India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-14

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૪: સુભાષબાબુ વિરુદ્ધ શિસ્તભંગની કાર્યવાહી

૧૯૩૯ની ૨૬મી જૂને મુંબઈમાં AICCની મીટિંગ મળી. એમાં ઠરાવ કરવામાં આવ્યો કે કોઈ પણ કોંગ્રેસ કાર્યકર પ્રાંતિક કોંગ્રેસ સમિતિની મંજૂરી વિના વ્યક્તિગત રીતે સત્યાગ્રહ નહીં કરી શકે. ઑલ ઇંડિયા કિસાન સંઘના નેતા સ્વામી સહજાનંદ સરસ્વતીએ આની સામે સખત વાંધો લીધો અને એમણે કહ્યું કે કિસાન સંઘ સ્વતંત્ર સંસ્થા છે અને એ કોંગ્રેસના આ ફરમાનનું પાલન નહીં કરે. બીજી બાજુ, સુભાષ ચન્દ્ર બોઝની નેતાગીરી હેઠળ બંગાળ પ્રાંતિક કોંગ્રેસ સમિતિએ AICCના ઠરાવનો અસ્વીકાર કર્યો. એમણે જુલાઈની નવમીએ AICCએ પસાર કરેલા બે ઠરાવો વિરુદ્ધ – એક તો, આ સત્યાગ્રહ વિશેનો અને બીજો પ્રાંતિક સરકારોના રાજીનામા વિશેનો ઠરાવ – મીટિંગ રાખી અને સુભાષબાબુએ લાંબો પત્ર લખીને કેટલાક આક્ષેપ કર્યા. એમણે કહ્યું કે ડાબેરી જૂથો સંગઠિત ન થાય તે માટે સત્યાગ્રહ પર નિયંત્રણ રાખવાનો પ્રયાસ કરાય છે એનો અર્થ એ કે જમણેરીઓ હવે સામ્રાજ્યવાદીઓ સાથે ફેડરેશનની બાબતમાં કંઈક બાંધછોડ કરવાની તૈયારીમાં છે. AICCએ આને ગંભીર અશિસ્તનું કૃત્ય માન્યું. ખરેખર તો એ વાતનું વધારે ખરાબ લાગ્યું કે ફેડરેશનનો વિરોધ તો કોંગ્રેસ બહુ શરૂઆતથી જ કરતી હતી અને એમાં સમાધાનનો કોઈ અવકાશ જ નહોતો કારણ કે સરકાર એમાં રજવાડાંઓને સ્થાન આપવા માગતી હતી, રાજાઓ પોતાના અધિકારો છોડ્યા વિના ફેડરેશનમાં આવવા માગતા હતા અને કોંગ્રેસનું કહેવું હતું કે દેશી રાજ્યો માટે અનામત સીટો રાજવીઓને નહીં એમની પ્રજાને મળવી જોઈએ. આમ આ આક્ષેપ તો તદ્દન ગેરમાર્ગે દોરનારા પ્રચાર જેવો હતો.

આ પહેલાં જુલાઈમાં મુંબઈ પ્રાંતે દારુબંધી જાહેર કરી તેની પણ સુભાષબાબુએ ટીકા કરી. હતી. સરદાર પટેલે એમને એક નિવેદન દ્વારા જવાબ આપ્યો કે “શ્રી સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ કંઈ પણ કરી શકે એમ માનવા હું તૈયાર હતો. કોંગ્રેસ સામે એમનો વિદ્રોહ અને આ રાષ્ટ્રીય સંગઠનને તોડી પાડવાના પ્રયાસની મને નવાઈ ન લાગી કારણ કે એમણે ગાંધીજીને લખેલા પત્રમાં ‘સિવિલ વૉર’ની ચેતવણી આપી જ છે. પરંતુ મારે કબૂલ કરવું જોઈએ કે મુંબઈ સરકારની દારુબંધીની નીતિ બાબતમાં એમણે જે વલણ લીધું છે તેનાથી મને ભારે નવાઈ લાગી. જેની અક્કલ બહુ જ થોડી હોય તેને પણ સમજાઈ જશે કે એમણે જે નિવેદન કર્યું છે તેમાં મિત્રતાનો છાંટો પણ નથી, એ રચનાત્મક ટીકા તો નથી જ, પણ એનો હેતુ સ્થાપિત હિતો વિરુદ્ધના કપરા સંઘર્ષમાં પ્રધાનમંડળના પ્રયાસોમાં આડખીલી રૂપ છે. કોંગ્રેસ પ્રમુખ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે સુભાષ ચન્દ્ર બોઝને પત્ર લખીને જણાવ્યું કે એમનો નિર્ણય સાચો નથી. નહેરુએ પણ એક નિવેદનમાં કહ્યું કે આજે દુનિયામાં યુદ્ધનું સંકટ છે ત્યારે આવું પગલું દૂરંદેશીના અભાવનું સૂચક છે.

આના પછી AICC સુભાષબાબુને ત્રણ વર્ષ સુધી બંગાળ પ્રાંતિક કોંગ્રેસના પ્રમુખપદ માટે અયોગ્ય ઠરાવ્યા અને કોઈ પણ કોંગ્રેસ સમિતિમાં ચૂંટણી દ્વારા ભરવાના પદ માટેનું એમનું સભ્યપદ રદ કર્યું. સુભાષબાબુએ આ નિર્ણયને આવકાર્યો અને અમદાવાદમાંથી એક નિવેદન કરીને કહ્યું કે કોંગ્રેસના નેતૃત્વની તદ્દન હળવી ટીકા કરો તો એ પણ સાંખી લેવા માટે તેઓ તૈયાર નથી. આમ એમણે કોંગ્રેસથી અલગ નવી વાટ પકડી લીધી. બંગાળમાં એમના સમર્થકો હતા એ જ રીતે વિરોધીઓ પણ હતા. પરંતુ આ નિર્ણય માટે કેટલાક લોકોએ કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીને જવાબદાર ઠરાવી. અંતે મહાત્મા ગાંધીએ નિવેદન કરીને ઘટસ્ફોટ કર્યો કે સુભાષબાબુની સામે અશિસ્તની કાર્યવાહી કરવાના ઠરાવનો મુસદ્દો એમણે જ લખ્યો હતો કારણ કે કોઈ પણ સંસ્થામાં જો સૌ પોતાની રીતે નિર્ણયો લાગુ કરવા માંડે તો એ સંગઠન ટકી ન શકે.

આ આખા સમય દરમિયાન ગાંધીજી પર અસહકારનું આંદોલન શરૂ કરવા દબાણ થતું હતું પણ એમનો જવાબ એ હતો કે કોંગ્રેસ અને જનતા હજી એના માટે તૈયાર નથી. કોંગ્રેસમાં શિસ્ત આવે, કોંગ્રેસીઓ ભ્રષ્ટાચારમાંથી મુક્ત થાય તો જ કોઈ પણ આંદોલન સફળ થઈ શકે. આમ છતાં કોંગેસના ઠરાવના વિરોધમાં ઘણી જગ્યાએ સભાઓ મળી.

બંગાળમાં રાજકીય કેદીઓની ભૂખહડતાળ

જુલાઈની બીજી તારીખથી બંગાળમાં ડમડમ અને અલીપુરની જેલોમાં રાજકીય કેદીઓએ ભૂખહડતાળ શરૂ કરી દીધી. ફઝલુલ હકની સરકારે સત્તા સંભાળ્યા પછી એમને છોડવા અંગે કોઈ નિર્ણય નહોતો કર્યો. આનું એક કારણ એ કે જેલમાં હતા તે બધા કોંગ્રેસના સમર્થક હતા. સુભાષબાબુએ એમને ટેકો આપ્યો. બીજા ઘણા નેતાઓ પણ કેદીઓને છોડવાની માંગ માટે આગળ આવ્યા. કોંગ્રેસની બીજી પ્રાંતિક સરકારોએ તરત જ રાજકીય કેદીઓને છોડી મૂક્યા હતા. પરંતુ ફઝલુલ હકની સરાકાર કેદીઓને છોડવા જરાય ઇચ્છતી નહોતી. લોકોમાં ક્રોધ વધતો જતો હતો અને તે એટલે સુધી કે સ્કૂલોમાં પણ અર્ધા દિવસની હડતાળ પડી.

કોંગ્રેસે હક સાથે વાતચીતનો રસ્તો લીધો હતો. પરંતુ ગાંધીજી જેલમાંથી છૂટવા માટે ઉપવાસના શસ્ત્રનો પ્રયોગ કરવાથી વિરુદ્ધ હતા. એ એમના અહિંસાના સિદ્ધાંતથી વિરુદ્ધ હતું. એમણે ઉપવાસ છોડવા માટે રાજકીય કેદીઓને કેટલીયે વાર અપીલ કરી. આ જ નીતિ અનુસાર કોંગ્રેસની પ્રાંતિક કમિટીઓની બેઠકો મળવા લાગી અને કેદીઓને ઉપવાસ છોડવાની અપીલો કરવામાં આવી. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને મહાદેવભાઈ દેસાઈ પણ શરતબાબુ અને સુભાષબાબુને કલકત્તામાં મળ્યા ડમડમ જેલમાં ઉપવાસી કેદીઓને પણ મળ્યા. તે પછી એમણે નિવેદન કરીને કહ્યું કે કેદીઓને ભૂખહડતાળ છોડવાનું સમજાવવામાં એમને નિષ્ફળતા મળી છે.

સુભાષબાબુ સામે કોંગ્રેસે શિસ્તભંગની કાર્યવાહી કરી તે પછી એ અલીપુર જેલમાં રાજકીય કેદીઓને મળ્યા અને એમની અપીલને માન આપીને કેદીઓએ ભૂખહડતાળ સ્થગિત કરી દીધી. એમણે આ બાબતમાં નિવેદન કરીને કહ્યું કે મને મળેલી માહિતી પ્રમાણે સરકાર બે મહિનામાં રાજકીય કેદીઓ વિશેના બધા કેસોની સમીક્ષા બે મહિનામાં કરી લેશે. પરંતુ તરત જ બંગાળ ગવર્નમેંટના ગૄહ મંત્રી નાજિમુદ્દીને નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે રાજકીય કેદીઓ વિશેની સરકારની નીતિઓમાં કંઈ ફેરફાર નથી થયો અને સરકાર કોઈ ત્રીજા પક્ષ સાથે વાતચીત નથી કરતી અને કોઈ પણ પક્ષને સરકારે વચન નથી આપ્યું!

xxx

દરમિયાન સરકારે ભારતને યુદ્ધમાં જોતરવાનો નિર્ણય લઈ લીધો હતો. આના માટે વાઇસરૉયે કોંગ્રેસ, મુસ્લિમ લીગ અને બીજાં જૂથો સાથે મંત્રણાઓ શરૂ કરી દીધી હતી. ગાંધીજીએ એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો કે “ગમે તે કારણે” હું મનથી મિત્ર રાષ્ટ્રો (બ્રિટન, અમેરિકા,રશિયા) સાથે છું. રાજેન્દ્રબાબુ અને નહેરુ સાથે એ વાઇસરૉયના આમંત્રણથી મળવા ગયા ત્યારે એમણે ભારતને બ્રિટનના સમાન ભાગીદાર તરીકે સાથે લેવાની માગણી કરી. મુસ્લિમ લીગ અને હિન્દુ મહાસભાએ અમુક શરતો મૂકી પણ વાઇસરૉયને એમના સહકારની ખાતરી આપી. બીજી બાજુ રાજાઓ સરકાર પર યુદ્ધને કારણે આવી પડેલા ખર્ચનો બોજો હળવો કરવા માટે ફંડમાં પોતાનો ફાળો આપવા લાગ્યા હતા. વાઇસરૉયને લાગતું હતું કે આખા દેશના બધા પક્ષો સામેલ થાય. આથી એણે ‘એકતા’ માટે પ્રયાસો ચાલુ જ રાખ્યા. દિલ્હીની વાતચીત પછી રાજેન્દ્રબાબુએ વાઇસરૉયને પત્ર લખીને એમને કોંગ્રેસની માગણીઓ માની લેવા માટે ફરી આગ્રહ કર્યો. જિન્નાએ વાઇસરૉયને જણાવ્યું હતું કે બ્રિટિશ સરકાર એની માગણીઓ ન માની લે ત્યાં સુધી મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે વાતચીત કરવા તૈયાર નથી. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે કોંગ્રેસ દુઃખ વ્યક્ત કર્યું કે આ મુદ્દામાં પણ મુસ્લિમ લીગ કોમી સવાલને આગળ ધરે છે. જિન્નાની સ્ટ્રેટેજી એ રહેતી કે પોતે શું ઇચ્છે છે તે ન કહેવું પણ કોંગ્રેસ બ્રિટનના માર્ગમાં આડે આવે છે તે દેખાડવું. જિન્ના ખુલ્લી રીતે બ્રિટન સરકારને ટેકો આપવા નહોતા માગતા પણ આમ આડકતરી રીતે પોતે બ્રિટનના હિતેચ્છુ હોવાનું સાબિત કરતા રહેતા.

બીજી બાજુ ગાંધીજીએ લંડનના ‘ન્યૂઝ ક્રોનિકલ’ ને તાર દ્વારા મોકલેલા નિવેદનમાં કહ્યું કે “ભારત સ્વતંત્ર દેશ બને એવું બ્રિટન ઇચ્છે કે હજી ભારતે બ્રિટનને પરાધીન રહેવાનું છે? આ સવાલ કોંગ્રેસે બ્રિટનને મુશ્કેલીમાં મૂકવા માટે ઊભો નથી કર્યો, પણ વિશ્વના સંકટમાં કેમ વર્તવું તે વિશે ભારતની પ્રજાને વિચારવાની તક આપવા માટે આ સવાલ ઊભો કરાયો છે.”

xxx

૧૯૩૯માં કોંગ્રેસ સરકારોએ રાજીનામાં આપી દીધાં. એના વિશે આપણે હજી વિગતમાં ઊતરશું અને મુસ્લિમ લીગનો પ્રત્યાઘાત પણ જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register June- Dec. 1939 Vol. II

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-13

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૩: બ્રિટિશ રાજરમતના ઓછાયા : લખનઉમાં શિયા-સુન્ની રમખાણ, કરાંચીમાં ‘ઓમ મંડળી’નો વિકાસ

ભૂમિકાઃ

કોંગ્રેસ સરકારોએ પ્રાંતોમાં સત્તા સંભાળી તેની કેટલીક સારી અસર હતી તો કેટલીક ખરાબઃ પણ કોમી સંબંધો પર એક અણધારી અસર થઈ અને એને બ્રિટિશ રાજરમતના ભાગ તરીકે ગણી શકાય. સ્થિતિ વિચિત્ર હતી. કોંગ્રેસ ટેનિસની સિંગલ્સની મૅચ રમતી હતી અને એ માનતી હતી કે એની સામે મુસ્લિમ લીગ ખેલાડી છે. પણ મુસ્લિમ લીગ ડબલ્સની મૅચ રમતી હતી, બ્રિટિશ સત્તા એના વતી શૉટ મારી દેતી હતી. આને કારણે કોમી ભાવના વધારે પ્રબળ બની, એટલું જ નહીં કોમની અંદર પણ સામસામાં જૂથો તૈયાર થયાં.

૧૮૫૭ પછી અંગ્રેજી સત્તાની ખફગી મુસલમાનો પર ઊતરી હતી, પણ સર સૈયદ અહમદે શિક્ષણ ક્ષેત્રે જેમ ઉચ્ચ કાઅમ કર્યું તેમ રાજભક્તિ દેખાડીને મુસલમાનોને અલગ કરવામાં પણ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો. કર્ઝને બંગાળના ભાગલા પાડ્યા તેથી મુસલમાનો તો રાજી થયા પણ હિન્દુઓમાં આક્રોશ વધ્યો. એના પછી મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના થઈ અને વાઇસરૉય મિંટોએ મુસલમાનોને સરકાર તરફ વાળ્યા.

લખનઉમાં શિયા-સુન્ની રમખાણ

૧૯૩૫ના બંધારણમાં અલગ મતદાર મંડળો મળ્યા પછી પણ મુસ્લિમ લીગનો ચૂંટણીમાં રકાસ થયો અને કોંગ્રેસે સત્તા કબજે કરી લીધી. કોમી વાતાવરણ વધારે વકરવા લાગ્યું. હિન્દુઓના પક્ષે ગૌરક્ષા સમિતિઓ, હિન્દી સમિતિઓ બની; આર્યસમાજની પ્રવૃત્તિઓ ધારદાર બની તો સામા પક્ષે મુસલમાનોએ ઉર્દુ બચાવો સમિતિઓ બનાવી અને મુસ્લિમ પ્રથાઓનું જોરશોરથી પાલન કરવાનું વલણ વધ્યું. બીજી બાજુ મુસ્લિમ લીગમાં સુન્નીઓનું જોર વધુ હતું. અંગ્રેજ સરકારે મુસ્લિમ તરફી નીતિઓ અપનાવી તેનો ઘણોખરો લાભ સુન્નીઓને મળ્યો હતો. આસિફુદ્દૌલા, વાજિદ અલી શાહ વગેરે નવાબોના વખતમાં શિયાઓને ઘીકેળાં હતાં પણ શિયાઓની આર્થિક પડતી શરૂ થઈ ગઈ હતી અને સુન્નીઓ શ્રીમંત બનવા લાગ્યા હતા. આથી સુન્નીઓનો અવાજ વધારે બુલંદ બનવા લાગ્યો હતો.

પયગંબર મહંમદના અવસાનથી જ સુન્નીઓ અને શિયાઓ વચ્ચે મતભેદો હતા તે નવા સંજોગોમાં નવી રીતે પ્રગટ થયા. ભારતમાં લખનઉ શિયાઓનું મોટું કેન્દ્ર છે.

શિયાઓ મોહર્રમમાં કરબલામાં ઈમામ હુસૈનની શહીદીની યાદમાં માતમ મનાવે, મરસિયા ગાય અને તાજિયા કાઢે. સુન્નીઓ અલીને રસૂલના પ્રતિનિધિ ન માને. પરંતુ ભારતની સંવાદી પરંપરાની અસર સુન્નીઓ પર પણ પડી હતી અને લખનઉમાં સુન્નીઓ પણ તાજિયામાં ભાગ લેતા.

પરંતુ પયગંબરના જન્મદિને સુન્નીઓ ‘મદ્‍હ-એ-સહબા’નું સરઘસ કાઢે. મદ્‍હ એટલે પ્રશંસા અને સહાબા એટલે પયગંબરના સાથીઓ. એ પયગંબરના સાથીઓની પ્રશંસામાં ગવાતી નાતિયા (ભક્તિભાવયુક્ત) કવ્વાલીઓ છે. ૧૯૦૫ સુધી શિયાઓ અને સુન્નીઓના તાઝિયા સંયુક્ત હતા અને ‘કરબલા’માં દફનાવતા. આ શોકનો દિવસ ધીમે ધીમે તહેવાર બનવા લાગ્યો હતો અને કરબલા પાસે મેળા જેવું વાતાવરણ થઈ હતું. શિયાઓએ આની સામે વાંધો લીધો. ૧૯૦૬માં સ્થાનિક સતાવાળાઓએ શિયાઓની લાગણીને માન આપીને ઉત્સવ બંધ કરાવ્યો, પણ હવે સુન્નીઓએ વાંધો લીધો કે તેઓ ઇસ્લામના એક વીરની યાદમાં આ દિવસ મનાવે છે એટલે આ શોકનો દિવસ નથી. મદ્‍હ-એ-સહબામાં સુન્નીઓ શિયાઓ વિશે ઘસાતું બોલે અને પહેલા ત્રણ ખલિફાઓ અબૂ બક્ર, ઉંમર અને ઉસ્માનની પ્રશંસા કરે. શિયાઓ માને છે કે એ ત્રણ સહબા રસૂલને ખરા અર્થમાં વફાદાર નહોતા. મહંમદ પયગંબરના જમાઈ અલી ચોથા સહબા હતા શિયાઓના મતે એ જ પયગંબરના ખરા વારસ હતા. બન્ને ફિરકાઓ વચ્ચેના આ ઝઘડાને કારણે ૧૯૦૭થી મદ્‍હ-એ-સહબા પર પ્રતિબંધ હતો. પરંતુ સુન્નીઓએ નાગરિક અસહકાર કરીને આ પ્રતિબંધનો ભંગ કર્યો. ગોવિંદ વલ્લભ પંતની કોંગ્રેસ સરકારે કંઈ વિચાર્યા વગર મદ્‍હ-એ-સહબા પરનો પ્રતિબંધ રદ કર્યો આથી શિયાઓ નારાજ થયા અને ૧૮,૦૦૦ શિયાઓએ ધરપકડ વહોરી લીધી. એમાં મુસ્લિમ લીગના અગ્રગણ્ય શિયા નેતાઓ પણ હતા. આ વિવાદ વધ્યો અને શિયા-સુન્ની રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં.

મુસ્લિમ લીગની હાલત કફોડી થઈ ગઈ. એ કોનો પક્ષ લે? એના જ શિયા નેતાઓ જેલમાં પહોંચી ગયા હતા, પણ આનો ઝઘડો કંઈ કોંગ્રેસ સાથે કરી શકાય તેન નહોતું કારણ કે લીગના જ સુન્ની નેતાઓ માનતા હતા કે સરકારે મદ્‍હ-એ-સહબા પરનો પ્રતિબંધ હટાવીને અંગ્રેજોએ સુન્નીઓને કરેલા અન્યાયને દૂર કર્યો છે.

આમ મુસ્લિમ લીગને લકવો પડ્યો હોય એવી સ્થિતિ હતી. મુસ્લિમ લીગની નિષ્ક્રિયતા જોઈને પંજાબનું હિંસાવાદી સંગઠન ખાકસાર આગળ આવ્યું. એના નેતા અલમ્મા મશરિકી શિયા અને સુન્ની વચ્ચે સમાધાન કરાવવા લખનઉ આવ્યા. એમની દરમિયાનગીરી એટલી વધી ગઈ કે સરકારે એમની હકાલપટ્ટી કરી.

બીજી બાજુ, ૧૯૩૯માં બ્રિટિશ સરકારે હિન્દુસ્તાનને યુદ્ધમાં જોતરી દીધું તેના વિરોધમાં કોંગ્રેસી પ્રધાનમંડળોએ બધા પ્રાંતોમાંથી રાજીનામાં આપી દીધાં, આથી લીગને ફરી ઊભા થવાની તક મળી. આ દરમિયાન ‘પાકિસ્તાન’ હવે ગંભીર ચર્ચાનો વિષય બની ગયું હતું.

સિંધમાં ઓમ મંડળી વિરુદ્ધ હિન્દુઓનું આંદોલન

સિંધમાં લીગ સિવાયના મુસ્લિમ પક્ષોની સરકાર હતી અને એમાં કોંગ્રેસ સિવાયના હિન્દુ નેતાઓ પણ જોડાયા હતા. પરંતુ ઓમ મંડળી વિરુદ્ધ હિન્દુઓએ આંદોલન કર્યું ત્યારે મુસ્લિમ પ્રભુત્વવાળી સરકારને તમાશો જોવાની મઝા થઈ પડી.

૧૯૩૫-૩૬માં એક શ્રીમંત વેપારી ભાઈ લેખરાજે વેપાર ધંધો છોડીને આધ્યાત્મિક માર્ગ લીધો સિંધના હૈદરાબાદમાં ‘ઓમ મંડળી’ બનાવી. આ ઓમ મંડળીનાં ધારા ધોરણો પરંપરાગત હિન્દુ ધર્મથી અલગ હતી. ભાઈ લેખરાજનો ઉપદેશ એ હતો કે સ્ત્રી-પુરુષ બધા આત્મા છે અને સમાન છે. ઓમ મંડળીએ ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ અને બાળકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. એના આશ્રમમાં નાની વયની છોકરીઓ કિશોરીઓ, વિધવાઓની સંખ્યા વધારે હતી, એટલું જ નહીં બ્રહ્મચર્ય વિશેના એના વિચારોને કારણે લેખરાજના પ્રભાવમાં આવેલી પરિણીતા સ્ત્રીઓ પણ પતિને છોડીને ત્યાં વસવા લાગી. હૈદરાબાદમાં એની સામે હિન્દુઓએ પોતાના રાજકીય મતભેદો ભૂલીને ઓમ નિવાસ સામે પિકેટિંગ કર્યું. આખરે ભાઈ લેખરાજને ત્યાંથી ઉચાળા ભરીને કરાંચી આવવું પડ્યું.

અહીં ભાઈ લેખરાજ એમના અંતેવાસીઓમાં દાદા લેખરાજ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. એ ગીતા સિવાયના કોઈ ગ્રંથને માનતા નહોતા અને એમની અનુયાયી સ્ત્રીઓ એમને જ ભગવાન માનતી. એ પોતે સૃષ્ટિના કર્તા બ્રહ્મા હતા અને સૌના પિતા હતા. એક ૨૨ વર્ષની રાધે રજવાણી નામની એમની શિષ્યાને એમણે પોતાની આધ્યાત્મિક પુત્રી બનાવી અને ‘ઓમ રાધે’ નામ આપીને પંથની પ્રમુખ બનાવી. કરાંચીમાં ઓમ નિવાસમાં બધાં સ્ત્રી-પુરુષોને આવવાજવાની છૂટ હતી. ખાસ કરીને ભાઈબંદ સમુદાય (સિંધી વેપારી વર્ગ)માં આ ‘અનૈતિકતા’ વિરુદ્ધ અસંતોષ વધી ગયો. એમના ઘર-કુટુંબની સ્ત્રીઓ ઓમ મંડળીમાં જોડાઈ ગઈ હતી અની ત્યાં જ રહેતી હતી. દાદા લેખરાજ વિરુદ્ધ અશ્લીલતાના આક્ષેપો થયા, એ હિપ્નોટીઝમ કરીને સ્ત્રીઓને વશ કરી લે છે એવું પણ કહેવાતું.

૧૯૩૮માં હિન્દુ સમાજના વિરોધને વાચા આપવા માટે કોંગ્રેસના નેતાઓ ચોઇથરામ ગિદવાણી, હિન્દુ મહાસભાના પ્રતિનિધિઓ, આર્યસમાજીઓ, વેપારીઓ વગેરે એકઠા થયા. એમણે ઓમ મંડળી પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરી પણ પ્રીમિયર ખાનબહાદુર અલ્લાહ બખ્શની સરકારે એ માગણી ન માની. એના પછી એક આગેવાન સાધુ વાસવાણીની આગેવાની હેઠળ હિન્દુઓનું મોટું સરઘસ સેક્રેટરિએટ તરફ નીકળ્યું. હિન્દુઓની માગણી હતી કે કોઈ પણ સગીર વયની છોકરી માતાપિતાની મંજૂરી વિના ત્યાં ન રહી શકે. સ્ત્રીઓના નિવાસમાં પુરુષો ન જઈ શકે, લેખરાજના ઘર અને ઓમ નિવાસ વચ્ચેનો રસ્તો બંધ થવો જોઈએ.

પરંતુ સરકારે સરઘસ સેક્રેટરિએટ પહોંચે તે પહેલાં ૧૪૪મી કલમ લગાડી દીધી અને સાધુ વાસવાણી અને એમના સાથીઓને પકડી લીધા. હજી થોડા જ દિવસો પહેલાં હજારો હાજીઓનું સરઘસ સેક્રેટરિએટ પહોંચ્યું હતું અને સરકારના પ્રધાનો એમને મળ્યા હતા. હિન્દુઓએ આ ભેદભાવ પર ભાર મૂક્યો. આ મુદ્દો ઍસેમ્બ્લીમાં પણ આવ્યો. હિન્દુ પ્રધાનોએ રાજીનામાં આપી દીધાં અને કોંગેસ અને બીજા હિન્દુ નેતાઓએ ઓમ મંડળી પર પ્રતિબંધ મૂકવાની, ત્યાંથી છોકરીઓને ઉગારી લેવાની માગણી કરી. પણ સરકારે કહ્યું કે જે વયસ્ક છોકરીઓ છે એમના વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય પર એ હુમલો ગણાય.

અંતે વાત દિલ્હી સુધી પહોંચી અને સિંધ સરકારને તપાસ માટે ટ્રાઇબ્યુનલ નીમવાની ફરજ પડી. જો કે ટ્રાઇબ્યુનલને નિવેદનો નોંધવાથી વધારે કંઈ સત્તા નહોતી એટલે એની સમક્ષ ઓમ મંડળીની પ્રમુખ ઓમ રાધેએ બધા આક્ષેપોના જવાબ આપ્યા પણ પંથના દૃષ્ટિકોણથી કહ્યું કે ઓમ મંડળીમાં આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ સ્ત્રીપુરુષ વચ્ચે ભેદ નથી, સૌ આત્મા છે એટલે એમના પરસ્પર સંપર્કમાં કંઈ વાંધાજનક નથી.

સરવાળે ટ્રાઇબ્યુનલનો નિર્ણય ઓમ મંડળી વિરુદ્ધ ગયો. દાદા લેખરાજના ઘર અને ઓમ નિવાસ વચ્ચેનો સીધો રસ્તો બંધ કરવામાં આવ્યો, સગીર વયની છોકરીઓને એમનાં માબાપ લઈ ગયાં. પુરુષોની અવરજવર બંધ થઈ.

ભાગલા પછી ૧૯૫૦માં ઓમ મંડળી ભારત આવી અને આબુમાં પોતાનું હેડ ક્વાર્ટર બનાવ્યું અને બ્રહ્માકુમારીઓના સંગઠન તરીકે નવેસરથી કામકાજ શરૂ કર્યું.

૦૦૦

લખનઉ અને કરાંચીની આ બન્ને ઘટનાઓમાં કોમી વલણો તો બહાર આવ્યાં જ એટલું જ નહીં બન્ને કોમોની અંદર જ મતભેદો ઊભા થયા અને સમાજની એકતામાં ફાચર પડી, જે દેખાય નહીં તે રીતે, પણ અંગ્રેજ હકુમતના વિખવાદની નીતિના પ્રભાવને કારણે જ બન્યું. લખનઉમાં કોંગ્રેસ સરકારે ત્રણ દાયકાથી વધારે વખતથી ચાલતો પ્રતિબંધ શા માટે હટાવી લીધો તે આજે પણ એક કોયડો છે.મુસ્લિમ લીગમાં સુન્નીઓનું વર્ચસ્વ હોવાથી શિયા કૉન્ફરન્સ કોંગ્રેસની સાથે હતી. ગોવિંદ વલ્લભ પંતે મુસ્લિમ લીગમાં સુન્નીઓને પ્રભાવિત કરવા માટે પ્રતિબંધ હટાવી લીધો હોય તો એમણે શિયાઓની સહાનુભૂતિ ગુમાવી અને અંતે એ લીગની સામે નબળા પડીને એમાં ભળી ગયા અને કોંગ્રેસને નુકસાન થયું.

સિંધમાં મુસલમાનોની બહુમતી સરકારને હિન્દુઓની ભાવના સાથે હિન્દુઓ જ ચેડાં કરે એમાંથી આનંદ મળ્યો. પરિણામ એ આવ્યું કે બન્ને કોમો વચ્ચે વૈમનસ્ય વધી ગયું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Jan-June 1938 Vol. I

Traditional Rights and Contested Meanings – Mushirul Hasan Economic and Political Weekly, vol. 31, no. 9, 1996, pp. 543–550. JSTOR, www.jstor.org/stable/4403862. Accessed 25 Sept. 2020.

http://www.drpathan.com/index.php/notes/om-mandli-source-material-on-its-past

https://en.wikisource.org/wiki/Om_Mandli

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-12

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૨: સુભાષબાબુનું રાજીનામું

કલકત્તામાં ૨૯મી ઍપ્રિલથી ૧લી મે, ત્રણ દિવસ માટે AICCની બેઠક મળી. સુભાષ ચન્દ્ર બોઝે પ્રમુખપદ સંભાળ્યું. આ બેઠકમાં ગોવિંદ વલ્લભ પંતના ઠરાવ પર ચર્ચા થવાની હતી. આપણે જોયું કે ઠરાવ પ્રમાણે કોંગ્રેસ પ્રમુખે ગાંધીજીની ઇચ્છા મુજબ વર્કિંગ કમિટીની નીમણૂક કરવાની હતી. સુભાષબાબુએ આ બાબતમાં પોતાનું નિવેદન રજૂ કર્યું કે એમણે ગાંધીજી સાથે વાત કરી તે પછી પણ વર્કિંગ કમિટી નીમવા વિશે કોઈ નિર્ણય ન થઈ શક્યો.

એમણે ગાંધીજીનો પત્ર રજૂ કર્યો-

“ મારા વહાલા સુભાષ,

તમે મને પંડિત પંતના ઠરાવ મુજબ વર્કિંગ કમિટીનાં નામો આપવા કહ્યું હતું. મેં મારા પત્રો અને તારોમાં કહ્યું છે તેમ હું માનું છું કે એમ કરવા માટે હું તદ્દન અયોગ્ય છું. ત્રિપુરી પછી ઘણું બની ગયું છે.

હું તમારા વિચારો જાણું છું અને એ પણ જાણું છું કે તમારા અને મોટા ભાગના સભ્યો વચ્ચે કેટલા મોટા મતભેદ છે. એ જોતાં હું નામો આપું તે તમારા પર ઠોકી બેસાડવા જેવું થશે મેં તમને પત્ર લખીને આ સ્થિતિ વિશે વિસ્તારથી લખ્યું છે. આપણ આવચ્ચેની ત્રણ દિવસની ગાઢ મંત્રણાઓમાં એવું કંઈ નથી બન્યું કે જેથી મારા વિચારો બદલાયા હોય. આ સ્થિતિમાં તમે પોતાની રીતે વર્કિંગ કમિટી રચવા સ્વતંત્ર છો.

મેં તમને કહ્યું છે કે તમે ભૂતપૂર્વ સભ્યો સાથે સર્વસ્વીકૃત વલણ માટે વાતચીત કરી શકો છો અને તમે લોકો નજીક આવશો તો મારા માટે એના કરતાં વધારે આનંદની વાત કંઈ નહીં હોય. તે પછી શું થયું છે તેની ચર્ચા કરવાનું મને જરૂરી નથી લાગતું. માત્ર એટલું જ કે, એ મારા માટે બહુ દુઃખની વાત છે કે પરસ્પર સમાધાન થઈ શક્યું નથી. મને આશા છે કે જે કંઈ થશે તે પરસ્પર સદ્‍ભાવપૂર્વક થશે.”

તે પછી સુભાષ બાબુએ પોતાના નિવેદનમાં પોતાનું રાજીનામું જાહેર કર્યું અને એના માટે જવાબદાર સંજોગોનું નિરૂપણ કર્યું કે ઠરાવમાં કોંગ્રેસે મહાત્મા ગાંધીની દોરવની હેઠળ અપનાવેલી નીતિઓમાં ફેરફાર ન કરવાની શરત નક્ક્કી કરી છે અને વર્કિંગ કમિટી પણ ગાંધીજીની ઇચ્છા પ્રમાણે રચવાનો આદેશ આપ્યો છે પણ ત્રિપુરી કોંગ્રેસ પછી હું નવી કમિટી બનાવી શક્યો નથી. એક તો મારી બીમારીને કારણે હું મહાત્માજીને મળવા ન જઈ શક્યો, અમારા વચ્ચે પત્ર વ્યવહાર થયો પણ મને લાગ્યું કે સામસામે મળ્યા વિના કોકડું ઉકેલાશે નહીં એટલે મેં એમને દિલ્હીમાં મળવાની કોશિશ કરી પણ એ નિષ્ફળ રહી. તે પછી એ કલકત્તા આવ્યા ત્યારે અમારા વચ્ચે ઊંડાણથી ચર્ચા થઈ> માહ્ત્માજીની સલાહ છે કે હું પોતે જ, જેમણે રાજીનામાં આપ્યાં છે તેમને છોડી દઈને મારી વર્કિંગ કમિટી બનાવી લઉં પણ આ સલાહ હું ઘણાં કારણોસર લાગુ કરી શકું એમ નથી. પંતજીના ઠરાવ પ્રમાણે મારે ગાંધીજીની ઇચ્છા પ્રમાને કમિટી બનાવવાની છે અને મારી મેળે કમિટી બનાવી લઉં તો હું અહીં એમ ન કહી શકું કે કમિટીની રચના સાથે ગાંધીજી સંમત છે.

મને લાગે છે કે મારું પ્રમુખ હોવું તે જ કમિટીની રચનામાં આડે આવે છે. આથી મને લાગે છે કે મારી જગ્યાએ કોઈ બીજાને પ્રમુખ બનાવીએ તો આનો ઉકેલ આવી જાય. અને હું માત્ર મદદ કરવાના ઉદ્દેશથી રાજીનામું આપું છું.

તે પછી એમણે સૌથી સીનિયર માજી પ્રમુખ શ્રીમતી સરોજિની નાયડુને પ્રમુખસ્થાન સંભાળીને આગળ કામ કરવા વિનંતિ કરી.

શ્રીમતી નાયડુએ પ્રમુખસ્થાન સંભાળ્યું તે પછી જવાહરલાલ નહેરુએ દરખાસ્ત મૂકી કે સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ પોતાનું રાજીનામું પાછું ખેંચી લે. તે ઉપરાંત જમનાલાલ બજાજ અને જયરામદાસ દોલતરામ નાદુરસ્ત તબીયતને કારણે તરતમાં વર્કિંગ કમિટીમાંથી રાજીનામાં આપવાના છે તેમની જગ્યાએ બે નવા ચહેરા લેવા જોઈએ. પણ આ મુદ્દો બીજે દિવસે હાથ ધરવામાં આવ્યો ત્યારે નહેરુએ ચોખવટ કરી કે એમનો હેતુ સુભાષબાબુ પર વર્કિંગ કમિટી ઠોકી બેસાડવાનો નહોતો. એટલે સુભાષબાબુ પોતે જ પહેલાં સ્પષ્ટતા કરે કે મારી દરખાસ્ત પ્રમાણે તેઓ પ્રમુખપદેથી રાજીનામું પાછું ખેંચી લેશે કે કેમ. એ જ સંજોગોમાં મારી દરખાસ્તનો કંઈક અર્થ છે.

જવાબમાં સુભાષબાબુએ ફરીથી નિવેદન કર્યું કે આ મુદ્દો મને જ સ્પર્શે છે એટલે હું કંઈક ચોખવટ કરું તે જરૂરી છે. જવાહરલાલે મને રાજીનામું પાછું ખેંચી લેવા વિનંતિ કરી છે તે મારું સન્માન માનું છું. પણ મેં રાજીનામું આપ્યું તે ઉડાઉ રીતે (એમના શબ્દોમાં, in light-hearted manner) નહોતું આપ્યું એટલે કોઈ નિર્ણય પર આવતાં પહેલાં મારે ગંભીરતાથી વિચાર કરવો જોઈએ.

એમણે કહ્યું કે આ ઠરાવ મહાત્માજી ને બીજાઓએ અનૌપચારિક વાતચીતોમાં મને જે સલાહ આપી તેનું જ રૂપ છે. મહાત્માજી આપણને આ કોકડું ઉકેલવામાં મદદ નથી કરી શકતા તો આપણે શું કોંગ્રેસના બંધારણની બહાર જઈને વર્કિંગ કમિટી બનાવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ? સામાન્ય રીતે તો મહાત્માજીનો પડ્યો બોલ મારા માટે કાયદા જેવો છે પણ જ્યાં સિદ્ધાંતની વાત છે ત્યાં ઘણી વાર એમની સલાહ માનવામાં હું પોતાને અસમર્થ માનું છું.

તે પછી એમણે કહ્યું કે ૧૯૨૧થી કોંગ્રેસે પોતાની સંરચનામાં થોડો ફેરફાર કર્યો છે, અને એ વર્કિંગ કમિટીમાં દેખાવો જોઈએ. હરિપુરામાં મેં ત્રણ ફેરફાર કર્યા. પરંતુ કોંગ્રેસમાં ઘણા મતો છે, બધાને વર્કિંગ કમિટીમાં સ્થાન મળવું જોઈએ. કોઈ કહે છે કે એ જાતની કમિટી કામ ન કરી શકે, પણ આપણે કોંગ્રેસમાં સાથે મળીને કામ નથી કરી શકતા? આપણે બધા જ સામ્રાજ્યવાદના વિરોધીઓ નથી? એટલે તમને સૌને લાગતું હોય કે મારે પ્રમુખ તરીકે ચાલુ રહેવું જોઈએ તો મારા વિચારોને પણ ધ્યાનમાં લેવા વિનંતિ કરું છું. તે સિવાય, હું પ્રમુખની ખુરશીમાં બેઠો ન હોઉં તો કંઈ મોટી વાત નથી. કોંગ્રેસમાં તો હું કામ કરતો જ રહીશ.

સુભાષબાબુનું નિવેદન પૂરું થતાં શ્રીમતી નાયડુએ એમને જવાહરલાલની દરખાસ્ત માની લેવા અપીલ કરી. સુભાષબાબુએ એમની અપીલ અને જવાહરલાલની દરખાસ્તનો જવાબ આપતાં કહ્યું કે AICC કઈ જાતનો ઠરાવ કરશે તે જાણ્યા પહેલાં હું મારા રાજીનામા વિશે કંઈ ફાઇનલ જવાબ ન આપી શકું.

શ્રીમતી સરોજિની નાયડુએ કહ્યું કે આમાં તો કોઈ જાતની સ્પષ્ટતા નથી થતી. એટલે નહેરુએ પોતાની દરખાસ્ત પાછી ખેંચી લીધી, આમ એના પર મતદાનનો સવાલ જ ન રહ્યો. શ્રીમતી નાયડુએ કહ્યું કે પ્રમુખે રાજીનામું in a light-hearted manner નથી આપ્યું એટલે વધારે ચર્ચાને અવકાશ નથી. હવે નવા વચગાળાના પ્રમુખ ચૂંટવા જ જોઈએ. કે. એફ. નરીમાને વાંધો લીધો કે AICCને પ્રમુખ ચૂંટવાનો અધિકાર નથી. પણ ભૂલાભાઈ દેસાઈએ કોંગ્રેસના બંધારણની અમુક કલમો ટાંકીને દેખાડ્યું કે અમુક સંજોગોમાં આવું કરી શકાય. તે પછી ચોઇથરામ ગિદવાણીએ બાબુ રાજેન્દ્ર પ્રસાદના નામની દરખાસ્ત મૂકી જે સૌએ સ્વીકારી અને રાજેન્દ્ર બાબુ આવતા અધિવેશન સુધી કોંગ્રેસના પ્રમુખ બન્યા.

એમણે બનાવેલી વર્કિંગ કમિટીમાં જોડાવાની સુભાષ બાબુ અને નહેરુએ ના પાડી પણ રાજેન્દ્રબાબુએ કહ્યું કે બન્નેએ જરૂર પડ્યે એમને સહકારની ખાતરી આપી છે. તે પછી એમણે નવી વર્કિંગ કમિટીનાં નામો જાહેર કર્યાં તેમાં મૌલાના આઝાદ, સરોજિની નાયડુ, વલ્લભભાઈ, ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાન જમનાલાલ બજાજ, (ટ્રેઝરર), આચાર્ય કૃપલાની (જનરલ સેક્રેટરી), ભૂલાભાઈ દેસાઈ, શંકર રાવ દેવ અને હરેકૃષ્ણ મહેતાબ વગેરે જૂની વર્કિંગ કમિટીના સભ્યોને લીધા. નહેરુ અને સુભાષબાબુની જગ્યાએ બંગાળના બિધાન ચન્દ્ર રૉય અને પ્રફુલ્લ ચન્દ્ર ઘોષને લેવામાં આવ્યા.

કે. એફ નરીમાને આ તબક્કે પણ પોતાનો વાંધો ન છોડ્યો અને AICCના ૨૮ સભ્યોની સહીવાળું નિવેદન રજૂ કર્યું. આ સભ્યોએ કોંગ્રેસ પ્રમુખની ચૂંટણીમાં અપનાવાયેલી ગેરકાનૂની રીતો સામે વાંધો લીધો. પ્રમુખે એમના આ નિવેદનનો સ્વીકાર કર્યો.

ફૉરવર્ડ બ્લૉક

સુભાષબાબુએ ત્રીજી તારીખે કલકત્તા પહોંચીને ફૉરવર્ડ બ્લૉકની રચનાની જાહેરાત કરી, ફૉરવર્ડ બ્લૉક કોંગ્રેસમાં રહીને જ કામ કરવાનો હતો. આઠમીએ એમણે હાવડામાં એક સભાને સંબોધતાં કહ્યું કે ફૉરવર્ડ બ્લૉક અને કોંગ્રેસના “ઑફિશિયલ બ્લૉક” વચ્ચે બે તફાવત હતાઃ ફૉરવર્ડ બ્લૉક કોંગ્રેસનો અત્યારનો કાર્યક્રમ સુધારાવાદી માનસથી નહીં પણ ક્રાન્તિકારી માનસથી ચલાવવા માગે છે. બીજું એ કે, ફૉરવર્ડ બ્લૉકનો પોતાનો અલગ કાર્યક્રમ પણ છે. તે પછી ઉન્નાવમાં ૧૬મી તારીખે એમણે વધારે સ્પષ્ટતા કરી કે ફૉરવર્ડ બ્લૉક કોંગ્રેસના કાર્યક્રમ પ્રમાણે જ ચાલશે પણ એના માટે ગાંધીજીએ નક્કી કરેલી વ્યૂહરચનાનો સ્વીકાર નહીં કરે.

આમ સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ કોંગ્રેસથી ધીમે ધીમે દૂર થતા જતા હતા.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Jan – June 1939 Vol 1

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-11

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૧:  ત્રિપુરી અધિવેશન

મધ્ય પ્રાંતના ત્રિપુરી (મધ્ય પ્રદેશમાં જબલપુર પાસે) ગામે કોંગ્રેસનું બાવનમું અધિવેશન માર્ચની ૧૦-૧૧-૧૨મીએ મળ્યું તે ઘણી વાતમાં અનોખું રહ્યું.

એક તો, એના પ્રમુખ સીધી રીતે ચુંટાયા. બીજી વાત એ કે પ્રમુખ સુભાષચન્દ્ર બોઝ પોતે એટલા બીમાર હતા કે એ એમાં હાજર ન રહી શક્યા અને એમનું ભાષણ અંગ્રેજીમાં એમના ભાઈ શરત ચન્દ્ર બોઝે વાંચી સંભળાવ્યું અને હિન્દુસ્તાનીમાં એનો અનુવાદ આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવે વાંચ્યો.

સુભાષબાબુ કલકત્તાના ડૉક્ટરોની સલાહને અવગણીને ત્રિપુરી આવવા નીકળ્યા પણ રસ્તામાં એમની તબીયત લથડી. એ ત્રિપુરિ તો પહોંચ્યા અને આઠમીએ ઑલ ઇંડિયા કોંગ્રેસ કમિટી (AICC)ની બેઠકનું પ્રમુખસ્થાન પણ સંભાળ્યું પણ એમને બીમારો માટેની વ્હીલચેરમાં જ બેસી રહેવું પડ્યું. દસમી તારીખે ખુલ્લું અધિવેશન મળ્યું ત્યારે તો એ બેઠા થવાની સ્થિતિમાં પણ નહોતા.

ત્રીજી વાત એ હતી કે એમાં કોંગ્રેસના ઇતિહાસમાં પહેલી વાર કોઈ બીજા દેશનું પ્રતિનિધિમંડળ મહેમાન તરીકે આવ્યું. ઈજિપ્તમાં વફ્દ પાર્ટી એના નેતા મુસ્તફા કામિલ પાશાના નેતૃત્વ હેઠળ બ્રિટનના આધિપત્ય સામે લડતી હતી અને હોમ રૂલની માંગ કરતી હતી. ગાંધીજી એ વખતે દક્ષિણ આફ્રિકામાં સત્યાગ્રહના શસ્ત્રને તે પછીના વર્ષે ૧૯૦૮માં કસોટીએ ચડાવવાની તૈયારી કરતા હતા. કામિલ પાશાના સંઘર્ષથી ગાંધીજી બહુ પ્રભાવિત હતા. પરંતુ ૧૯૨૦ના અહિંસક અસહકાર આંદોલન પછી ગાંધીજી વફ્દ પાર્ટી માટે પ્રેરણા રૂપ બની ગયા હતા.

પરંતુ ગાંધીજી રાજકોટના કોકડામાં ગુંચવાયેલા હતા અને ત્રિપુરી પહોંચી ન શક્યા, એ પણ અનોખી વાત હતી. વફ્દ પાર્ટીનું પ્રતિનિધિમંડળ એમના માટે જ આવ્યું હતું પણ ગાંધીજી ન મળી શક્યા.

સુભાષબાબુનું ભાષણ

સુભાષબાબુના ભાષણના મુખ્ય અંશ જોઈએઃ મને કેટલાક વખતથી લાગે છે કે આપણે ફરી સ્વરાજની વાત ઉપાડવી જોઈએ અને એ બ્રિટિશ સરકારને આખરીનામા રૂપે મોકલવી જોઈએ. ફેડરલ સ્કીમ હવે આપણા ગળે પરાણે ક્યારે ઉતારાશે તેની રાહ જોવાનો (“એ વખતે લડશું” એમ વિચારવાનો) હવે સમય નથી. માનો કે યુરોપમાં યુદ્ધ ચાલે છે અને શાંતિ થાય ત્યાં સુધી ફેડરલ સ્કીમ લાગુ જ ન કરે તો આપણે શું કરવું? એવું લાગે છે કે ગ્રેટ બ્રિટન યુરોપમાં શાંતિ થશે તે પછી વધારે સખતાઈથી સામ્રાજ્યવાદી નીતિઓ લાગુ કરશે. પણ અત્યારે એ કમજોર છે, આથી બ્રિટનને આપણે અમુક સમય મર્યાદા સાથે એક અલ્ટીમેટમ આપી દઈએ. જો બ્રિટન જવાબ ન આપે તો આપણી સ્વરાજની માગણી માટે આપણી તમામ તાકાત કામે લગાડવી જોઈએ.

સત્યાગ્રહ આપણું હથિયાર છે અને બ્રિટન સરકાર અત્યારે આખા દેશમાં સત્યાગ્રહ થાય તો એનો મુકાબલો કરવા તૈયાર નથી. પરંતુ મને દુઃખ એ વાતનું છે કે કોંગ્રેસમાં એવા લોકો છે કે જે માને છે કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ પર મોટો હુમલો કરવાનો સમય આવ્યો નથી. પણ આવા નિરાશાવાદ માટે મને એક પણ કારણ દેખાતું નથી. ઠંડા કલેજાના વાસ્તવવાદી તરીકે બોલું તો, આજે સ્થિતિ એટલી બધી આપણી તરફેણમાં છે કે આપણે તો બહુ ઊંચો આશાવાદ સેવવો જોઈએ. પરંતુ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ પરના આપણા હુમલાને સફળ બનાવવો હોય તો આપણે આપણા મતભેદો ભૂલવા પડશે, આપણાં સાધનો એકત્ર કરવાં પડશે અને રાષ્ટ્રીય સંઘર્ષની સંપૂર્ણ શક્તિ કામે લગાડવાની રહેશે.

આજે રજવાડાંઓમાં પણ જાગૃતિ આવી છે. આપણે હરિપુરા અધિવેશનમાં કોંગ્રેસના નામે રાજ્યોમાં આંદોલનો કરવાની મનાઈ કરી હતી પણ હવે એ નીતિમાં ફેરફાર કરવો જોઈએ કારણ કે સર્વોપરિ સત્તા (બ્રિટિશ સરકાર) રાજાઓને પીઠબળ આપે છે ત્યારે શું કોંગ્રેસની ફરજ નથી કે એ જનતાને પોતાની તરફ ખેંચે? આમાં મહાત્મા ગાંધીના માર્ગદર્શનનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

બીજા દિવસની બેઠકમાં દેકારો

બીજા દિવસે અધિવેશનના કામકાજની શરૂઆત જ ધાંધલધમાલ સાથે થઈ. સબ્જેક્ટ કમિટીએ એક ઠરાવ મંજૂર કર્યો હતો એમાં જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રપતિ (કોંગ્રેસ પ્રમુખ)ની ચૂંટણીના અનુસંધાનમાં અમુક ગેરસમજણ ઊભી થઈ તેના વિશે ચોખવટ કરવાની જરૂરિયાત દેખાડી હતી. એમ. એસ. અણ્ણે ઊભા થયા અને કહ્યું કે આની ચર્ચા રાષ્ટ્રપતિની આવી નાજૂક હાલત છે ત્યારે ન થવી જોઈએ અને AICC પર છોડવી જોઈએ. એમણે આ કહ્યું કે તરત જ જબ્બર વિરોધ થયો – “નહીં…નહીં ..ઠરાવ પાછો ખેંચી લો..” બંગાળના પ્રતિનિધિઓએ આ ઠરાવ AICCને સોંપવાનો તો વાંધો લીધો જ પણ એમની માગણી હતી કે આ ઠરાવ જ પાછો ખેંચી લેવાય. પંડિત પંતે કહ્યું કે આ ઠરાવની ચર્ચા હમણાં ન કરવાનું સૂચન છે. એમ થશે તો રાષ્ટ્રપતિને હમણાં જ જબલપુરની હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવા લઈ જઈ શકાશે. બધા નેતાઓ પણ ઇચ્છે છે કે આ મુદ્દાની ચર્ચા અહીં નહીં પણ AICCમાં થવી જોઈએ.

તરત જ બંગાળી ડેલીગેટો આગળ બે લાઇનો વચ્ચેની જગ્યામાં મંચ સામે ઊભા રહીને “શરત ચન્દ્ર બોઝ કી જય.. સુભાષબાબુ કી જય..ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ” પોકારતા રહ્યા. નહેરુ બોલવા ઊભા થયા ત્યારે પણ ઘોંઘાટ એટલો હતો કે નહેરુનો અવાજ દબાઈ જતો હતો. પણ જવાહરલાલ એક કલાક સુધી ધીરજપૂર્વક માઇક પકડીને ઊભા રહ્યા. છેલ્લે શરત ચન્દ્ર બોઝ ઊભા થયા અને બધાંને શાંત થઈ જવા અપીલ કરી તે પછી શાંતિ થઈ. તે પછી નહેરુ ફરી ઊભા થયા, પણ શરતબાબુ સાથે એમની ટપાટપી થતી હોવાનું દર્શકો જોઈ શક્યા. તે પછી પણ થોડી વાર શોરબકોર ચાલુ રહ્યો પણ અંતે નહેરુએ કબજો લઈ લીધો. એ અંગ્રેજી અને હિન્દુસ્તાનીમાં પોણો કલાક બોલ્યા. એ એટલા બધા લાગણીના આવેશમાં હતા કે એમનું ગળું વારેઘડી ભરાઈ આવતું હતું.

એમણે કહ્યું કે સબજેક્ટ કમિટીમાં અશિસ્તનો મુદ્દો આવ્યો જેના વિશે ગાંધીજી ઘણા વખતથી લખતા રહે છે. શા માટે એમણે અશિસ્તની વાત કરી? કારણ કે એમને નજર સામે બહુ મોટી લડાઈ દેખાય છે અને તેઓ એના માટે તૈયારી કરે છે. એમનું માનવું છે કે કોંગ્રેસ અને દેશની જનતાએ એના માટે તૈયાર થવું જોઈએ. આપણે વાતો મોટી મોટી કરીએ અને બીજી બાજુથી અશિસ્ત ફેલાતી જાય છે, ગાંધીજીને લાગે છે કે આ અશિસ્તને કારણે એમનાં શસ્ત્રો બુઠ્ઠાં થઈ જાય છે.

નહેરુએ કહ્યું કે સબજેક્ટ કમિટીમાં આપણી લડતને સતેજ બનાવવાની ઘણી દરખાસ્તો આવી. તમે “છ મહિનાની મહેતલ” આપવાની વાત કરી. આપણે સફળ થવું હોય તો આપણી પાછળ અશિસ્તથી વર્તતું ટોળું હોય તો કંઈ થઈ ન શકે. આ ટોળું બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદનો સામનો ન કરી શકે.

તે પછી અણ્ણે આવ્યા અને એમણે કહ્યું કે હું મારો ઠરાવ પાછો ખેંચી લેવા માગું છું. હું માત્ર સુભાષબાબુની હાલત જોઈને એમ કહેવા માગતો હતો કે એમને સીધી કે આડકતરી રીતે સ્પર્શતી વાત પર એમની ગેરહાજરીમાં ચર્ચા ન કરવી જોઈએ. સત્રના પ્રમુખ મૌલાના આઝાદે આ ઠરાવ પર મતદાન કરાવતાં એને ભારે ટેકો મળ્યો અને પ્રમુખની ચૂંટણી વખતે ઊભી થયેલી ગેરસમજણના ખુલાસા કરવાનો ઠરાવ AICCને સોંપી દેવાયો.

બીજા ઠરાવો

જયપ્રકાશ નારાયણે રાષ્ટ્રીય માગણીનો ઠરાવ રજૂ કર્યો. એ ઠરાવ પરની ચર્ચામાંથી જોઈ શકાશે કે સુભાષવાદીઓને કોંગ્રેસ સાથે ઘેરા મતભેદ હતા. જયપ્રકાશ નારાયણે કહ્યું કે ૧૯૩૫ના ગવર્નમેંટ ઍક્ટમાં ફેડરલ પદ્ધતિ વિશે જે જોગવાઈ છે તે ઠોકી બેસાડાય તો આપણે વિરોધ કરશું, પણ એ તો એક મુદ્દો છે, મૂળ વાત એ છે કે આપણે સ્વરાજ કેમ પ્રાપ્ત કરીશું. એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસ એકસંપથી કામ નહીં કરે તો કોઈ લડાઈ સફળ નહીં થાય. એમણે કહ્યું કે સવારે જે ધાંધલ ધમાલ થઈ તે ઈજિપ્તના ડેલીગેશને જોઈ; આપણા વિશે એ લોકોના મનમાં સારી છાપ નહીં જ ઊપસી હોય. આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવે ઠરાવને અનુમોદન આપ્યું પણ શરતચન્દ્ર બોઝે એની ટીકા કરતાં કહ્યું કે આ ઠરાવમાં નકરા શબ્દો છે. લડવું જોઈએ, પણ એના માટે કોઈ કાર્યક્રમ નથી. આપણે બ્રિટિશ સરકારને મહેતલ આપવી જોઈએ અને એ મહેતલ દરમિયાન સ્વરાજ આપી દેવાની તાકીદ કરવી જોઈએ. કોંગ્રેસ આખી સંગઠિત થાય ત્યાં સુધી લડાઈ જ નથી કરવી કે શું?

નહેરુ એ શરતબાબુની દલીલોને કાપી. એમણે કહ્યું કે આ ઠરાવ સબજેક્ટ કમિટીમાં સર્વાનુમતે પસાર થયો હતો એટલે શરતબાબુ એનો વિરોધ કરે છે તે નવાઈની વાત છે. આ ઠરાવમાં નકરા શબ્દો જ છે તો શરતબાબુએ પોતે સૂચવેલા સુધારામાં પણ નકરા શબ્દો જ છે! આપણે માનીએ કે બહુ મસમોટા ભારે શબ્દો વાપરીને સ્વરાજ લઈ લેશું તો એ મોટી ભૂલ છે. કોંગ્રેસ આવા શબ્દો વીસ વર્ષથી વાપરે છે. અંતે જેપીનો ઠરાવ ભારે બહુમતીથી મંજૂર રહ્યો.

ત્રીજો દિવસ

૧૨મી તારીખે ત્રીજા દિવસે પંડિત ગોવિંદ વલ્લભ પંતે ગાંધીજીમાં સંપૂર્ણ વિશ્વાસ વ્યક્ત કરતો ઠરાવ રજૂ કર્યો. ઠરાવમાં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે છેલ્લાં વીસ વર્ષથી મહાત્મા ગાંધીના માર્ગદર્શન હેઠળ કોંગ્રેસ જે નીતિઓ અને કાર્યક્રમો લાગુ કરતી રહી છે તેમાં કોંગ્રેસને સંપૂર્ણ વિશ્વાસ છે અને ભવિષ્યમાં એમાં કંઈ ફેરફાર ન થવો જોઈએ. આ ઠરાવ સુભાષબાબુના કોંગ્રેસની નીતિઓ બદલવાના પ્રયાસ પર લગામ લગાવવા માટે રજૂ થયો હતો.

વધારામાં ઠરાવમાં અફસોસ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો કે ગયા વખતની વર્કિંગ કમિટીએ (૧૯૩૮ની) સારું કામ કર્યું હોવા છતાં એના કેટલાક સભ્યો પર લાંછન લગાડવામાં આવ્યું છે. ઠરાવમાં સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું કે આવતા વર્ષે સંકટની સ્થિતિ ઊભી થાય તો એકમાત્ર મહાત્મા ગાંધી એવા છે કે જે કોંગ્રેસને અને દેશને દોરવણી આપીને વિજય તરફ લઈ જઈ શકે તેમ છે. એટલે કોંગ્રેસ પ્રમુખે ગાંધીજીની ઇચ્છા મુજબ વર્કિંગ કમિટીની રચના કરવી જોઈએ.

ડૉ. ગાડગિલે ઠરાવને અનુમોદન આપ્યું પણ કે. એફ. નરીમાને એનો વિરોધ કર્યો. એમણે કહ્યું કે પ્રમુખની હાલત બહુ ચિંતાજનક છે ત્યારે આ ઠરાવની ચર્ચા ન કરવી જોઈએ. મૌલાના આઝાદે એમનો સુધારો પણ મતદાન માટે સ્વીકાર્યો પણ એ ભારે બહુમતીએ ઊડી ગયો.

સરદાર શાર્દુલ સિંઘે ઠરાવનો વિરોધ કર્યો. એમણે કહ્યું કે સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ પ્રમુખપદ્દે ચુંટાયા તેને જૂની વર્કિંગ કમિટી સામેના અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ ન માનવો જોઈએ. પણ આ ઠરાવ સુભાષબાબુને મત આપનારા ડેલીગેટો વિરુદ્ધના અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ જેવો છે. ‘લાંછન’ શબ્દ સામે ઘણા સભ્યોએ વાંધો લીધો અને એ ફકરો કાઢી નાખવાનું સુચવ્યું. નરીમાને કહ્યું કે ગાંધીજીની ‘મંજૂરી’ શબ્દ કાઢી નાખીને તેને બદલે ગાંધીજી સાથે ‘સલાહ કરીને’ વર્કિંગ કમિટી બનાવવી જોઈએ એવા શબ્દો વાપરવા જોઈએ.

લાંબી ચર્ચાને અંતે આ ઠરાવ એના મૂળ સ્વરૂપે જ મંજૂર રહ્યો એટલે કે કોંગ્રેસે ગાંધીજીના નેતૃત્વમાં સંપૂર્ણ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો અને એમની ઇચ્છા મુજબ વર્કિંગ કમિટી બનાવવાનું સુભાષબાબુ માટે બંધનકર્તા બનાવ્યું.

આ મતભેદો AICC સુધી પહોંચ્યા અને ત્યાં શું થયું તે હવે પછીના પ્રકરણમાં.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Jan-June 1939 Vol. 1

The Egyptian Voice in Gandhi by Anil Nauriya (2011). (extended lecture delivered at Jamia Milia University)

%d bloggers like this: