Best Urdu stories from Pakistan

પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં:

બૈન

                                                                                        

-અહમદ નસીમ ક઼ાસમી

લેખકનો પરિચયઃ જન્મ ૧૯૧૬, ગામ ઈગા પશ્ચિમ પંજાબ.  ૧૬ વાર્તાસંગ્રહો, ૮ કાવ્ય સંગ્રહો અને ૨ સમીક્ષા વિષયક પુસ્તકો. મે,૧૯૫૧માં એમને પાકિસ્તાનના સેફ્ટી ઍક્ટ હેઠળ છ મહિના જેલમાં રહેવું પડ્યું.  ભાગલા પહેલાં અને પછી એમણે કેટલાંય સાહિત્યિક મૅગેઝિનોમાં જવાબદારીભર્યાં પદો સંભાળ્યાં.  ૨૦૦૬માં એમનું મૃત્યુ થઈ ગયું.

૦-૦-૦

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક – સાક્ષી પ્રકાશન,એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

‘પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

સંપાદકઃ નંદકિશોર વિક્રમ

પ્રકાશનઃ ૨૦૦૯ (c) પ્રકાશક

૦-૦-૦

બૈન (વચ્ચે)

-અહમદ નસીમ ક઼ાસમી

સોળ વર્ષ પહેલાં તું મારા ખોળામાં આવી ત્યારે, મોસમ, બસ, કંઈક આવી જ હતી. ફૂલો આ જ રીતે ખીલેલાં હતાં, ખિસકોલીઓ ઝાડાના થડ પર દોડતી છેક ટોચ સુધી પહોંચી જતી હતી અને હવા તો એવી હતી કે એમ જ લાગતું કે સદીઓથી બંધ સૂકાં કમાડોના મિજાગરાઓમાંથી પણ કૂંપળો ફૂટી નીકળશે. તું મારા ખોળે ઝૂલવા લાગી ત્યારે દીવાના અલપઝલપ અજવાળામાં ઊંઘતો ઓરડો ચમકવા લાગ્યો હતો અને દાઈએ તો કહ્યું હતું કે “હાય અલ્લાહ, આ છોકરીના તો અંગેઅંગમાં આગિયા ટાંક્યા છે !”

તે પછીની રાતે તારા અબ્બાએ તકનો લાભ લઈને તને જોઈ ત્યારે એ બહુ ઉદાસ થઈ ગયો હતો. મેં કહ્યું, “તું જ કહેતો હતો ને, કે દીકરો કે દીકરી, બધાં ખ઼ુદાની દેન છે. તો હવે મોઢું કેમ પડી ગયું છે?” અને એને કહ્યું હતું, “તને નહીં સમજાય ભોટડી. તું મા છે ને, તને કેમ સમજાય કે ખુદા આવી રૂપકડી દીકરી તો માત્ર એવા લોકોને જ આપે છે, જેનાથી એ નારાજ હોય.” એ વખતે મને થયું હતું કે તારા અબ્બાની આંખો એની ખોપરીમાંથી કાઢીને બદામની જેમ તોડી નાખું, કારણ કે એ તારી સામે એવી રીતે જોતો હતો, જાણે પંખી સાપને જોતું હોય. એ તારું રૂપ જોઈને ડરી ગયો હતો. પછી એણે પોતાની ઉંમરનાં સોળ-સત્તર વર્ષ આમ બીતાં બીતાં જ વિતાવી દીધાં. એ તો અત્યારે પણ બહાર ગલીમાં સાદડી પર લોકોથી ઘેરાયેલો એવો જ ભયભીત બેઠો છે,અને આસમાનને તાક્યા કરે છે, જાણે ત્યાંથી કોઈ આવવાનું હોય.

મારી મીઠડી. તું મારા પર તો નહોતી ગઈ. હું તો ગામની એક સામાન્ય છોકરી હતી. મારાં તો નેણ-નાક સીધાંસાદાં છે. હા, તું તો તારા બાપ પર ગઈ હતી. એ ફૂટડો હતો. હજીયે છે, પણ હવે એના વાન પર સોળ-સત્તર વર્ષની ધૂળ ચડી ગઈ છે. એની બદામી આંખો, ચહેરા અને મૂંછોમાં સોના જેવી ચમક, પણ તું આવી તે પછી મેં એના મોતી જેવા દાંત બહુ જોયા નથી. ફૂલની પાંખડી જેવા એના હોઠ પણ એવા સખત બંધ રહ્યા છે કે જાણે ઊઘડે તો કંઈક થઈ જવાનું હોય.

હજી થોડી વાર પહેલાં જ એ અંદર આવ્યો હતો અને તારી સામે જોયું તે વખતે મને લાગ્યું કે કોઈ આલીશાન મહેલ પાયામાંથી જ મારી નજર સામે કડડભૂસ થાય છે. એ ત્યાં ઊભા ઊભા જ બુઢ્ઢો થઈ ગયો. એ પાછો જતો હતો ત્યારે મને લાગ્યું કે ગલી સુધી જતાં પહેલાં જ એ ઢગલો થઈને પડી જશે. એકઠા થતા માણસો સામે એ એવી રીતે જૂએ છે, જાણે બધાએ એને ચોરી કરતાં પકડી લીધો હોય.

તું ત્રણ-ચાર વર્ષની થઈ અને દોડભાગ કરતી હતી ત્યારે લોકો જોતા રહી જતા કે માટીના બનેલા માનસની ઓલાદ આવી સુંદર હોય ખરી? એક વાર તું પડી ગઈ ત્યારે હું તો રોતાં રોતાં બેહાલ થઈ ગઈ પણ તારા અબ્બાએ કહ્યું કે ખ઼ુદા જે કરે છે તે સારા માટે. રાનો બિટિયાને માથે ડાઘતો પડ્યો. અને ડાઘ પણ કેવો? નવા ચાંદ જેવો. એ લાલ-લાલ ડાઘ આજે પીળો દેખાય છે.

પછી તું પાંચ વર્ષની થઈ ત્યારે મેં તને બીબીજીને ઘરે કુરાન પાઠ શીખવા મોકલી. અમને તો ત્યારે જ ખબર પડી કે તારો અવાજ પણ તારી ખૂબસૂરતી જેવો જ મધુર હતો. જાણે રૂપાની ઘંટડી વાગતી. પછી તો એવું થયું કે તું પહેલાં એક આયત વાંચે અને પાછળ બીજી છોકરીઓ ઝીલે. તું ઘરમાં એકલે તિલાવત કરતી ત્યારે ગલીમાં આવતાજતા લોકોના પગ આગળ જવાનો ઇનકાર કરી દેતા. એક વાર મઝાર સાઈં દૂલ્હે શાહના મુજાવર સાઈં હઝરત શાહ અહીંથી પસાર થયા તો તારો અવાજ સાંભળીને બોલ્યા હતાઃ “ આ કોણ છોકરી છે?…એના અવાજમાં તો અમને ફરિશ્તાઓની પાંખોનો ફડફડાટ સંભળાય છે.” તને આ ખબર પડી તો તું તો રોવા લાગી હતી.

પછી તો સ્ત્રીઓ પાણી ભરેલાં વાસણો લાવતી અને તું તિલાવત પૂરી કરી લે તેની રાહ જોતી. તું બહાર આવીને “બરકત શાહ દૂલ્હે શાહ જી…” કહીને એ વાસણોને ફૂંક મારતી. સ્ત્રીઓ એ પાણી ઘરે લઈ જઈને માંદાઓને પીવડાવતી અને એ સાજા થઈ જતા. નમાઝ ન પઢનારા નમાઝી બની જતા.

ખુદા અને રસૂલ (મહંમદ પયગંબર)ના નામ પછી તું સાઈં દૂલ્હે શાહજીનું નામ જપતી રહેતી, એટલે જ તારા અબ્બા એક વાર તને સાઈં દૂલ્હેજી શાહની મઝાર પર સલામ માટે લઈ ગયા હતા. તેં કુરાનશરીફની તિલાવત તો એટલી બધી કરી છે કે આજે ચારે બાજુ સન્નાટો છે, માત્ર ડૂસકાં સંભળાય છે ત્યારે પણ તારી આસાપાસ તારા જ અવાજમાં હું કુરાન શરીફની આયતો સાંભળી શકું છું, મારા દૂધના સોગંદ, એ અવાજ તારો જ છે.

એક દિવસ તારા ચાચા દીન મુહમ્મદની બીવી પોતાના દીકરા માટે તારું માગું લઈને આવી ત્યારે મને ખ્યાલ આવ્યો કે તું તો હવે પરણવાની ઉંમરે પહોંચી. દીકરીઓ ચુન્નીથી માથું ઢાંકતી થઈ જાય કે માઓ સમજી લે કે હવે એનો જવાનો સમય આવ્યો છે. હું તો સમજી જ નહોતી શકી, પણ તારા અબ્બાને તો ખબર હતી. એણે કહ્યું કે, “બસ, મને છોકરીની બીક લાગે છે. એની સાથે તો વાત કર. છોકરીએ તો બધું મૌલાના રસ્તે છોડી દીધું છે.”

મને પણ પહેલી જ વાર તારાથી ડર લાગ્યો. તને માગાની વાત કારું, ને તને ગુસ્સો આવી જાય તો? પણ એ જ સાંજે સાઈં હઝરત શાહનો એક સેવક આવ્યો અને કહ્યું કે કાલથી સાઈં દૂલ્હે શાહજીનો ઉર્સ શરૂ થાય છે, એ ત્રણ દિવસ ચાલશે. સાઈં હઝરત શાહને દૂલ્હે શાહજીએ સપનામાં આવીને ફરમાવ્યું છે કે મારી ચેલી રાનોને બોલાવો અને મઝાર પર કુરાનશરીફની તિલાવત કરાવો, નહીંતર હું બધું ભસમ કરી નાખીશ. અને બેટી તને તો ખબર છે, સાઈં દૂલ્હે શાહજીના જલાલ (તેજ, ક્રોધ)ની. જિંદગીમાં જેણે પણ એમની વિરુદ્ધ વાત કરી એના સામે એમણે એક નજર નાખી ને એને રાખ કરી નાખ્યો. એમની દરગાહમાં કે આસપાસ કંઈ ખરાબ કામ થાય તો એમની મઝાર માથા તરફથી ખૂલી જાય છે, એમાંથી એમનો હાથ બહાર આવે છે અને ખરાબ કામ કરનારો ગમે ત્યાં હોય, ત્યાંથી ખેંચાઈને અંદર સમાઈ જાય છે. મઝાર શરીફની દીવાલો ફરી એવી જોડાઈ જાય છે, જાણે કદી ખૂલી જ ન હોય.

દૂલ્હેજી શાહનો હુકમ થયો પછી શું? બીજે દિવસે આપણે ત્રણેય જણ ઊંટ પર નીકળ્યાં. તેં તિલાવત શરૂ કરી અને, સાચું કહું, આજુબાજુથી માણસો ખેંચાઈ આવ્યા. તારા અબ્બાએ ઉપર જોયું તો પક્ષીઓ ભેગાં થઈ ગયાં હતાં અબ્બાએ કહ્યું આ નૂરાની (તેજોમય) પંખી આપણે ત્યાં તો જોયાં જ નથી. એ તો ફરિશ્તા જ હશે. કોઈ તો એવાં હતાં કે જાણે નાનાં ભૂલકાંઓને પાંખો ન આવી હોય ! બધાં તારા મોંએ કુરાનની તિલાવત સાંભળવા આવ્યા હતાં.

મઝારે પહોંચ્યાં ત્યારે તું તો ભૂલી જ ગઈ કે તારાં માબાપ પણ તારી સાથે જ છે. જાણે સાઈંદૂલ્હે શાહજી તને આંગળી પકડીને મઝાર તરફ ખેંચી જતા હોય. અમે પણ મઝાર શરીફને વાંદીને આંખને સ્પર્શ કર્યો. પછી હઝરત શાહની સેવામાં હાજર થયાં. અંદર જઈને એમની બીવીઓને મળ્યાં. હઝરત શાહે કહ્યું કે સાઈંજીએ તમારી બેટીને પોતાનાં ચરણોમાં બેસાડીને તમારા બધા અપરાધ માફ કર્યા છે. અમે તને હઝરત શાહની હિફાઝત (સંરક્ષણ)માં છોડીને પાછાં ફર્યાં.

ઉર્સ પછી અમે તને લેવા મઝાર શરીફ પર પહોંચ્યાં ત્યારે પણ તું ત્યાં જ મઝાર પાસે બેઠેલી મળી. પણ એ તું જ હતી? તારી આંખો ફાટેલી, વાળ વીખરાયેલા, માથેથી ચાદર સરકી ગઈ હતી અને તને અબ્બાને જોઈને પણ માથું ઢાંકવાનું યાદ ન આવ્યું. શરીર આખું ધૂળમાટીથી ખરડાયેલું હતું. અમને જોતાંવેંત તેં ચીસ પાડીઃ “ હટી જાઓ બાબા… અમ્મા મારી પાસે ન આવજો. હું ક્યાંય નહીં જાઉં. શાહજીની મઝાર ખુલશે અને પાક હાથ બહાર આવશે તે પછી જ હું તમારી પાસે આવીશ. ત્યાં સુધી હું મરી ગઈ છું” અને પછી તું ચોધાર આંસુએ રોવા લાગી હતી.

ઘણા માણસ એકઠા થઈ હતા. એમણે કહ્યું કે મઝાર પાસે જ રહી છે એટલે એને અસર થઈ ગઈ છે. તારા અબ્બાએ કહ્યું, “ રાતદિવસ તિલાવત કરનારી છોકરી પર અસર કેમ થાય? અસર થઈ તો સાઈં હઝરત શાહ ક્યાં છે?”

અમે હઝરત શાહને મળવા ગયાં તો ખાદિમો (સેવકો)એ કહ્યું, એ તો ઉર્સ પછી કોઈને મળતા નથી. દિવસો સુધી એક કમરામાં બેઠા વજીફા (જપ) પઢતા રહે છે. અમે એમની બીવીઓને મળવાનું કહ્યું તો ખાદિમોએ અમને રોકી લીધાં કે રાનોની હાલતથી એમને બહુ દુઃખ થયું છે, હવે વધારે દુઃખી કરશો તો એ પાપ છે.

અમે બન્ને લાચાર થઈને રોતાં બેઠાં હતાં ત્યાં હઝરત શાહનો એક ખાદિમ આવ્યો. એણે કહ્યું કે રાનો ઓચીંતી જિન્નના કબજામાં આવી ગઈ છે. એને છોડાવવા માટે સાઈંજી ખાસ વજીફા ફરમાવે છે. જિન્ન ઊતરી જશે તે પછી તમારી દીકરીને સુખરૂપ ઘરે પહોંચાડી જશું. ત્યાં સુધી એને અહીં જ રહેવા દો.

ત્યાં તો તારો આવાજ આવ્યોઃ “હવે તમે લોકો જાઓ.” તારી આંખોમાં સરોવર છલકાતું હતું. “બાબા, અમ્મા, મઝાર શરીફ જરૂર ખુલશે, મુબારક હાથ બહાર આવશે, ફેંસલો જરૂર થશે…” કહીને તું ફરી મઝાર શરીફ તરફ ચાલી ગઈ હતી. તારી ચાલ દોરથી કપાયેલા પતંગ જેવી હતી.

હવે તો તું અમને ઓળખતી પણ નહોતી. તારા હોઠ હજી પણ તિલાવત કરતા હતા. અમે ફરી હઝરત શાહ પાસે દોડ્યાં. અરજ કરી કે જિન્ન, ભૂત તો કુરાન પઢનારાની પાસે પણ ફટકી ન શકે, તો આ જિન્ન તો તમારી દરગાહના જ છે. એક વાર હુકમ કરશો તો ઊતરી જશે. પણ એમણે કહ્યું કે કોઈ કાફર જિન્ન સવાર થયો છે એ મારા કબજામાં નથી. તમે ઘરે જાઓ, હું વજીફા પઢતો રહીશ.

અમે ભાંગ્યે હૈયે પાછાં ફરતાં હતાં ત્યારે એક બૂઢ્ઢી ખદિમાએ અમને કહ્યું કે ઉર્સના ત્રીજા દિવસે હઝરત શાહ મઝાર પર આવ્યા હતા પણ એમને જોઈને તમારી દીકરીએ મઝાર પરના ગોળ ગોળ પથ્થર થેલીમાં ભરી લીધા હતા, હઝરત શાહને જોતાંવેંત જ એ બરાડી ઊઠી હતી કે મુબારક હાથ તો નીકળતો નીકળશે પણ એક ડ્ગલું પણ આગળ વધીશ તો સાઈંજીના આ પથ્થરોથી તને ખતમ કરી દઈશ. ખાદિમ તમારી બેટીને મારવા દોડ્યા તો હઝરત શાહે એમને રોકી લીધા કે આ છોકરી નથી બોલતી, કાફર જિન્ન બોલે છે. જ્યાં સુધી એ હટે નહીમ ત્યાં સુધી અમારું કે અમારાં ઘરનાં કોઈનું અહીં આવવાનું બરાબર નથી, કોને ખબર, જિન્ન શું કરી નાખે…

રાતે એક ખાદિમ આવ્યો અને કહ્યું કે તમારી દીકરી તમને બોલાવે છે. તું મઝાર શરીફ પાસે પડી હતી, તારો અવાજ બહુ નબળો પડી ગયો હતો. તેં કહ્યું, “કોણ જાણે, મઝાર કેમ ન ખૂલી? પણ ફેંસલો તો થઈ ગયો. હું જ ગુનેગાર છું. બસ, હવે કયામતને દિવસે ખુદા સમક્ષ હાજર થશું…” તું બોલતી બંધ થઈ ગઈ. એ વખતથી તું હજી પણ કંઈ બોલી નથી.

પછી તો તને ઘરે લઈ આવ્યાં. સવારે જ હઝરત શાહનો ખાદિમ કાફન આપી ગયો. તારા પરથી ઊતરેલો જિન્ન તારા અબ્બા પર ચડી ગયો. એણે કફન હાથમાં લઈને તને ગુસ્લ (સ્નાન) આપવા માટે પાણી ગરમ થતું હતું એ ચૂલામાં જોંસી દીધું.

કલેજાના ટુકડા જેવી મારી મીઠડી, જો તો ખરી, ફૂલો કેવાં મહેકે છે. ખિસકોલીઓ ઝાડ પર દોડતી છેક ટોચ સુધી પહોંચી જાય છે. હવા પણ એવી છે કે સદીઓનાં સૂકાં કમાડોના મિજાગરાઓમાંથી કૂંપળો ફૂટી નીકળશે એમ લાગે છે. આમ છતાં ચારે બાજુ તારા અવાજમાં તિલાવત ગૂંજે છે અને હઝરત શાહે મોકલેલા કફનના બળવાની ગંધ હવામાં ભરાઈ ગઈ છે. મારી અંદર પણ તારા જનમ વખતે જેટલી વેદના હતી તે ફરી ઊભરાવા લાગી છે.

(ગુજરાતીમાં સંક્ષિપ્ત અનુવાદ)

+_+_+_+_+_

 

 

 

 

 

http://webgurjari.in/2015/04/26/all-time-best-short-urdu-stories-from-pakistan_5/

Jalianwalla Bagh

જલિયાંવાલા બાગનો હત્યાકાંડ

૧૩મી ઍપ્રિલ હજી હમણાં જ ગઈ. ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસનો આ કાળો દિવસ છે. , એ દિવસે પંજાબમાં અમૃતસરમાં આવેલા જલિયાંવાલા બાગમાં ‘બૈસાખી’ (વૈશાખ પૂર્ણિમા) નિમિત્તે એકત્ર થયેલા નિઃશસ્ત્ર લોકો પર જનરલ રેજિનાલ્ડ ડાયરે બેફામ ગોળીબાર કરીને ઓછામાં ઓછી એક હજાર લાશ ઢાળી દીધી. કેટલાંયે બાળકો અને સ્ત્રીઓના જાન ગયા. સ્ત્રીઓએ ગોળીઓના ભયથી કૂવામાં કૂદીને પ્રાણનું બલિદાન આપ્યું.

જલિયાંવાલા બાગ઼

The memorial, Jallianwala Bagh Memorial, Punjab

આપણા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં આ સ્થળ એક સીમાચિહ્ન છે. એ વખતના અગ્રગણ્ય બ્રિટિશ રાજકારણીઓ અને ઇતિહાસકારોના મત પ્રમાણે આ સ્થળ બ્રિટનની હકુમતના ભાવિમાં નવો વળાંક લાવ્યું અને અંતે બ્રિટને ગાંસડાંપોટલાં બાંધીને જવું પડ્યું. મહારાજા રણજીત સિંહના એક તાબેદાર હિંમત સિંહની આ જમીન હતી. એનું મૂળ ગામ ‘જલ્લે’ હોવાથી એ પરિવાર ‘જલ્લેવાલે’ તરીકે ઓળખાતો હતો. ‘જલ્લેવાલા’ પરથી આ સ્થળને જલિયાંવાલા બાગ઼ નામ મળ્યું, કારણ કે મૂળ તો આ જગ્યાએ એક બાગ઼ હતો પરંતુ પછી એ ઉજ્જડ, સાંકડો, વાંકોચૂંકો જમીનનો ટુકડો બની ગયો હતો અને લોકો સારા પ્રસંગોએ ત્યાં એકઠા થતા.

આંદોલનોનો કાળ

વાતાવરણમાં ઊકળાટ તો આ ઘટનાના થોડા દિવસ પહેલાંથી જ હતો.

પહેલા વિશ્વયુદ્ધનો અંત આવ્યો હતો, પણ તે પહેલાં ૧૯૧૪માં ગદર પાર્ટીના બળવાની ઘટનાઓ બની હતી. ૧૮૫૭ પછી ગદર (વિદ્રોહ) પાર્ટીએ ભારતને શસ્ત્રોના બળે મુક્ત કરાવવા માટે જીવસટોસટનો, પણ નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો હતો.(અહીં વાંચો). આથી પંજાબ પ્રાંતની સરકાર બહુ સાવધ હતી. ખરું કહો તો, બદલો લેવા માટે એના હાથ સળવળતા હતા.

૧૯૧૬ના ડિસેમ્બરમાં લખનઉમાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં એક ઠરાવ પસાર કરીને કોંગ્રેસે બ્રિટિશ સરકારને કહ્યું કે હિંદને વહેલી તકે સેલ્ફ-ગવર્નમેન્ટ બનાવવાનો હક આપવાનું એનું લક્ષ્ય અને ઇરાદો છે, એવું જાહેર કરો. પહેલા વિશ્વયુદ્ધમાં હિંદુસ્તાને બ્રિટનને ભારે મદદ કરી હતી. ખરેખર તો બ્રિટન હિંદુસ્તાનના સૈનિકોની તાકાત પર જ લડાઈમાં ઊતર્યું હતું. આથી હવે અંગ્રેજો કંઈક સમજશે એવી આશા પણ હતી.

૧૯૧૮માં હિંદ માટેના મંત્રી મોન્ટૅગ્યૂ અને વાઇસરૉય લોર્ડ ચેમ્સફૉર્ડના સંયુક્ત નામ મોન્ટફર્ડ સુધારા દ્વારા બ્રિટને સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ બનાવવાની છૂટ આપી. આમ હિંદુસ્તાનના નેતાઓને આશા હતી, અને મોન્ટૅગ્યૂએ નિવેદન પણ કર્યું હતું તે પ્રમાણે, સરકાર હિંદીઓના હાથમાં અમુક સત્તાઓ આપવા તૈયાર થઈ છે.

પરંતુ, બે મોટા પ્રાંતો, બંગાળ અને પંજાબમાં ક્રાન્તિકારી પ્રવૃત્તિઓનું જોર હતું. તેમાં પણ ૧૯૧૫માં પંજાબમાં ગદર પાર્ટીના સત્તા હાથમાં લેવાના પ્રયાસો પછી એમની સામે લાહોર કાવતરા કેસ ચાલતો હતો. પંજાબના ગવર્નર સર માઇકલ ઑ’ડ્વાયરને સ્થિતિ કાબુમાં નહીં રહે એવી બીક હતી, હિંદ સરકારે પણ ક્રાન્તિકારી હિલચાલોને કાબુમાં લેવા માટે કાયદો બનાવ્યો જે રૉલેટ ઍક્ટ તરીકે ઓળખાય છે. પંજાબ અને બંગાળમાં આનો જોરદાર વિરોધ થયો.

ગાંધીજીએ આના વિરોધમાં ૩૦મી માર્ચે દેશવ્યાપી હડતાળની હાકલ કરી. પણ પછી તારીખ ફેરવીને છઠ્ઠી ઍપ્રિલ રાખવામાં આવી. આખા દેશમાં સખત હડતાળ પડી. લોકોનો ગુસ્સો માઝા મૂકી ગયો હતો. દિલ્હી, મુંબઈ અને બીજાં ઘણાં શહેરોમાં તોફાનો ફાટી નીકળ્યાં. આ સ્થિતિ ઉપર કાબુ મેળવવા ગાંધીજી મુંબઈથી દિલ્હી આવવા નીકળ્યા પણ એમને દિલ્હીની પાસે પલવલ સ્ટેશને પોલીસે પકડી લીધા અને એક માલગાડીમાં બેસાડીને પાછા મુંબઈ મોકલી દીધા. ગાંધીજીની ધરપકડના સમાચાર આખા દેશમાં વાયુવેગી ફેલાઈ ગયા. લોકોના ઉશ્કેરાટનો પાર નહોતો.

તેમાં માઇકલ ઑ’ડ્વાયરે બળતામાં ઘી હોમ્યું અને દસમી તારીખે પંજાબના ગવર્નરે કોંગ્રેસના બે નેતાઓ ડૉ. સત્ય પાલ અને સૈફુદ્દીન કિચલૂને તરીપાર કરી દીધા. લોકોમાં અંગ્રેજો સામેનો રોષ ભભૂકી ઊઠ્યો. એક મોટું સરઘસ અમૃતસરમાં ડેપ્યુટી કમિશનરને મળવા નીકળ્યું. રસ્તામાં ટોળાએ કેટલીયે બૅન્કો અને બીજી ઇમારતોને નુકસાન પહોંચાડ્યું. પોલીસે ગોળીબાર કરીને સ્થિતિ પર નિયંત્રણ મેળવ્યું.

બીજા દિવસે ૧૧મી તારીખે બીજો એક બનાવ બન્યો. અમૃતસરની એક હૉસ્પિટલમાં કામ કરતી મિશનરી નર્સ અને ટીચર મિસ માર્સેલા શેરવૂડ સાઇકલ પર પાછી ફરતી હતી ત્યારે ‘કૂચા કુર્રીછાન’માં ટોળાએ એને ઘેરી લીધી. સાઇકલ પરથી ઉતારીને એને ખૂબ માર માર્યો. એ પડી ગઈ અને લોકો એના પર લાઠીઓ વરસાવતા રહ્યા. એના એક વિદ્યાર્થીના ઘર પાસે જ આ બનાવ બન્યો. એ જોઈને ઘરવાળાં બહાર આવ્યાં અને એને બચાવી લીધી. પરંતુ પ્રાંતનું વહીવટીતંત્ર આ બનાવથી હચમચી ગયું. ગવર્નરે જનરલ રેજિનાલ્ડ ડાયરને બોલાવીને લોકોને પાઠ ભણાવવા ફરમાન કર્યું.

ડાયર તો લોહીતરસ્સ્યો હતો જ. શહેરમાં હડતાળ હતી. એણે લોકોની દુકાનો ખોલવા એક નિવેદન બહાર પાડીને ધમકી આપી એમાં એણે કહ્યું કે દુકાનો ખોલો, નહિતર હું તાળાં તોડી નાખીશ. તમે નહીં આવો તો મારી બંદૂક ચાલશે. તમે સરકાર સામે લડાઈમાં ઊતર્યા છો ને? તો હું તમને લડાઈ માટે લલકારું છું. ડાયર તે પછી ઘાયલ માર્સેલા શેરવૂડને મળ્યો. એને જ્યાં પટકી હતી તે ગલી કૂચા કુર્રીછાનમાં ગયો અને એ જગ્યા જોઈ. તે પછી એણે જાહેર કર્યું કે આ પવિત્ર સ્થાન છે અને તમે લોકો જેમ તમારા ભગવાન સામે સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરો છો તેમ આ ગલીમાંથી પસાર થાઓ ત્યારે આ સ્થાનને પવિત્ર મંદિર માનીને ઘૂંટણિયે પડીને ચાલવાનું છે !

૧૩મી ઍપ્રિલે બૈસાખીના દિવસે રૉલેટ ઍક્ટનો વિરોધ કરવા લોકોએ જલિયાંવાલા બાગમાં સભા રાખી હતી, ઑ’ડ્વાયરને ફરી ડાયર યાદ આવ્યો. પંજાબની અંગ્રેજ હકુમતને પ્રાંતની ગલીએ ગલીએ બગાવત દેખાતી હતી.

જનરલ ડાયર સિપાઈઓને લઈને ત્યાં પહોંચ્યો. સાંકડી ગલીમાંથી સામેથી કોઈ નીકળી શકે એટલી જગ્યા પણ નહોતી. ડાયર બખ્તરબંધ રણગાડીઓ પણ લાવ્યો હતો પણ એ ગલીની અંદર ન આવી શકી. સિપાઇઓએ પોઝિશન લીધી અને ડાયરે સીધો જ સામે ગોળીબાર કરવાનો હુકમ આપ્યો. ટપોટપ લાશોનો ડગલો થવા માંડ્યો. જ્યાં ભીડ જોઈ ત્યાં ડાયરે ગોળીઓ ચલાવી. એક હજાર કરતાં પણ વધારે માણસોના જાન ગયા. માતાઓની લાશ પાસે રડ્યાંખડ્યાં બાળકો રોતાં રહ્યાં અને રાજસત્તાનો આ વફાદાર સેવક પોતાના પરાક્રમ પર ખુશ થતો પાછો ગયો.

પંજાબ સરકારે આને જરૂરી પગલું ગણાવ્યું પણ બ્રિટનમાં રાજકારણીઓ હલબલી ગયા. એ વખતના વૉર મિનિસ્ટર ચર્ચિલે કહ્યું કે બ્રિટિશ તાજ  હેઠળની કોઈ પણ વસાહતમાં આ બનાવ પહેલો છે. એણે આમસભામાં કહ્યું કે ભીડ નિઃશસ્ત્ર હતી. એ હુમલો કરતી નહોતી. કોઈ ભાગી શકે તેમ નહોતું અને ભીડ એવી ખચાખચ હતી કે એક ગોળી ત્રણ ચાર જણને વીંધીને પાર થઈ જાય તેમ હતું. લોકો બચવા માટે નીચે સૂઈ ગયા તો ગોળીઓ નીચે ચલાવી. આમ આઠ-દસ મિનિટ ચાલ્યું. ચર્ચિલના ભાષણ પછી મતદાન થયું તેમાં ડાયરના હત્યાકાંડના વિરોધમાં ૨૪૭ અને તરફેણમાં ૩૪ મત પડ્યા. આ બનાવને બ્રિટિશ હકુમતના અંતની શરૂઆત માનનારા પણ ઘણા હતા. સરકારી આંકડાઓ પ્રમાણે તો ૩૭૯નાં મોત થયાં હતાં પણ કોંગ્રેસની તપાસ સમિતિએ ૧૫૦૦ મૃત્યુનો રિપોર્ટ આપ્યો.

સર ચીમનલાલ સેતલવાડ        આ બનાવની તપાસ માટે હંટર કમિશન નિમાયું. હંટર કમિશનમાં ત્રણ હિંદુસ્તાની સભ્યો પણ હતા – ચીમનલાલ હરિલાલ સેતલવાડ, પંડિત જગત નારાયણ અને સરદાર સાહેબઝાદા સુલતાન અહમદ ખાન. કમિશન સમક્ષ પણ ડાયરે સંપૂર્ણ ઉદ્દંડતા દેખાડી. એણે કહ્યું કે બખ્તરબંધ ગાડીઓ અંદર આવી શકી હોત તો એણે મશીનગન ચલાવી હોત. ડાયરને પૂછવામાં આવ્યું કે ઘાયલોને એણેમદન લાલ ધીંગડા મદદ કરી? એનો જવાબ હતો. એ મારું કામ નહોતું. હૉસ્પિટલો ખૂલી હતી અને એ લોકો ત્યાં જઈ શક્યા હોત.

પરંતુ બ્રિટિશ સરકારે એને પાછો બોલાવી લીધો. સરકાર એની વિરુદ્ધ હતી પણ સામાન્ય લોકો? લોકોએ ફંડ એકઠું કર્યું અને ડાયરને ૨૬,૦૦૦ પૌંડનું ઇનામ આપ્યું.

૧૯૪૦માં મદનલાલ ધીંગડાએ લંડનમાં માઇકલ ઑ’ડ્વાયરને ગોળીએ દઈ દીધો. એણે બાળપણમાં આ હત્યાકાંડ જોયો હતો અને ત્યારે જ બદલો લેવાની ગાંઠ વાળી લીધી હતી. ૩૧મી જુલાઇએ એને ફાંસી આપી દેવામાં આવી.

Islam, Muslim Society and Blind Faith

http://webgurjari.in/2015/04/03/maari-baari-38-islam-muslim-society-and-blind-faith/

-દીપક ધોળકિયા

ઇસ્લામ, મુસ્લિમ સમાજ અને અંધશ્રદ્ધા

આપણા દેશમાં અંધશ્રદ્ધાની વાત થતી હોય છે ત્યારે માત્ર હિન્દુ સમાજની જ વાતો જાણવા-વાંચવા મળે છે. મને લાગે છે કે આનાં ત્રણ કારણો હોઈ શકે.

એક તો, લખનારા મુખ્યત્વે હિન્દુ સમાજના હોય છે. શક્ય છે કે લખનારા નાસ્તિક હોય, પરંતુ હિન્દુ પરંપરામાં નાસ્તિકોને પણ સ્થાન છે ! એટલે નાસ્તિક પણ હિન્દુ પરંપરાની બહાર નથી હોતો. આમ હિન્દુ ધર્મનાં કોઈ રીતરિવાજ, પરંપરા, આસ્થા કે આસ્થાનાં પ્રતીકોની ટીકા કરવાનું એમના માટે સહેલું હોય છે.

બીજું કારણ એ કે તેઓ પોતાના સમાજને બરાબર જાણે છે, જ્યારે મુસ્લિમ સમાજને બરાબર જાણતા નથી.

ત્રીજું, અને સૌથી મહત્ત્વનું કારણ એ કે અન્ય ધર્મને લગતી વાતોમાં માથું મારવું તેને કદાચ અસભ્ય વ્યવહાર ગણી શકાય, એટલે સૌ આવી વાતોમાં પડવાનું ટાળે છે.

ઉદાહરણ લઈએ તો મારા મિત્ર અને શુભેચ્છક શ્રી ગોવિંદભાઈના બહુ જ લોકપ્રિય બ્લૉગ ‘અભીવ્યક્તી’ પર અંધશ્રદ્ધા વિરુદ્ધ ઘણા લેખો પ્રકાશિત થાય છે. એમાં મુખ્યત્વે તો એક જ સમાજની અંધશ્રદ્ધાની ચર્ચા હોય છે. પરંતુ એક ખાસ નોંધવા જેવું હોય છે તે એ કે એમના એક વાચક કૅનેડાના કાસિમભાઈ અબ્બાસ એમના પ્રતિભાવ દ્વારા એમ ધ્યાન દોરવાના પ્રયત્નો કરતા હોય છે કે મુસ્લિમ સમાજમાં પણ આવી જ અંધશ્રદ્ધા વ્યાપ્ત છે. જો કે કદાચ શાલીનતા ખાતર એમના પ્રતિભાવ પછી કોઈ એમને માત્ર ઉત્સુકતાથી પ્રેરાઈને પણ આગળ લખવા કહેતું નથી.

કાસિમભાઈ અબ્બાસ

આવી ઓઢેલી શાલીનતાને કારણે પરસ્પર અંતર વધે છે. બન્ને સમાજોના ગુણદોષોની ચર્ચા મુક્ત મને થવી જોઈએ. આમાં એક સમસ્યા અવશ્ય છેઃ બીજા ધર્મની ચર્ચા કરીએ ત્યારે એ ધર્મના મિત્રો ‘બચાવ’ની મુદ્રા ધારણ કરી લઈને જે કંઈ ખોટું હોય તેને વાજબી ઠરાવવા લાગતી હોય છે. આથી સજ્જનો એનાથી દૂર રહે છે. આપણે એકબીજાની મહત્ત્વની સામાજિક રુઢિઓને પણ સમજવી જોઇએ. ખરેખર તો મનમાં જે કંઈ સવાલ ઊભા થતા હોય તે નિખાલસ હૃદયે એકબીજાને પૂછી લેવા જોઈએ. આવી ‘નિખાલસતા’ આપણે ચહેરો દેખાડ્યા વગર ફેસબુક જેવાં માધ્યમ પર સામસામે પ્રહાર કરવામાં તો હિંમતભેર દેખાડતા જ હોઇએ છીએ પણ જિજ્ઞાસા કે શંકાને દૂર કરવા માટે નિખાલસતાને બદલે સભ્યતા ઓઢી લઈએ છીએ !

એટલે આજના લેખમાં મુસ્લિમ સમાજમાં પ્રવર્તતી અંધશ્રદ્ધા વિશે લખવાનો વિચાર કર્યો છે અને એમાં કાસિમભાઈઅબ્બાસના વિચારોને સમાવી લઈશ. આમાં કંઈ ઉણપ જણાય તે મારી જ હશે, રજુઆત પણ મારી જ છે. કાસિમભાઈના આભાર સાથે માત્ર એમનો સાથ અને સંદર્ભ લ્‍ઉં છું.

પરંપરાઓ પોતાના તાત્કાલિક સંદર્ભની બહાર વિસ્તરતી હોવાથી મોટા ભાગે નિર્જીવ બની જતી હોય છે અને આપણે ખભા પર એક લાશને લઈ જતા ડાઘુઓની જેમ એને નિભાવતા હોઈએ છીએ. આમાં ઘણી વાર એવુ થતું હોય છે કે નવા ક્રાન્તિકારી વિચાર પર નબળા વિચારની કલમ લગાડી દેવાતી હોય છે અને એ પણ ફાલતોફૂલતો રહે છે.

ઇસ્લામમાં મનાઈ

આમ તો ઇસ્લામ મધ્યમમાર્ગી ધર્મ છે. મન કે શરીરને બહુ કષ્ટ ન પડવું જોઈએ એ એની પાયાની સમજ. ઇસ્લામનો અર્થ જ સમર્પણ છે એટલે અલ્લાહને સંપૂર્ણ સમર્પિત રહેવું; આટલું જ. વળી, ચમત્કારોને ઇસ્લામમાં સ્થાન નથી. જે અલ્લાહે ધાર્યું હોય તે જ થાય એવી મૂળભૂત માન્યતાને કારણે કોઈ પીર, ફકીર ચમત્કાર ન કરી શકે. તાવીજ, બાધા-આખડી, રમલ, પાસા, ગ્રહજ્યોતિષ વગેરેને ઇસ્લામ નકારી કાઢે છે. અલ્લાહના પયગંબર મહંમદસાહેબને એમના શરૂઆતના સમયમાં લોકો કહેતા કે પયગંબર છો એ સાબીત કરવા ચમત્કાર કરી દેખાડો. એમનો જવાબ હતો કે આ સૂર્ય અને ચંદ્ર નિયમિત રીતે ઊગે અને આથમે છે એ શું ચમત્કાર નથી? આપણે પેદા થઈએ છીએ એ શું ચમત્કાર નથી? આ ચમત્કાર નથી દેખાતા? અલબત્ત, હદીસ સાહિત્યમાં (પયગંબરના જીવનની સામાન્યથી માંડીને મહાન ઘટનાને માર્ગદર્શક તરીકે સ્થાપિત કરતા ગ્રંથોમાં ચમત્કારોની ઝલક મળે છે. પરંતુ મહંમદ સાહેબે પોતાને પયગંબર (સંદેશવાહક) જ ગણાવ્યા, ચમત્કારી પુરુષ નહીં.

પરંતુ એનો અર્થ એ નથી કે મુસલમાનો ખરેખર આવાં ધતીંગોથી મુક્ત થઈ ગયા છે. મુસ્લિમ સમાજ પણ અંધશ્રદ્ધાનો શિકાર છે અને એમાં પણ જંતરમંતર કરીને લોકોનાં દુઃખ દૂર કરવાના બહાને પૈસા કમાનારા છે.

કાસિમભાઈ ‘સ્વદેશ કૅનેડા’ નામના અખબારમાં એમના લેખ (૧૩ અને ૨૦ એપ્રિલ ૨૦૦૭)માં દેખાડે છે કે કુરાનશરીફની સુરા (પ્રકરણ) ૯. આયત (શ્લોક) ૩૪માં કહ્યું છે કે ધર્મશાસ્ત્રના ઘણા વિદ્વાનો (આલિમો અને આમિલો) અને દરવેશો(પીરો, ફકીરો અને બાબાઓ) લોકોની સંપત્તિ ખોટી રીતે ખાઈ જાય છે અને તમને અલ્લાહના સત્ય માર્ગેથી રોકે છે.”

જો પાલનહાર અલ્લાહ તમારો સાથ આપે તો તમારા ઉપર કોઈ ફાવી શકે નહીં અને જો તમને પડતા મૂકે તો પછીએવો કોણ છી કે જે તમારી મદદ કરે?” (૩/૧૬૦).

કાસિમભાઈ લખે છે કે “…પાલનહાર અલ્લાહે સર્જન કરેલો પામર માનવી, જે પોતાની દુકાન ખોલીને લોકોની સમસ્યાઓ. મુશ્કેલીઓ અને મૂંઝવણોને દૂર કરવાના પોકળ દાવાઓ કરીને અને તેની ભારી કિંમત વસૂલ કરીને નિષ્ફળતા જ આપે છે તેના પાસે ક્યાંથી આધ્યાત્મિક (રુહાની) જ્ઞાન આવી ગયેલ છે કે તેને તેના આ જ્ઞાનને વેચવા દુકાન ખોલવી પડે? અને વર્તમાનપત્રોમાં લોભામણી જાહેરાતો આપવી પડે?…” કાસિમભાઈ તાર્કિક સવાલ પૂછે છે કે આવા લોકો પોતે જ સંપત્તિના ઢગલા કેમ કરી દેતા નથી જેથી તેને દુકાન ખોલવાની કે ટેલીવિઝન પર જાહેરાતો આપવાની જરૂર ન પડે?

આવા ઠગભગતો લોકોની કઈ જાતની મુશ્કેલીઓ દૂર કરવાનો દાવો કરતા હોય છે?

કાસિમભાઈએ લાંબી યાદી આપી છે. બીમારી દૂર કરવી, સંતાનપ્રાપ્તિ, નાણાકીય ભીડ, નોકરીમાં પ્રગતિ, ધંધામાં નફો, દેવું દૂર કરવું, સંતાનોને આજ્ઞાંકિત બનાવવાં, મરજી પ્રમાણેનાં લગ્ન, પતિ કે પત્નીને વશ કરવી વગેરે. એટલું જ નહીં પણ ઇમિગ્રેશનની આડખીલીઓ દૂર કરવામાં કે લૉટરીના નસીબવંતા આંકડાઓ આપવામાં કે કોર્ટમાં કેસ જિતાડવામાં પણ મોટી કિંમતના બદલામાં પોતાના કહેવાતા આધ્યાત્મિક જ્ઞાનથી મદદ કરવાનો દાવો કરે છે. આ જાણે પૂરતું ન હોય તેમ એમનો દાવો એવો હોય છે કે કુરાનમજીદની આયતો દ્વારા જ તેઓ આ બધાં દુઃખો દૂર કરતા હોય છે ! ખરું પૂછો તો કુરાન મજીદ આવાં ધતીંગોનો ખુલ્લો વિરોધ કરે છે.

અબૂ ધાબીમાં

એ ખરું કે ઇસ્લામમાં પણ અલ્લાહનાં વચનો દ્વારા સાજા કરવાનો (રુકેયા)ઉપાય માન્ય છે અને એનો જ બગલાભગતો લાભ લેતા હોય છે. પરંતુ, અબૂ ધાબીમાં મૌલવીઓ અને ડોક્ટરોએ સાથે મળીને લોકોને સલાહ આપી છે કે કોઈ પણ બીમારી જણાય તો પહેલાં ડૉક્ટર કે મનોવૈજ્ઞાનિક પાસે જાઓ અને તે પછી જ શ્રદ્ધાનો આશરો લો.(અહીં વાંચો). એ લોકો માને છે કે “દુઆ એ જ દવા” એ ધર્મમાં માન્ય છે, પણ એ ‘બિઝનેસ’ ન બની શકે. આ એક જાતની સદ્‍ભાવ પૂર્ણ પ્રાર્થના છે, પણ દરદી બધા ઉપાયો કરી લે તે પછી જ એનો આશરો લઈ શકાય.

પાકિસ્તાનમાં

પાકિસ્તાનમાં લગભગ બધા માનસિક રોગો માટે જિન્ન (ભૂતપ્રેત)ને જવાબદાર માનવામાં આવે છે. મંતરેલું પાણી, માદળિયાં બલિ ચડાવવો વગેરે ગામડાંના સાધનસંપન્ન જમીનદારોથી માંડીને લાહોર અને કરાંચી જેવાં આધુનિક શહેરોમાં ભણેલાગણેલા માણસો પણ દોરાધાગા અને તાવીજોમાં માનતા હોવાના રિપોર્ટ છે.

પાકિસ્તાનના ગુજરાતમાં શાહ દૌલાની મઝાર પર રોજ દુઃખોમાંથી મુક્તિ ઝંખતા લોકોની ભીડ જામે છે. સ્ત્રીઓ સંતાન પ્રાપ્તિ માટે આવે છે, પણ જ્યારે એમને ગર્ભ રહે ત્યારે પહેલું સંતાન ‘ઉંદર- બાળ’ હશે. એટલે કે એ વિકલાંગ હશે. આ બાળક એમણે મઝારને આપી દેવાનું હોય છે. ભક્તો પહેલું બાળક સ્વસ્થ હોય તો પણ એને ઉંદરબાળ માને છે અને મઝારને આપી દે છે. એને ત્યાં વિકલાંગ બનાવી દેવાય છે અને એનો જુદી જુદી રીતે પૈસા કમાવા માટે ઉપયોગ થાય છે. ઇસ્લામમાં ચમત્કારોનો ઇન્કાર હોવા છતાં આવું ચાલ્યા કરે છે. (મૂળ લેખ).

ઝરદારી પણ ખરા !

image

ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ આસિફ અલી ઝરદારી ‘કાળી નજર’થી બચવા દરરોજ એક કાળા બકરાનો બલિ ચડાવતા. દરરોજ એક બકરો ખરીદાય. એને ઝરદારી પાસે લઈ જવાય. ઝરદારી એને હાથ લગાડે, તે પછી એમના ખાનગી મકાનમાં એને લઈ જવાય અને ત્યાં એની કુરબાની અપાય. ઝરદારી પાંચ વર્ષ રાષ્ટ્રપતિ રહ્યા ત્યાં સુધી તો આ નિયમ અચૂક ચાલ્યો. (અહીં વાંચો).

રૅશનલિઝમનાં બીજ

image

આરબો જેમ ફેલાયા તેમ નવા પ્રભાવો પણ એમના પર પડતા હતા. ખાસ કરીને પ્લેટોનો પ્રભાવ શરૂઆતના ઇસ્લામી ફિલોસોફરો પર ઘણો પડ્યો. યુરોપના રૅશનલિઝમનાં મૂળ અવિસેના (અબૂ ઇબ્ન સિના) જેવા દાર્શનિકોનાં લખાણમાં રહ્યાં છે. અબૂ ઇબ્ન સિનાનો કાળ ઈ.સ. ૯૮૦-૧૦૩૭ છે. એ વિખ્યાત તબીબ, ભૂસ્તરશાસ્ત્રી, ચિંતક અને રૅશનલિસ્ટ હતો. એણે શ્રદ્ધાને બદલે તર્ક (વિવેક બુદ્ધિ)નો આશરો લીધો અને કુરાનનો અભ્યાસ કર્યો. એ રીતે એણે રેને દ’કાર્ત (Rene Descartes) (૧૫૯૬-૧૬૫૦)થી પહેલાં શ્રદ્ધાને બદલે તર્કથી ઈશ્વરનું અસ્તિત્વ સ્થાપિત કર્યું.

ઇસ્લામની આ મહાન પરંપરાનો અંત આવ્યો (એની કથા જુદો લેખ માગી લે છે) અને મુસ્લિમ સમાજ પાછો ધર્મના અનુદાર અર્થઘટનને કારણે અંતે દોરાધાગામાં ગૂંચવાઈ ગયો.

૦-૦-૦-૦

અંતમાં શ્રી કાસિમભાઈ અબ્બાસનો ફરી આભાર માનું છું. એમનો સંપર્ક અહીં થઈ શકે છેઃ qasimabbas15@hotmail.com

૦-૦-૦