Science Samachar : Episode 25

() કચ્છમાંથી મળ્યું જુરાસિક સમયની મત્સ્યઘરોળીનું અશ્મિ

કચ્છમાં ભુજથી ૩૦ કિલોમીટરે આવેલા લોડાઈ ગામ પાસેની કાસની ટેકરીઓમાંથી ૧૫ કરોડ વર્ષ જૂનું મત્સ્યઘરોળીનું અશ્મિ મળી આવ્યું છે. આ અશ્મિ દેખાડે છે કે આ પ્રદેશ ગોંડવાના લૅન્ડ તરીકે ઓળખાતા મહાખંડનો ભાગ હતો. જો કે ભારત, આરબદેશો, દક્ષિણ અમેરિકા, ઍન્ટાર્કટિકા .અને ઑસ્ટ્રેલિયા ગોંડવાનાલૅન્ડના જ ખંડો હતા એ તો વૈજ્ઞાનિકો જાણે છે પણ આ મત્સ્યઘરોળી એ માન્યતાને પુરવાર કરે છે. અશ્મિ લગભગ અકબંધ છે, માત્ર ગરદનનો ભાગ મળ્યો નથી પણ કરોડ રજ્જુનો ભાગ માળ્યો છે. એ જોતાં મત્સ્યઘરોળી પાંચથી સાડાપાંચ મીટર લાંબી હોવી જોઈએ.

એનું વૈજ્ઞાનિક નામ ઈક્થાયરોસોર છે. આ પહેલાં આવું લગભગ આખું અશ્મિ કદી મળ્યું નથી. જુરાસિક સમય ૨૦કરોડથી ૧૪.૫ કરોડ વર્ષ પહેલાં હતો, અને એ વખતે મહાકાય પ્રાણીઓ પૃથ્વી પર વિચરતાં હતાં.

આ શોધ સાથે સંકળાયેલા સંશોધક જી. વી. આર. પ્રસાદના કહેવા પ્રમાણે ભારતના જુરાસિક ખડકોમાંથી પહેલી વાર આવું અશ્મિ મળ્યું છે અને દક્ષિણ એશિયામાં પણ એ પહેલું છે. એનું પૃથક્કરણ કર્યા પછી એ પણ દેખાડી શકાશે કે યુરોપ, દક્ષિણ અમેરિકા અને ભારતીય ભૂમિ વચ્ચે સમુદ્રી જીવો શી રીતે આવ-જા કરતા હતા.

આ અશ્મિને અકબંધ કાઢવામાં ક્રાન્તિગુરુ શ્યામજી કૃષ્ણવર્મા કચ્છ યુનિવર્સિટી અને દિલ્હી યુનિવર્સિટીના ૧૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ જોડાયા હતા. હવે એ કચ્છ યુનિવર્સિટીમાં લોકો જોઈ શકે તે માટે રાખવામાં આવ્યું છે. સંશોધકો માને છે કે કચ્છમાંથી હજી પણ જુરાસિક સમયનાં અશ્મિ મળવાની શક્યતા છે.

સંદર્ભઃ બિઝનેસ સ્ટૅન્ડર્ડ-117102601342_1 અને પ્લોસ.0185851

 () ગ્રીન હાઉસ વાયુઓને પરિવર્તિત કરવાની દિશામાં મહત્ત્વનું ડગ

સરે યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ વાતાવરણના ફેરફારો માટે જવાબદાર મનાતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2 અને મિથેન (CH4)ને શિથિલ બનાવીને કામમાં લેવાની નવી રીત શોધી કાઢી છે. એ ઓછી ખર્ચાળ અને વધારે અસરકારક જણાઈ છે. એમણે ટિન (જસત) અને સિરીઅમ નામની બે શુદ્ધ ધાતુઓમાંથી એક નિકલ આધારિત ઉત્પ્રેરક બનાવ્યો છે, એની હાજરીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને મિથેન, બન્ને મળીને એક નવો ગૅસ બનાવે છે જેનો ઉપયોગ ઈંધણ અને કેટલીયે જાતનાં રસાયણો બનાવવામાં થઈ શકે છે.

Applied Catalysis B: Environmental સામયિકમાં પ્રકાશિત થયેલા આ લેખમાં વૈજ્ઞાનિકોએ એમનો પ્રયોગ સમજાવ્યો છે. આ ‘સુપર કૅટેલિસ્ટ’ માટે સરે યુનિવર્સિટીએ પૅટન્ટ નોંધાવી છે. આ પ્રયોગ મોટા પાયે સફળ થાય તો ‘ગ્લોબલ વૉર્મિંગ’ના દુષ્પ્રભાવોથી દુનિયાને બચાવવામાં મોટું કામ થશે. ઉદ્યોગ જગતે હવે આગળ આવવાની જરૂર છે.

સંદર્ભઃ સાયન્સ ડેઇલી_2017/11/171117085156

 () મંગળની સફરે જવા માટે ૧,૪૦,૦૦૦ ભારતીયો તૈયાર!

ભારતમાંથી ૧,૩૮,૮૯૯ લોકો મંગળની સફરે જવા તૈયાર છે! નાસાના InSight (Interior Exploration using Seismic Investigations, Geodesy and Heat Transport) મિશનને એમની અરજીઓ મળી છે. એમની જવાની તારીખ પાંચમી મે ૨૦૧૮ છે અને નાસાએ એમને બોર્ડિંગ પાસ પણ આપી દીધા છે. એમનાં નામો વાળના એક હજારમા ભાગના વ્યાસના કદના અક્ષરોમાં સિલિકૉનની વેફર માઇક્રોચિપ પર ઇલેક્ટ્રોન બીમથી અંકિત કરવાનું કામ ચાલુ છે.

આખી દુનિયામાંથી નાસાને ૨૪,૨૯,૮૦૭ અરજીઓ મળી છે. એમાં અમેરિકામાંથી ૬,૭૬,૭૭૩ અને ચીનમાંથી ૨,૬૨,૭૫૨ અરજીઓ મળી. મંગળની યાત્રાએ જવા ઉત્સુકોમાં ભારત ત્રીજા નંબરે છે.

સંદર્ભઃ ટાઇમ્સ ઑફ ઇંડિયા_61569558

 () કોણ હતો એ વણનોતર્યો અતિથિ?

science-samachar_24માં ‘વણનોતર્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં!’ એ શીર્ષક હેઠળ આપણી સૂર્યમાળામાં આવી ચડેલા એક પદાર્થના સમાચાર આપ્યા હતા. એની વિડિયો લિંક પણ આપી હતી, જે ફરી અહીં આપી છે. આ ઘૂસણખોર પર ક્લિક કરો.

હવે વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે એ ભાઈ કોઈ બીજી સૂર્યમાળા-માંથી આવ્યા હતા. તસવીરમાં વચ્ચે ટપકું દેખાય છે તે બહારથી આવેલો પિંડ છે. ટેલિસ્કોપ. દ્વારા તારા લિસોટા જેવા દેખાય છે. આકૃતિમાં દેખાતો રંગ વાસ્તવિક નથી. guim.co.uk/img/media).

આ આગંતુક ૪૦૦ મીટરના કદનો હતો. એ અતિ કાળારંગનો છે અને એની સપાટી પર પડતા ૯૬ ટકા પ્રકાશને શોષી લે છે અને સપાટી લાલ છે, જે કાર્બનના અણુ હોવાનું સૂચવે છે. વૈજ્ઞાનિકોએ એને 1I/2017 U1(’Oumuamua- ઔમ્વમ્વા) નામ આપ્યું છે જેનો અર્થ છે- સંદેશવાહક અથવા સ્કાઉટ. અને એ બહારથી જ આવ્યો હતો તે નક્કી કરવા વૈજ્ઞાઅનિકોએ એની પરવલયાકાર ભ્રમણકક્ષાનો અભ્યાસ કર્યો. સૂર્યમાળાનો જ કોઈ પદાર્થ છેડા પર પહોંચે ત્યારે, બહારથી પ્રબળ ગુરુત્વાકર્ષણની અસર થાય તો એ સૂર્યમાળાની બહાર ખેંચાઈ જાય ત્યારે એની ભ્રમણકક્ષા લંબોતરી થઈ જાય, પણ આ પદાર્થની ભ્રમણકક્ષાના માર્ગ વિશે વિચારતાં જણાયું કે એ પહેલેથી જ પરવલયાકાર હતી અને હવે એ જ્યારે સૂર્યમાળાની બહાર નીકળવાનો છે ત્યારે પણ એની ભ્રમણકક્ષા એ જ રહી છે. આપણી સૂર્યમાળામાં બહારથી કોઈ પદાર્થે પ્રવેશ કર્યો હોય અને એની નોંધ લઈ શકાઈ હોય તેવું આ પહેલી વાર બન્યું છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે આવા તો દસેક હજાર પદાર્થો આપણી સૂર્યમાળાની બહાર ભમતા હોય છે.

સંદર્ભઃ ગાર્ડિયન_૧ અને ગાર્ડિયન_૨

 

Science Samachar : Episode 24

૧). વિમાની સફર મન અને શરીર પર શી અસર કરે છે?

વિમાની મુસાફરી હવે ધીમે ધીમે સામાન્ય બનતી જાય છે. જો કે દેશની અંદર તો ત્રણેક કલાકથી વધારે લાંબો વખત નથી લાગતો પણ વિદેશ જનારાંએ તો દસ-બાર કે તેનાથીયે વધારે કલાક વિમાનમાં રહેવું પડે છે. આ સ્થિતિમાં શરીર અને મન પર શી અસર થાય?

એક સંશોધન પ્રમાણે મુસાફર વધારે લાગણીશીલ બની જતો હોય છે. એક તો ઘર, સગાંવહાલાંને છોડીને પારકા મુલકમાં જવાનો મન પર ભાર હોય છે એટલે થાય એવું કે નાના સ્ક્રીન પર ફિલ્મ જોતા હોઈએ તે બહુ સામાન્ય હોય પણ વિમાનમાં થોડોક પણ દુખી સીન આવે તો રડવું આવી જતું હોવાનું ઘણા મુસાફરો કહે છે.

જર્મનીની કોલોન યુનિવર્સિટીની સોસાઇટી ઑફ એરોસ્પેસ મૅડીસિનના યોરેન હિંકલબેઇન (Jochen Hinklebein) કહે છે કે પહેલાં તંદુરસ્ત અને યુવાન લોકો કામ સબબ મુસાફરી કરતા એટલે માનસિક અસરો પર ધ્યાન ન જતું પણ હવે વિમાની સફર સસ્તી થતાં વૃદ્ધો અને બાળકો પણ મુસાફરી કરે છે આથી આ સમસ્યા પર ધ્યાન ગયું છે.

આઠ હજાર ફૂટની ઊંચાઈએ હવાનું દબાણ ઓછું હોય છે એટલે લોહીમાં ઑક્સીજન ૬%થી ૨૫% જેટલો ઑક્સીજન ઘટી જાય છે. માંદા કે વૃદ્ધો પર એની ચોખ્ખી અસર દેખાય છે. ૧૨,૦૦૦ ફુટની ઊંચાઈએ તંદુરસ્ત મુસાફરની યાદશક્તિ પણ હાંફવા લાગે છે. ટેઇક-ઑફ પછી ઘણા લોકો થાકી જતા હોય છે અને સૂઈ જાય છે. વિમાનમાં ભેજ ન હોય તેને કારણે આપણી સ્વાદેન્દ્રીયની મીઠું અને ખાંડનો સ્વાદ પારખવાની શક્તિમાં ૩૦ ટકા ફેરફાર થઈ જાય છે.

હવામાં ભેજ ન હોય તેની તમારા પર એક ખરાબ અસર એ થશે કે પેટમાં અપાનવાયુ વધારે પેદા થશે. પરંતુ આ ખરાબ અસર તમે નહીં, તમારી પાસેની સીટનો મુસાફર ભોગવશે!

સંદર્ભઃ વિમાની સફર_બીબીસી

૦-૦-૦

). કાલાઅઝાર માટે જવાબદાર હોઈ શકે તેવાં બે બૅક્ટેરિયા ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને મળ્યાં

દુનિયાના માત્ર છ દેશોમાં આ ચેપી બીમારી છે. એમાં ભારત પણ છે. આપણા દેશમાં દર વર્ષે ૧૦,૦૦૦ કરતાં વધારે કેસો નોંધાય છે, જેમાંથી મોટા ભાગના કેસો બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશના ૪૮ જિલ્લાઓમાં ૧૬ કરોડ ૫૪ લાખની વસ્તી સામે આ બીમારીનું જોખમ છે. આ રોગ ‘સૅંડફ્લાય’ તરીકે ઓળખાતા સૂક્ષ્મ જંતુ દ્વારા ફેલાય છે. એનું કદ મચ્છરના ચોથા ભાગનું – દોઢ મિ.મી.થી માંડીને સાડાત્રણ મિ.મી. જેટલું – હોય છે. એમાં સતત તાવ આવે છે, ભૂખ મરી જાય છે અને ચહેરા પર કે શરીરના કોઈ પણ ભાગ પર દાણા નીકળે છે. આના માટે ‘લીશ્મેનાઇયા ડોનોવાની’ નામનું બેક્ટેરિયા જવાબદાર હોવાનું મનાય છે. (આ બીમારીનું નામ પણ ‘વિસ્સેરલ લીશ્મેનાયાસિસ’ કે બ્લૅક ફીવર છે). અંતે ‘હાથપગ સળેકડી, પેટ ગાગરડી’ની સ્થિતિ ઊભી થાય છે અને બે વર્ષમાં મ્રુત્યુ થાય છે.

પરંતુ ગયા મહિને ઉત્તરપ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળના વૈજ્ઞાનિકોના ધ્યાનમાં આવ્યું કે ૨૦-૨૨ દરદીઓના સેમ્પલમાં માત્ર ડોનોવાની નહીં. માત્ર ડોનોવાની જ નહીં બીજાં બે બૅક્ટેરિયા ‘લેપ્ટોમોનસ સિમૂરી’ અને લૅપ્સી NLV1 પણ જોવા મળ્યાં છે.

આ બેક્ટેરિયા પર હજી સુધી ધ્યાન અપાયું જ નથી. જો કે હવે દવાઓ મળતી થઈ ગઈ છે એટલે મૃત્યુનો આંક ૧૦૦૦ સુધી નીચે લાવી શકાયો છે. પરંતુ હવે વૈજ્ઞાનિકો આ બીજાં બે બેક્ટેરિયા પર પણ કામ શરૂ કરશે ત્યારે આ ભયંકર જીવલેણ બીમારીને જડમૂળથી ઉખાડવાની દિશા ખૂલશે અને એનો લાભ આપણા પાડોશીઓ ભૂતાન, બાંગ્લાદેશ અને નેપાલ ઉપરાંત દક્ષિણ અમેરિકા અને આફ્રિકા સુધી પણ પહોંચશે.

સંદર્ભઃ (૧) કાલા-અઝાર_ધી હિન્દુ, (૨) ભારત સરકાર (૩) સંશોધન લેખ_PMC4782357/

૦-૦-૦

(). પ્રદૂષણ ૧૬ ટકા મૃત્યુ માટે જવાબદાર

દુનિયાના સૌથી મોટા સ્વતંત્ર મૅડિકલ જર્નલ લૅન્સેટના પ્રદૂષણ અને આરોગ્ય વિષયક પંચે ગયા મહિનાની ૧૯મીએ પ્રદૂષણની ખરાબ અસરો વિશે રિપોર્ટ પ્રકાશિત કર્યો છે. રિપોર્ટ કહે છે કે દુનિયામાં ૧૬ ટકા મૃત્યુ સ્વાસ્થ્ય પર પ્રદૂષણની અવળી અસરોને કારણે થાય છે. આમ, એઇડ્સ વત્તા ટીબી વત્તા મેલેરિયાને કારણે થતાં મૃત્યુ કરતાં ત્રણગણાં મૃત્યુ પ્રદૂષણને કારણે થાય છે. દુનિયાનાં બધાં યુદ્ધો કરતાં ૧૫ગણા લોકો પ્રદૂષણના ‘શહીદ’ બને છે. આ આલેખ દ્વારા પ્રદૂષણની ઘાતકશક્તિનો અંદાજ આવશે.

પ્રદૂષણનો માર સૌથી વધારે ગરીબો પર પડે છે. ૨૦૧૫માં ૯૦ લાખ અકાળ મૃત્યુ થયાં, તેમાંથી પ્રદૂષણજન્ય બીમારીઓને કારણે મરનારાંમાંથી ૯૨ ટકા ગરીબો હતાં. પ્રદૂષણે ૨૫ કરોડ ૪૦ લાખ વર્ષોને ભરખી લીધાં છે અને બીજાં ૧ કરોડ ૪૦ લાખ જીવનને શક્ત, લાચાર બનાવી દીધાં છે. ભારતની વાત કરીએ તો, બધા પ્રકારનાં પ્રદૂષણને કારણે સૌથી વધારે મૃત્યુ થતાં હોય તેવા દેશોમાં આપણો સમાવેશ છે. આપણે ત્યાં દર એક લાખ મૃત્યુમાંથી ૧૫૧થી ૩૧૬ મૃત્યુ માટે પ્રદૂષણ જવાબદાર હોય છે.

 

 

 

 

(બન્ને આલેખ મૂળ રિપોર્ટમાંથી બિનવ્યાવસાયિક ઉદ્દેશ માટે લીધા છે).

સંદર્ભઃ લૅન્સેટ_પ્રદૂષણ રિપોર્ટ.pdf

૦-૦-૦

(). વણનોતર્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં!

ગયા મહિને એક અજાણ્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં વણનોતર્યો આઅવી ચડ્યો અને હવે ધીમે ધીમે પાછો જવા લાગ્યો છે. આ ભાઈ કોણ હતા? ખગોળવિજ્ઞાનીઓ હવે એની ભાળ મેળવવામાં લાગ્યા છે.

શું અને કેમ થયું તે જોવા માટે અહીં આપેલી લિંક પર ક્લિક કરોઃ ઘૂસણખોર

ગયા મહિનાની ૧૯મીએ હવાઈ યુનિવર્સિટીની ઍસ્ટ્રોનૉમી સંસ્થાના ખગોળવિજ્ઞાની ડૉ. રૉબ વેરિક એક પ્રયોગનાં તારણો તપાસતા હતા ત્યારે એમને આ પદાર્થ દેખાયો. આવું કોઈએ કદી જોયું નહ્તું. પહેલાં તો એમને લાગ્યું કે આ કોઈ પૃથ્વીની પાસેનો અવકાશી પથ્થર છે, પણ એની ગતિ કોઈ ઉલ્કા જે ધૂમકેતુ કરતાં બહુ ઘણી હતી. એ સમજી ગયા કે આ કોઈ ઘૂસણખોર સૂર્યમાળામાં ઘૂસ્યો છે. એમણે ગ્રહોની ગતિ પર નજર રાખતી એક સંસ્થાની સલાહ માગી, તો એમની ધારણા સાચી પડી.

આ પદાર્થ ૯મી સપ્ટેમ્બરે સૂર્યથી ૨ કરોડ ૩૦ લાખ માઇલના અંતર જેટલો નજીક આવ્યો એ વખતે એની ગતિ સેકંડના ૫૫ માઇલની હતી. તે પછી ૧૪મી ઑક્ટોબરે એ પૃથ્વીની નજીક, દોઢ કરોડ માઇલના અંતર સુધી આવ્યો. એ વખતે એની ગતિ સેકંડના ૩૭ માઇલની હતી. હવે એ સેકંડના ૨૫ માઇલની ઝડપે દૂર નીકળી ગયો છે સૂર્યમાળાની બહાર નીકળી જવાની ક્ષણે એની ગતિ સેકંડના ૧૬ માઇલની રહેવાનું ખગોળવિજ્ઞાનીઓ ધારે છે.

સંદર્ભઃ ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ

૦-૦-૦