india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-1

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧: મુસ્લિમ લીગ અને બીજાં મુસ્લિમ સંગઠનો

૧૯૩૫નો બંધારણીય કાયદો લાગુ થયા પછી મુસલમાનોનાં જુદાં જુદાં સંગઠનો અને ખુદ મુસ્લિમ લીગના સૂરમાં નિરાશા ડોકાવા લાગી હતી. કોમી ધોરણે પ્રતિનિધિત્વ તો મળ્યું પરંતુ કંઈ ખાલીપો અનુભવતા હોય તેમ, અથવા તો પ્રતિનિધિત્વ મળ્યા પછી કોંગ્રેસ સાથે જ લડ્યા કરવું એ જ બાકી રહ્યું હોય તો હાથમાં શું આવ્યું, એ દ્વિધાએ મુસ્લિમ નેતાઓને ઘેરી લીધા હતા. આમાં એક દૃષ્ટિકોણ એ જાહેર કરવાનો પણ ખરો કે કોંગ્રેસને કારણે સૌને સંતોષ થાય એવું સમાધાન ન થઈ શક્યું.

ખિલાફત કૉન્ફરન્સ

ખિલાફત કૉન્ફરન્સની બેઠક ૧૯૩૬ની ચોથી જાન્યુઆરીએ કલકતામાં મળી. એમાં ઢાકાના નવાબ હબીબુલ્લાહે પ્રમુખપદેથી બોલતાં કહ્યું કે આઝાદીની જરૂર જ નથી, ડોમિનિયન સ્ટેટસ મળે તો પણ હિન્દુસ્તાનીઓના હાથમાં સત્તા આવી જશે. એમણે કહ્યું કે અમે કંઈ જાતિગત નફરતમાં નથી માનતા. આજે દુનિયા એ શીખવા લાગી છે કે જૂથ તરીકેનો અહંકાર નુકસાન કરે છે. આપણે મુસલમાન છીએ, પણ તે સાથે હિન્દુસ્તાનના મુસલમાન છીએ. આપણે દુનિયાની ઇસ્લામી બિરાદરી સાથે જોડાયેલા છીએ પણ હિન્દુસ્તાનનો મુલક આપણો પિતા છે, આપણે બીજા કોઈ દેશને આપણો પિતા નથી માનતા. મુસલમાનોનાં રાજકીય હિતોની બાંયધરી મળે તો આપણે હિન્દુસ્તાની રાષ્ટ્રનો મુખ્ય સ્તંભ બનવા તૈયાર છીએ.

ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ

તે પછી ફેબ્રુઆરીની ૧૬મીએ આગાખાનના નેતૃત્વ હેઠળની ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સની કારોબારીની બેઠક દિલ્હીમાં મળી. આગાખાને પોતાના ભાષણમાં કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે ૧૯૧૬માં થયેલી લખનઉ સમજૂતીને યાદ કરીને કહ્યું કે એ વખતે મુસલમાનોએ નક્કી કર્યું કે આપણે ભલે લઘુમતી હોઈએ પણ આપણી માતૃભૂમિ જો સ્વશાસનને પોતાનું ધ્યેય બનાવતી હોય તો એમાં આડે નહીં આવીએ. આગાખાને ઉમેર્યું કે મોટા ભાગના હિન્દુસ્તાની મુસલમાનો સ્વીકારે છે કે એમનામાં એ જ લોહી છે, જે હિન્દુઓમાં વહે છે. મુસ્લિમ હુમલાખોરો સાથે કેટલાક અહીં આવ્યા અને અહીંના જ થઈ ગયા છે. હવે બહાર એમનું કંઈ નથી. એમણે કહ્યું કે આસ્થા વ્યક્તિની પોતાની વાત છે, એને કારણે બે કોમો વચ્ચે સંબંધ બગડે તે ન ચાલે. હવે આપણી સામે દેશના ઉત્કર્ષનું કામ છે અને આપણી નાતજાત, ચામડીનો રંગ કે ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વિના આ કામ કરવાનું છે.

મુસ્લિમ લીગનું અધિવેશન

મુસ્લિમ લીગ સંગઠન તરીકે બહુ નબળી હતી. મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હોવાનો એનો દાવો હોવા છતાં, ખરેખર તો, જમીનદારો, જાગીરદારો અને અલીગઢના શિક્ષિત મધ્યમ વર્ગ સિવાય સામાન્ય મુસલમાન સાથે એનો કંઈ સંપર્ક નહોતો. એનું કોઈ બંધારણ પણ નહોતું. નેતાઓ જે કહે તે સૌ માનતા. પરંતુ હવે એને સંગઠન ફેલાવો કરવાની અને સામાન્ય મુસલમાનો સુધી પહોંચવાની જરૂર લાગી.

૧૯૩૬ની ૧૧મી-૧૨મી ઍપ્રિલે મુંબઈમાં મુસ્લિમ લીગનું ૨૪મું અધિવેશન મળ્યું. મુંબઈના પ્રતિનિધિઓ ઉપરાંત બીજા પ્રાંતોમાંથી પણ ૨૦૦ જેટલા પ્રતિનિધિઓ એમાં ભાગ લેવા આવ્યા હતા. સ્વાગત સમિતિના અધ્યક્ષ સર ઇબ્રાહિમ કરીમભાઈએ અધિવેશનમાં સૌનું સ્વાગત કરતાં ભાષણ કર્યું તેના કેટલાક અંશો જોવા જેવા છે, કારણ કે તે પછી તરત જ જિન્નાની નીતિમાં જે ફેરફાર થયો તેનાથી દિશા જ બદલી ગઈ.

કરીમભાઈએ કહ્યું કે “એકતા કોઈ પણ રાષ્ટ્રનો આધાર છે અને એ બધા ધર્મોનો સાર છે. અને કોઈ પણ બંધારણ આપણી નજરે બહુ લાભદાયક હોય તો પણ જુદી જુદી કોમો વચ્ચે સહકાર ન હોય તો બરાબર અસરકારક ન બની શકે.” એમણે હિન્દુઓને સાત કરોડ મુસલમાનોની પોતાના ઉત્કર્ષની આકાંક્ષા તરફ ઉદાર નજરે જોવાની અપીલ કરી; કરીમભાઈએ કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગ એના માટે જ પ્રયત્ન કરે છે. અમે કંઈ વધારે નોકરીઓ નથી માગતા કે અમને ખાસ પ્રાથમિકતા મળે એવી પણ અમારી માગણી નથી.

પછી ૧૯૩૫ના બંધારણ પર આવતાં એમણે કહ્યું કે હવે બંધારણ આવી ગયું છે, તે આપણને ગમે કે ન ગમે, એને માનવું જ પડશે અને એના માટે સૌનો સહકાર જરૂરી છે. એમણે કોમી એકતા માટે હાર્દિક અપીલ કરતાં કહ્યું કે ભગવાનને ખાતર આપણે મતભેદો અને કુમેળને ભૂલી જવા જોઈએ અને સૌને આમંત્રણ આપીએ અને કહીએ કે એકતા વિના કંઈ હાથ નહીં લાગે. આપણે હિન્દુ નેતાઓને પણ કહેવું જોઈએ કે તેઓ હિન્દુઓને પણ એ જ સમજાવે. આમ સર ઇબ્રાહિમ કરીમભાઈએ પોતાના સ્વાગત સંબોધનમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની વાત કરી.

તે પછી લીગના આજીવન પ્રમુખ જિન્નાએ અધિવેશનના પ્રમુખ તરીકે સૈયદ વઝીર હસનના નામની દરખાસ્ત મૂકી. એ ઔધ (અવધ)ની મુખ્ય કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ તરીકે રિટાયર થયા હતા. એમણે પણ પોતાના સંબોધનમાં હિન્દુ, મુસ્લિમ અને જમીનદારોની એકતા પર ભાર મૂક્યો. બંધારણ અંગે એમનો સૂર પણ નિરાશાનો હતો. એમણે બંધારણના કાયદાને લોકશાહી વિરુદ્ધ ગણાવતાં કહ્યું કે બીજા હિન્દુસ્તાનીઓની જેમ મુસલમાનોમાં ઉચ્ચ વર્ગના અને સામાન્ય માણસ, સૌને સહેવું પડશે.

સૈયદ વઝીર હસને ચાર મુદ્દાનો કાર્યક્રમ આપ્યોઃ

૧. વર્તમાન વ્યવસ્થાની જગ્યાએ પુખ્ત મતાધિકાર દ્વારા ચુંટાયેલી લોકતાંત્રિક જવાબદાર સરકાર;

૨. દમનકારી કાયદા રદ કરવા અને મુક્ત વાણી,મુક્ત પ્રેસ અને સંગઠન બનાવવાના અધિકાર;

૩. ખેડૂતોને તાત્કાલિક રાહત, શિક્ષિત અને અશિક્ષિત બેરોજગારો માટે મદદની વ્યવસ્થા અને કામદારોને ન્યૂનતમ વેતન અને આઠ કલાકનો કામનો દિવસ’

૪. મફત ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ.

આ કાર્યક્રમ કોમવાદી નહોતો પણ સમાજવાદી હતો અને કોંગ્રેસના કાર્યક્રમથી અલગ નહોતો. વળી પુખ્ત મતાધિકારની માગણી તો કોંગ્રેસ વતી ગાંધીજીએ બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં પણ રજૂ કરી હતી. સૈયદ વઝીર હસને કહ્યું કે આ કાર્યક્રમની ચર્ચા કરવા માટે કોંગ્રેસ અને લીગ તેમ જ શીખોના પ્રતિનિધિઓએ જલદી મળવું જોઈએ અને સહિયારો કાર્યક્રમ ઘડવો જોઈએ.

પ્રમુખના ભાષણ પછી બંધારણ અંગે નારાજી દેખાડતો ઠરાવ મહંમદ અલી જિન્નાએ રજૂ કર્યો. એમણે બંધારણની ટીકા કરતાં કહ્યું કે હિન્દુસ્તાનીઓને માત્ર ૨ ટકા સતા મળી છે, ૯૮ ટકા તો સેફગાર્ડ્સ (બ્રિટનનાં હિતોના રક્ષણની વ્યવસ્થા) છે. અહીં જિન્ના અધિવેશનના પ્રમુખ અને સ્વાગત સમિતિના પ્રમુખથી જુદા પડે છે. એમણે કહ્યું કે હિન્દુઓ સાથે કદમ મિલાવીને ચાલતાં પહેલાં મુસલમાનો માટે રક્ષણાત્મક જોગવાઈઓ ધાર્મિક કે કોમી કારણસર નહોતી માગી, પરંતુ બહુમતી કોમને આ શરતો મંજૂર નહોતી. અહીં જિન્ના કોંગ્રેસને બદલે હિન્દુ કોમની વાત કરે છે! એમણે આ બંધારણ વિરુદ્ધ પગલાં લેવાની જરૂર પર ભાર મૂક્યો પણ કહ્યું કે સશસ્ત્ર બળવાની તો શક્યતા નથી, અસહકાર પણ નિષ્ફળ નીવડ્યો છે. હવે બંધારણીય માર્ગે જ પાર્લમેન્ટમાં અને બહાર પગલાં લેવાં જોઈએ, પણ એ કામ કોઈ એક કોમથી નહીં થાય, બધી કોમોએ સાથે મળીને કરવું જોઈએ. જિન્નાએ કહ્યું કે કોંગ્રેસ મુસલમાનો સાથે મળીને નહીં ચાલે તો એ પોતાના ધ્યેય સુધી પહોંચી નહીં શકે.

તે પછી પહેલી વાર મુસ્લિમ લીગે પાર્લામેન્ટરી બોર્ડ અને સેંટ્રલ ઇલેક્શન બોર્ડ બનાવ્યું. એમણે નવા બંધારણ પ્રમાણે ચૂંટણી પણ લડવાની હતી. આ બેઠકમાં લિયાકત અલી ખાનને જનરલ સેક્રેટરી બનાવવામાં આવ્યા.

પાર્લામેન્ટરી બોર્ડૅ ચૂંટણી ઢંઢેરો બહાર પાડ્યો તેમાં કહ્યું કે લીગના પ્રતિનિધિઓ જુદાં જુદાં ધારાગૃહોમાં બે જ કામ હશે – એક, અત્યારનું વચગાળાનું બંધારણ અને સૂચિત કેન્દ્રીય ધારાસભા માટેનું બંધારણ રદ કરીને તરત જ એની જગ્યાએ સંપૂર્ણ લોકશાહી સ્વશાસનનું બંધારણ લાગુ કરવું; અને બીજું, જ્યાં સુધી આ બંધારણ હોય ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રની સમગ્ર જનતાને વધું વધુ લાભ મળે તે રીતે કામ કરવું. ઇલેક્શન બોર્ડે જે કાર્યક્રમ જાહેર કર્યો તેમાં બે જ મુદ્દા મુસલમાનોને લગતા હતા – એક તો, એમના ધાર્મિક અધિકારોનું રક્ષણ કરવું અને બે, ગરીબ મુસલમાનોના ઉદ્ધાર માટે કામ કરવું બાકીના બધા મુદ્દા કોમને નામે રાજકારણ ન ચલાવતા હોય તેવા પક્ષના મુદ્દાઓ જેવા જ હતા!

000

સંદર્ભઃ

1. The Indian Annual Register, Jan-june, 1936 Vol-i .pdf

2. India Divided – Dr. Rajendra Prasad.

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-62

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

 પ્રકરણઃ ૬૨:: બંધારણીય વ્યવસ્થાની દિશામાં

બીજી ગોળમેજી પરિષદ પછી ત્રીજી ગોળમેજી પરિષદ પણ મળી ગઈ, પરંતુ એનુંય કોઈ સ્પષ્ટ પરિણામ ન આવ્યું. આપણે રામસે મૅક્ડોનલ્ડનો કોમી ઍવૉર્ડ પણ જોયો. તે પછી ૧૭મી માર્ચ ૧૯૩૩ના રોજ બ્રિટિશ સરકારે ભારતમાં બંધારણીય વ્યવસ્થા વિશે એક શ્વેતપત્ર પ્રકાશિત કર્યો. (શ્વેતપત્ર લોકપ્રિય નામ છે; એનું સત્તાવાર નામ કમાંડ પેપર ૪૨૬૮ હતું). એના દ્વારા ભારતના બંધારણીય માળખાની જાહેરાત કરવામાં આવી. બ્રિટનની આમ સભામાં એના પર ચર્ચા થઈ ત્યારે ઘણા પ્રશ્નો સામે આવ્યા અને અંતે લૉર્ડ લિન્લિથગોની આગેવાની હેઠળ પાર્લમેંટનાં બન્ને ગૃહોની સંયુક્ત ‘સિલેક્ટ કમિટી’ને એના પર વિચાર કરવાનું કામ સોંપાયું.

પરંતુ, એક તરફ ભારતમાં આશા અને નિરાશા બન્ને હતાં તો બીજી બાજુ બ્રિટનમાં ઘોર વિરોધ પણ હતો. ભારતમાં નરમ અને સમાધાનકારી બંધારણવાદીઓ આને એક શરૂઆત માનતા હતા તો બીજા લોકો એને આઝાદીને ટાળવાનો પ્રયાસ માનતા હતા. શ્વેતપત્ર ‘સિલેક્ટ કમિટી”ને સોંપવાની દરખાસ્ત પર આમ સભામાં ત્રણ દિવસ ચર્ચા થઈ. ૨૯મી માર્ચે ભારત માટેના નાયબ પ્રધાન બટલરે સિલેક્ટ કમિટીને સોંપવાનો ઠરાવ રજૂ કરવા માટે પોતાનું ભાષણ જે રીતે શરૂ કર્યું તે મઝા પડે તેવું છે. એમાંથી એમનો કેટલો વિરોધ થયો તે દેખાય છે. એમણે કહ્યું કે ભારતમાં ઘણી વાર હું જંગલોમાં બેઠો છું. મારણ એટલે કે વાછરડો બાંધ્યો હોય અને વાઘની રાહ જોવાતી હોય. બંદૂક તૈયાર હોય. મારી હાલત આ મારણ જેવી છે. મારા મિત્ર ચર્ચિલ મને વાઘ જેવા દેખાય છે. પણ મને આશા છે કે એ વાઘ માટે એક બંદૂક પણ રાહ જૂએ છે. વળી વિરોધ પક્ષ વતી મોર્ગન જોન્સ બોલવાના છે એમને પણ હું એ જ રીતે જોઉં છું.

અખબારોએ પણ જુદી જુદી જાતના અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યા. મોટા ભાગે તો સૌએ ‘સેફગાર્ડ્સ’ અને ‘ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર’ પર લખ્યું. ડેઇલી મેઇલે લખ્યું: સેફગાર્ડ્સ અસરકારક રહેશે તો એનો અર્થ એ કે ભારતમાં ભારતીયોની મરજીથી ચાલતી સરકાર નહીં હોય, અને સેફગાર્ડ્સ અસરકારક નહીં હોય તો એનું ભારે નુકસાન ભારત અને સામ્રાજ્યને થશે. મૉર્નિંગ પોસ્ટે લખ્યું કે શ્વેતપત્ર ખરેખર તો ભાગીદારીનું કરારનામું નથી, પણ ભાગી છૂટવાની સમજૂતી છે.

વિદેશ પ્રધાન સૅમ્યુઅલ હૉરે બે દિવસ પહેલાં ૨૭મીના એમના ભાષણમાં કેટલાંય બ્રિટિશ અને ભારતીય છાપાંઓને ટાંક્યાં. ભારતીય છાપાંઓની એક ટિપ્પણી હતી કે આ શ્વેતપત્ર હેઠળ ભારતીયોને સોંપાયેલી જવાબદારીઓ પત્તાંના મહેલ જેવી છે. એ પડી જશે અને એની પાછળથી મહાકાય, આપખુદ શાસક પ્રગટ થવાનો છે, જે સેંકડો હિટલરો અને મુસોલિનીઓ કરતાં વધારે શક્તિશાળી હશે. એક અખબારે લખ્યું કે ભારતે પોતાના શત્રુ સામે સંગઠિત બનીને કામ કર્યું હોત તો એની દેશભક્તિ અને સ્વાભિમાન પર આટલો મોટો હુમલો થવાનું કલ્પી શકાય એમ નથી. શ્વેતપત્રે ભારતના દૃષ્ટિકોણને તલભાર પણ માન નથી આપ્યું. એક છાપાએ તો શ્વેતપત્રને બહુ જ ખરાબ ગણાવતાં કહ્યું કે ચર્ચિલ અને એમના સાથીઓને આ કામ સોંપ્યું હોત તો એ પણ આનાથી વધારે ખરાબ ન કરી શક્યા હોત!

પરંતુ શ્વેતપત્ર સંયુક્ત સિલેક્ટ કમિટીને સોંપવા અંગેના ઠરાવ પરની ચર્ચામાં ચર્ચિલ અને બીજાઓએ ભારતમાં બંધારણીય વ્યવસ્થા ઊભી કરવાના પ્રયાસનો જ વિરોધ કર્યો. ચર્ચિલે કહ્યું કે આપણે ભારતમાં શાંતિ સ્થાપી શકીએ એમ નથી, એ ખોટી વાત છે. અમે જ્યારે કડક હાથે કામ લેવાની વાત કરતા હતા ત્યારે અમને જવાબ મળ્યો કે ખૂબ લોહી વહેશે અને બ્રિટનથી લશ્કર બોલાવવું પડશે. એણે ગાંધી-અર્વિન કરારનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે એને કારણે કોંગ્રેસને લાગ્યું કે સત્તા એના હાથમાં આવશે. પણ ખરેખર અરાજકતા વધી ગઈ. તે પછી વિલિંગ્ડને કડકાઈથી કામ લીધું, ગાંધી જેલમાં છે, એના અનુયાયીઓ જેલમાં છે, એમની સંખ્યા ઘટતી જાય છે અને લશ્કરને સરહદો સિવાય ક્યાંય મોકલવું નથી પડ્યું. આખા દેશમાં શાંતિ છે.

ચર્ચિલ કટ્ટર સામ્રાજ્યવાદી હતો તે એના આ શબ્દોમાંથી જોઈ શકાશેઃ

“આપણે આજે ઇતિહાસમાં એવા સમયે આ કરીએ છીએ (ભારતને સત્તા સોંપવાની ચર્ચા કરીએ છીએ), જ્યારે સંસદીય લોકશાહી અને ચૂંટણીઓમાંથી લોકોનો વિશ્વાસ તૂટતો જાય છે અને પશ્ચિમી દુનિયામાંથી એને જાકારો મળવા લાગ્યો છે. આજે આપણે આ એવા સમયે કરીએ છીએ, જ્યારે રાષ્ટ્રીય અસ્તિત્વ અને સુરક્ષિત મક્કમતાથી સંકળાયેલાં બજાર માટેનો સંઘર્ષ દારૂણ બનતો જાય છે, અને આજે આપણે જોઈએ છીએ કે વધારે શક્તિશાળી, વધારે સભ્ય, અને વધારે આધુનિક દેશો દૃઢતાથી પોતાના હસ્તકના પ્રદેશોને ટકાવી રાખવા, નવા પ્રદેશો મેળવવા અને બીજા દેશોની ભૂમિ પર ફરી કબજો કરવા કે મેળવવા માટે વસાહતો સ્થાપવાના કે વિજયો મેળવવાના પોતાના અધિકારો જરાય અચકાયા વિના આગળ ધરે છે.”

પરંતુ રૂઢિચુસ્ત પક્ષમાં ત્રણ ફાંટા પડી ગયા હતા. ચર્ચિલ અને એના સાથીઓ કોઈ પણ ભોગે બ્રિટનનો કબજો છોડવા તૈયાર નહોતા. પણ કેટલાક સભ્યો મિશ્ર સરકારના ટેકેદાર હતા. એમના મત પ્રમાણે સેફગાર્ડ્સ (એટલે કે બ્રિટનનાં હિતો ન જોખમાય એવી વ્યવસ્થા) બરાબર હોય તો શ્વેતપત્રની ભલામણો લાગુ કરવી જોઈએ. ત્રીજું ગ્રુપ માનતું હતું કે આગળ જતાં ડોમિનિયન સ્ટેટસની માગણી આવે તો પણ આ દરખાસ્તોને ટેકો આપવો જોઈએ. બીજી બાજુ મજૂર પક્ષ ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવાની તરફેણ કરતો હતો. ઍટલીએ પોતાના ભાષણમાં કહ્યું કે શ્વેત[અત્રમાં ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવાની તો વાત જ નથી.

સંયુક્ત સિલેક્ટ કમિટી

આમસભા (હાઉસ ઑફ કૉમન્સ) અને ઉમરાવ સભા (હાઉસ ઑફ લૉર્ડ્સ)એ ઠરાવો પસાર કરીને પોતાના સભ્યો સિલેક્ટ કમિટી માટે નીમ્યા. જરૂરી લાગે ત્યારે દેશી રાજ્યો અને બ્રિટિશ ઇંડિયાના પ્રતિનિધિઓને પણ બેઠકમાં ભાગ લેવા માટે બોલાવવાના હતા. આવા સભ્યોમાં ડૉ. આંબેડકર પણ હતા. સિલેક્ટ કમિટીએ લગભગ દોઢ વર્ષ જેટલો સમય લઈને પોતાનો રિપોર્ટ તૈયાર કર્યો, જે પછી ૧૯૩૫નો ઇંડિયા ઍક્ટ બન્યો.

શ્વેતપત્રમાં શી ભલામણો હતી?

શ્વેતપત્ર પ્રમાણે સંઘ (ફેડરલ) ધારાસભા ત્રણ ઘટકોને સાથે મેળવીને બનાવવાની હતીઃ એક ઇંગ્લેંડનો રાજા (એનું પ્રતિનિધિત્વ વાઇસરૉય કરે), કાઉંસિલ ઑફ સ્ટેટ (ઊપલું ગૃહ) અને હાઉસ ઑફ ઍસેમ્બ્લી (નીચલું ગૃહ). ઊપલા ગૃહમાં ૨૬૦ સભ્યો હોય, જેમાંથી ૧૫૦ને પ્રાંતિક ધારાસભાઓ ચૂંટીને મોકલે, ૧૦૦ને દેશી રાજ્યો ચૂંટે અને ૧૦ અધિકારીઓની નીમણૂક સરકાર કરે. નીચલા ગૃહમાં ૩૭૫ સભ્યો હોય, જેમાંથી ૨૫૦ સીધા ચુંટાઈને આવે અને ૧૨૫ને દેશી રાજ્યો નીમે. ઊપલા ગૃહમાં માત્ર યુરોપિયનો, એંગ્લો-ઇંડિયનો અને ભારતીય ખ્રિસ્તીઓ માતે ૧૦ સીટો અનામત રાખવામાં આવી. બીજી લઘુમતીઓને આ અધિકાર ન મળ્યો. નીચલા ગૄહમાં મેક્ડોનલ્ડના કોમી ચુકાદા પ્રમાણે કોમી ધોરણે સીટો ફાળવવામાં આવી હતી.

નાણા બિલ માત્ર નીચલા ગૃહમાં જ રાજૂ થઈ શકે, તે સિવાય બન્ને ગૃહની સંમતિ મળે તો જ બિલ કાયદાનું રૂપ લઈ શકે. નાણા બિલ સિવાયના કોઈ પણ વિષયનું બિલ કોઈ પણ ગૃહમાં આવી શકે.

પરંતુ ઊપલા ગૃહમાં ચુંટાવા માટે ઉમેદવારની પાત્રતા માટે મિલકત વિશેની જ જોગવાઈ હતી તેની સૌથી આકરી ટીકા તો મજૂર પક્ષના નેતા ઍટલીએ કરી. એમણે કહ્યું:

કાઉંસિલ ઑફ સ્ટેટ મિલકત અને ખાસ અધિકારોનું રક્ષણ કરશે. એ સ્થાપિત હિતો માટે એક બહુ સારો સ્તંભ બની રહેશે, કારણ કે બહુ જ ઓછ લોકોને એમને ચૂંટવાનો અધિકાર મળશે. આ સુધારાઓને પરિણામે ભારત શાહુકારો અને જમીનદારોના હાથમાં સપડાઈ જશે… હવે જેમ ડાઉનિંગ સ્ટ્રીટ (બ્રિટિશ વડા પ્રધાનનું નિવાસસ્થાન) પર બેંકરોનું ચાલે છે તેમ પછી દિલ્હી પર બેંકરોની હકુમત હશે, અને હાઔસ ઑફ લૉર્ડ્સ્માં જેમ જમીનદારોનું વર્ચસ્વ છે એવું કાઉંસિલ ઑફ સ્ટેટમાં બનશે.

શ્વેતપત્રથી ભારતમાં પણ કોઈને સંતોષ ન થયો. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગે શ્વેતપત્રને માનવાની ના પાડી દીધી. આ જ શ્વેતપત્ર થોડા ફેરફારો સાથે ૧૯૩૫માં સિલેક્ટ કમિટીનો રિપોર્ટ આવી જતાં ઇંડિયા ઍક્ટ બન્યો અને ૧૯૩૭માં એના જ આધારે ચૂંટણી લડાઈ ત્યારે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ, બંનેએ એમાં ભાગ લીધો.

૦૦૦

આ સાથે ભાગ ત્રીજો અહીં સમાપ્ત કરું છું. આપણે ત્રીજા ભાગની સફર ત્રણ ભાગમાં કરી. (૧) ૧૮૫૭થી ૧૮૮૫. (૨), ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ અને (૩)૧૯૧૫થી ૧૯૩૫. હવે તબક્કો બદલાય છે રાજકારણ પણ બદલાય છે અનેહવે ચોથા અને છેલ્લા ભાગમાં આપણે ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ સુધીની યાત્રા કરશું. આપણી ૧૫૯૯થી શરૂ થયેલી યાત્રાનો આ ચોથો અને અંતિમ ભાગ છે.

મારો પ્રયાસ આજ સુધી જે સામગ્રી આપણી સમક્ષ ન આવી હોય તે શોધીને સરળ શબ્દોમાં કથાને એક સૂત્રમાં પરોવીને મૂકવાનો રહ્યો છે. આશા છે કે વાચકો કંટાળ્યા નહીં હોય.

૦૦૦

આજના લેખના સંદર્ભઃ

https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22162060

https://storyofpakistan.com/government-of-india-act-1935/

https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/162933/11/11_chapter%208.pdf

https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1933/mar/27/indian-constitutional-reform#column_732

https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1933/mar/29/indian-constitutional-reform

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-61

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૬૧:: કોમી ચુકાદો અને પૂના પૅક્ટ

ઑગસ્ટ ૧૯૩૨ની ૧૬મી તારીખે બ્રિટનના પ્રધાનમંત્રી રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડે પોતાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. એને કોમી ચુકાદો કે કમ્યુનલ ઍવૉર્ડ પણ કહે છે. મૅક્ડોનલ્ડે પોતાના નિવેદનમાં બીજી ગોળમેજી પરિષદ દ્વારા કોમી સમસ્યાનો ઉકેલ ન લાવી શકાયો તેનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે લઘુમતીઓની સમસ્યાનાં, બધાં નહીં તો, અમુક પાસાંનો નિકાલ લાવ્યા વિના ભારતમાં બંધારણીય સુધારાની બાબતમાં આગળ વધી શકાય તેમ નથી.

આના અનુસાર ઍવૉર્ડમાં અમુક નિર્ણયો જાહેર કરવામાં આવ્યા. ગોળમેજી પરિષદમાં મધ્યસ્થ અને પ્રાંતિક ધારાસભાઓમાં કોમી ધોરણે સીટો આપવા અને, સંબંધિત કોમના જ મતદારો પોતાના જ કોઈ જાતભાઈને ચૂંટે એના વિશે ચર્ચા થઈ હતી, પરંતુ ઍવૉર્ડમાં તરત તો મધ્યસ્થ ધારાસભા વિશે કંઈ નિર્ણય જાહેર ન કરાયો, માત્ર પ્રાંતિક ધારાસભાઓ માટે કોમી મતદાર મડળોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી.

બ્રિટન સરકારે એ પણ જાહેર કર્યું કે આ નિર્ણયમાં કોઈ પાર્ટી ફેરફારની માગણી કરશે તો એના માટે સંબંધિત બધા પક્ષોની સંમતિ જરૂરી બનશે. તે સિવાય બ્રિટન સરકાર પોતે એમાં ફેરફાર કરવામાં ભાગીદાર નહીં બને. મુસ્લિમ, શીખ, યુરોપિયન, ભારતીય ખ્રિસ્તીઓ, ઍંગ્લો ઇંડિયનો અને સ્ત્રીઓ માટે પણ અલગ મતદાર મંડળો બનાવવાનો નિર્ણય જાહેર કરાયો. મજૂરોની સીટો કોમી સિવાયની સામાન્ય સીટોમાંથી ફાળવવાની હતી. આ કોમો સિવાયના, મતદાન માટેની લાયકાતોને સંતોષતા હોય તેવા બધા જ મતદારો સામાન્ય સીટો માટે મતદાન કરે એવી જોગવાઈ હતી. મુંબઈ પ્રાંતમાં અમુક સીટો મરાઠાઓ માટે અલગ રાખવામાં આવી.

ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના મતદારોએ સામાન્ય સીટો પર મતદાન કરવાનું હતું પણ સરકારે કહ્યું કે આ કોમને ઊંચે લાવવા માટે આ પગલું પૂરતું ન ગણાય, એટલે એમને અમુક ખાસ સીટો આપવાની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. અમુક મતદાર વિભાગમાં આવી ખાસ બેઠકો હોય અને એના માટે મતદાન કરનારને સામાન્ય સીટ માટે મતદાન કરવાનો, એટલે કે બે મત આપવાનો અધિકાર પણ અપાયો. પરંતુ આખા પ્રાંતમાં એમની વસ્તી વધારે હોય ત્યાં માત્ર આ જ પ્રકારની સીટો ન હોઈ શકે, પણ મદ્રાસ પ્રાંતને એમાં અપવાદ ગણવામાં આવ્યો. સરકારે એ પણ નોંધ્યું કે બંગાળમાં અમુક સામાન્ય સીટોના મતદારોમાં ડિપ્ર્રેસ્ડ ક્લાસિસની બહુમતી હોઈ શકે છે. પરંતુ બંગાળમાં ઓછામાં ઓછી ૧૦ ખાસ સીટો તો એમની જ હોવી જોઈએ. આ ખાસ સીટોની વ્યવસ્થા ૨૦ વર્ષ સુધી રાખવાનો સરકારે નિર્ણય લીધો. ઉપલા ગૃહમાં પણ નીચલા ગૃહની કોમી સમતુલા ન તૂટે એટલા જ પ્રમાણમાં બધી કોમોને સીટો ફાળવવામાં આવી.

ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ માટે અલગ મતદાર મંડળો બનાવવા સામે કોંગ્રેસ અને ગાંધીજીનો વિરોધ હતો એટલે રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડે પોતાના નિવેદનમાં એના વિશે વધારે ખુલાસો કરવાનું જરૂરી માન્યું: ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસની બાબતમાં આ વ્યવસ્થાનો મૂળ હેતુ એ રહ્યો કે જ્યાં વસ્તીમાં એમની સંખ્યા બહુ ઘણી હોય ત્યાં એમને ધારાસભાઓમાં એમની પસંદગીનો પ્રવક્તા મળે, તે ઉપરાંત આના આધારે કોઈ કાયમી ચૂંટણી સમજૂતી ન થાય કે જેથી એમનું અળગાપણું પણ કાયમી બની જાય. આથી ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસનો મતદાર સામાન્ય હિન્દુ બેઠક પર પણ મતદાન કરશે કે જેથી આવી બેઠક પર ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિને એમના હિતનો પણ ખ્યાલ રાખવો પડે. આમ છતાં એમને ખાસ સીટો આપવાનું કારણ એ કે કોઈ પણ સંયોગોમાં એમની ધારાસભામાં હાજરી બહુ ઓછી રહેશે. એટલે એમનો અવાજ વધારે પ્રબળ બને એ હેતુથી એમને બે મતનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. જો કે, મૅક્ડોનલ્ડે સ્વીકાર્યું કે આ ત્રુટિ (anomaly) છે.

નવેમ્બર ૧૯૩૨માં મુસ્લિમ લીગ અને બીજાં મુસ્લિમ સંગઠનોની દિલ્હીમાં મીટિંગ મળી. એમાં આ ઍવૉર્ડનું સ્વાગત ડાબા હાથે સલામ કરીને કરવામાં આવ્યું. એમને ઍવૉર્ડને જરૂરી બતાવ્યો પણ એનો દોષ કોંગ્રેસ પર નાખ્યો કે એણે ગોળમેજી પરિષદમાં લઘુમતીઓની આકાંક્ષાઓ પૂરી કરવા પર ધ્યાન આપ્યું હોત તો બધા પક્ષો સર્વસંમતિ સાધી શક્યા હોત, પરંતુ કોંગ્રેસના અડિયલ વલણથી આ ઍવૉર્ડ જરૂરી બની ગયો.

ગાંધીજીએ કહ્યું કે ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસને અલગ મતદાર મંડળ આપવા પાછળ હિન્દુ સમાજમાં તડાં પડાવવાનો ઇરાદો કામ કરે છે. એમણે ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસને હિન્દુ સમાજનો જ ભાગ ગણાવ્યા અને ઍવૉર્ડ સામે યરવડા જેલમાં જ આમરણ ઉપવાસ જાહેર કર્યા. એમની દલીલ એ હતી કે અલગ મતદાર મંડળને કારણે ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ હંમેશાં ‘ડિપ્રેસ્ડ’ જ રહેશે અને હિન્દુ સમાજમાં –ભારતીય સમાજમાં પણ – કાયમ માટે તડાં પડી જશે. કોંગ્રેસે મુસલમાનોનું અલગ મતદાર મંડળ બનાવવાનો સિદ્ધાંત તો કમને સ્વીકારી લીધો હતો પરંતુ ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસનો સવાલ ગાંધીજી માટે રાજકીય કરતાં સામાજિક વધારે હતો. આ પહેલાં જ ગાંધીજીએ અછૂતોને ‘હરિજન’ નામ આપી દીધું હતું.

ગાંધીજીએ ઍવૉર્ડની વિરુદ્ધ ઉપવાસ જાહેર કર્યા હતા એટલે એમણે બ્રિટનના વડા પ્રધાન રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડને પત્ર લખ્યો અને એમને આ પત્ર જાહેર કરવા વિનંતિ કરી. મેક્ડોનલ્ડે પત્ર બહાર પાડ્યો તે સાથે જ દેશમાં સનસનાટી ફેલાઈ ગઈ. પંડિત મદન મોહન માલવિયા, તેજ બહાદુર સપ્રુ, ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી, એમ. આર. જયકર વગેરે સક્રિય બન્યા અને ડૉ. આંબેડકર સાથે વાતચીત કરી. તે પછી ડૉ. આંબેડકર ગાંધીજીને મળવા સંમત થયા. ગાંધીજી ૨૦મી સપ્ટેમ્બરથી ઉપવાસ પર હતા. યરવડા જેલમાં બન્ને વચ્ચે મુલાકાત થઈ. તે પછી બન્ને વચ્ચે સીટોની ફાળવણી થઈ. કોમી ચુકાદા પ્રમાણે ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસને અલગ મતદાર મંડળ મારફતે ૭૧ સીટ મળવાની હતી પરંતુ ગાંધીજીએ સહિયારા મતદાર મંડળ હેઠળ ૧૪૮ સીટોની ઑફર કરી. ડૉ. આંબેડકર સંમત થયા. આને પૂના પૅક્ટ કહે છે. તે પછી ઍવૉર્ડની શરત પ્રમાણે આ પૂના પૅક્ટ બ્રિટન મોકલાયો. બન્ને પક્ષો વચ્ચે સંમતિ હોવાથી સરકાર એનો ઇનકાર કરી શકે તેમ નહોતું અને પૂના પૅક્ટ ભારતમાં બંધારણીય સુધારાના પ્રયાસોનો ભાગ બની રહ્યો.

પૂના પૅક્ટ (મુખ્ય મુદ્દા ટૂંકમાં)

૧. પ્રાંતિક ધારાસભાઓમાં સામાન્ય સીટોમાંથી ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ માટે અનામત રખાશે, જે આ પ્રમાણે હશેઃ

મદ્રાસ ૩૦. સિંધ સહિત મુંબઈ પ્રાંત ૨૫, પંજાબ ૮, બિહાર અને ઓરિસ્સા ૧૮, મધ્ય પ્રાંત ૨૦, આસામ ૭, બંગાળ ૩૦, યુક્ત પ્રાંત ૨૦. કુલ ૧૪૮.

૨. આ સીટોની ચૂંટણી સંયુક્ત મતદારો દ્વારા થશે, પરંતુ નીચેની કાર્યપદ્ધતિ અનુસારઃ.

સામાન્ય મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસના મતદારો મતદાર મંડળ બનાવશે જે દરેક અનામત બેઠક માટે એક મત આપીને ચાર વ્યક્તિઓની ચૂંટણી કરશે. જે ચારને સૌથી વધારે મત મળશે તે સંયુક્ત મતદાર ક્ષેત્રમાં ઉમેદવાર બનશે.

૩. મધ્યસ્થ ધારાસભામાં પણ આ જ સિદ્ધાંત લાગુ કરાશે.

૪. મધ્યસ્થ ધારાસભામાં બ્રિટિશ ઇંડિયાની સામાન્ય બેઠકોમાંથી ૧૮ ટકા ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ માટે અનામત રહેશે.

૫.પ્રાથમિક ચૂટણીની પ્રથાનો દસ વર્ષ પછી અંત આવશે; પરંતુ

૬. સંબંધિત કોમો પરસ્પર સંમત થાય ત્યાં સુધી અનામત વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે.

બ્રિટિશ સરકારે કોમી ઍવૉર્ડમાં ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ માટેની વ્યવસ્થાની જગ્યાએ પૂના પૅક્ટ મૂક્યો તે પછી ગાંધીજીએ ઉપવાસનાં પારણાં કર્યાં.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1.http://www.ambedkar.org/impdocs/poonapact.htm

2.Indian Constitutional documents

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-60

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૬૦:: ગાંધીજીની ધરપકડ અને તે પછી

ગાંધીજી ૧૯૩૧ની ૨૮મી ડિસેમ્બરે લંડનથી પાછા ફર્યા તેનાથી પહેલાં જ સરકારે દમનનાં પગલાં શરૂ કરી દીધાં હતાં. ૨૧મી ડિસેમ્બરેપુરુષોત્તમ દાસ ટંડન, ૨૫મીએ અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાનને પકડી લેવાયા. ૨૬મીએ જવાહર લાલ અને ટી. એ. કે. શેરવાની ગાંધીજીને આવકારવા મુંબઈ જતા હતા ત્યારે ટ્રેનમાં જ એમને પકડી લેવાયા અને નૈની જેલમાં મોકલી દેવાયા. બીજી જાન્યુઆરીએ સુભાષ બાબુ પણ જેલ ભેગા થઈ ગયા.

૨૯મી તારીખે કૉંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી અને નાગરિક અસહકાર આંદોલન ફરી શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો. ૩૧મીએ ગાંધીજીએ વાઇસરૉય વિલિંગ્ડનને પત્ર લખીને મુલાકાતનો સમય માગ્યો. એમણે સવિનય કાનૂન ભંગ આંદોલન રોકી દેવાની પણ ઑફર કરી હતી. વિલિંગ્ડન ત્યારે દિલ્હીમાં નહોતો પણ એણે જવાબમાં ગાંધીજીને મળવાની ના પાડી દીધી, એટલું જ નહીં, પરંતુ ચિમકી પણ આપી કે કોંગ્રેસ કંઈ કરશે તો સરકાર તમામ જરૂરી પગલાં લેશે. ગાંધીજીએ વાઇસરૉયના જવાબ પર ટિપ્પણી કરતાં કહ્યું કે સરકાર ભૂલની ઉપર બીજી ભૂલ કરે છે.

ગાંધીજીએ પહેલી જાન્યુઆરીએ સવિનય કાનૂનભંગ ફરી શરૂ કરવા માટે તૈયાર રહેવા લોકોને આહ્વાન કર્યું હતું અને બીજી તારીખે એમણે કહ્યું કે એમની ધરપકડ થઈ જશે, કારણ કે કોંગ્રેસના બીજા નેતાઓ જેલમાં જ હતા. ગાંધીજીએ કહ્યું કે ડાળીઓને કાપી નાખો અને મૂળને સલામત રહેવા દો, એમ બને નહીં. એમણે એ પણ શક્યતા દર્શાવી કે સરકાર કોંગ્રેસને ‘ગેરકાનૂની સંસ્થા’ પણ જાહેર કરી શકે છે.

વિલિંગ્ડન રૂઢિચુસ્ત હતો અને ગાંધી-અર્વિન કરાર એને પસંદ નહોતા આવ્યા. એણે એને માન આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. ખરેખર તો ગાંધીજી ગોળામેજી પરિષદ માટે લંડનમાં હતા ત્યારે જ વિલિંગ્ડને કોંગ્રેસને પહેલાં જ દબાવી દેવાનું નક્કી કરી લીધું હતું. એણે જોઈ લીધું હતું કે પરિષદમાં ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના નેતા ડૉ. આંબેડકર સહિત બીજા મુસ્લિમ નેતાઓને ભારતની સ્વતંત્રતા કરતાં પોતાની કોમને અનામત બેઠકો મળે તેમાં વધારે રસ હતો. એક્લા ગાંધીજી જ કહેતા હતા કે આ બધા પ્રશ્નો હિન્દુસ્તાનીઓના છે અને બ્રિટનની દરમિયાનગીરી વિના હિન્દુસ્તાનીઓ જાતે ઉકેલી લેશે. આમ, સ્વતંત્રતાની વાત એકલા ગાંધીજી કરતા હતા. રાજાઓને પણ પોતાનાં રાજ બચાવીને સત્તામાં ભાગીદાર બનવામાં રસ હતો. કોંગ્રેસ સંમત ન હોય તેવું કોઈ સમાધાન શક્ય ન હોય એટલે બીજી ગોળમેજી પરિષદ નિષ્ફળ જ જવાની હતી અને કોંગ્રેસ ફરી આમ્દોલનનો માર્ગ કે એવા બધા સંજોગો હતા.

કોંગ્રેસે ખરેખર જ સવિનય કાનૂનભંગ આંદોલન ફરી શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો અને આથી ગાંધીજીનો પત્ર વિલિંગ્ડન માટે દમનકારી પગલાં ભરવા માટેનો સંકેત હતો. શનિવારે જ વાઇસરૉય વિલિંગ્ડન દિલ્હી પાછો આવ્યો હતો અને પોતાના પ્રધાનો સાથે ચર્ચાવિચારણા કરીને ગાંધીજીની ધરપકડ કરવાનો આદેશ આપ્યો.

ગાંધીજીનો મૂળ વિચાર તો એ જ દિવસે ટ્રેનથી જવાનો હતો અને પોલીસે એમને કોઈ વેરાન સ્ટેશને ટ્રેનમાંથી ઉતારી લેવાનું નક્કી કર્યું હતું પણ ગાંધીજીએ પોતાનો નિર્ણય ફેરવ્યો એટલે ચોથી તારીખની પરોઢે ત્રણ વાગ્યે ચાર પોલીસ અધિકારીઓ ગાંધીજીને પકડવા મણીભુવન પહોંચ્યા. ધરપકડના વૉરંટમાં માત્ર એટલું જ લખ્યું હતું કે એમની ધરપકડ વાજબી અને પૂરતાં કારણોસર (“for good and sufficient reasons”) કરવામાં આવે છે.

ગાર્ડિયન અખબારે બીજા દિવસે એની વિગતો આપતાં કહ્યું કે મણીભુવનમાં પોલિસ અધિકારીઓ પહોંચ્યા એટલે બીજા બધા ગાંધીજીના તંબૂ તરફ દોડીને પહોંચવા લાગ્યા પણ પોલીસે બધાને રોકી લીધા અને ગાંધીજીને જગાડ્યા. એ એમનો મૌનવાર હતો એટલે એમણે માત્ર વૉરંટ હાથમાં લઈને વાંચ્યું અને પોલીસ ઑફિસરને સ્મિત સાથે પાછું આપી દીધું. બધાને મળવા માટે અડધા કલાકનો સમય આપીને પોલીસ અધિકારીઓ ગાંધીજીને લઈ ગયા. ગાર્ડિયન લખે છે કે એમને લઈ જતા હતા ત્યારે બધી સ્ત્રીઓ રડવા લાગી. કસ્તૂરબાએ તો હાથ જોડીને વિનંતિ કરી કે મને પણ સાથે લઈ જાઓ. પણ ગાંધીજી પોતે હસતા હતા. ગાંધીજીની સાથે એક ડૉક્ટરને પણ રાખવામાં આવ્યો હતો. મુંબઈથી એમને યરવડા જેલમાં લઈ જવામાં આવ્યા.

એમને પકડ્યા ત્યારે તો શહેરમાં પોલીસ ટુકડીઓ નહોતી, પણ તે પછી આખા શહેરમાં ચાર રસ્તાના ક્રોસિંગ પર પોલીસ ટુકડીઓ ગોઠવાઈ ગઈ. ગાંધીજીના આશ્રમો પર પણ પોલીસનો જાપ્તો ગોઠવી દેવાયો. એકલા ગાંધીજી ને જ નહીં કોંગ્રેસના બીજા નેતાઓને પણ પકડી લેવાયા હતા.

ગાંધીજીની ધરપકડથી ભારતમાં વિદેશી સરકારના ઉચ્ચ પદવી ધારીઓમાં અને બ્રિટનમાં રાજકારણીઓમાં સંતોષ અને રાહતની લાગણી હતી. પંજાબના ગવર્નર માઇકલ ઑડ્વાયરે કહ્યું કે ભારત પાછા આવીને “ગાંધીએ જે કંઈ કર્યું તેથી એમની ધરપકડ અનિવાર્ય બની ગઈ હતી.” બ્રિટનમાં પણ સામાન્ય રીતે બધા રાજકારણીઓએ આનંદ વ્યક્ત કર્યો. માત્ર માજી મજૂર પ્રધાન જી. લૅન્સબરીએ કહ્યું કે “સંકટ આ હદે પહોંચ્યું છે તેનું મને દુઃખ છે. વાઇસરૉયને પોતાની સત્તાનો આ રીતે ઉપયોગ કરવો પડ્યો તેનો અર્થ એ કે ભારતમાં સ્થિતિ બહુ ખરાબ હોવી જોઈએ. આમ છતાં મારો ખ્યાલ છે કે દમનથી સ્થિતિ હંમેશાં બગડે. બળનો પ્રયોગ બન્ને પક્ષ માટે ઇલાજ નથી.”

પરંતુ, સવિનય કાનૂનભંગ તો શરૂ થઈ ગયો. લોકો જાતે જ આંદોલનો કરવા લાગ્યા. કોંગ્રેસ્ના બધા નેતા જેલમાં હતા અને લોકો નેતા વિનાના હતા પણ ગાંધી અર્વિન કરારથી પહેલાં જે આંદોલનો ચાલતાં હતાં તે લોકોએ ફરી શરૂ કરી દીધાં. કોંગ્રેસ આંદોલન જાહેર કર્યું તેનો લોકોએ અણધાર્યો પડઘો પાડ્યો. પહેલા ચાર મહિનામાં, ઍપ્રિલ સુધી ૮૦ હજાર સત્યાગ્રહીઓથી જેલો ભરાઈ ગઈ. લાખો લોકોએ દારૂનાં પીઠાંઓ પર સત્યાગ્રહો કર્યા. પાંચ માણસથી વધારે એકઠા થયેલાઓને ગેરકાનૂની ટોળકી જાહેર કરવાનો વટહુકમ અમલમાં હતો પણ લોકો એનો ભંગ કરીને એકઠા થતા હતા.

જો કે, ગાંધીજી કે બીજા નેતા લોકોનો જુસ્સો ટકાવી શકે તેમ નહોતું અને હવે સરકારે દમનનો દોર છૂટો મૂકી દીધો હતો એટલે આંદોલન કચડાઈ ગયું. છેવટે સત્યાગ્રહીઓની સંખ્યા પણ ઘટીને ત્રણેક હજાર જેવી રહી ગઈ. ૧૯૩૪ના મે મહિનામાં આંદોલન પાછું ખેંચી લેવાયું ત્યારે કોંગ્રેસના નેતાઓમાં પણ અજંપો હતો. જવાહરલાલ નહેરુએ પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરતાં લખ્યું કે જાણે પીઠમાં કોઈએ ખંજર માર્યું. સુભાષ ચંદ્ર બોઝ અને વિઠ્ઠલભાઈ પટેલે કહ્યું કે “ગાંધી રાજકીય નેતા તરીકે નિષ્ફળ ગયા છે.” એમણે કોંગ્રેસની નેતાગીરી બદલવાની માગણી કરી. વિલિંગ્ડને પોતે પણ ૧૯૩૩માં લખ્યું કે કોંગ્રેસ અત્યારે ૧૯૩૦ની સરખામણીએ સારી સ્થિતિમાં નથી અને લોકો પરની પકડ ગુમાવી બેઠી છે.

જો કે ગાંધીજીએ પોતે જવાહરલાલને લખેલા પત્રમાં કહ્યું કે “મારા મનમાં હતાશા નથી… મને નથી લાગતું કે હું લાચાર છું…દેશને જે બળ મળ્યું છે તેનો તમને ખ્યાલ નથી, મને છે.”

ઑગસ્ટ ૧૯૩૨માં રામસે મૅક્ડોનલ્ડે બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં સર્વસંમતિથી કંઈ નિર્ણય ન થતાં પોતાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો અને તે સાથે વાતાવરણ ગરમાવા લાગ્યું. મૅક્ડોનલ્ડ ઍવૉર્ડમાં ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ માટે અલગ મતદાર મંડળની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ગાંધીજીએ એની સામે ઉપવાસ જાહેર કર્યા. આના વિશે આવતા અંકમાં.

સંદર્ભઃ

https://www.theguardian.com/century/1930-1939/Story/0,,126824,00.html

%d bloggers like this: