Martyrs of Indian Freedom Struggle [2 ] – Chuar rebellion

ચુઆડ વિદ્રોહ

સંન્યાસીઓ અને ફકીરો ગામડાંઓમાં કંપની સરકારને હંફાવતા હતા તે જ અરસામાં બંગાળના જંગલ મહાલના આદિવાસીઓમાં પણ વિદ્રોહની આગ ભડકે બળતી હતી. એ ચુઆડ વિદ્રોહ (Chuar Rebellion) તરીકે ઓળખાય છે. ‘ચુઆડ’ શબ્દ અંગ્રેજી દસ્તાવેજોમાં વપરાયેલો છે અને બંગાળીમાં એનો અર્થ ‘જંગલી’, ‘અસભ્ય’ એવો થાય છે. એ જંગલ મહાલના આદિવાસીઓનો વિદ્રોહ હતો. આજે પણ એ મુખ્યત્વે માછીમારો અને કેવટોનો પ્રદેશ છે. કદાચ એ જ કારણે બંગાળીમાં ભદ્રલોક ઇતિહાસકારોએ પણ આ વિદ્રોહને અંગ્રેજ સત્તા વિરુદ્ધ સામાન્ય જનના આક્રોશ તરીકે આલેખવાનું જરૂરી નથી માન્યું.

અંગ્રેજી હકુમત માત્ર ખેતજમીનો નહીં પણ જંગલોની પણ માલિક બની બેઠી હતી, એટલે આદિવાસીઓનો ઝારગ્રામ જિલ્લો આ બળવાનું કેન્દ્ર બન્યો.  અંગ્રેજોએ પોતાની આણ બંગાળમાં સ્થાપી તે પછી પણ મરાઠાઓ એમને વીસ વર્ષ સુધી રંઝાડતા રહ્યા હતા. પાસેના મયુરભંજનો રાજા પણ બીજાઓને અંગ્રેજી સત્તા વિરુદ્ધ ભડકાવતો હતો. હવે જમીનદારો પણ એમની સાથે ભળવા લાગ્યા હતા.  એક બાજુથી સંન્યાસીઓનાં ધાડાં અંગ્રેજોને થકવતાં હતાં ત્યાં જ આ નવો ફણગો ફૂટ્યો હતો.

અંગ્રેજોએ તો મોટા જમીનદારોને કાબૂમાં કરી લીધા પણ હવે ચુઆડોનો સામનો કરવાનું બહુ મુશ્કેલ બનતું જતું હતું. પાઇક અને ચુઆડ જંગલ મહાલમાં જ વસતા. ૧૭૬૯ના ડિસેમ્બરમાં ચુઆડોએ હુમલા શરૂ કર્યા. એમનો મુકાબલો કરતાં કંપનીની ફોજના  કેટલાયે સૈનિકો ચુઆડોનાં  તીરકામઠાંથી માર્યા ગયા અને મોટા ભાગના સૈનિકો જંગલથી ટેવાયેલા ન હોવાથી બીમારીમાં જાનથી હાથ ધોઈ બેઠા.

૧૭૯૮ના ઍપ્રિલમાં ચુઆડોએ ખુલ્લો બળવો પોકાર્યો અને મિદનાપુર જિલ્લાના કેન્દ્ર ભાગ પર જ હુમલો કર્યો અને બે ગામ સળગાવી દીધાં. બીજા જ મહિને ચુઆડોએ બાંકુરા જિલ્લામાં આક્રમણ કર્યું જુલાઈમાં ૪૦૦ ચુઆડોએ ચન્દ્રકોણા થાણા પર છાપો માર્યો. તે પછી કાશીજોડા, તામલૂક, તારકુવા-ચુઆડ વગેરે ઘણા જિલ્લાઓમાં હુમલા કર્યા અને તારાજી વેરી. મિદનાપુરને પણ ખેદાનમેદાન કરી નાખ્યું. ડિસેમ્બરમાં એમણે છ ગામો પર કબજો કરી લીધો.

મિદનાપુર પાસે બહાદુરપુર, સાલબની અને કરણગઢમાં એમનાં મૂળ થાણાં હતાં. કરણગઢમાં મિદનાપુરની રાણી રહેતી હતી અને એની જમીનદારી પર ‘ખાસ’ નામનું બ્રિટિશ નિયંત્રણ હતું. આ ત્રણ સ્થળોએથી એ જુદી જુદી જગ્યાએ હુમલા કરતા અને લૂંટનો માલ વહેંચી લેતા. ૧૭૯૯ના ફેબ્રુઆરી સુધીમાં તો મિદનાપુરના ઘણા પ્રદેશો પર ચુઆડોની આણ હતી. જિલ્લાના કલેક્ટર પાસે માત્ર ૨૭ ચોકિયાતો રહી ગયા હતા, માર્ચમાં એમણે આનંદપુર પર હુમલો કર્યો અને બે સિપાઈઓને અને બીજા કેટલાક નાગરિકોને મારી નાખ્યા અંગ્રેજોના બધા ગાર્ડ જીવ મુઠ્ઠીમાં લઈને નાસી છૂટ્યા.

એમની એક મોટી નબળાઈ એ હતી કે એમની યોજનાઓની એ ખુલ્લી રીતે જાહેરાત કરતા. કોઈ ગામ બાળવાનું હોય તો ગામવાસીઓને અગાઉથી ખબર હોય કે આવતીકાલે ચુઆડો ત્રાટકવાના છે. આનો લાભ અંગ્રેજોને મળ્યો અને કંઈ થવાનું હોય ત્યાં સૈનિકો પહેલાં જ પહોંચી જતા.

આ નબળાઈ એમને આડે આવી અને અંતે અંગ્રેજોએ ૧૭૯૯ની છઠ્ઠી ઍપ્રિલે ઐસગઢ અને કરણગઢ પર ફતેહ હાંસલ કરી. કરણગઢની રાણીને કેદી તરીકે મિદનાપુર લઈ આવ્યા. તે પછી જૂન મહિનાથી કંપનીનો હાથ ઉપર રહેવા લાગ્યો. જો કે ચુઆડોએ થોડા મહિના મચક ન આપી.

પાઇક જાતિ અને ચુઆડોના સરદારોની જમીનો પર ફરી મહેસૂલ શરૂ થયું તે એનું મૂળ કારણ હતું. છેક તેરમી સદીથી એ જમીન ખેડતા આવ્યા હતા. પરંતુ કશાયે અપારાધ વિના જમીણ પરના એમના હક છીનવી લેવાયા તેની સામે ભારે અસંતોષ હતો. એમને પોલીસ રાખવાનો ચાર્જ પણ ચુકવવો પડતો. એના માટે એ કોર્ટમાં જાય, પરંતુ બ્રિટિશ કોર્ટમાં એમને બહુ આશા નહોતી એટલે જ એમણે શસ્ત્રો ઉપાડ્યાં.

ઓગણીસમી સદીનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં પણ ચુઆડોએ નમતું નહોતું આપ્યું. ૧૮૧૬ સુધી કલકત્તાથી માત્ર ૮૦ માઇલ દૂર બાગડીમાં ચુઆડો અંગેજ સત્તા હોય જ નહીં એમ વર્તતા રહ્યા. સરકારે કબૂલ કર્યું કે પાકી પોલીસ વ્યવસ્થા કરવાના બધા પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયા છે! બંગાળમાં આ સૌથી પહેલો વ્યાપક વિદ્રોહ હતો અને એનો દોર જંગલોમાં વસતા આદિવાસીઓના હાથમાં હતો. એમણે અંગ્રેજ સરકારને ધોળે દિવસે તારા દેખાડી દીધા હતા.

અંતે જો કે એ પરાજિત થયા અને અંગ્રેજી શાસનનું ખુન્નસ માઝા મૂકી ગયું.

આપણી આઝાદીના પ્રથમ છડીદાર, બંગાળના આદિવાસી ચુઆડો સમક્ષ નતમસ્તક થઈએ.

Martyrs of Indian Freedom Struggle [1] – Ascetics and Fakirs

સંન્યાસીઓ અને ફકીરો

૧૭૫૭માં પ્લાસીની લડાઈમાં સિરાજુદ્દૌલાની હાર થઈ તે પછી, ૧૭૬૫માં બક્સરમાં અવધ, મોગલો અને મરાઠાઓના સહિયારા સૈન્ય સામે પણ કંપનીએ જીત મેળવી. કંપનીને બંગાળમાં મહેસૂલ વસૂલ કરવાનો અધિકાર મળતાં જે એણે જમીન મહેસૂલની વ્યવસ્થામાં ધરમૂળથી બદલી નાખી. પહેલાં રાજ્ય ઉપજનો ભાગ લેતું હતું પણ કંપનીએ જમીન પર વેરો નાખ્યો. હવે ખેડૂતોને રોકડની જરૂર પડવા માંડી એટલે અનાજ બજારમાં જવા લાગ્યું.

મોગલોએ તો કેટલાય પીરોને ‘સનદ’ એટલે કે કર ઉઘરાવવાનો અધિકાર પણ આપ્યો હતો. પરંતુ એ અધિકાર જતા રહ્યા. રોષે ભરાયેલા ફકીરોએ ૧૭૬૩માં જ ઢાકામાં કંપનીની ફૅક્ટરી પર કબજો કરી લીધો. એ જ વર્ષે સંન્યાસીઓએ રાજશાહીમાં કંપનીની  ફૅક્ટરી પર હુમલો કર્યો. ૧૭૬૭માં સારંગ જિલ્લામાં પાંચ હજાર સાધુઓ પહોંચી ગયા. ત્યાંના હાકેમે એમની સામે સૈનિકો મોકલ્યા પણ સાધુ ડર્યા નહીં. સૈનિકોએ ગોળીબાર કર્યા અને અંતે જેવા એ મોળા પડ્યા તેવા જ સાધુઓ ત્રાટક્યા અને એંસીને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા.

સાધુઓ પંચાંગ જોઈને આખા દેશમાં જ્યાં કુંભ મેળા ભરાય ત્યાં પહોંચતા. રસ્તામાં ખેડૂતો એમને અનાજ આપતા. હવે આ વ્યવસ્થા તૂટી પડી. બીજા સાધુ તો સીધાસાદા હતા પણ દશનામી અખાડાના નાગા સાધુ હથિયારો રાખતા.  સાધુઓ અને ફકીરો વચ્ચે ચકમક ઝર્યા કરતી પણ હવે તો બધા સમદુખિયા હતા. કંપનીએ  ઘોડેસવાર દળને વીખેરી નાખતાં હજારો ઘોડેસવારો રઝળી પડ્યા અને સાધુઓની જમાતમાં જોડાઈ ગયા.

૧૭૬૯ અને ૧૭૭૦નાં બે વર્ષ કારમા દુકાળનાં વર્ષો હતાં. કંપનીએ પોતાની ફોજ માટે ગામેગામથી પાણીના ભાવે અનાજ ખરીદી લીધું. ગામડાંઓમાં એક દાણો પણ ખાવા માટે નહોતો બચ્યો. આથી ખેડૂતો પાસે પણ લૂંટફાટ સિવાય કોઈ રસ્તો નહોતો રહ્યો. સાધુઓ રીતસર જંગે ચડ્યા. જ્યાં એમની ટક્કર થાય ત્યાં કંપનીના સિપાઈઓને મારી ભગાડ્યા વિના જંપતા નહોતા. કંપનીએ ફકીરો અને સાધુઓ પર નજર રાખવા માટે ઠેકઠેકાણે સુપરવાઇઝરો નીમ્યા હતા.

બિહારમાં કોસી નદીનાં ગામોના સુપરવાઇઝરને સમાચાર મળ્યા કે ત્રણસો ફકીરોનું એક જૂથ હથિયારો સાથે આવે છે. સુપરવાઇઝરે એમને રોકવાની જવાબદારી કૅપ્ટન સિંક્લેરને  સોંપી. સિંક્લેરે એમને રોકી લીધા અને વાતચીત શરૂ કરી. ફકીરોએ સમજી જવાનો ડોળ કર્યો. થોડાકને સિંકલેરે બાન તરીકે રોકી લીધા અને બીજાઓને હથિયારો વિના જવા દીધા. એ લોકોએ ત્યાં જઈને પોતાના પાંચ હજાર અનુયાયીઓને લડાઈ માટે એકઠા કરી લીધા. આની ખબર પડતાં જ કંપનીએ કેટલેય ઠેકાણેથી કુમક મોકલી પણ અંતે ફકીરોએ એમને ધૂળ ચટાવી. છેવટે આખી બટાલિયન મોકલવી પડી પણ એ પહોંચે તે પહેલાં તો ફકીરો જાણે હવામાં ઓગળી ગયા હતા!

ફકીરો અને સંન્યાસીઓમાં બિહારના પૂર્ણિયા જિલ્લામાં શાહ મદારશાહ પીરના પૂજક મજનુ શાહ,  ભવાની પાઠક અને દેવી ચૌધરાણીનાં નામો બહુ જાણીતાં છે. મજનુ શાહ કંપનીનો સખ્ત વિરોધી હતો. ભવાની પાઠક સંન્યાસીઓને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ લડવા પ્રેરતો. બન્ને વચ્ચે સારી દોસ્તી હતી. ૧૭૮૭માં એણે અંગ્રેજ વેપારીઓનું એક જહાજ લૂંટ્યું. તે પછી એક ઝપાઝપીમાં એ માર્યો ગયો. દેવી ચૌધરાણી પણ ભવાની પાઠકથી પ્રેરાઈને વિદ્રોહમાં સામેલ થઈ. એ પોતાના ઘરમાં રહેવાને બદલે એક હોડીમાં રહેતી. કંપનીના દસ્તાવેજોમાં એના માટે ડાકુ શબ્દ વાપરેલો છે. સામાન્ય રીતે એ ડાકુરાણી તરીકે જ ઓળખાય છે. એનો અર્થ એ કે કંપની સરકાર માટે એ પણ મોટી શત્રુ હતી.

૧૭૭૧માં મજનુ શાહની આગેવાની હેઠળ અઢી હજાર ફકીરોએ બંગાળમાં પ્રવેશ કર્યો. પણ બધા વેરવીખેર થઈ ગયા. એકલદોકલને શોધવાનું પણ શક્ય નહોતું. આમ એ બધા બંગાળના ખૂણેખૂણે પહોંચી ગયા.

અંગ્રેજોના દસ્તાવેજો પ્રમાણે મજનુ શાહ પોતે ઘોડે ચડીને પૂર્ણિયા તરફ ભાગી ગયો પણ હજી એ ત્યાં જ ધામો નાખીને બેઠો હતો. એટલે કંપનીની નજરે હજી ખતરો ટળ્યો નહોતો. બીજી બાજુ એ જ અરસામાં અવધ બાજુએથી જમના નદી પાર કરીને ચાર હજાર નાગા સાધુઓ બંગાળમાં પ્રવેશ્યા. જો કે કંપનીના જનરલ બાર્કરે અવધના નવાબ સુજાઉદ્દૌલાને લખ્યું  કે છ-સાત હજાર સાધુઓ બંગાળ તરફ આવે છે. આનો જવાબ સાધુઓએ એવો આપ્યો કે એમને ગંગા પાર કરવાનો પરવાનો મળેલો છે!

ફકીરો અને સંન્યાસીઓ વચ્ચે ઘણાં કારણોસર એકતા ટકી ન શકી. આમાં અલગ ધાર્મિક રીતરિવાજોએ એકતા તોડી પાડવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો

%d bloggers like this: