરી અને જમણેરી જૂથો હોવાનો પણ એમણે સ્વીકાર કર્યો અને ખાસ કરીને ડાબેરીઓનો કોંગ્રેસના કાર્યક્રમોમાં સહકાર માગ્યો.

સુભાષબાબુએ રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડના ઍવૉર્ડમાં જાહેર કરાયેલી ફેડરેશનની યોજનાનો કોંગ્રેસ શા માટે વિરોધ કરે છે તે સમજાવતાં કહ્યું કે આપણે ફેડરેશનના સિદ્ધાંતથી વિરુદ્ધ નથી પણ ફેડરેશનની જે યોજના આપણી સમક્ષ આવી છે તેની વિરુદ્ધ છીએ. આ યોજનામાં દેશી રજવાડાંની વસ્તી ૨૪ ટકા હોવા છતાં નીચલા ગૃહમાં એમના માટે ૩૩ ટકા અને ઊપલા ગૃહમાં ૪૦ ટકા સીટો ફાળવવામાં આવી છે. અને આ સીટો રજવાડાંની પ્રજાને નહીં, શાસકોને મળશે. કોંગ્રેસ આ સ્વીકારવા તૈયાર નથી. ગાંધીજીએ બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં જ એવું સૂચવ્યું હતું કે ફેડરેશન બને તો એમાં રજવાડાંઓની જનતાને પણ પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ. જો કે, કોંગ્રેસે આ બાબતમાં એ વખતે કોઈ સ્પષ્ટ નીતિ નક્કી નહોતી કરી.

હરિપુરા અધિવેશનમાં કોંગ્રેસે રજવાડાંઓની પ્રજાની આકાંક્ષાઓને વાચા આપવાનો પણ નિર્ણય કર્યો. દેશી રજવાડાંઓમાં લોકોની તકલીફોનો ઉલ્લેખ કરતાં એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસ એમના માટે સીધું કંઈ કરી શકે તેમ નથી પરંતુ ત્યાંના લોકોએ જાતે સંગઠિત થઈને અન્યાયો સામે લડવું જોઈએ. તે પછી દેશનાં ઘણાં નાનાંમોટાં રાજ્યોમાં પ્રજાકીય આંદોલનો શરૂ થઈ ગયાં.

સુભાષબાબુએ હરિપુરા કોંગ્રેસના ડેલીગેટોને સંબોધતાં સંઘર્ષ માટે ખડે પગે તૈયાર હોય તેવા સ્વયંસેવકો તૈયાર કરવાની પણ જરૂર દેખાડી. એમણે કહ્યું કે આપણે આપણા કાર્યકરોના શિક્ષણ અને તાલીમની પણ વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ કે જેથી આપણને સારા રાજકીય નેતાઓ મળી શકે. આગળ જતાં, એમણે ભારતની બહાર જઈને આઝાદ હિન્દ ફોજ બનાવી, પણ એમના મગજમાં સંગઠિત દળ ઊભું કરવાનો વિચાર તો ઘણાં વર્ષોથી રહ્યો હશે.

કોંગ્રેસની બહાર રહીને ઇંડિયન નૅશનલ ટ્રેડ યુનિયન કોંગ્રેસ અને કિસાન સભા પ્રવૃત્તિઓ વધતી જાય છે એવું કહીને સુભાષબાબુએ મત વ્યક્ત કર્યો કે કોંગ્રેસે એમની સાથે સંપર્કો વધારવા જોઈએ. ઘણી વાર કિસાન સભાઓ કે ટ્રેડ યુનિયન અને કોંગ્રેસ વચ્ચે ટક્કરની સ્થિતિ ઊભી થતી. કોંગ્રેસ પ્રમુખે કહ્યું કે આપણે એમની સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ. આ વાતમાં જરા ઊંડે ઊતરવા જેવું છે.

કિસાનસભા

કિસાન સભાઓની પ્રવૃત્તિઓ આખા દેશમાં ફેલાયેલી હતી. આમાં બિહારના સહજાનંદ સ્વામીનો ફાળો મહત્ત્વનો રહ્યો. એમને ખેડુતોને હંમેશાં પોતાના હાથમાં ડંડો રાખવાની સલાહ આપી હતી. આને કારણે બિહારની કોંગ્રેસ સરકાર અને કિસાન સભા વચ્ચે ગંભીર મતભેદ ઊભા થયા હતા. સ્વામીજીએ કહ્યું કે ડંડો ખેડૂતનો સાથી છે અને એને છોડી ન શકાય. એમણે કહ્યું કે ડંડો ગાંધીજીના અહિંસાના સિદ્ધાંતમાં પણ આડે નથી આવતો. ‘હરિજન’ પત્રે આના જવાબમાં લખ્યું કે સ્વામીજી અહિંસાનો સિદ્ધાંતની ખોટી રજૂઆત કરે છે. ઑલ ઇંડિયા કિસાન સભાના પ્રમુખ પ્રોફેસર એન. જી. રંગાએ કહ્યું કે શીખો જેમ કિરપાણ ન છોડી શકે તેમ ખેડૂતો માટે ડંડો ન છોડી શકે. જયપ્રકાશ નારાયણ પણ ખેડૂતો અને ડંડાની તરફેણમાં બોલ્યા અને આ મુદ્દા પર વિવાદ થાય તો એમણે કોંગ્રેસ છોડી દેવાની તૈયારી દેખાડી. આ વિવાદનો લાભ લઈને અંગ્રેજ તરફી અખબારોએ કિસાન સભા અને કોંગ્રેસ વચ્ચેની ખાઈ વધારે પહોળી કરવાની કોશિશ પણ કરી.

હરિપુરામાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન ચાલતું હતું ત્યારે ઑલ ઇંડિયા કિસાન સભાની બેઠક મળી તેમાં કિસાનોને જમીનદારોની ચુંગાલમાંથી છોડાવવાની અને જમીન મહેસૂલની વસુલાત રોકી દેવાની માગણી કરવામાં આવી. એ પછી બંગાળના કોમિલ્લા (હવે બાંગ્લાદેશમાં) સહજાનંદ સ્વામીના પ્રમુખપદે કિસાન સભાનું ૧૫મું અધિવેશન મળ્યું, એને ભારે સફળતા મળી. એ વખતે મહાત્મા ગાંધી મુસ્લિમ લીગને મનાવવાના પ્રયત્ન કરતા હતા. કોમિલ્લાની સભામાં સ્વામી સહજાનંદે રીતસર દેખાડી આપ્યું કે કોંગ્રેસે સમાજના કયા વર્ગ સાથે વાતચીત કરવી જોઈએ.

સ્વામીજીએ કિસાન સભાના સ્વતંત્ર અસ્તિત્વની જોરદાર તરફેણ કરી અને કહ્યું કે જે કોંગ્રેસીઓ કહે છે કે આવું સ્વતંત્ર સંગઠન બનાવવું એ આપણી આઝાદીની લડાઈ માટે જોખમી છે, તે ખોટા છે. કિસાનો પોતે વર્ગના આધારે સંગઠિત થશે અને કોંગ્રેસ તેમ જ મજૂરો સાથે ઊભા રહેશે ત્યારે જ દેશને રાજકીય અને આર્થિક આઝાદી મળશે. એમને કિસાન સભાના મતનો પુનરુચ્ચાર કર્યો કે આર્થિક આઝાદી વિનાની રાજકીય આઝાદી મળે કે ન મળે, એમાં કંઈ ફેર નથી પડતો. ઉલ્ટું, નરી રાજકીય આઝાદી મળશે તો નુકસાન થશે – ગોરા સાહેબો જશે અને એની જગ્યાએ કાળા સાહેબો આવી જશે!

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual Register Jan-June-1938 Vol. I

ndia-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-6

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ : મુસ્લિમ લીગ અને હિન્દુ મહાસભાનાં અધિવેશનો

મુસ્લિમ લીગનું લખનઉ અધિવેશન

ચૂંટણીમાં સજ્જડ હાર ખાધા પછી મુસ્લિમ લીગ પોતાના ઘા પંપાળતી હતી. આ હાર પછી જિન્નાનું વલણ વધારે કડક બન્યું. ૧૯૩૬ના ઍપ્રિલમાં એ કહેતા કે કોંગ્રેસ મુસલમાનોને સાથે નહીં રાખે તો સફળ નહીં થાય. આપણે ૨૭મી ઑગસ્ટના પ્રકરણ ૧માં જોયું તેમ જિન્ના કહેતા હતા કે એમણે હિન્દુઓ સાથે કદમ મિલાવીને ચાલતાં પહેલાં મુસલમાનો માટે રક્ષણાત્મક જોગવાઈઓ કરવાની માગણી કરી તે ધાર્મિક કે કોમી કારણસર નહોતી. પરંતુ બહુમતી કોમને આ શરતો મંજૂર નહોતી. પરંતુ ઑક્ટોબર ૧૯૩૭માં લખનઉ અધિવેશનમાં જિન્નાની ભાષામાં થોડો ફેરફાર થયો. એ બેઠકમાં જિન્નાએ કોંગ્રેસને બદલે હિન્દુ કોમની વાત કરી! આમ કોંગ્રેસને કોરાણે મૂકીને બોલવાની શરૂઆત થઈ. એમણે ૧૯૩૫ના બંધારણ વિરુદ્ધ પગલાં લેવાની જરૂર પર ભાર મૂક્યો પણ કહ્યું કે સશસ્ત્ર બળવાની તો શક્યતા નથી, અસહકાર પણ નિષ્ફળ નીવડ્યો છે. હવે બંધારણીય માર્ગે જ પાર્લામેન્ટમાં અને બહાર પગલાં લેવાં જોઈએ, પણ એ કામ કોઈ એક કોમથી નહીં થાય, બધી કોમોએ સાથે મળીને કરવું જોઈએ. લખનઉમાં જિન્ના જખમી વાઘની જેમ બોલ્યા. એમણે આત્મનિરીક્ષણ ન કર્યું, મુસ્લિમ લીગનું સંસ્થાગત માળખું હતું જ નહીં એ વાતનો ઉલ્લેખ તો કર્યો પરંતુ પોતાની જ પીઠ થાબડી કે આ સંજોગોમાં પણ આપણે જે કરી દેખાડ્યું છે તે નિરાશ થવા જેવું નથી.

એમને મુખ્ય વાંધો એ હતો કે કોંગ્રેસ પૂર્ણ સ્વરાજની વાત કરતી હોવા છતાં ચૂંટણી લડી અને સત્તા સંભાળી. એમના જ શબ્દો જોઈએઃમુસ્લિમ લીગ હિન્દુસ્તાનમાં સંપૂર્ણ સ્વાધીન રાષ્ટ્રીય લોકશાહી સરકારની માગણી કરે છે. અજ્ઞાન અને નિરક્ષર જનતાને ભોળવવા માટે ઘણી વાતો થાય છેપૂર્ણ સ્વરાજ, સ્વાધીન સરકાર, સંપૂર્ણ આઝાદી, જવાબદાર સરકાર, સ્વતંત્રતાનું મૂળભૂત તત્ત્વ, ડોમિનિયન સ્ટેટસ. કેટલાક લોકો મુકમ્મલ આઝાદીની વાતો કરે છે, પણ હોઠે પૂર્ણ સ્વરાજ હોય અને હાથમાં ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ૧૯૩૫ હોય તેનો કંઈ અર્થ નથી! જે લોકો પૂર્ણ સ્વતંત્રતાની વાતો કરે છે તેઓ એમાં માનતા નથી.” જિન્નાએ કહ્યું કે કોંગ્રેસના હાલના નેતાઓ પાસેથી મુસલમાનો ન્યાયની આશા ન રાખી શકે.

એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસના રાજમાં હિન્દી રાષ્ટ્રભાષા બનશે, વંદે માતરમ રાષ્ટ્રગીત બનશે અને કોંગ્રેસના ધ્વજ સમક્ષ બધાએ નમવું પડશે. હજી તો એ બહુ નજીવી સત્તાની પાસે જ પહોંચ્યા છે ત્યાં તો બહુમતી કોમે દેખાડી દીધું છે કે હિન્દુસ્તાન હિન્દુઓ માટે છે; ફેર એટલો જ છે કે કોંગ્રેસ ‘રાષ્ટ્રવાદ’ના ઓઠા હેઠળ છુપાય છે અને હિન્દુ મહાસભા ખુલ્લેઆમ બોલે છે. કોંગ્રેસની આજની નીતિઓનું પરિણામ એ આવશે કે સમાજમાં વર્ગો વચ્ચે વેરઝેર વધશે, કોમી હુલ્લડો થશે અને એને પરિણામે દેશ પર સામ્રાજ્યવાદીઓની પકડ મજબૂત બનશે.

જિન્નાએ અંગ્રેજી હકુમતની પણ ટીકા કરી કે એ લઘુમતીઓનું રક્ષણ કરવામાં નિષ્ફળ ગઈ છે. કોંગ્રેસ તરફ ઢળતા મુસલમાનો માટે આકરા શબ્દો વાપરતાં એમણે કહ્યું કે એ લોકો આત્મવિશ્વાસ ખોઈ બેઠા છે. એમણે મુસલમાનોને વિચાર કરવા અને પોતાનું ભાવિ જાતે નક્કી કરવાનું એલાન કર્યું.

શિયાઓ કોંગ્રેસ સાથે

પરંતુ શિયાઓ મુસ્લિમ લીગ સાથે નહોતા. પહેલા પ્રકરણમાં આપણે જોયું કે મુસ્લિમ લીગના અધિવેશનમાં ઔધના ભૂતપૂર્વ

ચીફ જસ્ટિસ સૈયદ વઝીર હસન પ્રમુખપદે હતા. એમણે પોતાના ભાષણમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા અને કોંગ્રેસ સાથે મળીને કામ કરવાની પણ હિમાયત કરી હતી. તે પછી મુસ્લિમ લીગે એમને બરતરફ કર્યા હતા. એમણે બંગાળમાં મુસ્લિમ લીગની કૉન્ફરન્સમાં પણ આ જ વાત ફરી કહી અને તે પછી શિયાઓની પોલિટિકલ કૉન્ફરન્સમાં એમણે શિયાઓને કોંગ્રેસમાં જોડાઈ જવાની અપીલ કરી. એમણે કહ્યું કે લઘુમતીઓનો કોઈ સવાલ છે, એ વાતનો જ હું સ્વીકાર કરતો નથી. એ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદીઓએ દેશમાં રાષ્ટ્રવાદી ભાવના ન ફેલાય તે માટે ઊભો કર્યો છે. રાષ્ટ્રવાદના માર્ગમાં હિન્દુ કોમવાદીઓ અને મુસ્લિમ કોમવાદીઓ આડખીલી બન્યા છે. વઝીર હસને કહ્યું કે જો આપણામાં રાષ્ટ્રવાદનો આછોપાતળો પણ ધબકાર હોય તો આપણે રાષ્ટ્રવાદને કોમવાદમાં અને કોમવાદને ઝનૂનવાદમાં ફેરવાતો ન જોઈ શકીએ. એમણે મુસલમાનોને કોંગ્રેસમાં જોડાઈ જવા અપીલ કરી.

એમણે કહ્યું કે કોમી ઍવૉર્ડ વિશે કોંગ્રેસનું વલણ બહુ સ્પષ્ટ હતું અને કોંગ્રેસે ઘણા પ્રાંતોમાં સરકારો બનાવી છે. પણ જે પ્રાંતોમાં મુસલમાનોની બહુમતી છે ત્યાં પણ મુસ્લિમ લીગનું કોઈ સ્થાન નથી. શિયા કૉન્ફરન્સે એક ઠરાવ દ્વારા કોમી મતદાર મંડળો રદ કરવાની પણ માગણી કરી.

આમ મુસલમાનોમાં શિયા-સુન્ની ઝઘડા તો સદીઓથી ચાલે છે તેને હવે રાજકીય રંગ પણ મળ્યો.

હિન્દુ મહાસભાનું અધિવેશન

એ જ વર્ષના ડિસેમ્બરની ૩૦મીએ અમદાવાદમાં હિન્દુ મહાસભાનું ૧૯મું અધિવેશન મળ્યું. વિનાયક દામોદર સાવરકરને એ અધિવેશનમાં હિન્દુ મહાસભાના અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા. અધિવેશનમાં જે ઠરાવો પસાર થયા તે મુખ્યત્વે હિન્દુ-મુસ્લિમ સંબંધોને લગતા હતા, માત્ર એક ઠરાવ ફેડરેશનને લગતો હતો. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ ફેડરેશનનો વિરોધ કરતાં હતાં પણ હિન્દુ મહાસભાએ વહેલામાં વહેલી તકે ફેડરેશન બનાવવાનો આગ્રહ કર્યો. બીજી બાજુ, સૌ કોમોને મંદિર પ્રવેશની છૂટ આપવા વિશેના ઠરાવનો સનાતનીઓએ વિરોધ કર્યો.

પ્રમુખ તરીકે બોલતાં સાવરકરે કહ્યું કે ભારત આજે એકરૂપ અને એકરંગી દેશ છે એમ માની શકાય, ઉલ્ટું, એમાં મુખ્યત્વે બે રાષ્ટ્રો છેહિન્દુઓ અને મુસલમાનો સ્થિતિ ઘણા દેશોમાં છે અને ભારતીય રાષ્ટ્રમાં આપણે બહુ બહુ તો એટલું કરી શકીએ કે આપણે પ્રતિનિધિત્વમાં કોઈની ખાસ તરફેણ કરીએ અને કોઈની વફાદારી ખરીદવા વધારે કિંમત ચુકવીએ. સૌને માટે સમાન ભારતીય રાજ્યની સ્થાપના માટે હિન્દુઓ એક રાષ્ટ્ર તરીકે પોતાની ફરજ બજાવવા તૈયાર છે. આપણે લઘુમતીઓને એમના ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને ભાષાના રક્ષણની બાંયધરી આપશું પણ હિન્દુઓની સમાન સ્વતંત્રતા પરના એમના હુમલાને સાંખી નહીં લઈએ.”

સાવરકરે કહ્યું કે “દેશમાં બે પરસ્પર વિરોધી રાષ્ટ્રો સાથે રહે છે. કેટલાક બાલિશ નેતાઓ એમ માને છે કે ભારત ખરેખર સુસંવાદી દેશ બની ગયો છે, અથવા તો માત્ર ઇચ્છવાને કારણે સુસંવાદી બની જશે. પરંતુ નક્કર હકીકત છે કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે સદીઓથી સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને રાષ્ટ્રીય વૈમનસ્ય ચાલ્યું આવે છે. એનો વખત આવે ત્યારે એનો હલ કરજો પણ વૈમનસ્ય છે વાત માનવાથી દૂર નહીં થાય.”

આપણા એકતાપ્રેમીઓ ક્યારે સમજશે કે મુસલમાનોનો વાંધો એક શબ્દ અહીં કે એક ગીત ત્યાં, નથી. ‘હિન્દુસ્થાનની એકતા માટે આવાં તો ડઝન ગીતો કે સેંકડો શબ્દોને આપણે પડતાં મૂકી શકીએ છીએ પણ એના પછી ખરી એકતા થવી જોઈએજે દિવસે આપણે મુસલમાનોને એવું સમજવા દીધું કે લોકો હિન્દુઓ પર ઉપકાર નહીં કરે તો સ્વરાજ હાંસલ નહીં કરી શકાય, તે દિવસે આપણે માનભર્યું સમાધાન કરવાની તક ખોઈ બેઠા. દેશની જબ્બર બહુમતી જ્યારે લઘુમતી સામે ઘૂંટણિયે પડે, એની મદદ માટે કાકલૂદીઓ કરે અને એને ખાતરીઓ આપે કે તમારા વિના અમે મરી જઈશું ત્યારે લઘુમતી પોતાનો સહકાર ઊંચામાં ઊંચી કિંમતે વેચે તો નવાઈ ગણાય….”

સાવરકરે કહ્યું કેતમે સાથે આવો તો તમારી સાથે મળીને, આવો તો તમારા વિના, તમે સામી બાજુ હશો તો તમારા વિરોધ છતાં હિન્દુઓ પોતાની રાષ્ટ્રીય આઝાદી માટે સંઘર્ષ કરતા રહેશે.”

બે રાષ્ટ્રનો સિદ્ધાંત

સાવરકર બે રાષ્ટ્રો વચ્ચે સત્તાના વિભાજનની વાત નથી કરતા. એમનો ખ્યાલ એવો છે કે હિન્દુઓની સર્વોપરિતા હોવી જોઈએ. પરંતુ એનું કારણ એમણે એ આપ્યું કે હિન્દુ અને મુસલમાન બે રાષ્ટ્ર છે. આ વાત સૌ પહેલાં હિન્દુ મહાસભાના મંચ પરથી સાવરકરે કહી. જિન્નાની વ્યૂહરચનામાં હજી બે રાષ્ટ્ર નહોતાં આવ્યાં. સાવરકરે ભલે ‘રાષ્ટ્ર’ શબ્દ સૌથી પહેલાં વાપર્યો પણ એનું ખરું મહત્ત્વ જિન્ના સમજ્યા. આના માટે આપણે થોડા પાછળ જઈએ.

બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં મુસલમાન પ્રતિનિધિઓ પોતાને ‘લઘુમતી’ તરીકે ઓળખાવતા હતા. હિન્દુ મહાસભાના પ્રતિનિધિ ડૉ. મુંજે પણ હિન્દુઓના હકોનો બચાવ કરતી વખતે ‘બહુમતી’ તરીકે બોલતા હતા અને ગાંધીજીની ઘણી દલીલો સાથે સંમત થતા હતા. અલગ મતદાર મંડળોની માગણીનો આધાર પણ ‘લઘુમતી’નો દરજ્જો જ હતો અને બ્રિટનની સરકાર લઘુમતીઓના રક્ષણનો ડોળ કરીને કોંગ્રેસને નબળી પાડવા માગતી હતી..

પરંતુ ‘લઘુમતી’ કહેવાથી મુસલમાનો કાયમ માટે લઘુમતી તરીકે માત્ર સત્તામાં એક નિયત પ્રમાણમાં ભાગીદારીની માગણી કરી શકે. પરંતુ જો મુસલમાનોને અલગ ‘રાષ્ટ્ર’ ગણાવાય તો બે રાષ્ટ્રના કદનો સવાલ ન રહે. નાનાં કે મોટાં, બધાં રાષ્ટ્રોનો દરજ્જો સમાન ગણાય. આમ સત્તામાં ભાગીદારી વસ્તીના પ્રમાણમાં કરવાનું જરૂરી નથી રહેતું; બે બરાબર રાષ્ટ્રો વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી પણ સમાન ભાગે જ થવી જોઈએ. આજે પણ દુનિયામાં ભારતથી અનેક દેશો કદમાં નાના છે પણ સાર્વભૌમત્વની દૃષ્ટિએ બધાં રાષ્ટ્રો સમાન જ છે!

અલગ મતદાર મંડળો હોવા છતાં પણ મુસ્લિમ લીગને જે લપડાક લાગી તે ઝીરવવાનું અઘરું હતું. આથી જિન્નાએ નવો રસ્તો લેવો જ પડે તેમ હતું. જો કે, મુસ્લિમ લીગ ‘લઘુમતી’ શબ્દ સાથે પણ મુસલમાનો અલગ રાષ્ટ્ર છે એવો જ સંકેત આપતી હતી. સાવરકર પોતાના વિચારમાં આગળ વધ્યા અને ૧૯૩૮માં એમણે નાગપુરમાં હિન્દુ મહાસભાના અધિવેશનમાં કહ્યું કે આ બાબતમાં “મારો જિન્ના સાથે કોઈ ઝઘડો નથી!” જિન્નાએ ‘લઘુમતી’ શબ્દને ‘રાષ્ટ્ર’માં ફેરવી નાખીને પોતાનો આખો વ્યૂહ જ બદલી નાખ્યો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register July-Dec. Vol II, 1937

https://www.firstpost.com/india/vd-savarkar-was-no-proponent-of-two-nation-theory-his-writings-on-hindu-muslim-relations-only-constitute-statement-of-fact-7770871.html (સમગ્ર સાવરકર વાઙ્મય ગ્રંથ ૬ના આધારે).

%d bloggers like this: