Kashmir, Mountbatten & Jinnah

આપ ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોના પરિચયની શ્રેણી દર સોમવારે અને બુધવારે વાંચતા હશો તો આ એને જ લગતા વિષયમાં પણ કદાચ રસ પડશે એમ માનું છું.

ભારત આઝાદ થયું તે પછી દેશી રજવાડાંઓ પરથી બ્રિટને પોતાની સર્વોપરિતા (paramountcy) સમાપ્ત કરી દીધી પણ એનાં વારસ બે ડોમિનિયન સ્ટેટ્સ, ભારત અને પાકિસ્તાનને પોતાનો આ અધિકાર વારસામાં ન આપ્યો. એટલે દેશી રજવાડાં પણ બ્રિટિશ ઇંડિયા જેમ સ્વાધીન થઈ ગયાં. કોંગ્રેસે કહ્યું કે બ્રિટિશ સર્વોપરિતા દેશી રાજ્યો અને બ્રિટન વચ્ચેની કોઈ સમજૂતી પ્રમાણે સ્થાપિત નહોતી થઈ, એ વ્યવહારુ હકીકત હતી એટલે રજવાડાંઓને સ્વાધીનતા જાહેર કરવાનો કે કયા ડોમિનિયનમાં જોડાવું તેનો નિર્ણય કરવાનો અધિકાર નથી;. ત્યાંના લોકોએ આ નિર્ણય કરવાનો રહે છે. મુસ્લિમ લીગે કહ્યું કે લોકોને નહીં, શાસકને અધિકાર હોવો જોઈએ. એની નજર, હૈદરાબાદ, ભોપાલ, જૂનાગઢ વગેરે પર હતી.

આમ બધાં નાનાં મોટાં રજવાડાં પણ સ્વતંત્ર થઈ ગયાં હતાં પણ માઉંટબૅટન અને બ્રિટનના ભારત માટેના મિનિસ્ટર લૉર્ડ લિસ્ટોવેલે એવી સલાહ આપી કે એમણે એમની નજીકના ડોમિનિયનમાં સામેલ થવું જોઈએ અને જે કોઈ શાસક સ્વતંત્ર રહેવા માગશે તેને બ્રિટન માન્યતા નહીં આપે. આમ પ્રશ્ન માત્ર જે રજવાડાની સરહદ ભારત અને પાકિસ્તાન બન્નેને અડકતી હોય તેનો હતો. આવાં રાજ્યોમાં, દખલા તરીકે, કચ્છ પણ હતું કારણ કે કચ્છ અને સિંધ વચ્ચે માત્ર રણ છે. જો કે રાજા હિન્દુ અને બહુમતી વસ્તી પણ હિન્દુ એટલે કચ્છ માટે તો સવાલ જ નહોતો. સવાલ કાશ્મીરનો હતો.

કાશ્મીરમાં મહારાજા હરિ સિંહ અને શેખ અબ્દુલ્લાહ

જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્ય બન્નેમાંથી કોઈ પણ ડોમિનિયનમાં જોડાઈ શકે તેમ હતું. મહારાજા હરિ સિંહ સ્વતંત્ર રહેવા માગતા હતા. એટલે એમણે કહ્યું કે કાશ્મીર અંતિમ નિર્ણય લે તે પહેલાં એને સમય મળવો જોઈએ. તે દરમિયાન એમણે ભારત અને પાકિસ્તાન સાથે ‘સ્ટૅંડસ્ટિલ’ (જેમ છે તેમ) કરાર કરવાનું સૂચવ્યું. પાકિસ્તાને તરત એના પર સહી કરી, પરિણામે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં તાર-ટપાલની સેવાઓ પાકિસ્તાને સંભાળી લીધી હતી. આમ છતાં, પાકિસ્તાને એનો ખાધાખોરાકીનો પુરવઠો રોકી દીધો. ૨૨મી ઑક્ટોબરે પાકિસ્તાન તરફથી અફરીદી કબીલાના માણસો અને પાકિસ્તાની સૈનિકોએ સાદા વેશમાં કાશ્મીર પર હુમલો કર્યો.

૨૬મી ઑક્ટોબરે મહારાજા હરિ સિંહે માઉંટબૅટનને પત્ર લખીને આ બધી વિગતો આપી અને તે સ્સાથે સ્વતંત્ર રહેવાની ઇચ્છા પણ જાહેર કરી. એમણે લખ્યું કે ભારત અને પાકિસ્તાન, બન્ને સાથે એમની પ્રજાના સાંસ્કૃતિક સંબંધો છે, અને માત્ર આ ડોમિનિયનો જ નહીં, સોવિયેત સંઘ અને ચીન સાથે પણ એમની સરહદ છે એટલે કાશ્મીરનું રાજ્ય સ્વતંત્ર રહે તો બન્ને ડોમિનિયનો માટે સારું રહેશે. મહારાજાએ લખ્યું કે મારા રાજ્યમાં જે હાલત છે અને જે સંકટની સ્થિતિ છે તેથી મેં ઇંડિયન ડોમિનિયનની મદદ માગી છે. સ્વાભાવિક રીતે જ, મારું રાજ્ય ભારત ડૉમિનિયનમાં જોડાય નહીં તો તેઓ મદદ ન મોકલી શકે. એટલે મેં મેં જોડાવાનું નક્કી કર્યું છે અને આ સાથે જોડાણનો કરાર પણ મોકલું છુંઆપ નામદારની સરકારને હું એ પણ જાણ કરવા માગું છું કે હું તરત જ વચગાળાની સરકાર બનાવવા માગું છું અને શેખ અબ્દુલ્લાહને મારા વડા પ્રધાન સાથે મળીને આ સંકટની ઘડીએ જવાબદારી સંભાળવા કહીશ.”

આના પછી ભારતે સૈન્ય મોકલ્યું અને પાકિસ્તાની સૈનિકો અને અફરીદીઓ પર કાબૂ મેળવી લીધો.

માઉંટબૅટન જિન્નાને મળવા જાય છે

કાશ્મીર ભારતમાં જોડાઈ ગયું તેથી જિન્ના અને લિયાકત અલી ખાન ધુંવાંફૂવાં થઈ ગયા હતા. ૧ નવેમ્બરે માઉંટબૅટન ચીફ ઑફ આર્મી સ્ટાફ લૉર્ડ ઇસ્મે સાથે જિન્ના અને લિયાકતને મળવા ગયા. એમણે બીજા દિવસે વડા પ્રધાન નહેરુને આનું વિવરણ આપ્યું તે બહુ રોચક છે. એમણે નહેરુને લખ્યું કે વાતચીતની કોઈ નોટ લીધી નથી એટલે આ બધું શક્ય તેટલું લખ્યું છે. એમણે આ નોટ સરદાર પટેલ સિવાય કોઈને ન દેખાડવાની વિનંતિ પણ કરી.

માઉંટબૅટન લખે છે

અમે લાહોર પહોંચ્યા ત્યારે ખબર પડી કે લિયાકત અલી ખાન હજી બીમાર જ છે અને સરકારી ઑફિસે આવતા નથી લાહોરમાં જૉઇંટ ડિફેન્સ કાઉંસિલની મીટિંગ રાખવી પડે અને એના માટે હું નહેરુને સાથે લઈ જાઉં એટલે એમણે બીમારીનું બહાનું આપ્યું હતું એટલે મેં નક્કી કર્યું કે હવે ડિફેન્સ કાઉંસિલની મીટિંગ તો લિયાકત અલી ખાનને ઘરે જ એમના બેડરૂમમાં જ મળવી જોઈએ. એટલે એજન્ડાના ૨૮માંથી ૨૬ મુદ્દા મેં પડતા મૂક્યા.

લિયાકતને ઘરે પહોંચ્યા અને એમના બેડરૂમમાં જ બેઠક ચાલુ રાખી. લિયાકત બીમાર લાગતા હતા અને પગ પર કામળો વીંટીને બેઠા હતા. બે મુદ્દા પૂરા થતાં બીજા બધા ચાલ્યા ગયા અને હું, ઇસ્મે અને લિયાકત ત્રણ જણ જ રહ્યા. મેં એમને જૂનાગઢના જોડાણ વિશે અને કાશ્મીરની સ્થિતિ વિશે વાત કરી. મેં એમને એક નોટ વાંચવા આપી જે એમણે વાંચી લીધી પછી મેં પાછી લઈ લીધી. લિયાકત અલી ખાનનો મૂળ મુદ્દો એ હતો કે મહારાજાએ પાકિસ્તાન સાથે વાત કરવાની ચોખ્ખા શબ્દોમાં ના પાડી છે અને એમણે હિન્દુઓને જમ્મુ તરફથી પૂંછ અને મીરપુર વિસ્તારમાં મોકલીને મુસલમાનોની કતલ કરાવી છે. ત્યાંના કબાઇલીઓ આ સાંખી શકે તેમ નહોતા એટલે શ્રીનગર તરફ ધસી ગયા. મેં એમને કહ્યું કે અફરીદીઓ પાકિસ્તાન સરકારને ખબર પણ ન હોય તેમ મોટરોમાં પેશાવરથી આગળ ગયા એમ તમે કહો છો તે અમે માની લેશું એમ તમે ધારો છો? એમણે આ બાબતનો ઇનકાર ન કર્યો પણ કહ્યું કે સરકારે એમને રોકવા માટે કંઈ કર્યું હોત તો બીજા કબીલાઓ પર એની અસર પડી હોત.

મેં એમને ખાતરી આપી કે કાશ્મીરમાં લોકમત લેવો જોઈએ. એમ મારી સરકાર ખરા હૃદયથી માને છે. મેં આની ફૉર્મ્યૂલાનો મુસદ્દો પણ દેખાડ્યો અને કહ્યું કે જૂનાગઢમાં પણ એમ જ કરશું. લિયાકત બહુ ‘ડિપ્રેસ્ડ’ જણાયા અને લડાઈ અટકાવવા કંઈ કરવા માટે ઉત્સુક ન જણાયા. એ બહુ થાકી ગયા હોય એમ લાગતું હતું.

અમે ઊઠ્યા અને કહ્યું કે અત્યારે જિન્ના સાથે લંચ લેવા જઈએ છીએ અને જો તમે ઇચ્છતા હો તો અમે પાછા આવીને વાતચીત આગળ ચલાવવા તૈયાર છીએ. એમણે બહુ ઉત્સાહથી આ સ્વીકાર્યું અને અમને વિદાય આપી.

હવે જિન્ના સાથે..

માઉંટબૅટન લખે છેઃ સાડાત્રણ કલાક સુધી બહુ જ કઠણ વાતચીત ચાલી. મોટા ભાગનો સમય કાશ્મીરે જ લીધો. આ વાતચીતના ચાર ભાગ કરીને લખું છું. પહેલાં તો જે દેશી રાજ્યોના જોડાણ વિશે વિવાદ હોય તેના વિશે ભારતની નીતિ વિશે ચર્ચા થઈ. ફૉર્મ્યૂલા એ હતી કે જે રાજ્યમાં બહુમતી કોમનું રાજ ન હોય તેણે ક્યાં જોડાવું એ એની પ્રજા નક્કી કરે.

જિન્નાએ કહ્યું કે પહેલાં તો કહ્યું કે આ અર્થ વગરનું છે. પ્રજામાં જેની બહુમતી હોય તે જ રાજ્ય (ભારત કે પાકિસ્તાન) સાથે એણે જવું જોઈએ. એટલે તમે જો સીધેસીધું કાશ્મીર આપી દેશો તો જૂનાગઢને ભારતમાં ભેળવી દેવાનું હું કહીશ.

મેં કહ્યું કે આમ છતાં જ્યાં શાસકે જોડાણ કરી લીધું હોય તેને એની ઇચ્છા વિરુદ્ધ મારી સરકાર નહીં બદલે, સિવાય કે એમ લાગે કે સ્થાનિક પ્રજા આવું જોડાણ પસંદ નથી કરતી. જિન્નાએ હવે કહ્યું કે આ ફૉર્મ્યૂલા ન ચાલે કારણ કે હૈદરાબાદે સ્વતંત્ર રહેવાની ઇચ્છા જાહેર કરી છે. આ ફૉર્મ્યૂલામાં એનો રસ્તો નથી. મેં કહ્યું કે હૈદરાબાદની સમસ્યાનો ઉકેલ આપણે લાવીશું અને એમાં વિવાદગ્રસ્ત જોડાણવાળાં રાજ્યોના સંદર્ભમાં વિચાર કરશું. જિન્નાએ કહ્યું કે મારી પાસે આ સૂચન રજૂ થશે તો હું ધ્યાનથી વિચારીશ. મેં એમને સ્પષ્ટ કહ્યું કે જે સિદ્ધાંત જૂનાગઢ કે હૈદરાબાદને લાગુ ન પડે તે કાશ્મીરને પણ લાગુ નહીં પાડી શકાય. એટલે નિઝામને ફરજિયાત જોડાણ કરવું પડે એવી સ્થિતિ ઊભી થાય તેમાં તમે ભાગીદાર બનશો એમ અમે માની શકતા નથી.

બીજો મુદ્દો કાશ્મીરનો હતો. મેં લિયાકત અલી ખાનને જે નોટ બતાવી હતી તે જિન્નાને પણ વાંચવા આપી. એ રાખવા માગતા હતા પણ મેં એ નોટ પાછી લઈ લીધી અને સહી વગરની કૉપી આપી. આપણે જે ઝડપથી શ્રીનગરમાં સેના મોકલી દીધી એનાથી એમણે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું પરંતુ મારી નોટ સામે સવાલ ન ઉઠાવ્યા.

એમની મુખ્ય ફરિયાદ એ હતી કે ભારત સરકારે પાકિસ્તાનને સમયસર માહિતી ન આપી કે કાશ્મીરમાં એ શું કરવા માગે છે. મેં કહ્યું કે કબાઇલીઓ ઘૂસ્યા છે એવી પાકી ખબર જ ૨૪મીએ મળી. તે પછી ૨૬મીએ મહારાજાનો પત્ર મળ્યો. તે પછી એક પણ ક્ષણ ગુમાવી શકાય એમ નહોતું. પણ પંડિત નહેરુએ લિયાકત અલી ખાનને તારથી જાણ કરી દીધી હતી. જિન્નાએ કહ્યું કે ૨૪મીએ જ જાણ કરી હોત કે કાશ્મીરમાં હાલત ખરાબ છે અને પાકિસ્તાનની મદદ માગી હોત તો બધી ઝંઝટ અત્યાર સુધીમાં દૂર થઈ ગઈ હોત.

જિન્નાએ ફાઇલોમાઅં જોઈને કહ્યું કે તાર તો લશ્કર ઊતર્યા પછી મળ્યો છે અને એમાં પાકિસ્તાનાનો સહકાર નથી માગ્યો. એમાં માત્ર જોડાણ અને લશ્કર મોકલ્યાનું જણાવ્યું છે. પછી એમણે ઉમેર્યું કે આ જોડાણ સાચું નથી. છેતરપીંડી અને હિંસાથી સાધવામાં આવ્યું છે. મેં સવાલ કર્યો કે પાકિસ્તાન સરકારના નિવેદન પ્રમાણે પણ કાશ્મીરના મહારાજાને સંપૂર્ણ અધિકાર હતો. તમે એને છેતરપીંડી કેમ કહી શકો? જોડાણ તદ્દન કાયદા પ્રમાણે છે.

જિન્નાએ કહ્યું કે લાંબા વખતથી કાવતરું ચાલતું હતું અને એ હિંસા સાથે સમાપ્ત થયું છે. મેં એમને કહ્યું કે. મહારાજા સ્વતંત્ર રહેવા માગતા હતા પણ હિંસાથી જ એમને કોઈ ડૉમિનિયનમાં જોડાવાની ફરજ પાડી શકાઈ હોત. હિંસા તો કબાઇલીઓએ કરી છે અને એના માટે પાકિસ્તાન જવાબદાર છે. જિન્ના કહેતા રહ્યા કે ભારતે સૈન્ય મોકલ્યું એટલે હિંસા થઈ, અને હું એનો જવાબ આપતો રહ્યો. આથી જિન્ના ખિજાયા. એમને લાગ્યું કે હું(my apparent denseness) જાડી બુદ્ધિનો છું. જિન્ના પણ મીરપુર અને પૂંછની વાત કરતા રહ્યા. હું ના કહેતો રહ્યો. એટલે જિન્નાએ કહ્યું કે કોંગ્રેસ પાર્ટીએ આ કત્લેઆમ કરી, મેં કહ્યું કે હિન્દુઓએ ત્યાં જઈને આમ કર્યું હોય તો પણ એ કાશ્મીરી હિન્દુઓએ કર્યું હોય અને એનો હેતુ એ તો ન જ હોય કે કબાઇલીઓને ભડકાવવા કે જેથી એ શ્રીનગર પર હુમલો કરે અને મહારાજાને ભારત સાથે જોડાવાનું બહાનું મળી જાય.

મેં એમને યાદ આપ્યું કે હું કાશ્મીર ગયો હતો ત્યારે મહારાજાની સાથે એમની કારમાં હતો ત્યારે લોકમત લેવાની સલાહ આપી હતી. પણ બીજા દિવસે મેં એમને એમના વડા પ્રધાન અને મારા પ્રાઇવેટ સેક્રેટરીએ જ્યૉર્જ ઍબલની હાજરીમાં એમની સાથે ઔપચારિક બેઠક રાખવા કહ્યું તો એમણે બીમાર છે અને જલદી સૂવા ગયા છે એમ કહેવડાવી દીધું. કાશ્મીર માટેના રેસિડન્ટને પણ મેં કહ્યું હતું કે એ મહારાજાને સતત આ સલાહ આપ્યા કરે. પણ મહારાજા આ વાત હંમેશાં ટાળી દેતા અને હળવી વાતો શરૂ કરી દેતા. જિન્નાએ કહ્યું કે મહારાજાએ ડોગરાઓને મોકલીને ૯૦ હજાર મુસલમાનોને મરાવી નાખ્યા. મેં કહ્યું કે એ બહુ કરપીણ ઘટના છે અને પંડિત નહેરુએ એને ભયાનક બનાવ ગણાવ્યો છે.

બન્ને પક્ષો હટી જાય

લૉર્ડ ઈસ્મેએ કહ્યું કે સવાલ તો લડાઈ કે રોકવી તેનો છે. જિન્નાએ કહ્યું કે બન્ને પક્ષોએ તરત એકી સાથે પાછા હટી જવું જોઈએ. મેં પૂછ્યું કે કબાઇલીઓ કેમ પાછા હટશે? એમણે કહ્યું કે એમને તો બસ, હું હુકમ આપીશ એટલી વાર. કબાઇલીઓ પર એમનો આટલો અંકુશ છે તેની મને નવાઈ લાગી. એમણે કહ્યું કે હું તૈયાર હોઉં તો તેઓ શ્રીનગર જવા તૈયાર છે; બધું ૨૪ કલાકમાં થાળે પડી જશે.

લોકમત કેમ નહીં?

મેં જિન્નાને પૂછ્યું કે તમે લોકમત માટે કેમ તૈયાર નથી? એમણે કહ્યું કે ભારતની સેના ત્યાં હાજર હોય અને શેખ અબ્દુલ્લાહ સત્તામાં હોય તો સામાન્ય મુસલમાનની હિંમત જ ન થાય કે એ પાકિસ્તાન માટે મત આપે. મેં સૂચવ્યું કે આપણે યુનોમાં જઈએ. જિન્નાએ ના પાડી અને મને કહ્યું કે તમે અને હું, આપણે બે જ જણ ત્યાં લોકમત લઈ શકીએ તેમ છીએ. મેં કહ્યું કે હું તો બંધારણીય ગવર્નર-જનરલ છું અને બ્રિટિશર છું. મારી સરકાર મારો ભરોસો કરી લેશે પણ ઍટલી (બ્રિટનના વડા પ્રધાન) તો મને હા નહીં જ પાડે.

જિન્નાનો સવાલઃ સરદાર પટેલ કેમ ન આવ્યા?

જિન્નાએ બહુ કડવાશથી ફરિયાદ કરી કે એમણે ભારત સરકારને મંત્રણાઓ માટે લાહોર આવવા આમંત્રણ આપ્યું તે એમણે બહુ જ ઉદારતાથી સ્વીકાર્યું પણ પછી એક માણસ (નહેરુ) બીમાર પડે તેથી બીજો કોઈ પ્રધાન શા માટે ન આવી શકે? દાખલા તરીકે, સરદાર પટેલ આવી શક્યા હોત. કાશ્મીરનો સવાલ મહત્ત્વનો હતો. જિન્નાએ પૂછ્યું કે પંડિત નહેરુ હવે વહેલામાં વહેલા લાહોર ક્યારે આવી શકે?

મેં કહ્યું કે હવે તમારો વારો છે. લાહોર તો હું આવી ગયો. તમે મારા મહેમાન બનજો, નહેરુ બીમાર છે એટલે હું તમને એમના બેડરૂમમાં લઈ જઈશ; હું તો તમારા વડા પ્રધાનને પણ એમના બેડરૂમમાં મળી આવ્યો. જિન્નાએ કહ્યું કે કોઈના બેડરૂમમાં જવાનો સવાલ નથી પણ હમણાં લાહોરથી તેઓ નીકળી શકે તેમ નથી કારણ કે બધો ભાર એમના ખભે છે.

માઉંટબૅટન કહે છે કે મેં એમને પૂછ્યું કે કાશ્મીર કરતાં પણ વધારે અગત્યનું કામ શું હોય? એમણે કહ્યું કે એમણે કાશ્મીર વિશે કૉમનવેલ્થની મદદ માગી એટલે એમને બહુ નિરાશા થઈ છે. મેં જેમ વાત શરૂ કરી હતી તેમ જ પૂરી કરી. મેં કહ્યું કે કાશ્મીર વિશે હું કંઈ બોલી ન શકું, કારણ કે પંડિત નહેરુ આવવાના હતા પણ એમણે સંદેશ મોકલ્યો કે એમની તબીયત સારી નથી એટલે હું તો તૈયારી વગર, અધિકાર વગર આવ્યો છું અને અત્યારે હું ભારતના ગવર્નર જનરલ તરીકે નહીં પણ ભાગલા માટે જવાબદાર માજી વાઇસરૉય તરીકે બોલું છું.

છેલ્લો શબ્દ

સાંજના પાંચ થવા આવ્યા હતા અને હવે લિયાકત અલીખાન પાસે પાછા પહોંચાય તેમ નહોતું. લૉર્ડ ઇસ્મે એમને ફોન કરવા ગયા એટલી વાર હું જિન્ના સાથે એકલો હતો. મેં એમને કહી દીધું કે તમે નિવેદન કરીને છેતરપીંડી વગેરે આક્ષેપ ભારત સરકાર પર કર્યા છે તે રાજદ્વારીને ન છાજે તેવા, અણઘડ અને અસભ્ય આક્ષેપો છે. મેં મારો અભિપ્રાય પણ આપ્યો કે પાકિસ્તાન ભારત કરતાં બહુ નબળું છે અને તે માત્ર મિલિટરી તાકાતમાં જ નહીં પણ દુનિયા માનશે કે પાકિસ્તાને ખોટું કર્યું છે. અને આ વાત ચગશે તો પાકિસ્તાનની સ્થિર્તિ વધારે કથળશે.

જિન્ના આ તબક્કે બહુ જ નિરાશાથી ભરાઈ ગયા. એમણે કહ્યું કે ભારતના ડોમિનિયને પાકિસ્તાનના ડોમિનિયનનું ગળું ટૂંપી દેવાનો નિર્ધાર કરી લીધો છે. પણ જો ભારત દમન કરતું રહેશે તો એનાં પરિણામ ભોગવવાં પડશે.

મેં જવાબ આપ્યો કે યુદ્ધથી ભારતને નુકસાન થશે જ પણ પાકિસ્તાન માટે અને જિન્ના માટે અંગત રીતે તો એ વિનાશક સાબીત થશે.

લૉર્ડ ઇસ્મેએ એમનો મૂડ સારો થાય એવી કોશિશ કરીએ પણ એમાં સફળ થયા એમ મને નથી લાગતું.

૦-૦-૦-૦

સંદર્ભ અને ઈતર વાચનઃ­­

1. http://www.claudearpi.net/maintenance/uploaded_pics/19471103MountbattentoNehru.pdf

2. http://www.britannica.com/place/India/The-transfer-of-power-and-the-birth-of-two-countries#ref486453

3. http://www.jammu-kashmir.com/documents/harisingh47.html

4. http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1947/30/pdfs/ukpga_19470030_en.pdf

5. http://web.stanford.edu/class/e297a/Kashmir%20Conflict%20-%20A%20Study%20of%20What%20Led%20to%20the%20Insurgency%20in%20Kashmir%20Valley.pdf

6. https://www.marxists.org/history/international/comintern/sections/britain/periodicals/labour_monthly/1947/07/1947-07-india.htm

7. http://shodhganga.inflibnet.ac.in:8080/jspui/bitstream/10603/52036/12/12_chapter%207.pdf

8. https://books.google.co.in/books?id=CX6xCwAAQBAJ&pg=PA35&lpg

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India – Venkat Dhulipala(14)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)

1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995

Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

મૌલાના શબ્બીર અહમદ ઉસ્માની

વેંકટ ધૂલિપાલાના પુસ્તકમાંથી આજે આપણે શબ્બીર અહમદ ઉસ્માનીના વિચારો જાણીશું. મહંમદ પયગંબર સાહેબે મદીનામાં પહેલું ઇસ્લામિક રાજ્ય બનાવ્યું તેને શબ્બીર અહમદ ઉસ્માની “પહેલું પાકિસ્તાન” કહે છે અને હવે બીજા પાકિસ્તાનનું અથવા “નવા મદીનાનું નિર્માણ કરવા” માટે અપીલ કરે છે. ઉસ્માની પાકિસ્તાન અને મદીના, બન્ને નામોનો ઉપયોગ એવી રીતે કરે છે કે જાણે એ બન્ને એક જ વસ્તુનાં બે નામ હોય. આ જાતના પ્રયોગથી પાકિસ્તાન કેવું હોવું જોઈએ, એ વિશેનાં એમના વિચારોની ઝલક મળે છે.પાકિસ્તાન બન્યા પછી પણ એમનું સ્થાન બહુ મહત્ત્વનું રહ્યું અને લેખક કહે છે કે એમના વિચારોથી ઈરાનના આયતુલ્લાહ ખોમેની પ્રભાવિત થયા હતા કે કેમ તેનો અભ્યાસ પણ બહુ રસપ્રદ બની રહે તેમ છે.

સામાન્ય રીતે ઇતિહાસકારો એમ કહે છે કે પાકિસ્તાન માત્ર સોદાબાજી માટે હતું, પાકિસ્તાન બન્યું તે એક ઇતિહાસનો અકસ્માત છે, જિન્ના ધર્મ-આધારિત રાજ્ય બનાવવા માગતા નહોતા, દારુલ ઉલૂમ દેવબંદે પાકિસ્તાનનો વિરોધ કર્યો હતો. પરંતુ દારુલ ઉલૂમ દેવબંદની વાત કરીએ તો એ સત્ય છે કે એના ઘણા મૌલવીઓ પાકિસ્તાનથી વિરુદ્ધ હતા, પરંતુ એ પણ સત્ય છે કે એના ઘણા મૌલવીઓ પાકિસ્તાનના જોરદાર સમર્થક હતા. દેવબંદી મૌલાનાઓમાં પાકિસ્તાનના સમર્થકોમાં મૌલાના શબ્બીર અહમદ ઉસ્માનીનું નામ અશરફ અલી થાનવી (ભાગ -૫) પછી બહુ આગળપડતું છે.

દેવબંદના આ જૂથે જમિયતુલ-ઉલેમા-એ-હિંદની ‘મુત્તહિદા કૌમિયત’ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રીયતા)ના સ્લોગનને ઉડાડી દીધું અને પાકિસ્તાનની રચના માટે ધાર્મિક આધાર પૂરો પાડ્યો. ઉસ્માનીની દલીલો મૂળભૂત રીતે નવી નથી. પાકિસ્તાનની હિમાયત માટે લગભગ એકસરખી જ દલીલો મલે છે, જે આપણે એક કરતાં વધારે વાર જોઈ લીધી છે. તેમ છતાં ઉસ્માનીની રજૂઆત અને શૈલી વધારે ધારદાર છે. વળી, મુસ્લિમ લીગના નેતાઓને જમિયતે ઇસ્લામની અવગણના કરનાર ‘પાપીઓ’ તરીકે ઓળખાવ્યા હતા, ઉસ્માની એ આક્ષેપનો સ્વીકાર કરે છે અને તેમ છતાં શા માટે મુસ્લિમ લીગને ટેકો આપવો જોઈએ તેની દલીલો રજૂ કરે છે.

જમિયતુલઉલેમાઇસ્લામ (JUI)

જમિયતુલ ઉલેમા-એ-હિંદના કોંગ્રેસ તરફી વલણથી નારાજ એવા ઉલેમાઓ ૧૯૪૬ની ચૂંટણીમાં મુસ્લિમ લીગ એમને આમંત્રણ આપે તેની રાહ જોવાને બદલે જાતે જ લીગના ઉમેદવારોને મદદ કરવા તૈયાર થઈ ગયા. લીગ માટે તો આ ‘છપ્પર ફાડ કે’ જેવી મદદ હતી. ૨૪ મૌલાનાઓને પાંચ ગ્રુપમાં વહેંચીને લીગે એમને યૂ. પી.ના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં પ્રચારની જવાબદારી સોંપી દીધી. લીગની નેતાગીરી એ માત્ર એ વાતનું ધ્યાન રાખ્યું કે આ ગ્રુપમાં કોઈ એવો ન હોય જેની સામે લીગનું જ કોઈ જૂથ વાંધો લે. પ્રચાર માટે પણ મૌલાનાને બે જ વાતોનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું કે એમણે એ જ વાત પર ભાર મૂકવો કે પાકિસ્તાન હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે; અને એમણે સ્થાનિકના મુદ્દાઓમાં પડવું નહીં.

મૌલાનાઓ પ્રચાર માટે ગયા તેમ એમની સંખ્યા વધતી ગઈ અને બદાયું અને બરેલીના મૌલાનાઓ પણ એમની સાથી જોડાઈ ગયા. પરંતુ માત્ર યૂ. પી.માં પ્રચાર કરીને તેઓ અટક્યા નહીં. એમણે દેશવ્યાપી સંગઠન બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ઑક્ટોબર ૧૯૪૫માં કલકત્તામાં એમની પરિષદ યોજાઈ, જેમાં આખા દેશના પાંચ હજાર મૌલવીઓએ ભાગ લીધો. આ પરિષદે જમિયતુલ- ઉલેમા-એ- ઇસ્લામ (JUI)ની રચના કરવાનો નિર્ણય લીધો.

ગાંધીવાદ, સામ્યવાદ અને કમાલવાદ

પરિષદે જિન્ના પ્રત્યે પ્રેમ વ્યક્ત કર્યો અને ગાંધીવાદ, સામ્યવાદ અને કમાલવાદ (તુર્કીના મુસ્તફા કમાલ અતાતુર્કની સેક્યૂલર વિચારધારા)નો સખત વિરોધ કર્યો અને મુસલમાનોને લીગને મત આપવા અપીલ કરી. બદલામાં મુસ્લિમ લીગની ઍક્શન કમિટીના ચેરમૅન ઇસ્માઇલ ખાને એમનો આભાર માનતાં ખાતરી આપી કે લીગ ધર્મ સબંધી બાબતોમાં ઉલેમાનો અભિપ્રાયો ધ્યાનમાં લેશે.

પરિષદે ઠરાવ પસાર કર્યો કે પાકિસ્તાન ઇસ્લામિક રાજ્ય બનવાનું છે એટલે કાયદા બનાવવામાં, ન્યાયમાં અને લોકોના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનને નિયંત્રિત રાખવામાં ધર્મગુરુઓની મદદ લેવી જોઈએ. મુસ્લિમ મિલ્લતના વડા તરીકે ‘’શેખ-ઉલ-ઇસ્લામ અને ગ્રાંડ મુફ્તીની જગ્યાઓને ફરી સ્થાપિત કરવાની પણ પરિષદે માગણી કરી. JUI અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે એવી સમજણ કેળવાઈ કે મૌલાનાઓ લીગના નેતાઓની આધુનિક શબ્દાવલી પણ વાપરતા થઈ ગયા. સામે પક્ષે, લીગના નેતાઓ મૌલાનાઓની પરંપરાગત ધાર્મિક ભાષા વાપરવા લાગ્યા. ઉસ્માનીનાં ભાષણો આનાં સારાં ઉદાહરણ જેવાં છે.

પાકિસ્તાન એટલે નવું મદીના; આખું હિન્દુસ્તાન પાકિસ્તાન બની જશે!

ઉસ્માનીએ હિન્દુસ્તાનથી અલગ થવાની જરૂર દર્શાવતાં કહ્યું કે પયગંબરે મક્કામાં થતી કનડગતમાંથી છૂટવા માટે હિજરત કરી. તે પછી મદીનામાં વસ્યા કે જેથી અહીં મુસલમાનો અને અન્સાર (આશરો આપનારા) શાંતિથી, મુક્તપણે ઇસ્લામ પ્રમાણે જીવન ગુજારી શકે. હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનો પણ જ્યાં સુધી હિન્દુ બહુમતી સાથે રહેશે ત્યાં સુધી એમને હિન્દુઓની પસંદગીની સરકાર હેઠળ રહેવું પડશે એટલે ઇસ્લામના કાયદાકાનૂનો પ્રમાણે જીવન જીવવામાં એમને ઘણી મુશ્કેલીઓ પડશે. આથી એમના માટે જુદા દેશની જરૂર છે. જ્યાં તેઓ શરીઅત લાગુ કરી શકે.

એટલું જ નહીં, જેમ પયગંબર મદીના ગયા તે પછી ઇસ્લામે દુનિયાને ફતેહ કરી તેમ પાકિસ્તાન પણ ઇસ્લામના વિજયી પુનરાગમન માટે રસ્તો ખોલી દેશે અને આખા ઉપખંડ પર એની આણ વર્તાશે. જેમ પયગંબરે આખા અરબસ્તાનને પાકિસ્તાન બનાવી દીધું તેમ આખું હિન્દુસ્તાન પણ પાકિસ્તાન બની જશે.

ઉસ્માનીએ કહ્યું કે નિયતિનો નિર્ણય પાકિસ્તાન બનાવવાનો છે. આ વાત હિન્દુસ્તાનમાં મુસલમાનોની વસ્તી જે રીતે વહેંચાયેલી છે તેના પરથી દેખાય છે. આખા દેશમાં બધે ઠેકાણે મુસ્લિમોની લઘુમતી હોવાને બદલે અમુક પ્રદેશોમાં એમની બહુમતી છે. આ અલ્લાહની જ ઇચ્છા છે કે ત્યાં પાકિસ્તાન બને. વળી પાકિસ્તાનની માગણી લાહોર ઠરાવ દ્વારા ઊઠી છે, એમાં પણ ઈશ્વરી સંકેત છે. મોગલ બાદશાહ અકબરે ‘દીને ઇલાહી’ નામનો નવો ધર્મ શરૂ કર્યો ત્યારે એને પડકાર ફેંકનારા શેખ અહમદ સરહિન્દી પણ લાહોરના જ હતા. આજે ગાંધીવાદના રૂપમાં નવો ‘દીને ઇલાહી’ આવ્યો છે, જે પણ ‘મુત્તહિદા કૌમિયત’નો દાવો કરે છે અને એનો જવાબ પણ લાહોરમાંથી મળ્યો છે.

બે રાષ્ટ્રનો સિદ્ધાંત કુરાનમાં

ઉસ્માનીએ પોતાના પીર અશરફ અલી થાનવી અને લીગના બીજા આગળપડતા નેતાઓની જેમ લીગના ‘દ્વિરાષ્ટ્રવાદ’ને વાજબી માન્યો, એટલું જ નહીં, એના માટે કુરાનનો આશરો લઈને એમણે દ્વિરાષ્ટ્રવાદને એવું સ્થાન આપી દીધું કે એની ટીકા કરવી એ કુરાનની વિરુદ્ધ ગણાય. એમણે કહ્યું કે આજે ભલે દુનિયામાં લોકોની ઓળખ દેશ, જાતિ, ભાષા અને સંસ્કૃતિના આધારે થતી હોય પણ પયગંબર દ્વારા આવેલા અંતિમ ફરમાન પ્રમાણે દુનિયાનું ખરું વર્ગીકરણ મોમીન (ઇસ્લામને માનનારા) અને કાફિરો (ન માનનારા)માં કરવાનું છે. ઈમાન (ધર્મ) અને કુફ્ર (અધર્મ) એવા ભાગલા તો પયગંબર આવ્યા તે પહેલાં પણ હતા. ઇસ્લામના સંદેશવાહકની અજોડ ખાસિયત એ છે કે એમના વર્ગીકરણને દેશ, જાતિ, ભાષા કે સંસ્કૃતિનો બાધ નડતો નથી. ભારતના મુસલમાનો પણ આ કારણે એક અલગ રાષ્ટ્ર છે.

જમિયતુલ-ઉલેમા-એ-હિંદના નેતા મૌલાના હુસેન અહમદ મદનીએ સંયુક્ત રાષ્ટ્રીયતાની હિમાયત કરતાં પયગંબરના જમાનામાં યહુદીઓ અને મુસલમાનો સાથે રહેતા હતા એનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. ઉસ્માનીએ એને રદિયો આપતાં કહ્યું કે પયગંબરે યહુદીઓ અને મુસલમાનો માટે ‘વાહિદ ઉમ્મહ’ (એક માતા) શબ્દ વાપર્યો છે, ‘વાહિદ કૌમ’ (એક કોમ) નહીં. તે ઉપરાંત એમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે યહુદીઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે વિવાદ થાય તો એનો ઉકેલ માત્ર અલ્લાહ અને એના રસૂલે (મહંમદ પયગંબર પોતે) આપેલા અંતિમ ચુકાદા પ્રમાણે જ આવી શકે.

ઉસ્માનીએ કહ્યું કે જમિયતુલ ઉલેમા-એ-હિંદને કોંગ્રેસ તરફથી પૈસા મળે છે એટલે એ કોંગ્રેસની ભાષા બોલે છે, જેમાં મુસલમાનોનું હિત નથી. આ સાથે એમણે અકબર ઇલાહાબાદીનો એક શે’ર ટાંક્યોઃ

ઉન્હીં કે મતલબ કી કહતા હૂં, ઝબાન મેરી બાત ઉનકી
ઉનકી મેહફિલ સજા રહા હૂં, ચિરાગ મેરા હૈ રાત ઉનકી
સુને જો ઇસકો ઉસે તરદ્દુદ, જો ઇસકો દેખે ઉસે તહય્યુર
હમારી નેકી ઔર ઉનકી બરકત, અમલ હમારા નઝાત ઉનકી

(એમને અનુકૂળ વાત કરું છું, જીભ મારી છે, વાત એમની છે. એમની મહેફિલ સજાવું છું, દીવો મારો છે, રાત એમની છે. જે સાંભળે તે ખળભળી ઊઠશે, જે જોશે તેને આશ્ચર્ય લાગશે, નેકી અમે કરીએ, લાભ એમને થાય. મહેનત અમારી, મુક્તિ એમની,)

જો કે, પાકિસ્તાન બનતાંવેંત ઇસ્લામી કાયદા અમલમાં આવી જશે એમ જે લોકો માનતા હતા તેમને એમણે કહ્યું કે જેમ રાત ધીમે ધીમે અલોપ થાય અને દિવસનું અજવાળું ફેલાવા લાગે, જેમ કોઈ જૂના રોગનો દરદી ધીમે ધીમે સાજો થાય તેમ પાકિસ્તાનકૌમી સેહત’ ( કોમનું સ્વાસ્થ્ય) મધ્યાહ્નકાળ સુધી પહોંચાડવાની દિશામાં પહેલું ડગલું છે, પણ ધીમે ધીમે આગળ વધે છે.”

લીગના નેતાઓનો બચાવ

જમિયતનો આક્ષેપ હતો કે મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ, અને ખાસ કરીને, જિન્ના, નાસ્તિક અને પશ્ચિમી સંસ્કૃતિના પ્રભાવમાં હતા. તે ઉપરાંત, નેતાઓમાં મોટા ભાગે મતલબી રજાઓ અને નવાબો અથવા સર, ખાનબહાદુર વગેરે ટાઇટલવાળા હતા, એમને સામાન્ય મુસલમાન સાથે કશી લેવાદેવા નહોતી. ઉસ્માનીએ અક્ષેપ સ્વીકારી લીધો, એટલું જ નહીં, જિન્નાને ‘ફસિક઼’ (પાપી) પણ ગણાવ્યા. આના પછી ફરી એમણે ફરીથી ઇસ્લામના ઇતિહાસનો આશરો લીધો. ‘ખારિજીઓ’નું એમણે ઉદાહરણ લીધું. (ખારિજ પરથી ખારિજી. લોકો કોઈ પણ ખલિફાની સત્તા માનવા તૈયાર નહોતા, ઇસ્લામનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં વિદ્રોહી જૂથ બન્યું. લોકો બધાથી જુદા પડતા હતા).

ઉસ્માનીએ કહ્યું, ખારિજીનો સાથ ન જ આપી શકાય. મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ આ ખારિજીઓ જેવા હતા. મોટા ભાગે તો તેઓ મુસલમાનોનું જ નુકસાન કરે. પરંતુ ખારિજીઓ, એમની ઇસ્લામની સમજ પ્રમાણે કાફિરો સાથે લડતા હોય ત્યારે એમને ટેકો આપવો જોઈએ કારણ કે એમના કરતાં એમના લક્ષ્યનું મહત્ત્વ વધારે છે. આમ મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ ખારિજી જેવા હોવા છતાં એમની માગણી ઇસ્લામના હિતમાં છે એટલે એમને ટેકો આપવો જોઈએ. આ સાથે એમણે સામાન્ય મુસ્લિમ સમાજને જાગૃત રહીને લીગના નેતાઓને એમના લક્ષ્ય સાથે જોતરી રાખવાની સલાહ આપી.

ઉસ્માનીએ કહ્યું કે પાકિસ્તાન બનતાં દરેક મુસલમાનને ઇસ્લામમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે વ્યક્તિગત ગુણો ખીલવવાની તક મળશે, આના માટે પાકિસ્તાનમાં ઉલેમાને વધારે મહત્ત્વની ભૂમિકા આપવાની એમણે માગણી કરી.

સંદર્ભમાં એમણે એક ચતુર જવાબ આપ્યો છે, જેનો ઉલ્લેખ જરૂરી છે.

જિન્નાનેકાયદે આઝમ’ (સૌથી મોટા નેતા)નું બિરુદ આપવામાં આવતું હતું. આનો અર્થ કે મૌલાનાઓ એમના કરતાં પાછળ હતા. ખરેખર તો એમ હોવું જોઈએ. ઉસ્માનીએ બાબતમાં બહુ ચિંતા કરવાની સલાહ આપતાં દાખલો આપ્યો કે પહેલવાન ઝાબિસ્કો ભારત આવ્યો ત્યારે ભારતના સૌથી મોટા નેતા ગાંધીજીને એની સામે લડવા નહોતા ઉતાર્યા. ગામા પહેલવાન એની સામે મેદાનમાં ઊતર્યો કારણ કે પહેલવાનીમાં વધારે પાવરધો હતો. રીતે ઉલેમાનું સ્થાન સૌથી ઊંચું છે પરંતુ રાજકારણમાં જિન્ના વધારે જાણકાર છે અને તેઓ જે કામ કરે છે તે બરાબર છે!

ઉસ્માનીએ ધાર્મિક સિવાયની દલીલો પણ પાકિસ્તાનની તરફેણમાં રજૂ કરી છે. એમનાં ઉચ્ચારણોથી જે સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી તેમાંથી રસ્તો કાઢવા જમિયતના કેટલાક સભ્યો એમને મળ્યા જેમાં એમના શિષ્ય હિફ્ઝુર રહેમાન સ્યોહારવી (ભાગ ૧૨) પણ હતા. પરંતુ ઉસ્માની ન માન્યા અને ઉલ્ટું થોડા વખત પછી JUIના પ્રમુખ પણ બન્યા.

JUH પાસે હવે જાહેરમાં ઉસ્માનીના વિચારોને કાપવા સિવાય કોઈ રસ્તો ન રહ્યો. JUH અને JUI વચ્ચેની આ જીભાજોડી તે પછી આવેલી ચૂંટણીમાં છવાયેલી રહી. જાણે પાકિસ્તાન માટે રેફરેન્ડમ ન હોય!

૧૯૪૫ની ૨૧મી ઑગસ્ટે વાઇસરૉયે જાહેર કર્યું કે વર્ષના અંત સુધીમાં સેન્ટ્રલ અને પ્રાંતીય ઍસેમ્બલીઓની ચૂંટણી થશે. અને જિન્નાએ ખરેખર જ કહ્યું કે આ ચૂંટણી પાકિસ્તાન માટે રેફરેન્ડમ બની રહેશે. JUHનો પ્રત્યાઘાત આપણે એ દૃષ્ટિએ જોવાનો રહેશે,

વિશે વધારે વિગતે ચર્ચા કરશું, આવતા સોમવારે.

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૬ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (13)

Creating a new medina 1 venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)

1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995

Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

પાકિસ્તાનનો વિચાર અને ઉર્દુ અખબારો

બે વિશ્વયુદ્ધો વચ્ચેનાં વર્ષોમાં ભારતમાં અખબારોનો ફેલાવો બહુ વધ્યો. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેના વાદવિવાદમાં પણ છાપાંઓનો ફાળો બહુ મોટો રહ્યો. ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલાં આંદોલનોને માત્ર રાષ્ટ્રીય નહીં, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પહોંચાડવામાં પણ અંગ્રેજી અખબારોની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી. મિલ્ટન ઇસરાઈલ કહે છે કે રાષ્ટ્રવાદી સંઘર્ષની “કલ્પના અંગ્રેજી અખબારો”ની હતી. પરંતુ આમાં ભાષાઈ અખબારોને જેટલું મહત્વ મળવું જોઈએ તેટલું નથી મળતું. ખરેખર તો ભાષાઓનાં અખબારોની ભૂમિકા પણ નાનીસૂની નહોતી.

લગભગ બધાં ‘રાષ્ટ્રવાદી’ અખબારો ભારતની આઝાદી માટેની લડતમાં કોંગ્રેસના દૃષ્ટિકોણને વાચા આપતાં હતાં. જિન્નાને લીગ વતી બોલનારા કોઈ અખબારની ખોટ બહુ જ તીવ્રતાથી વર્તાતી હતી. એમણે ૧૯૩૭માં એક ઉર્દુ અખબાર ‘મન્શૂર’ શરૂ કરાવ્યું અને ૧૯૪૧માં આંતરરાષ્ટ્રીય આલમ સમક્ષ પહોંચવા માટે અંગ્રેજી અખબાર The Dawn શરૂ કર્યું જેમાં તેઓ અંગત રીતે અને સક્રિયપણે લખતા. પરંતુ પાકિસ્તાન વિશે મુસ્લિમ સમાજમાં ચર્ચાઓ જગાડવામાં યુક્ત પ્રાંતનાં ઉર્દુ છાપાંઓએ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો.

મદીનાના વાચકો

આમાં બિજનૌરથી પ્રકાશિત થતા અખબાર ‘મદીના’નો ઉલ્લેખ ખાસ જરૂરી છે. ૧૯૧૩માં એ શરૂ થયું; ખિલાફતના આંદોલન વખતે એણે જોરદાર ટેકો આપ્યો. ‘મદીના’ મુસ્લિમ લીગની પાકિસ્તાનની યોજનાનો સતત વિરોધ કરતું રહ્યું. એ છેક ૧૯૪૭ સુધી પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરતું રહ્યું. અખબારે પાકિસ્તાન વિશે વાચકોને પાકિસ્તાન વિશે પોતાના વાચકોને આમંત્રણ આપ્યું પરિણામે એને હજારો પત્રો મળ્યા. ઉર્દુ વાંચી શકનારાઓમાં ‘મદીના’ એટલું લોકપ્રિય હતું કે પશ્ચિમમાં મુંબઈ અને પૂર્વમાં બંગાળના ચટગાંવ (ચિતાગોંગ) સુધી કે દક્ષિણમાં રાયચૂર સુધી એનો વાચક વર્ગ ફેલાયેલો હતો. અખબારે એને મળેલાં વાચકોનાં મંતવ્યોમાંથી બે લાંબા લેખો પસંદ કર્યા જેના પર બીજા વાચકોએ પણ અભિપ્રાયો આપ્યા. એક લેખ પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરતો હતો, તો બીજા લેખમાં પાકિસ્તાનની હિમાયત કરવામાં આવી હતી.

મૌલાના સૈયદ અબૂ સૈયદ બઝ્મી પાકિસ્તાનના વિરોધમાં

લેખક વિશે તો ખાસ કશું જાણવા મળતું નથી પરંતુ દેખીતી રીતે જ લીગના વિરોધી જમિયતુલ-ઉલેમા-એ-હિંદ પ્રત્યે બઝ્મીને સહાનુભૂતિ હતી એમ લેખમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે. (વેંકટ ધૂલિપાલાના પુસ્તકનો મુખ્ય સૂર છે કે સામાન્ય લોકો પણ પાકિસ્તાન વિશેની ચર્ચામાં બહુ જોશભેર ભાગ લેતા હતા).

. પાકિસ્તાન શું છે, તે તો કહો!

બઝ્મીએ લખ્યું કે લીગના ટેકેદારો યુક્ત પ્રાંતના રસ્તાઓ પરપાકિસ્તાનપાકિસ્તાન…”ના નારા પોકારતા રહે છે, પણ જેના માટે લીગે આટલી કાગારોળ માંડી છે પાકિસ્તાન શું છે તે કોઈ કહેતું નથી! એમણે બીજો સવાલ કર્યો કે શું કોંગ્રેસે પાકિસ્તાનની માંગ નથી માની લીધી? આ બીજો સવાલ વધારે મહત્ત્વનો હતો.

તે પછી પાકિસ્તાન શું હશે તેના વિશે એમણે પોતાનો ખ્યાલ રજૂ કર્યો. એમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાન એટલે જ્યાં મુસલમાનોની બહુમતી હોય ત્યાં મુસલમાનો રાજ કરે અને હિન્દુઓની બહુમતી હોય ત્યાં હિન્દુઓ રાજ કરે. પાકિસ્તાનનો અર્થ એટલો કે એક હોયમુસ્લિમ હિન્દુસ્તાનઅને બીજું હોયહિન્દુ હિન્દુસ્તાન’. મુસ્લિમ હિન્દુસ્તાનમાં એમણે પંજાબ, બંગાળ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત, સિંધ અને બલૂચિસ્તાનને ગણ્યાં, જે લીગ પણ કહેતી હતી.

પરંતુ કોંગ્રેસે પાકિસ્તાન માટે તો સંમતિ આપી દીધી છે! પાકિસ્તાન એટલે મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોને આત્મનિર્ણયનો અધિકાર એવો અર્થ હોય તો કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબૂલ કલામ આઝાદે લીગની પાકિસ્તાન યોજના માટેની સબકમિટીના એક મહત્ત્વના સભ્ય પ્રોફેસર સૈયદ અબ્દુલ લતીફને પત્ર લખીને પ્રાંતોને ફેડરેશનમાંથી છૂટા પડવાનો અધિકાર આપવાનું કબૂલ્યું છે. ક્રિપ્સ મિશને આવો આત્મનિર્ણયનો અધિકાર નહોતો સૂચવ્યો, કોંગ્રેસ બધા પ્રાંતોને આત્મનિર્ણયનો અધિકાર આપવા તૈયાર હતી. પરંતુ જિન્ના અને બીજા લીગીઓ કોંગ્રેસની દરખાસ્ત પર ધ્યાન આપવા નથી માગતા અને હજી બ્રિટિશ સરકાર ભણી મીટ માંડી બેઠા છે.

ઉલ્ટું. મૌલાના આઝાદની દરખાસ્ત સાથે સંમત થયા એટલે પ્રોફેસર લતીફનેકોમના સૌથી મોટા દ્રોહીઠરાવી દેવાયા. બઝ્મીએ તે પછી લીગના નેતાઓનાં નામ આપીને દેખાડ્યું કે એમને કોમની પડી નહોતી, કોમ માટે એમણે કંઈ ભોગ નથી આપ્યો. રાજા મહેમૂદાબદ પાસે લાખો રૂપિયાની સંપત્તિ હોવા છતાં એમણે કોમ માટે એક પૈસો નથી ખર્ચ્યો. પ્રોફેસર લતીફ રૂ. ૧૦૦૦ જેવી માતબર રકમની નોકરી છોડીને પાકિસ્તાનની યોજનાઓનો અભ્યાસ કરવા માટે લીગમાં આવ્યા, બીજી બાજુ, બિહારના લીગી નેતા અબ્દુલ અઝીઝ હૈદરાબાદના નિઝામની મોટી નોકરી માટે લીગને લાત મારીને ચાલ્યા ગયા. છત્તારીના નવાબને મુસ્લિમ લીગના સભ્ય રહેવા કરતાં હૈદરાબાદના દીવાન બનવામાં વધારે રસ છે, પંજાબના સિકંદર હયાત ખાને ખાકસારો પર ગોળીઓ ચલાવી અને જિન્નાને ઉતારી પાડવાની એક પણ તક છોડતા નથી. બઝ્મીએ કહ્યું કે પ્રોફેસર લતીફને કોમના દ્રોહી ગણવાનું કારણ એટલું કે તેઓ ગાંધીજી, નહેરુ અને સરદાર પટેલને મુસલમાનોનો આત્મનિર્ણયનો હક માની લેવા સમજાવી શક્યા હતા. એના પછી મુસલમાનો જે માગતા હતા તે તો એમને મળી ગયું છે!

. બે રાષ્ટ્રોનો સિદ્ધાંત અને લાહોર ઠરાવ કોમ માટે નુકસાનકારક

બઝ્મીએ લખ્યું કે બે રાષ્ટ્રોનો સિદ્ધાંત અને લાહોર ઠરાવ મુસલમાનો માટે ભારે નુકસાનકારક સાબિત થશે કારણ કે એમાં પ્રદેશોની વહેંચણીનો સવાલ ઊભો થશે. પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા થશે તો પાકિસ્તાનને ફાળે મુસ્લિમ બહુમતીવાળા જે પ્રદેશ આવશે તે આર્થિક રીતે નબળા છે. રાનીગંજ અને આસનસોલની કોલસા ખાણો અને કલકત્તા બંદર ‘હિન્દુ હિન્દુસ્તાન’માં રહી જશે. બઝ્મીએ કહ્યું કે

. લડાઈ થાય તો પહેલવાની નહીં ચાલે

બન્ને હિન્દુસ્તાન વચ્ચે લડાઈ થાય તો આજની લડાઈઓમાં ‘પહેલવાની’ નું કામ નથી. હાથોહાથની લડાઈમાં તો કદાચ પંજાબીઓ અને બલૂચો હિન્દુઓ પર ભારે પડે પણ આધુનિક શસ્ત્રો. કોલસા અને પોલાદ પર આજની લડાઈઓ લડાય છે અને પાકિસ્તાનને એ હિન્દુસ્તાન અથવા બીજા કોઈ દેશ પાસેથી ખરીદવાં પડશે. પાકિસ્તાનને પોતાનો વહીવટ ચલાવવા માટે પણ નાણાંની ટાંચ વર્તાવાની છે ત્યાં આવી ખરીદી કેમ કરી શકશે?

. પાકિસ્તાન માગે છે લઘુમતી પ્રાંતોના મુસ્લિમો, મળે છે બહુમતી પ્રાંતોના મુસ્લિમોને

કાનપુરમાં એક સભામાં જિન્નાએ કહ્યું હતું કે બહુમતી મુસ્લિમ પ્રાંતોમાં પાકિસ્તાન બને તે માટે લઘુમતી મુસ્લિમ પ્રાંતોના બે કરોડ મુસલમાનોને કોઈ કચડી નાખે તો પણ એમને વાંધો નથી. બઝ્મીએ આનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે જિન્ના ખોટો આંકડો આપે છે, પરંતુ આ આંકડાને સાચો માનીએ તો પણ બે કરોડની વસ્તી ઈરાન અને અફઘનિસ્તાન, બે દેશોની કુલ વસ્તીની બરાબર છે. વળી પાકિસ્તાનની માગણી મુસલમાનોને હિન્દુઓ સામે રક્ષણ આપવા માટે થતી હોય તો એનો આધાર યૂ. પી.ના મુસલમાનોની સ્થિતિ છે. લીગ યુક્ત પ્રાંતમાં મજબૂત હોવાનું પણ એ જ કારણ છે. પંજાબ, બંગાળ કે બિહારમાં મુસ્લિમ લીગ મજબૂત નથી કારણ કે ત્યાં મુસલમાનોને કઠણાઈ નથી ભોગવવી પડતી. આમ છતાં લીગ પણ બહુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોને પાકિસ્તાન મળે તે માટે લઘુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનો પાસેથી બલિદાન માગે છે, પરંતુ બહુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોએ પાકિસ્તાન માટે માગણી કરી નથી.

. ગંગાયમુના પ્રદેશ હિન્દુઓ માટે સાંસ્કૃતિક ભૂમિ

બઝ્મીએ આગળ પ્રોફેસર લતીફનાં વખાણ કર્યાં હતાં પણ વસ્તીની અદલાબદલીના એમના સૂચનની આકરી ટીકા કરતાં એમણે લખ્યું કે પાંચ કરોડ લોકોની અદલાબદલી ઇતિહસમાં થઈ નથી. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી દસ લાખ ગ્રીકો તુર્કીમાંથી હિજરત કરી ગયા તે આવો સૌથી મોટો બનાવ છે. આવા સ્થળાંતરને કારણે જમીનો, વળતર, મિલકત વગેરેની અભૂતપૂર્વ સમસ્યાઓ ઊભી થશે અને પકિસ્તાન પાસે એટલી જમીન પણ નથી કે જમીનના બદલામાં જમીન આપી શકે.

યમુના પાસે મુસલમાનો એક હજાર વર્ષથી રહે છે એટલે ત્યાં મુસ્લિમ રાજ્ય બનવું જોઈએ એવી લતીફની દલીલ ખોટી છે. હિન્દુઓ પણ લઘુમતીમાં હોવા છતાં ત્યાં હજારો વર્ષોથી રહે છે અને ત્યાં રહેતા હિન્દુઓ માટે પણ સાંસ્કૃતિક ભૂમિ છે. મુસલમાનો કાબાના ઝમઝમ કુવાના પાણીને પવિત્ર માને છે રીતે યમુના હિન્દુઓ માટે પવિત્ર છે. બઝ્મીએ સૌથી મહત્ત્વની વાત કહી કે હજારો વર્ષોથી પેઢીઓ સુધી એક જગ્યાએ રહેતા લોકો પોતાનાં વતન છોડીને જવા ઇચ્છતા નથી હોતા; એમને પરાણે ધકેલવાનું અમાનવીય કૃત્ય હશે.

. ઉર્દુની સ્થિતિ; નોકરીઓમાં મુસલમાનોની સંખ્યા ઘટશે

બઝ્મીએ કહ્યું કે પાકિસ્તાન બનતાં યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનો ઉર્દુને નહીં બચાવી શકે. હિન્દી-ઉર્દુની સમસ્યા આજે પણ છે, સર તેજ બહાદુર સપ્રુ જેવા હિન્દુઓ પણ ઉર્દુ માટે સારી લાગણી ધરાવે છે. હિન્દુઓમાંથી રતન લાલ સરશાર જેવા ઉર્દુના વિદ્વાનો નીકળ્યા છે પણ પાકિસ્તાન બનતાં એમનો અવાજ નબળો પડી જશે અને સાવરકર કે ડૉ. મુંજે જેવા નેતાઓના દબાણથી ‘સંપૂર્ણાનંદી’ હિન્દી ઠોકી બેસાડાશે (ડૉ. સંપૂર્ણાનંદ, પુરુષોત્તમ દાસ ટંડન વગેરે નેતાઓ સંસ્કૃતમય હિન્દીના આગ્રહી હતા; નહેરુ અને ગાંધીજી સામાન્ય બોલચાલની હિન્દુસ્તાનીના હિમાયતી હતા.).

બઝ્મીએ દેખાડ્યું કે મુસલમાનો મુખ્યત્વે શહેરમાં રહે છે અને અત્યારે સરકારી નોકરીઓમાં એમનું પ્રમાણ વધારે છે પણ પાકિસ્તાન બનશે તે પછી એમને નોકરીઓ પણ મળતી બંધ થઈ જશે. એમણે કહ્યું કે ડ્રેસનો સવાલ પણ યૂ. પી.માં છે. ધોતિયું કે પાયજામો? શેરવાની કે કોટ? તુર્કી ટોપી કે ફેઝ કૅપ? પંજાબ કે બંગાળમાં સવાલ નથી. આમ બધી સમસ્યાઓ યૂ. પી.માં છે.

. જિન્ના પાકિસ્તાનના શાહ?

એમણે લીગના નેતાઓને સ્વાર્થી ગણાવ્યા અને અંગત રીતે જિન્ના પર પ્રહાર કરતાં કહ્યું કે એમણે ‘મુત્તહિદા કૌમિયત’ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રીયતા)ને બદલે દ્વિરાષ્ટ્રનો સિદ્ધાંત પકડ્યો છે કારણ કે તેઓ દંભી અને મતલબી માણસ છે. એમની મહેચ્છા પાકિસ્તાનના શાહ બનવાની છે.

બઝ્મીના વિચારો પર વાચકોની ટિપ્પણી

બઝ્મીના લેખ પર મુખ્યત્વે ત્રણ ટૂંકા પ્રત્યાઘાત આવ્યા અને એક લાંબો લેખ આવ્યો. બે વાચકોએ એમનો વિરોધ કર્યો. એક વાચકે પોતાનો તુક્કો ચલાવ્યો. ઉત્તરપશ્ચિમમાં પાકિસ્તાન હશે અને ઉત્તરપૂર્વના મુસ્લિમ પ્રાંતનેઇસ્લામિસ્તાનનામ અપાશે. પણ ત્રીજા વાચક, અલીગઢના વિદ્યાર્થી આદિલ મિર્ઝાએ બઝ્મીના ટેકામાં લખ્યું કે લીગના નેતાઓ ઇચ્છે છે કે લોકો રાજકીય પતંગો ચગાવવાની બાજી તરફ ધ્યાન આપે, માત્ર સ્લોગન પર ધ્યાન આપે. આપણા પાકિસ્તાની ભાઈઓ પાકિસ્તાનનાં ગુણગાન કરે છે ત્યારે બે વાત કરે છે. એક તો પાકિસ્તાનમાં ઇસ્લામિક શાસન હશે. ઇસ્લામિક શાસન શ્રેષ્ઠ હશે તેનો ઇનકાર કોઈ મુસલમાન કરી શકે. ખરો સવાલ નથી કે આવું શાસન જરૂરી છે કે નહીં, પરંતુ આવું શાસન બનાવવું શક્ય છે કે કેમ.

મૌલાના અબુલ નઝર રિઝવી અમરોહવીએ બઝ્મીના લેખના જવાબમાં વિગતવાર લેખ લખીને પાકિસ્તાનની માગણીને વાજબી ઠરાવી. આપણે એની વિગતોમાં નહીં જઈએ, પરંતુ વાચકોમદીનાઅખબારમાં કાયદે આઝમને સંબોધીને સીધા પત્રો પણ લખતા હતા.

એક પત્રલેખક આશિક રઝા સિદ્દીકીએમાય ડીઅર કાયદે આઝમને લખ્યું કેહજી સુધી પાકિસ્તાનનો ચોક્કસ ખ્યાલ કોઈ આપી શક્યું નથી એટલે હું મારા વિચારો રજૂ કરું છું. પાકિસ્તાનમાં હિન્દુઓને બધા નાગરિક અધિકારો મળશે, રાજકીય અધિકારો નહીં મળે. મુસલમાનોની બહારના ઝોનમાં સ્થિતિ હશે. એમને ૩૦ ટકા સીટો મળશે, જેનો કંઈ અર્થ નથી. એમનનો વિરોધ અરણ્યરુદન જેવો રહેશે. કોંગ્રેસ તો એના પિઠ્ઠુઓરફી અહમદ કિદવઈ. હાફિઝ ઇબ્રાહિમ વગેરેને રાખશે, જે એના હાથમાં રમશે. બીજી બાજુ, પંજાબ અને બંગાળમાં મુસ્લિમોની બહુમતી પાતળી છે એટલે જો હિન્દુઓને રાજકીય અધિકારો મળશે તો તેઓ કાયમ તકલીફ આપતા રહેશે એટાલે એમને રાજકીય અધિકારો મળવા જોઈએ.

બીજું, બીજા ઝોનોમાં રહેતા મુસલમાનો ધીમે ધીમે પાકિસ્તાન તરફ આવશે. હિન્દુઓ પણ ત્યાંથી ધીમે ધીમે તરફ આવતા જશે. કોઈની ફરજ પાડવામાં આવે, સ્વેચ્છાએ જવું હોય તે જાય. જે વિસ્તાર નક્કી થયો છે તેનાથી ઓછો વિસ્તાર સ્વીકારવાની ના પાડવી જોઈએ, કારણ કે જ્યારે મુસલમાનો બિનમુસલમાન વિસ્તારોમાંથી આવવા લાગશે ત્યારે એમને આપવા માટે પૂરતી જમીન નહીં હોય.”

બીજા વાચક અતહર હસને જિન્નાને પત્ર લખ્યો કેમને તમારો ૨૦મી મે, ૧૯૪૪નો પત્ર મળ્યો છે તેથી ઉત્સાહિત થઈને લખું છુંમારા પિતા અખ્તર હસન કોંગ્રેસી છે અને લીગના વિ્ચારોનો સજ્જડ વિરોધ કરે છેમારા પિતાના વાંધાઓના હું જવાબ આપી શકતો નથી એટલે તમે આપજો….”

યૂ. પી.માં માત્ર ૧૪ ટકા મુસલમાનો છે એટલે અમે તો હિન્દુ શાસન હેઠળ રહેશું. આનો જવાબ મળે છે કે અમે (એટલે કે મુસ્લિમ લીગ) પ્રત્યાઘાતની નીતિ અપનાવશે. પંજાબમાં ૪૫ ટકા હિન્દુઓ છે. યૂ. પી.ના ૧૪ ટકા મુસ્લિમોને કચડી નાખવાનું સહેલું છે, પણ ૪૫ ટકા હિન્દુઓને કચડી નાખવાનું સહેલું નથી. બંગાળના હિન્દુઓને કચડવાનું તો સૌથી વધારે અઘરું છે. મુર્શીદાબાદથી કલકત્તા સુધી એક લાઇન દોરો. લાઇનમાં નીચે ઊતરતા જશો તેમ જોવા મળશે કે હિન્દુઓ ગજબના ધનવાન, વિદ્વાન અને સમજદાર છે, પણ લાઇનની ઉપર જશો તો જોવા મળશે કે મુસ્લિમો કેવા મૂર્ખ, અસભ્ય અને ચીંથરેહાલ છે. અહીં મને લાગે છે કે હિન્દુઓને કચડી નાખવાનું અશક્ય છે. તમે જોઈ શકો છો કે આખું હિન્દુસ્તાન એના /૧૦૦મા ભાગના કદના ટાપુ પર આધાર રાખે છે. શા માટે? કારણ કે ઈંગ્લૅન્ડવાળા સમજદાર, ધનવાન, રાજકીય રીતે સભ્ય અને શિક્ષિત છે. આથી અહીં પ્રાંત હંમેશ માટે હાથમાંથી જાય એવું જોખમ છે. અહીં વાંધો છે કે અમે ચગદાઈ જઈએ તેમાંથી બચાવે એવો કોઈ નિયમ છે? (પ્રાંત હાથમાંથી જવાની યુવાનની આગાહી માત્ર ત્રીસ વર્ષમાં સાચી પડી અને બાંગ્લાદેશ બન્યું. આનાં કારણો યુવાને કહ્યાં છે તે નથી એટલું ચોક્કસ).

મદીનાઅખબારના લેખો અને વાચકોના અભિપ્રાયો સ્પષ્ટ કરે છે કે પાકિસ્તાન વિશે મુસ્લિમ સમાજમાં ભારે વાદવિવાદ ચાલતો હતો.

આગળ જોઈશું કે ઇસ્લામ અને પાકિસ્તાનને ભેળવવા માટે કેવા પ્રવાહો વહેતા હતા.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૫ :

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રઃ
· ઇ-પત્રવ્યવહાર સરનામું: dipak.dholakia@gmail.com
· નેટવિશ્વ પરનું સરનામું: મારી બારી

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India – Venkat Dhulipala (12)

રજૂઆતઃ દીપક ધોળકિયા

Creating a new medina 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

લાહોર ઠરાવની કોંગ્રેસે આકરી ટીકા કરી. રાજાજીએ કહ્યું કે ભારત એક અને અવિભાજ્ય છે. એમણે કહ્યું કે ભારતના ભાગલા પાડવાનું સૂચન જિન્નાની ‘બીમાર માનસિકતા’નું પરિણામ છે. એમણે બહુ જ સખત શબ્દોમાં કહી દીધું કે મુસ્લિમ પ્રાંતોને અલગ કરીને ફેડરેશન બનાવવાથી લઘુમતીની સમસ્યા હલ નહીં થાય. વળી બે રાષ્ટ્રોનો સિદ્ધાંત ઇસ્લામના પ્રસાર માટેના પયગંબરના ચિંતનથી પણ વિરુદ્ધ છે.

જવાહરલાલ નહેરુએ કહ્યું કે પાકિસ્તાન યોજના ‘મૂર્ખતાપૂર્ણ’ છે અને “એ ૨૪ કલાક પણ ટકે એમ નથી.” નહેરુએ કહ્યું કે આ યોજના “રાષ્ટ્રવિરોધી, સામ્રાજ્યવાદ તરફી છે, કોઈ પણ સ્વાતંત્ર્યપ્રેમી માણસ એ સ્વીકારી ન શકે.” થોડા દિવસ પછી નહેરુએ કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગની નવી માંગથી એમને આનંદ થયો છે, પણ એમણે ઉમેર્યું કે આનંદ એટલા માટે નથી થયો કે એમને આ યોજના પસંદ આવી છે, પરંતુ એનાથી “કોમી સમસ્યા બહુ સરળ બની ગઈ છે” અને કોંગ્રેસ હવે અસંગત માગણીઓ, સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વ વગેરેથી મુક્ત થઈ છે. એમણે ચોખ્ખા શબ્દોમાં કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગરો અને એમના (નહેરુ) જેવા માણસો ભારતમાં એકસાથે રહી ન શકે. આથી પોતે અને લીગરો અલગ રાષ્ટ્રના છે.

ગાંધીજીએ કહ્યું કે પાકિસ્તાનની માગણી એટલે ભારતના ભાગલા; અને એ ‘પાપ’ છે.

મુસ્લિમ લીગ અને પાકિસ્તાનના વિરોધીઓઃ મૌલવીઓ રાજકારણના મોરચેઃ

આવો જ સખત વિરોધ મુસલમાનોના એક વર્ગમાંથી પણ ઊઠ્યો. એમાં મુસ્લિમ લીગ માટે જમિયતુલ-ઉલેમા-એ-હિન્દ મોટા પડકાર રૂપ બની રહી. જમિયતે પાકિસ્તાનની યોજનાનો વિરોધ કર્યો એટલું જ નહીં, પરંતુ પાકિસ્તાન, નૈતિક, ધાર્મિક, આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય દૃષ્ટિએ કેવું નિષ્ફળ રહેશે તે દાખલા દલીલો સહિત સાબિત કર્યું. એના ઘણા મુદ્દા આજે પણ સાચા લાગે છે. આમ છતાં, જમિયતનો અંતે પ્રભાવ ન રહ્યો અને પાકિસ્તાન બન્યું.

પાકિસ્તાનની યોજના વિરુદ્ધ ત્રણ મુખ્ય દસ્તાવેજો

પાકિસ્તાનની યોજના વિરુદ્ધ સબળ અભિપ્રાયો હતા. આમાંથી ત્રણ વિચારકો મુખ્ય છેઃ

૧. જમિયત કરતાં પણ પહેલાં પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરનારા હતા, મૌલાના સૈયદ મુહમ્મદ સજ્જાદ. એમણે ‘ઇસ્લામી પાકિસ્તાનઃ એક છેતરપીંડી’ દસ્તાવેજ પ્રકાશિત કર્યો. લાહોર ઠરાવ જાહેર થયો તે પહેલાં, અને ડૉ. આંબેડકરનો અત્યંત મહત્ત્વનો નિબંધ પણ પ્રકાશિત નહોતો થયો તે પહેલાં જ મૌલાના સજ્જાદે પોતાનો નિબંધ બહાર પાડી દીધો હતો.

બિહારના મૌલાના સજ્જાદ જમિયતના એક આગળપડતા નેતા હતા. એમણે ૧૯૩૬માં ‘મુસ્લિમ ઇંડીપેન્ડન્ટ પાર્ટી’ બનાવીને ૧૯૩૭ની ચૂંટણીમાં બિહારમાં મોટા ભાગની મુસ્લિમ સીટો જીતી લીધી. કોંગ્રેસે સરકાર બનાવવાનો ઇનકાર કર્યા પછી એમણે લીગ સાથે હાથ મિલાવ્યા અને બિહારમાં ઍપ્રિલથી જુલાઈ ૧૯૩૭ સુધી સરકાર ચલાવી. એ વખતે એમને લીગ સાથે જોડાવામાં કંઈ ખોટું નહોતું લાગ્યું કારણ કે એમની નજરે એ અરસામાં જિન્ના પણ તદ્દન કોંગ્રેસની લાઇન પર જ કામ કરતા હતા.

સજ્જાદ સ્વતંત્ર મિજાજના માણસ હતા અને લાહોર ઠરાવ પછી એ જિન્નાથી વિરુદ્ધ થઈ ગયા. એમના નિબંધના મુખ્ય મુદ્દા જોઈએઃ

પાકિસ્તાન ઇસ્લામી રાજ્ય ન બની શકે

પાકિસ્તાનમાં ઇસ્લામી રાજ્ય સ્થપાશે એવા લીગના દાવાને મજબૂત પડકાર ફેંકતાં એમણે કહ્યું કે ઇસ્લામી રાજ્ય બનાવવા માટે મુસ્લિમ લીગે પહેલાં તો પાકિસ્તાનની યોજના હેઠળ આવતા પ્રાંતોમાંથી બહુ મોટી બિનમુસ્લિમ વસ્તીને હાંકી કાઢવાનું વચન આપવું જોઈએ. લગભગ અર્ધી વસ્તી બિનમુસ્લિમોની છે. લીગે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવું જોઈએ કે બિનમુસ્લિમોને પાકિસ્તાન સરકારમાં કોઈ જાતની ભાગીદારી નહીં મળે. તેને બદલે જિન્નાએ આ પ્રાંતોની લઘુમતીઓને જાહેરમાં ખાતરી આપી છે કે બિનમુસ્લિમોને પાકિસ્તાનમાં ધારાસભાઓમાં અને સરકાર ચલાવવામાં પણ સામેલ કરાશે. આવું થાય તો, ભલે ને, ‘હિન્દુસ્તાન’ અને ‘પાકિસ્તાન’ સ્વયંપૂર્ણ દેશો હોય તો પણ પાકિસ્તાનને ‘ઇસ્લામી હકુમત’ અને હિન્દુસ્તાનને હિન્દુ હકુમત કહેવાનું ખોટું છે. આમ, વસ્તીની અદલાબદલીનો સૌથી પહેલો સંકેત મૌલાના સજ્જાદે આપ્યો.

હૉસ્ટેજ થિયરીની ટીકા

પાકિસ્તાન સમર્થકો આ દલીલ બહુ કરતા કે દેશના જે પ્રાંતોમાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હોય તેમને પણ રક્ષણ મળશે કારણ કે એમના પર અત્યાચાર થશે તો પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓને એની કિંમત ચુકવવી પડશે. આમ પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓને ‘બાન’ તરીકે રાખવામાં આવશે. આ ‘હૉસ્ટેજ થિયરી’ની સજ્જાદે આકરી ટીકા કરી. એમણે કહ્યું કે કોઈ મુસ્લિમ સરકાર, બીજે ક્યાંક મુસલમાનો પર અત્યાચાર થતા હોય તો એનો બદલો પોતાના નિર્દોષ નાગરિકો પર ન લઈ શકે. એ શરીઅતની વિરુદ્ધ તો છે જ, આંતરરાષ્ટ્રીય ધારાધોરણોથી પણ વિરુદ્ધ છે.

ખરેખર મુસ્લિમો એકબીજાની મદદ કરી શકે છે?

સજ્જાદે કહ્યું કે પાકિસ્તાનના હિમાયતીઓ તુર્કીના વારસ બનવાની વાત કરે છે પણ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદે હંમેશાં મુસલમાનો પર જુલમો કર્યા છે, પરંતુ તુર્કીએ બદલો લેવા માટે પોતાના ખ્રિસ્તી નાગરિકોને રંઝાડ્યા હોય એવો એક પણ દાખલો નથી નોંધાયો. ૧૮૫૭ના વિદ્રોહ વખતે પણ તુર્કીએ હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોની મદદ નહોતી કરી. માત્ર તુર્કી નહીં બીજા કોઈ મુસ્લિમ દેશે પણ બ્રિટન સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો કાપી નાખવાની હિંમત નહોતી કરી.

યૂ. પી.ના મુસલમાનો શા માટે ભોગ આપે?

લીગે લઘુમતી મુસ્લિમ પ્રાંતોના મુસલમાનોને એ દલીલને પણ ખોટી ઠરાવી કે બહુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોને હિન્દુ બહુમતીથી બચાવવા માટે ભોગ આપવા હાકલ કરી હતી. જિન્ના મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોના છ કરોડ મુસલમાનોને બચાવવા માટે મુસ્લિમ લઘુમતી પ્રાંતોના બે કરોડ મુસલમાનોનો ભોગ આપવા તૈયાર હતા. એમણે આવું મંતવ્ય જાહેરમાં વ્યક્ત કર્યું હતું. મૌલાના સજ્જાદે આની સખત ઝાટકણી કાઢી. એક તો, જિન્નાએ જાણીજોઈને લઘુમતી પ્રાંતોમાં મુસલમાનોની વસ્તી ઓછી દેખાડી. બીજું, એમણે જિન્નાના તર્ક અને ભાષાનો જ ઉપયોગ કરીને કહ્યું કે બે કરોડ મુસલમાનો છ કરોડ મુસલમાનોને બચાવવા માટે પોતાનું બલિદાન આપે તેના કરતાં બધા જ એંસી કરોડ મુસલમાનો એકઠા થઈને ‘હિન્દુઓની ગુલામી’ સ્વીકારે, ‘હિન્દુ કોંગ્રેસ’ પાછળ ઊભા રહે અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદને દેશમાંથી હાંકી કાઢે તે વધારે સારું છે. આના પરિણામે આખા ઇસ્લામી વિશ્વના ૨૫ કરોડ મુસલમાનો માટે પણ આઝાદીનો દરવાજો ખૂલી જશે. ૨૫ કરોડ માટે ૮ કરોડનો ભોગ આપવો પડે તે ૬ કરોડ માટે ૨ કરોડનો ભોગ આપવા કરતાં વધારે પસંદ કરવા જેવું છે! મૌલાનાએ આ દલીલ કરીને એ પણ દેખાડ્યું કે પાકિસ્તાનને મહાન દેખાડવા માટે વૈશ્વિક ઇસ્લામનું નામ વટાવી ખાવાનો ઇજારો માત્ર મુસ્લિમ લીગ પાસે નહોતો.

મૌલાના સજ્જાદે પાકિસ્તાનની યોજનાને બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓ સાથેની સંતલસનું પરિણામ ગણાવી. એમણે ઇતિહાસ તરફ આંગળી ચીંધીને કહ્યું કે ૧૯૨૨માં ખિલાફત-કોંગ્રેસ સમેલન ગયામાં મળ્યું ત્યારે ‘પાકિસ્તાન’નો વિચાર વિદેશમાંથી લાવીને ઘુસાડવામાં આવ્યો. પરંતુ એ વખતે મુસ્લિમ નેતાઓએ એને ધ્યાન આપવા લાયક ન ગણ્યો. પછી ૧૯૩૦માં સર મહંમદ ઇકબાલે લીગની અલ્હાબાદ કૉન્ફરન્સમાં આ ઠરાવ રજૂ કર્યો, પણ તે પછી મળેલી પહેલી ગોળમેજી પરિષદમાં પણ જિન્ના કે ઇકબાલ, બન્નેને આ વિચારને આગળ વધારવા જેવું ન લાગ્યું, નહીંતર એ સારામાં સારો મોકો હતો. ૧૯૩૯ સુધી લીગે આ બાબતમાં કંઈ કર્યું નહીં પરંતુ તે પછી કોંગ્રેસનાં પ્ર્રધાનમંડળોએ રાજીનામાં આપી દીધાં એટલે મુસલમાનોને જોડી રાખવા માટે જિન્ના કે મુસ્લિમ લીગ પાસે કોઈ મુદ્દો નહોતો એટલે પાકિસ્તાનનો મુદ્દો ઊભો કરી દીધો છે.

૦૦૦

૨. મૌલાના સજ્જાદની જેમ મૌલવી તુફૈલ અહમદ મેંગ્લોરી પણ મુસ્લિમ લીગની સામે પડ્યા. આમ તો એ મૌલવી નહોતા પણ અલીગઢની મોહમેડન ઍંગ્લો-ઑરિએન્ટલ કૉલેજના શરૂઆતના બૅચના વિદ્યાર્થી હતા અને કૉલેજના આદર્શ પ્રમાણે પ્રાચીન અને આધુનિકનો એમનામાં સંગમ થયો હતો. એક બાજુ, એ ક્રિકેટ ટીમના વિકેટકીપર હતા તો બીજી બાજુ નમાઝના પણ પાકા; એટલે એમનું નામ ‘મૌલવી’ પડી ગયું, જે જીવનભર રહ્યું. મૌલવી ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સના જૉઇંટ સૅક્રેટરી પણ હતા.

મેંગ્લોરી પાકિસ્તાન વિશે લેખો લખતા અને પછી એમનો સંગ્રહ બહાર પાડવામાં આવ્યો. એ પુસ્તાક એટલું લોકપ્રિય બન્યું કે ૧૯૩૭ અને ૧૯૪૫ વચ્ચે એની પાંચ આવૃત્તિઓ થઈ. મુસ્લિમ લીગે તો એની પાકિસ્તાન યોજનાની કોઈ વિગતો જાહેર નહોતી કરી એટલે દેશના રાષ્ટ્રવાદીઓ જે સવાલો સામાન્ય રીતે પૂછતા રહેતા તે જ મુદ્દા એમણે ઉઠાવ્યા. એમણે કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગ જાણે મુસલમાનોને કહે છે કે તમે ચુપ રહો, કાયદે આઝમ બધું જાણે છે અને બરાબર કરશે; આવા સવાલો પૂછતા રહેશો તો કોમ નાના ઝઘડાઓમાં ભેરવાઈ જશે. કોમે તો માત્ર ‘પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ’ અને ‘કાયદે આઝમ કી જય’ એવા નારા પોકારીને જ સંતોષ માનવાનો છે.

તે પછી જે કંઈ માહિતી ઉપલબ્ધ હતી તેના આધારે એમણે પાકિસ્તાન યોજના પર પ્રહારો કરવાની શરૂઆત કરી દીધી.

એમણે અલગ ઉત્તર-પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પૂર્વમાં અલગ મુસ્લિમ ઝોન બનાવવાની દરખાસ્તની ટીકા કરી કે ઉત્તર-પશ્ચિમમાં (અત્યારનું પાકિસ્તાન) હિન્દુઓની વસ્તી ૪૩ ટકા છે અને ઉત્તર-પૂર્વમાં (અત્યારનું બાંગ્લાદેશ)માં એમની વસ્તી ૪૦ ટકા છે. બીજી બાજુ, હિન્દુ પ્રાંતો – યૂ.પી., બિહાર, મધ્ય ભારત, મદ્રાસ, બોમ્બે. ઓરિસ્સા અને રાજપુતાનામાઅં હિન્દુઓની વસ્તી ૯૦ ટકા છે, મુસલમાનો માત્ર ૧૦ ટકા છે. દિલ્હીમાં ૨૮ ટકા, મલબારમાં ૨૭ ટકા અને હૈદરાબાદમાં ૭ ટકા મુસલમાનો છે. આમ માત્ર બે ઝોનમાં મુસલમાનોની પાતળી બહુમતી છે. આ સંયોગોમાં ત્યાં શી રીતે ઇસ્લામિક રાજ્ય બનાવી શકાશે? મુસ્લિમ લીગ હિન્દુ ઝોનમાં મુસ્લિમોને એક જગ્યાએ એકત્ર કરવાની વાતો કરતા તેનાં જોખમો અને લાભ એટલા સ્પષ્ટ હતા કે મેંગ્લોરીએ એના પર બહુ સમય ન બગાડતાં સીધો જ લીગનો એ દાવો પકડ્યો કે પાકિસ્તાન હિન્દુસ્તાન સાથે લઘુમતીઓના રક્ષણ વિશે સમજૂતી કરશે. સામાન્ય રીતે તેઓ આને ‘હૉસ્ટેજ થિયરી’ કહેતા. મૌલવીએ કહ્યું કે હિન્દુ ઝોનમાં મુસલમાનો પર અત્યાચાર થઈ શકે પણ મુસ્લિમ ઝોનના હિન્દુઓ ભણેલા, પૈસેટકે સુખી અને વહીવટમાં પહોંચવાળા છે એટલે એમની સામે બદલો લેવાનું શક્ય નથી. આ ચિંતાઓ પર ધ્યાન આપવાને બદલે કાયદે આઝમ લઘુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોનું બલિદાન આપવાની વાત કરે છે તેના પર એમણે મોટો વાંધો લીધો.

સહિયારાં મતદાર મંડળો

એમણે કહ્યું કે લઘુમતી પ્રાંતના મુસ્લિમોને એમના એકમાત્ર પ્રતિનિધિ સંગઠન, મુસ્લિમ લીગ પાસેથી આ સવાલના જવાબ મેળવવાનો હક છે. તે પછી એમણે પોતે જ જવાબ આપ્યો કે ખરો ઉપાય એ છે કે ફરીથી સહિયારા મતદાર મંડળો દ્વારા સરકારો બનાવવી જોઈએ. ત્રીસ વર્ષથી મુસ્લિમ રાજકારણમાં કોંગ્રેસની આ માગણીને મુસ્લિમ વિરોધી માનવામાં આવતી હતી તેની સામે મૌલવી મેંગલોરીનો ઉકેલ તદ્દન જુદી દિશામાં જતો હતો. એમણે કહ્યું કે સીટોની વહેંચણી કોમના ભેદભાવ વિના થતો હતો એ સમયને યાદ કરતાં એમણે કહ્યું કે એ વખતે ઉમેદવારોને બન્ને કોમમાંથી મત મેળવવા પડતા. અલગ સીટો થતાં એવી જરૂર ન રહી. પહેલાં મુસલમાનને કનડગત ન થાય તેની હિન્દુ ધારાસભ્યો ચિંતા કરતા, હવે એમને મુસલમાન સાથે શું થાય છે તે જોવાની પણ જરૂર નથી રહી. એમણે મુસલમાન પ્રતિનિધિ પાસે જવું પડે છે પણ એ જ મુસલમાન પ્રતિનિધિ ઍસેમ્બલીમાં હિન્દુ સભ્યની મદદ ન લે તો કંઇ કામ કરાવી જ શકતો નથી. અલગ સીટ થયા પછી રમખાણો પણ વધી ગયાં હતાં.

૩. મૌલાના હિફ્ઝુર રહેમાન સ્યોહારવીની પાકિસ્તાન યોજનાની ટીકાનો નિબંધ ૧૯૪૫-૪૬ની ચૂંટણીઓ પહેલાં બહાર પડ્યો. એ દિલ્હીમાં જમિયતુલ- ઉલેમા-એ-હિંદના નાઝિમ (મુખ્ય સંગઠક) હતા પરંતુ મૂળ યૂ. પી,ના હતા. એમણે પણ પાકિસ્તાનને ઇસ્લામી રાજ્ય બનાવાશે એવા દાવને નકારી કાઅઢ્યો. આની વિગતો આપણે જોઈ લીધી છે એટલે ઊંડા નહીં ઊતરીએ. પરંતુ એમનો મોટો આક્ષેપ એ હતો કે પાકિસ્તાન યોજના બ્રિટનના નેતાઓ સાથે સંતલસ કર્યા પછી ઘડાઈ છે.

દૈવી પ્રેરણા નહીં, બકિંગહામની પ્રેરણા

અંગ્રેજોની ‘ભાગલા પાડો અને રાજ કરો’ની નીતિની આકરી ટીકા કરતાં એમણે કહ્યું કે ભારતીય રાષ્ટ્રમાં ફૂટ પડાવવા માટે બ્રિટને બે રાષ્ટ્રનો સિદ્ધાંત ઘડીને મુસ્લિમ લીગને એમાં જોતરી છે. એમણે યાદ આપ્યું કે પાકિસ્તાનનો વિચાર સૌ પહેલાં ૧૯૩૦માં સર મહંમદ ઇકબાલે એમની લંડનની મુલાકાત પછી રજૂ કર્યો. તે પછી ૧૯૩૯માં યુક્ત પ્રાંતના મુસ્લિમ નેતા ખલિકુઝ્ઝમાન હજ કરીને લંડન ગયા અને ત્યાંથી પાછા આવીને એમણે આ વિચારને ફરી સજીવન કર્યો અને જિન્નાએ એને લાહોર ઠરાવ રૂપે અંતિમ રૂપ આપ્યું. સ્યોહારવીએ કહ્યું કે આ કોઈ ઇલ્હામ (દૈવી પ્રેરણા) નથી પરંતુ બકિંગહામની રાજકીય પ્રેરણા (સિયાસતી ઇલ્હામ) છે. એમણે અફસોસ કર્યો કે ૧૮૫૭ પછી બ્રિટનને પોતાની હકુમત મજબૂત બનાવવી હતી ત્યારે એણે સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી મૌલવીઓ વિરુદ્ધ સર સૈયદ અહમદ જેવા રાજકીય વફાદારોની મદદ લીધી હતી અને હવે બ્રિટિશ રાજ સામે કોંગ્રેસે શરૂ કરેલા રાષ્ટ્રવાદી આંદોલનમાં ઉલેમા પણ સામેલ છે ત્યારે બ્રિટનને મુસ્લિમ લીગના વફાદાર રાજને બચાવવા માટે મળી ગયા છે.

બ્રિટને પહેલા વિશ્વયુદ્ધ વખતે પણ આરબોને અલગ રાષ્ટ્ર તરીકે ઓળખાવીને એમને તુર્કી સામે લડવા ઉશ્કેર્યા હતા. પરિણામે આરબો તુર્કોની ગુલામીમાંથી નીકળીને બ્રિટનની ગુલામીમાં સપડાયા. એટલે એમણે મુસલમાનોને પાકિસ્તાનની મોહજાળમાં ન ફસાવા અપીલ કરતાં કહ્યું કે એનાથી બર્ર-એ-અઝમમાં (ભારતીય ઉપખંડમાં) બ્રિટિશ હકુમત મજબૂત બનશે.

સ્યોહારવીએ કહ્યું કે ૧૯૩૭માં ચૂંટણી પછી કોંગ્રેસ સરકાર બનાવતી હતી ત્યારે જિન્ના એની સમક્ષ હાથ લંબાવીને સતાની ભીખ માગતા હતા. કોંગ્રેસે ઇનકાર કર્યો તો મુસ્લિમ લીગે ઍસેમ્બલીમાંથી રાજીનામાં આપવાની હિંમત ન કરી અને ખાનગી ખૂણે સરકાર પાસેથી મેજિસ્ટ્રેટ, કોઈ સમિતિના અધ્યક્ષ વગેરે પદો માગતા રહ્યા અને સત્તા ભોગવતા રહ્યા. એ જ મુસ્લિમ લીગે કોંગ્રેસ સરકારોએ રાજીનામાં આપ્યાં ત્યારે ‘મુક્તિ દિન’ મનાવવા લોકોને એલાન કર્યું. આમ મુસ્લિમ લીગની નૈતિકતા સામે પણ સ્યોહારવીએ સવાલ ઊભો કર્યો અને કહ્યું કે જિન્ના માત્ર અંગત લાભ માટે જ આ બધું કરતા રહ્યા છે.

પાકિસ્તાન આર્થિક રીતે નબળું

પાકિસ્તાન પાસે કુદરતી સંપદા નથી, એવી ટીકાનો મુસ્લિમ લીગના એક નેતાએ જવાબ આપ્યો હતો કે પાકિસ્તાન હિન્દુ મૂડીને આમંત્રણ આપશે. સ્યોહારવીએ કહ્યું કે લીગના નેતાઓને અર્થતંત્રની જરાયે સમજ નથી. એમણે કહ્યું કે મૂડી હંમેશાં રાજસત્તાનો કબજો લઈ લે છે. હિન્દુ મૂડી એ જ કરશે. એ નહીં હોય તો પાકિસ્તાને બ્રિટનની મૂડી પર ભરોસો રાખવો પડશે. આમ બ્રિટનની સત્તા કાયમ રહેશે. વિદેશી મૂડીને આમંત્રણ આપવું તે ગુલામ બનવાનો સૌથી સહેલો રસ્તો છે.

પાકિસ્તાન સરકારી નોકરોના પગાર ઘટાડીને બચત કરશે અને કોલસાની ખાણમાં રોકાણ કરશે એવી લીગની વાતની ઠેકડી ઉડાડતાં એમણે કહ્યું કે એમાંથી એક ખાણ પણ નહીં ખરીદી શકાય!

ત્રણેય ટીકાઓનો એક જ સૂર હોવા છતાં અંતર એ છે કે મૌલાના સજ્જાદ લખતા હતા ત્યારે એમણે માન્યું હતું કે પાકિસ્તાન માત્ર વાટાઘાટોમાં સોદાબાજી માટે જિન્નાએ ઉપજાવી કાઢેલો ખ્યાલ છે. મૌલવી મેંગલોરી લખતા હતા ત્યારે એક વાત સ્પષ્ટ થઈ ગઈ હતી કે પાકિસ્તાન બનશે પણ ફેડરેશન તરીકે રહેશે. સ્યોહારવી લખતા હતા ત્યારે પાકિસ્તાન ફેડરેશનનો ભાગ નહીં પણ સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર બનશે એવું સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું.

૦૦૦

પરંતુ, અખબારો અને સામાન્ય વાચકોની દલીલ શું હતી? આવતા સોમવારે એના પર નજર નાખશું. યાદ રાખવા જેવું છે કે આવી મોટી ઐતિહાસિક ઘટનામાં સામાન્ય માણસની ભૂમિકાની પુસ્તકના લેખક વેંકટ ધૂલિપાલા સિવાય કોઈએ નોંધ લીધી હોય એમ લાગતું નથી.

૦૦૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૪ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (11)

 Creating a new medina 1venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

લાહોર ઠરાવ પછી પણ પાકિસ્તાન વિશે તર્કવિતર્કો ચાલુ રહ્યા અને આખા યુક્ત પ્રાંતમાં એના વિશે સભાઓ અને ભાષણો થતાં રહ્યાં. ૧૯૪૦ની ૧૯મી ઍપ્રિલે મુસ્લિમ લીગે આખા દેશમાં ‘પાકિસ્તાન દિન’ મનાવવાનું એલાન કર્યું હતું. લિયાકત અલી ખાનના કહેવા પ્રમાણે આખા દેશમાં એ દિવસે દસ હજાર મીટિંગો થઈ.

બદાયુંમાં મીટિંગ

આ આંકડામાં અતિશયોક્તિ હોઈ શકે છે પણ આવી જ મીટિંગ બદાયુંમાં મળી. જિલ્લા મુસ્લિમ લીગના ઉપપ્રમુખ મૌલવી મુસાવિર અલી ખાને શુક્રવારની નમાઝ પછી એકાદ કલાક ઉર્દુમાં ભાષણ કર્યું. એની ખાસ નોંધ લેવાનું કારણ એ કે જિલ્લાની લીગે આ ભાષણ છપાવીને લોકોમાં વહેંચવાનો નિર્ણય કર્યો. આ પહેલાં આપણે બરેલીના અનિસુદ્દીન રિઝવીના પુસ્તક વિશે વિગતવાર વિવરણ જોયું છે. મુસાવિર અલીના ભાષણમાં ઘણું ખરું તો રિઝવીના પુસ્તક જેવું જ હતું, એટલે કે પાકિસ્તાન ઇસ્લામી રાજ્ય બનવાનું હતું. માત્ર મોટો ફેર એ હતો કે રિઝવીએ યુક્ત પ્રાંતના મેરઠ અને આગરા વિસ્તારોમાં પણ સાર્વભૌમ મુસ્લિમ રાજ્ય બનાવવાની માગણી કરી હતી, પણ હવે લાહોર ઠરાવ આવી ગયો હતો અને એમાં યુક્ત પ્રાંતના કોઈ પણ ભાગને પાકિસ્તાનમાં સમાવવાની વાત નહોતી એટલે મુસાવિર અલીના ભાષણમાં પણ એનો ઉલ્લેખ નહોતો.

મુસાવિર અલીએ કોંગ્રેસના પૂર્ણ સ્વરાજના એલાનની ઠેકડી ઉડાવતાં કહ્યું કે કોંગ્રેસ ભલે કહેતી હોય પણ બ્રિટિશ હકુમતને ઉથલાવી પાડવાની તક મળે છે ત્યારે એ સમાધાન કરી લે છે અને એનું ધ્યેય પાછળ રહી જાય છે. ગાંધીજીની દાંડી યાત્રા વિશે મુસાવિરની ટિપ્પણી હતી કે ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે તેઓ સ્વરાજ લાવીને પાછા વળશે નહીંતર એમની લાશ સમુદ્રમાં તરતી મળશે. પરંતુ થયું એવું કે આખા નાટકના અંતે ગાંધીજી વાઇસરીગલ લૉજમાં ચાપાણીની મહેફિલ માણતા હતા. એમણે ગાંધીજીના સવિનય કાનૂન ભંગના નવા એલાનને પણ હસવામાં કાઢી નાખ્યું. એકસમાન રાષ્ટ્રીયતાના કોંગ્રેસના વિચારને પણ એમણે નકારી કાઢ્યો કે એ માત્ર હિન્દુ રાષ્ટ્રીયતાનું નવું નામ હતું. મુસલમાન આ ન સ્વીકારી શકે કારણ કે ઇસ્લામ માત્ર અલ્લાહની સરકારને જ મંજૂર રાખે છે. એ સરકાર અલ્લાહના કાયદા પ્રમાણે જ બની શકે અને એ કાયદા નિશ્ચિત છે. મુસલમાન જો કોંગ્રેસની વ્યાખ્યા સ્વીકારે તો મુસલમાન ન રહે.

ભારતીય રાષ્ટ્રીયતાના પ્રયાસોની નિષ્ફળતા

મુસાવિર અલી ખાને નાનક, કબીર વગેરેનાં ઉદાહરણ આપીને કહ્યું કે એમણે એકસમાન રાષ્ટ્રીયતા વિકસાવવાના પ્રયત્ન કર્યા પણ સફળ ન થયા. સમ્રાટ અકબરે આના માટે દીને ઇલાહી નામનો નવો ધર્મ બનાવ્યો. એ ધર્મ તો અલોપ થઈ ગયો અને તે સાથે મોગલાઈના પાયા પણ હચમચાવતો ગયો. પરિણામે, એક તરફ શિવાજીની આગેવાની હેઠળ મરાઠા મજબૂત બન્યા અને બીજી તરફ શીખોનું જોર વધ્યું. આજે શિવાજીના વારસો હિન્દુ મહાસભામાં છે, પરંતુ કોંગ્રેસ અને હિન્દુ મહાસભા વચ્ચે કંઇ ફેર નથી. મુસાવિરે ઉમેર્યું કે હિન્દુઓના નેતા ડૉ. મુંજે કહે છે કે ગાંધીજી છૂટ નથી આપતા, નહીંતર બધા કોંગ્રેસી હિન્દુ મહાસભામાં જોડાઈ જાય તેમ છે.

યૂ.પી.ના મુસલમાનો

લાહોર ઠરાવ પછી યૂ. પી.ના મુસલમાનોના ત્યાગ પર ભાર મૂકવાનું જરૂરી હતું. મુસાવિરે પણ કહ્યું કે ભાગલાથી યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનોને કંઈ નથી મળવાનું પરંતુ તેઓ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોના મુસલમાનોને હિન્દુઓના ગુલામ બનીને રહેવું પડે તેવું ઇચ્છતા નથી. યૂ. પી.ના મુસલમાનો પોતાનું બલિદાન આપતા હતા પણ એ જરૂરી બલિદાન હતું.

ભાગલા પછી શું?

મુસાવિર અલીએ ભાગલાનાં લાગણીને સ્પર્શતાં પાસાંઓની પણ ચર્ચા કરી. એમાંથી એ ખ્યાલ આવે છે કે ભાગલા ખરેખર પડ્યા તેની વ્યવસ્થાની કલ્પના મુસાવિરને નહોતી. એમણે કહ્યું કે અલગ ફેડરેશનો બનાવવાથી ધરતીકંપ નહીં આવે, જેથી જમીન વચ્ચે ફાટ પડી જાય અને સમુદ્રનાં પાણી એમાં ભરાઈ જાય. બધા પ્રાંતો ઊડીને ક્યાંક ચાલ્યા નહીં જાય. જેમ આજે પણ ફ્રન્ટિયર મેઇલથી યૂ. પી.થી પંજાબ જઈ શકાય છે તેમ ભાગલા પછી પણ જઈ શકાશે. આજે જેમ અલ્હાબાદથી કલકત્તા જઈ શકાય છે તેમ ભાગલા પછી પણ જઈ શકાશે. મુસાવિરે કહ્યું કે હિન્દુઓ શા માટે ભાગલાને શરીરના ટુકડા કરવા જેવું માને છે તે સમજાતું નથી.

વૈશ્વિક ઇસ્લામ કે બ્રિટિશ કૉમનવેલ્થ?

મુસાવિર અલી ખાને પાકિસ્તાનના સાર્વભૌમત્વ અંગે પણ ખુલાસો કર્યો. પાકિસ્તાન સાર્વભૌમ દેશ રહેશે કે વૈશ્વિક ઇસ્લામનું એક અંગ બની જશે? મહેમૂદાબાદના રાજા પાકિસ્તાનની રચનાને વૈશ્વિક ઇસ્લામને સુદૃઢ કરવાનું એક પગથિયું માનતા હતા પણ મુસાવિર અલી ખાન એમનાથી જુદા પડ્યા. એમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાન પોતાનું સાર્વભૌમત્વ કદી બૃહદ મુસ્લિમ મોરચામાં ભેળવી નહીં દે; પાકિસ્તાન અલગ રાજ્ય તરીકે નહીં ટકી શકે અને વૈશ્વિક ઇસ્લામ સમક્ષ નમતું આપશે એવો હિન્દુઓનો પ્રચાર ખોટો છે. ઉદાહરણ આપતાં એમણે કહ્યું કે ઇરાન અને અફઘાનિસ્તાન બન્ને મુસ્લિમ દેશો છે પણ અફઘાનિસ્તાને કદી ઇરાન પર કબજો કરવાની વાત નથી કરી. મુસાવિરના જણાવ્યા પ્રમાણે પાકિસ્તાન આવા મોરચાને અધીન નહીં થાય, એને ક્યાંય પણ જોડાવું હશે તો એ બ્રિટિશ કૉમનવેલ્થ જ હશે. એમણે એ પણ શક્યતા દેખાડી કે હિન્દુસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સારા સંબંધો પણ રહી શકે છે.

અછૂતિસ્તાન પણ બની શકે?

સવાલ એ પણ હતો કે જો મુસલમાનોને અલગ રાજ્ય આપવામાં આવે તો અછૂતો કે શીખો જેવી બીજી કોમોને શા માટે ન આપવું જોઈએ? મુસાવિર અલી ખાને એની વિરુદ્ધ એવી દલીલ કરી કે હિન્દુઓ અને અછૂતો વચ્ચેનો તફાવત હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચેના તફાવત જેટલો મોટો નહોતો. અછૂતો પોતે પણ આવો ભેદ અનુભવતા નહોતા એટલે જ એમણે એની માગણી નહોતી કરી. તે ઉપરાંત આ માગણી માની ન શકાય કારણ કે કોઈ પણ સ્થળે એમની વસ્તી એટલી નહોતી કે અલગ રાજ્ય બનાવી શકાય.

શીખો અલગ રાજ્ય માગી શકે તેમ હતા એટલે જ કદાચ મુસાવિરે એને સર્શ ન કર્યો. એમણે દાવો કર્યો કે શીખોએ પાકિસ્તાનમાં જોડાવું જોઈએ કારણ કે પાકિસ્તાનની વસ્તીમાં લઘુમતી તરીકે એમની ટકાવારી બહુ વધી જશે, જ્યારે હિન્દુઓની બહુમતી સામે એમની વસ્તી બહુ નાની બની રહેશે.

મુસાવિર અલી ખાનનું ભાષણ દેખાડે છે કે લીગ ઑફ નૅશન્સ દ્વારા પ્રચારમાં આવેલા શબ્દો અને વ્યાખ્યાઓ – રાષ્ટ્રો, ઉપરાષ્ટ્રો, બહુમતી, લઘુમતી વગેરે શબ્દાવલી અને મુસ્લિમ લીગની દલીલો અને તર્કો યૂ. પી.માં ગામેગામ પહોંચી ચૂક્યાં હતાં અને વપરાશમાં હતાં.

મુસાવિર અલી ખાનના સવિસ્તર ભાષણમાંથી ચાર બિંદુ ઊપસી આવે છે. એક તો. યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનોએ હિન્દુ બહુમતી વચ્ચે જ રહેવાનું હતું. જિન્નાએ, જો કે, યુક્ત પ્રાંતને જોડતો કોરિડોર બનાવાવાની મગણી કરી હતી પરંતુ યૂ.પી.ના મુસલમાનોએ માની લીધું હતું કે તેઓ પાકિસ્તાનમાં નહીં હોય. બીજું, પાકિસ્તાન, યુરોપના કોઈ પણ રાષ્ટ્ર જેવું સ્વાધીન, સાર્વભૌમ રાજ્ય હશે. ત્રીજું એ ઇસ્લામી રાજ્ય હશે. ચોથું, પાકિસ્તાન યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનોના ઝળહળતા બલિદાનના પરિપાક તરીકે રજૂ કરવામાં આવતું હતું.

લખનઉમાં પંજાબના નેતા શાહનવાઝ મામદોતનું ભાષણ

યુક્ત પ્રાંતની પાકિસ્તાન વિશેની કૉન્ફરન્સોમાં મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોના નેતાઓ પણ આવતા હતા. લખનઉમાં ૧૯૪૧ની ૨૯મી નવેમ્બરે એક કૉન્ફરન્સ મળી તેમાં પંજાબના અગ્રગણ્ય મુસ્લિમ નેતા શાહનવાઝ મામદોત આવ્યા. મામદોતના ભાષણને બરાબર સમજવાની જરૂર છે કારણ કે એમણે પાકિસ્તાનમાં સમાવવા માટેના પ્રદેશોની ચર્ચા કરી. લાહોર ઠરાવ પ્રમાણે યુક્ત પ્રાંતના સ્થાનિક લીગી નેતાઓ તો પંજાબના હિન્દુ પ્રાંતોને છોડવા તૈયાર હતા પરંતુ મામદોતે આખા પંજાબને પાકિસ્તાનમાં લેવાની હિમાયત કરી.

જો કે, મામદોતનો આ જાહેરમાં દેખાડવાનો ચહેરો હતો, ખાનગીમાં અંબાલા ડિવીઝન હિન્દુસ્તાનમાં જાય તેમાં એમને વાંધો નહોતો કારણ કે અંબાલા આર્થિક રીતે એમને પરવડે તેમ નહોતું. વળી, અંબાલા જાય તો મુસલમાનોની વસ્તીની ટકાવારી પણ વધતી હતી.મામદદોતે કહ્યું કે હિન્દુસ્તાન અને પાકિસ્તાનની સ્વાભાવિક સરહદ યમુના નદી હતી કારણ કે ૧૨૦૦ વર્ષથી મુસલમાનો ત્યાં રહેતા હતા અને આજે પણ ત્યાંની વસ્તીમાં ૮૦ ટકા મુસલમાન હતા.

લાહોર ઠરાવમાં તો બ્રિટિશ ઇંડિયાના બન્ને છેડે મુસ્લિમ બહુમતીના ઝોન બનાવવાની માગણી કરી હતી, પરંતુ મામદોતે પાકિસ્તાનનું પ્રાદેશિક વિવરણ આપ્યું તેમાં બંગાળની તો ચર્ચા પણ ન કરી.

મામદોતે દાવો કર્યો કે પાકિસ્તાન કદી પણ હિન્દુસ્તાનનો ભાગ નહોતું; કમનસીબે ૧૮૫૭માં મુસલમાનો અંગ્રેજો સામે હાર્યા કારણ કે એમના નેતાઓમાં રાજકીય દૃષ્ટિ નહોતી. આમ તેઓ પોતાનું કોમી વતન પણ ન બચાવી શક્યા. અંગ્રેજોએ પોતાના સ્વાર્થ ખાતર હિન્દુસ્તાન અને પાકિસ્તાન અલગ છે એ ઐતિહસિક સત્યને ગણકાર્યું નહીં. ૧૯૩૨ની ગોળમેજી પરિષદ સુધી આ વલણ ચાલુ રહ્યું અને એમાં ઇંડિયન ફેડરેશનના વિચારનો જન્મ થયો.

મામદોતે સમજાવ્યું કે છેક ૧૯૩૫માં ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ બન્યો ત્યારે અંગ્રેજોની પોલિસીની ખરી અસર દેખાઈ. આ ઍક્ટ હિન્દુઓ અને બ્રિટિશરોની સંતલસથી બન્યો હતો. એમાં એ પ્રાંતોમાં મુસ્લિમોની લઘુમતી હોય ત્યાં એમને વધારે અધિકારો અપાયા. પરિણામ એ આવ્યું કે પંજાબમાં હિન્દુ-શીખ લઘુમતીને પણ એ લાભ મળ્યો. યુક્ત પ્રાંતના મુસ્લિમોને તો કંઈ લાભ ન થયો પણ પંજાબમાં મુસ્લિમોની વસ્તી ૫૭ ટકા હતી તે આને કારણે ઘટીને ૫૧ ટકા રહી ગઈ.

મામદોતે પણ કહ્યું કે હિન્દુ અને મુસલમાન બે અલગ કોમ છે અને પાકિસ્તાન ઇસ્લામી રાજ્ય બનશે.

પાકિસ્તાનઃ યૂ. પી.માં વાદવિવાદ

યુક્ત પ્રાંતના રાજકીય તખ્તા પર પાકિસ્તાનના સમર્થકો અને વિરોધીઓની મીટિંગો મહત્ત્વનું લક્ષણ રહ્યું. પરિણામે પાકિસ્તાનનો મુદ્દો છેક આમ આદમી સુધી પહોંચ્યો. એક રિપોર્ટ પ્રમાણે ૧૯મી ઍપ્રિલ ૧૯૪૦ના ઉજવાયેલા ‘પાકિસ્તાન દિન’ને કારણે “લોકોમાં ભારે ગરમી આવી.” ઠેર ઠેર લીગે મીટીંગો યોજી. ૧૯૪૧માં અલ્હાબાદમાં પાકિસ્તાન દિન મનાવાયો તેમાં શહેરની લીગના પ્રમુખ મુફ્તી ફખરુલ ઇસ્લામે કહ્યું કે પાકિસ્તાન બનતાં હિન્દુઓએ ગુજારેલા જુલમોનો હવે મુસલમાનો પોતાના અંકુશ હેઠળની હિન્દુ લઘુમતીઓ પર બદલો લઈ શકશે. દહેરાદૂનમાં રાજ્યની મુસ્લિમ લીગના પ્રમુખ બહાદુર યાર જંગ હૈદરાબાદીએ હિન્દુસ્તાનમાં મુસ્લિમ વસ્તીને જર્મનીના યહૂદીઓ સાથે સરખાવી અને કહ્યું કે “પાકિસ્તાનની યોજનાને મંજૂરી આપવી એ જ આવી હાલતને ટાળવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે.” બીજા એક રિપોર્ટમાં જણાવ્યા પ્રમાણે ”બનારસમાં પાકિસ્તાનનો પ્રદેશ અંકિત કરેલો હોય તેવો ભારતનો નક્શો અને ‘પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ, મુસ્લિમ લીગ ઝિંદાબાદ’ છાપેલાં હોય એવાં નાનાં કાર્ડ લેબલો જોવા મળે છે.”

અલ્હાબાદમાં લીગની કૉન્ફરન્સ

આવી નાનીમોટી મીટિંગો ઉપરાંત ૧૯૪૨માં અલ્હાબાદમાં લીગની વાર્ષિક બેઠક મળી. જિન્ના આ કૉન્ફરન્સમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર હતા. ‘ઑફિસ ઑફ સ્ટ્રૅટેજિક સર્વિસીઝ’નો રિપોર્ટ આ માહિતી આપે છેઃ ઍપ્રિલ ૩, ૧૯૪૨ના રોજ જિન્ના અલ્હાબાદમાં પ્રવેશ્યા. ખાસ શણગારેલી ટ્રકમાં એમની સાથે જમીનદારો બેઠા હતા અને શહેરના જાહેર માર્ગો પરથી એમનું સરઘસ પસાર થયું ત્યારે લોકોએ એમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું. ૧૧૦ કમાનો નીચેથી સરઘસ પસાર થયું. દરેક કમાનને હિન્દુસ્તાનના મુસ્લિમ ઇતિહાસની કોઈ મહત્ત્વની વ્યક્તિનું નામ અપાયું હતું. પહેલી કમાનને ભારતના પહેલા મુસ્લિમ સુલતાનનું નામ અપાયું હતું અને છેલ્લી કમાનનું નામ હતું મહંમદ અલી જિન્ના. એમણે, ટ્રકમાંથી ઊતરીને મુસલમાનોમાં સૌથી ગરીબ, એવા મોમીનો સમક્ષ ભાષણ કર્યું અને મોમીનો અને લીગ વચ્ચે પરસ્પર વફાદારીની વાત કરી. એમના માનમાં ભાષણો થયાં. એક વક્તાએ એમને પયગંબર અને આસાર સંતો સાથે સરખાવ્યા. લીગની મીટિંગોમાં ઝાકઝમાળ બહુ હોય છે. મિ. જિન્ના થોડું કાચીપાકી ઉર્દુમાં અને ઘણું ખરું અંગ્રેજીમાં બોલ્યા – પણ એટલામાં જ માણસો આવેશમાં આઅવી જાઅય છે. જિન્ના પોતાને બહુ મહત્ત્વના માને છે અને લોકો સાથે એમનું વર્તન છે તે જોઈને એમના અનુયાયી ન હોય તેવા લોકોએમને ‘સાયકોપૅથિક’ માની શકે છે.અનુયાયીઓ તરફનું એમનું વલણ હિટલર કરતાં જુદું નથી અને તેઓ પાકિસ્તાનનો ઉપદેશ આપે છે તેની ઢબ પણ હિટલર નૅશનલ સોશ્યલિઝમ માટે હાકલ કરતો હોય તેનાથી જુદી નથી.

જિન્ના માટે ગર્વથી બોલવાનો આ વખત હતો. ક્રિપ્સ મિશને આડકતરી રીતે પાકિસ્તાનનો સ્વીકાર કર્યો હતો. એ વખતે પોતે શું કર્યું તે એમણે કહી સંભળાવ્યું. લાહોર ઠરાવ પછી આ પહેલી વાર યુક્ત પ્રાંતની મુસ્લિમ લીગે એમને અનર્ગળ ટેકો આપ્યો હતો, તે એટલી હદ સુધી કે સ્થાનિકે કોઈ અસંમતિ હોય તે દબાઈ જાય.

પાકિસ્તાનનો વિરોધ

યૂ. પી.માં જમિયત-ઉલ ઉલેમા-એ-હિન્દ મુસ્લિમ લીગ માટે મોટા પડકાર રૂપ હતી. જમિયતે કોંગ્રેસના સમર્થક મુસલમાનોનું સંગઠન ‘આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ’ બનાવ્યું હતું. લાહોર ઠરાવ પછી એની પહેલી બેઠક દિલ્હીમાં મળી જેમાં પચાસ હજાર લોકોએ ભગ લીધો. આમ લાહોરની લીગની કૉન્ફરન્સા જેટલી જ હાજરી હતી. એના એક નેતા અને સિંધના મુખ્ય પ્રધાન અલ્લાહ બખ્શે પાકિસ્તાન સ્કીમની આકરી ટીકા કરી. એમણે કહ્યું કે એમના સિંધ પ્રાંત, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત (જ્યાં લીગનું નામ પણ નહોતું) અને બલૂચિસ્તાનને કાઢી નાખો તો માત્ર કૅમ્પબેલપુર અને લાહોર વચ્ચેનું ટચૂકડું પાકિસ્તાન બચે છે જેની પાસે નાણાકીય સાધનો નહીં હોય અને એ ભારતનું એક મોટું રાજ્ય બનીને રહી જશે. અલ્લહ બખ્શના મતે એક બહુ જ ગંભીર સમસ્યાનો સમજણપૂર્વક ઉકેલ લાવવાની શક્યતાને પાકિસ્તાનની અધકચરી છીછરી યોજનાએ મારી નાખી છે.

જમિયતના મુફ્તી કિફાયતુલ્લાહે લાહોર ઠરાવના જવાબમાં એક ઠરાવ રજૂ કર્યો જેમાં કહ્યું હતું કે “ભારત એની ભૌગોલિક અને રાજકીય સરહદોને કારણે અવિભાજ્ય છે અને જાત કે ધર્મના ભેદભાવ વિના સૌનું માદરે વતન છે. દેશના ખૂણે ખૂણે મુસલમાનો વસે છે અને એમનાં ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સ્મારકો છે, જેમને મુસલમાનો પ્રાણથી પણ અધિક વહાલાં માને છે. રાષ્ટ્ર તરીકે દરેક મુસલમાન ભારતીય છે”

યૂ. પી.માં હિન્દુ સભા, આર્ય સમાજ અને આર. એસ. એસ. પણ પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરનારાં ગ્રુપ હતાં. તે ઉપરાંત શીખો પણ વિરોધ કરતા હતા. હિન્દુ સભાએ ૧૯૪૦ના ઍપ્રિલના અંતભાગમાં ‘પાકિસ્તાન વિરોધી દિન’ મનાવ્યો. એમાં કાનપુરમાં યોજાયેલી કૉન્ફરન્સમાં શીખોએ મોટે પાયે ભાગ લીધો. લખનઉની કૉન્ફરન્સમાં માસ્ટર તારાસિંહે ગર્જના કરી કે મુસ્લિમ લીગ પાકિસ્તાન લેવા માગતી હોય તો એણે શીખોના લોહીના સમુદ્રને ઓળંગીને જવું પડશે!

૧૯૪૦ના જૂનમાં લીગના ગઢ અલીગઢમાં યુક્ત પ્રાંતના શીખોનું સંમેલન મળ્યું હિન્દુ સભાના પૅટ્રન લાલા પદમપત સિંઘાનિયાએ એના માટે અઢી હજાર રૂપિયા આપ્યા હતા. તારા સિંઘના પ્રમુખપદે મળેલી આ પરિષદમાં શીખો હકડેઠઠ એકઠા થયા. એક રિપોર્ટ પ્રમાણે રાજપૂતો, આહિરો, જાટો, કાયસ્થો અને અછૂતોમાંથી બનેલા નવા શીખો લગભગ ૨૩,૦૦૦ હતા.

તારા સિંઘે ચેતવણી આપી કે મુસલમાનો ભારતના ટુકડા કરવાની કોશિશ કરશે તો હિન્દુઓ અને શીખો મુસ્લિમ શાસનમાં સલામત નહીં રહી શકે. એમણે ગાંધીજીની અહિંસાની વાતોને દમ વગરની ગણાવી અને કહ્યું કે શીખો હથિયાર વાપરતાં અચકાશે નહીં.

સામે પક્ષે મુસ્લિમ લીગે મુસલમાનોનાં સ્વબચાવ જૂથો બનાવવાનું શરૂ કર્યું. એક રિપોર્ટ પ્રમાણે બનારસના મુસલમાનો કસાઈઓને મોટા પાયે સ્વબચાવ જૂથોમાં લેવા માગતા હતા કારાણ કે કસાઈઓને લાયસન્સ વિના જ લાંબા છરા રાખવાની છૂટ હતી! આના પગલે મુસ્લિમ લીગ નૅશનલ ગાર્ડની પણ રચના કરવામાં આવી.

લીગે યૂ. પી.માં કોંગ્રેસ વિરોધી અછૂતોને પણ પોતાના પક્ષમાં લેવાની કોશિશ કરી. સ્વામી કલજુગાનંદે ‘અછૂતિસ્તાન’ બનાવવાની માગણીને ટેકો આપવા મુસ્લિમ લીગને અપીલ કરી. બીજી બાજુ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીએ સ્તાલિનના રાષ્ટ્રીય કોમોના આત્મનિર્ણયના અધિકારના સિદ્ધાંતનો આધાર લઈને પાકિસ્તાનની માગણીને ટેકો આપ્યો. પક્ષના કેન્દ્રીય નેતાઓએ જિલ્લા સ્તરના નેતાઓને પાકિસ્તાન દિનની ઊજવણીમાં ભાગ લેવાનો આદેશ આપ્યો. પરિણામે કમ્યુનિસ્ટો લીગના પ્લેટફૉર્મ પરથી મુસલમાનોના આત્મનિર્ણયના અધિકારની તરફેણમાં ભાષણો કરવા લાગ્યા.

આ સ્થિતિમાં આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ બન્ને બાજુથી ભીંસમાં આવી ગઈ. ઈટાવામાં ૧૯૪૦ની ૯-૧૦ ઑગસ્ટે એનું સંએલન મળ્યું. પોલીસના રિપોર્ટ પ્રમાણે એમાં હાજર રહેનારાઓમાં મોટા ભાગના હિન્દુઓ હતા.

પાકિસ્તાન કંઈ નહીં તો યૂ. પી.માં ઘરઘરનો વિષય બની ગયું હતું. મામદોત અને લિયાકત જેવા નેતાઓ સ્પષ્ટપણે યૂ. પી.ને હિન્દુસ્તાનનો ભાગ માનતા હતા પણ પાકિસ્તાનનો આકાર યૂ. પી. જ ઘડતું હતું.

પરંતુ યૂ. પી.ની પાકિસ્તાન માટેની સક્રિયતાની કથા લાંબી છે. તો બુધવારે મળીએ, વેંકટ ધૂલિપાલાના પુસ્તકની આ શ્રેણીના ૧૨મા અંક સાથે…

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _ :

Shirin Ebadi – Nobel Laureate from Iran

ઇરાનનાં નૉબેલ શાંતિ પુરસ્કાર વિજેતા શિરીન એબાદી[1][i]ના જીવનની આ હૃદયદ્રાવક કથા છે. ધર્માંધ રાજસત્તાઓ વ્યક્તિના જીવનને શી રીતે છિન્નભિન્ન કરી નાખે છે તેનું આ ઉદાહરણ છે. આ ઘટના શિરીન એબાદીના એમના બાળપણ કે યુવાનીની છે. આ ૨૦૦૯ની ઘટના છે; એમને શાંતિ માટેનો નૉબેલ પુરસ્કાર મળ્યો તેનાં છ વર્ષ પછી, એમની ઉંમરના ૬૨મા પગથિયે આ ઘટના બની છે, તે એટલું જ દેખાડે છે કે નિરંકુશ સર્વસત્તાવાદી શક્તિઓ ધર્મ, રાષ્ટ્ર, જાતિ કે એવા કોઈ પણ મખમલી નામે વ્યક્તિગત જીવનને બરબાદ કરી નાખતાં અચકાતી નથી.

Shirin Ebadi  શિરીન એબાદીશિરીન એબાદી ૧૯૭૫થી ઇરાનના ન્યાય વિભાગમાં જુદાં જુદાં પદો પર રહ્યાં. ઇરાનના ઇતિહાસમાં જજ બનનારાં તેઓ પ્રથમ મહિલા છે. ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૯માં ઇસ્લામિક ક્રાન્તિનો વિજય થયો. ઇસ્લામમાં સ્ત્રીઓ ન્યાય આપવાનું કામ ન કરી શકે એવી માન્યતા છે એટલે એમને બરતરફ કરવામાં આવ્યાં, અને એ જ કોર્ટમાં ક્લાર્કનું કામ સોંપવામાં આવ્યું. એબાદી અને બીજી મહિલા જજોએ એની સામે વાંધો લેતાં સત્તાવાળાઓએ બધી મહિલાઓને પ્રમોશન આપીને ન્યાય વિભાગમાં ‘એક્સપર્ટ’ તરીકે જવાબદારી સોંપી. આ માત્ર નામનું પદ હતું. એમણે વકીલાત કરવા માટે મંજૂરી માગી પણ એમની અરજી રદ કરવામાં આવી. છેક ૧૯૯૨માં એમને મંજૂરી આપવામાં આવી. તે પછી એમણે બાળકો અને સ્ત્રીઓના શારીરિક અને અન્ય બધા પ્રકારના શોષણના કેસો લઈને નામના મેળવી. ૨૦૦૩માં એમને નૉબેલ પુરસ્કાર મળતાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એમના કામને માન્યતા મળી. સત્તાવાળાઓને આ ખૂંચ્યું અને એમણે ભયંકર બદલો લીધો. આ કથા રાજ્ય વ્યક્તિ સામે બદલો લે ત્યારે શું થાય છે તેનું ઘોર નિષ્ઠુર ઉદાહરણ છે. આગળ વાંચીએઃ

એબાદી કહે છે કે “ઑગસ્ટ, ૨૦૦૯માં મને મારા પતિ અને દેશ, બન્નેએ દગો દીધો.” એનાથી થોડા જ મહિના પહેલાં તેઓ રજામાં નાની દીકરી નરગિસ સાથે પોતાની મોટી દીકરી નિગારને મળવા માટે ઍટલાન્ટા ગયાં. સામાન્ય રીતે પતિ જાવેદ સાથે અઠવડિયામાં બે-ત્રણ વાર વાત થતી. સત્તાવાળાઓથી ખાનગી રાખવા માટે જાવેદે કોઈ બીજાના નામે સિમ કાર્ડ મેળવી લીધું હતું.

શિરીન એબાદી પતિને સોમવારે નિયત સમયે ફોન કરતાં પણ તે દિવસે જાવેદનો ફોન લાગ્યો જ નહીં. એમને ખાસ કંઈ ન લાગ્યું; કદાચ લાંબી રજા હોય અને જાવેદ ગામના ઘરે ગયો હોય; ગામમાં આમ પણ નેટવર્કની તકલીફ રહેતી. પણ તેનેય ઘણા દિવસ થઈ ગયા એટલે ચિંતા થઈ. એમણે પોતાની બહેન નૌશીનને ફોન કર્યો અને એને ઘરે જઈને જાવેદના સમાચાર મેળવવા કહ્યું.

નૌશીન શિરીનને ઘરે ગઈ અને દરવાજો ખખડાવ્યો, પણ જવાબ ન મળતાં એને લાગ્યું કે ઘરમાં કોઈ નથી. આમ છતાં, એણે છેલ્લો પ્રયાસ કરી જોવા ફરી દરવાજો ખખડવ્યો ત્યારે જાવેદ બહાર આવ્યો. એણે કહ્યું કે એ લાંબો પ્રવાસ કરીને આવ્યો છે અને તબીયત સારી નથી એટલે સૂવા જાય છે.

બીજા દિવસે જાવેદે પત્નીને ફોન કર્યો ત્યારે એનો અવાજ કાંપતો હતો. એણે કહ્યું: “શિરીન, તું મને માફ કરી શકીશ?” એનો શ્વાસ ઝડપથી ચાલતો હતો.

“જાવેદ, શું થયું…? તું રડે છે?”

“પહેલાં કહે કે મને માફ કરી દઈશ” જાવેદના અવાજમાં અધીરાઈ હતી.

“પહેલાં કહે તો ખરો, શું થયું?”

જાવેદના મોઢામાંથી જાણે શબ્દો નીકળતા નહોતા. ચોંત્રીસ વર્ષના ઘરસંસારમાં શિરીન માટે પહેલી વાર આઘાતની ઘડીઓ આવી હતી. જાવેદના શબ્દોમાં એને બહુ “એકલું અને ખાલી ખાલી” લાગતું હતું. એક વાર સાંજે મિસ જાફરી, એની એક જૂની મિત્રે એને પોતાને ઘરે નોતર્યો. જાવેદ ત્યાં હતો ત્યારે બન્નેની એક મિત્ર મેહરી પણ ટપકી પડી. જાવેદ અને મેહરી વચ્ચે પહેલાં પણ પ્રેમસંબંધો હતા, પરંતુ વર્ષોથી એમના વચ્ચે કંઈ સંબંધ નહોતા રહ્યા.

બન્નેને સાથે જોઈને મિસ જાફરીને લાગ્યું કે બન્ને વચ્ચે ફરી જૂના સંબંધો તાજા થવા જોઈએ. એ જાવેદ અને મેહરીને જામ પર જામ પિવડાવતી રહી. અને કહેતી રહી કે એની પત્ની હવે નથી અને એ એક્લો છે, કોઈ સાથી જોઈએ, જે એને લાગણીની હૂંફ આપે. જાફરી તે પછી જાવેદ અને મેહરીને પોતાના ઘરમાં છોડીને કામનું બહાનું આપીને બહાર નીકળી ગઈ. તે પછી મેહરીએ જાવેદને પોતાની કામૂકતાથી તરબોળ કરી દીધો. જાવેદ પોતાનો કાબૂ ખોઈ ચૂક્યો હતો.

બન્ને બેડમાં પહોંચ્યાં અને થોડી વારે બીજા બેડરૂમનો દરવાજો ખૂલ્યો! એમાંથી ગુપ્તચર વિભાગનો એક માણસ નીકળ્યો. જાવેદ એને વર્ષોથી ઓળખતો હતો. એણે જાવેદ અને મેહરી વચ્ચેની વાતચીતનું રેકૉર્ડિંગ કરી લીધું હતું. એણે જાવેદને કપડાં પહેરી લેવા કહ્યું. થોડી જ વારમાં આખું ઘર જાસૂસી એજન્ટોથી ભરાઈ ગયું. એમણે જાવેદને બેડીઓ પહેરાવી દીધી. આંખે પાટા બાંધ્યા અને ધક્કા મારતાં દાદરેથી નીચે ઉતાર્યો. નીચે એક કાર તૈયાર હતી એમાં નાખીને કોઈ અજાણ્યા સ્થળે લઈ ગયા.

શિરીને ગુસ્સો દબાવીને પૂછ્યું કે પેલી સ્ત્રીનું શું થયું? એમને મેહરીનું નામ લેવાની ઇચ્છા ન થઈ. જાવેદને એટલી જ ખબર હતી કે એજન્ટોએ મેહરીની ધરપકડ નહોતી કરી. જાવેદને સમજાવા લાગ્યું હતું કે જાફરીએ એને ફસાવ્યો હતો અને મેહરી પણ ઓચીંતી જ નહોતી આવી, એ્ય સરકારી એજન્ટોની સાગરિત હતી.

જાવેદને એવિન જેલમાં લઈ ગયા. શિરીન એબાદી પોતે પણ નવ વર્ષ પહેલાં પોતાના અસીલોને મળવા આવતાં અને “જનતાના અભિપ્રાયને ડહોળાવવા”ના આરોપસર એમણે પોતે પણ અહીં જ પચીસ દિવસની સજા ભોગવી હતી.

જાવેદ દારુ પીતાં પકડાયો હતો એટલે એની ખુલ્લી પીઠ પર કોરડા મારવામાં આવ્યા. નિયમ પ્રમાણે કોરડા મારનારે બગલમાં કુરાન રાખવું જોઈએ કે જેથી હાથ બહુ ખૂલે નહીં અને માર હળવો પડી જાય. આ નિયમનું પાલન થયું હતું? તે પછી એને બે દિવસ એકલો એક સેલમાં ફેંકી દેવાયો.

ત્રીજા દિવસે બે જેલ ગાર્ડ આવ્યા, જાવેદની આંખે પાટા બાંધ્યા અને એને કોઈ કોર્ટરૂમ જેવી જગ્યાએ લઈ ગયા. ત્યાં એક લાકડાનું ડેસ્ક હતું, એની પાછળ એક દાઢીવાળો મૌલવી બેઠો હતો. એ જજ હતો. એણે જાવેદને કહ્યું કે એણે આખી ફિલ્મ જોઈ હતી અને જાવેદ એને ખોટી ગણાવી શકે તેમ નહોતું. એટલે ઇસ્લામિક પીનલ કોડની કલમ ૨૨૫ પ્રમાણે પથ્થરોથી મારી નાખવાની સજા કરવામાં આવી. જાવેદે વકીલની માગણી કરી તો જજે કહી દીધું કે કેસ આખો સ્પષ્ટ છે એટલે વકીલ શું કરવાનો હતો? બે દિવસ પછી એને મૃત્યુદંડ આપી દેવાના હતા. જજે એને જીવનના બાકી રહેલા બે દિવસ અલ્લાહને યાદ કરવામાં ગાળવાની પણ સલાહ આપી. આખો કેસ વીસ મિનિટમાં પૂરો થઈ ગયો. ઇરાની જજો ભાગ્યે જ પથ્થરોથી મારી નાખવાની સજા કરતા હોય છે, એટલે એમની નજરે બહુ મોટો અપરાધ થઈ ગયો હતો.

જાવેદને એના સેલમાં લઈ ગયા તે પછી એક જાસૂસ એને મળવા આવ્યો ત્યારે સજાનો આખો હેતુ સ્પષ્ટ થઈ ગયો. “હવે એબાદીને પોતાનાં કરતૂતોની સજા મળશે.” આમ શિરીન એબાદીને સજા કરવા માટે એમના પતિની કાનૂનના નામે હત્યા કરવાનો માર્ગ લેવાયો હતો. જાસૂસી એજન્ટે કહ્યું: “મેં એને કેટલીયે વાર કહ્યું કે મોઢું બંધ રાખ, પણ એ ન જ માની.”

જાવેદને કદી પત્નીની પ્રવૃત્તિઓમાં રસ નહોતો. એણે સવાલ કર્યોઃ “મારી પત્નીને કારણે મને શા માટે સજા કરો છો? મારી પત્નીને કારણે તમે મને ઇસ્લામને નામે રંઝાડો છો.”

ઇસ્લામ શબ્દ સાંભળતાં જ એજન્ટ ભડક્યો. જાવેદ પર મુક્કા અને લાતોનો વરસાદ વરસ્યો. એજન્ટે કહ્યું, “તારા મોઢામાંથી ‘ઇસ્લામ’ શબ્દ ફરી કાઢજે નહીં”. જાવેદની લાગ્યું કે કાકલૂદીઓ કે વાંધાઓની એજન્ટ પર અસર નહીં થાય ત્યારે એણે પૂછ્યું, “તમને લોકોને શું જોઇએ છે…”

એજન્ટનો ઊપરી પહેલી વાર જ બોલ્યો. “હજી પણ તું તારી પત્નીનો બચાવ કરતો હોય તો એનો અર્થ એ કે તું એનો સાથી છે. તો તને એની સજા મળવી જ જોઈએ. તારી પત્નીને ટેકો ન આપતો હો, તો અમને સાબિતી આપ.”

બસ, જાવેદે કૅમેરા સામે એક સ્ટેટમેન્ટ વાંચવાનું હતું – “શિરીન એબાદી નૉબેલ પુરસ્કારને લાયક નહોતી. એ ઇસ્લામિક પ્રજાસત્તાકને ઉથલાવી પાડી શકે એટલા માટે એને નૉબેલ પ્રાઇઝ આપવામાં આવ્યું. એ પશ્ચિમની અને ખાસ કરીને અમેરિકાની સમર્થક છે. એ ઇરાનીઓને નહીં પણ ઇરાનને નબળું પાડવા માગતા વિદેશી સામ્રાજ્યવાદીઓને મદદ કરે છે.”

જાવેદ તરત તૈયાર થઈ ગયો. બીજા દિવસે એણે શેવ કરી, નહાયો અને રૂમ જેવા દેખાતા સેટમાં એક આરામખુરશીમાં ગોઠવાયો. પાસે નાનું ટેબલ હતું, એમાં પ્લાસ્ટિકનાં ફૂલો સજાવેલાં હતાં. અને એણે પત્ની વિરુદ્ધનું નિવેદન બોલી નાખ્યું.

આના પછી જાવેદે પોતે જ ફોન કરીને શિરીનને આ સમાચાર આપ્યા. શિરીન માની ન શક્યાં કે જાવેદ આમ કરી શકે. પરંતુ જાવેદે તે પછી જે કહ્યું તે એમના માટે વધારે આઘાતજનક હતું. પરસ્ત્રીગમન માટે પથ્થરમારાની સજામાંથી બચવા માટે એણે મેહરી સાથે લગ્ન કરવાં પડ્યાં. મૌલવી પાંચ વર્ષ જૂની તારીખે બન્નેએ હંગામી લગ્ન (સિગેહ અથવા મુતાહ) કર્યાં છે એવું સર્ટીફિકેટ લઈ આવ્યો!

જાવેદ ફોન પર શિરીન એબાદીની પ્રતિક્રિયા જાણવા આતુર હતો. પણ શિરીન, શાંતિ માટેના નૉબેલ પારિતોષિકથી વિભૂષિત મહિલા શું બોલે?

એમના મનમાં ક્રોધ અને અપરાધબોધનો મિશ્ર લાવા ધધકતો હતો… જાવેદે એમને શું દગો નહોતો આપ્યો? બીજી બાજુ એમને થતું હતું કે પત્ની અને પુત્રીઓથી દૂર, કદી ન મળવાની લાચારીમાં સપડાયેલો, એકલોઅટૂલો જાવેદ પણ શું કરી શકે? શિરીન એબાદીને વિચાર આવ્યો કે જાવેદને કહી દઉં, તું એકલો નથી…

એક અઠવાડિયા પછી જાવેદ સિગેહનું સર્ટીફિકેટ લઈને ફરી એવિન જેલ પહોંચ્યો. ત્યાં મામૂલી દંડ ભર્યો અને મુક્ત થઈ ગયો.

શું જાવેદ ખરેખર મુક્ત થઈ ગયો?

૦-૦-૦-૦

સંદર્ભઃ

“Shirin Ebadi – Biographical”. Nobelprize.org. Nobel Media AB 2014. Web. 14 Mar 2016.

Tricked Into Cheating and Sentenced to Death

૦-૦-૦-૦

Shirin Ebadi: Iran Awakening: Human Rights Women and Islam –

યુનિવર્સિટી ઑફ શૅન ડીએગોની જૉન બી. ક્રીક ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર પીસ એન્ડ જસ્ટિસના ઉપક્રમે યોજાયેલ આ વક્તવ્યમાં શિરિન એબાદીનું ભારપૂર્વક કહેવું છે કે શિક્ષણનો પ્રસાર મધ્ય પૂર્વ એશિયામાં શાંતિ લાવવામાં તેમ જ નારી જાતિને સહન કરવો પડતો જાતિભેદ દૂર કરવામાં બહુ જ અસરકારક ભૂમિકા ભજવી શકે છે.


[i] Nobel Lecture by Shirin Ebadi

Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India – Venkat Dhulipala (10)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

જિન્નાનો પત્ર મળ્યા પછી મહેમૂદાબાદના રાજાના વલણમાં જબ્બર પરિવર્તન આવી ગયું. એમણે તે પછી પાકિસ્તાન વિશે અજોડ કહી શકાય તેવી ઝુંબેશ શરૂ કરી. આપણે ગયા અંકમાં એ જોઈ લીધું કે પાકિસ્તાન માટેનો ઠરાવ પસાર થયો તે લાહોર કૉન્ફરન્સમાં તો એ હાજર નહોતા રહ્યા પણ મુંબઈમાં પ્રાંતિક લીગની કૉન્ફરન્સમાં એમણે લાહોર કૉન્ફરન્સને ‘ઐતિહાસિક’ ગણાવી. એમણે કહ્યું કે મુસલમાનોના ઇતિહાસમાં આવી ઘટના આ પહેલાં બની નથી. રાજાએ કહ્યું કે મુસલમાનોનું લક્ષ્ય હવે સ્વરાજ કે ડોમિનિયન સ્ટેટસ નહીં પણ આત્મનિર્ણયનો અધિકાર છે. “પાકિસ્તાન એક લૅબોરેટરી બનશે જેમાં આપણે શાંતિથી પહેલાં કદી ન થયો હોય તેવો બહુ મોટો – ઇસ્લામની સરકારની પુનઃસ્થાપનાનો – આજ સુધીનો સૌથી મોટો પ્રયોગ કરશું.” એમણે આના પર ભાર મૂકવા શ્રોતાઓને કહ્યું, “મારા શબ્દો પર ધ્યાન આપજો. હું કહું છું, ઇસ્લામી રાજ્ય, મુસ્લિમ રાજ્ય નહીં, એ જ આપણો આદર્શ છે.”

મદીના પછી…

રાજા મહેમૂદાબાદ માટે આ મહત્ત્વનો તફાવત હતો. પહેલું ઇસ્લામી રાજ્ય પયગંબરના નેતૃત્વમાં મદીનામાં બન્યું, તેના પછી ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં આ પહેલી વાર ૧૩૦૦ વર્ષ પછી ઇસ્લામી રાજ્ય બનાવવાનો પ્રયાસ થતો હતો. રાજાએ કહ્યું, આ રાજ્યમાં ઇસ્લામના અપરિવર્તનીય નિયમો લાગુ કરાશે. કેટલાક કાયદા તો ઇસ્લામમાં છે જ; દાખલા તરીકે, દારુબંધી, વ્યાજવટું, ઝકાતની વસુલાત વગેરે કાયદા ફરી લાગુ નહીં કરાય કારણ કે એ લાગુ થયેલા જ છે. ઇસ્લામ ન્યાયમાં માને છે એટલે શીખો, હિન્દુઓ અને ખ્રિસ્તીઓને પણ આ લોકશાહીવાદી ધર્માધારિત રાજ્યની બધી પ્રવૃત્તિઓનો લાભ મળશે.

રાજાએ ઇસ્લામ વિશે વધુમાં કહ્યું કે એ કોઈ એક વ્યક્તિએ બનાવેલો ધર્મ નથી, એ જ રીતે દૈવી પ્રેરણામાં માનનારા કહે છે તેમ એ માત્ર મહંમદ પયગંબર સમક્ષ પ્રગટ થયેલો ધર્મ પણ નથી. એ તો સનાતન ધર્મ છે. મહંમદથી પહેલાં પણ પયગંબરો આવ્યા અને એમની સમક્ષ પણ એ ધર્મનું કોઈ એક પાસું પ્રગટ થયું. મહંમદ પયગંબરની ખાસ વાત એ છે કે એમણે ઈશ્વરનો સંદેશ પૂર્ણતાએ પહોંચાડ્યો. રાજા એ કહેવાનું પણ ન ભૂલ્યા કે હિન્દુ ધર્મ વ્યક્તિગત અનુભવ છે, એની સામે ઇસ્લામ એક પરિપૂર્ણ ધર્મ છે.

રાજાએ પોતાના ‘ચાચા’ જિન્નાને પત્ર લખ્યો તેમાં પણ લખ્યું કે “લીગે સૂચિત યોજના વિશે પોતાના વિચારો બહુ સાવચેતીપૂર્વક રજૂ કરવાના રહેશે. આ વિચારો જો ઇસ્લામ હેઠળની સરકારની વ્યવસ્થા કરતાં જુદા હશે તો એનો ઘણા લોકો સખત વિરોધ કરશે. પરંતુ આપણા વિચારો ઇસ્લામ હેઠળની રાજ્યવ્યવસ્થા સાથે સુસંગત હશે તો એ આપણી પાસેથી ભારેમાં ભારે બલિદાન પણ લઈ શકશે.”

ભ્રષ્ટ મુસ્લિમ રાજસત્તાઓ

રાજાનો ખ્યાલ એવો હતો કે મુસ્લિમ શાસકો ભ્રષ્ટ હતા અને ઇસ્લામની અવદશા થવા માટે મુસ્લિમ­­ શાસકો જવાબદાર હતા. ઈજિપ્ત, સીરિયા, ઇરાક, સ્પેન અલ્જીરિયા, તુર્કી, ઈરાન અને હિન્દુસ્તાનમાં મુસ્લિમ શાસકોએ પયગંબરના ક્રાન્તિકારી સંદેશને ડુબાડી દીધો હતો. આ હકુમતો તદ્દન બિન-ઇસ્લામી હતી.

ઈશ્વરી રાજ્ય વિ. અનીશ્વરી રાજ્ય

મહેમૂદાબાદના રાજાએ લોકશાહીને અનીશ્વરી – ઈશ્વર વિનાની – રાજસત્તા ગણાવી. ઇસ્લામ ઈશ્વરી શાસન છે. ફાસીવાદ, નાઝીવાદ, સમાજવાદ, વગેરે ઈશ્વર વિનાની વ્યવસ્થાની દેન છે. લોકશાહીની ટીકાનો મુસ્લિમ સમાજમાં જોરદાર પડઘો પડે તેમ હતું કારણ કે લીગ માનતી હતી કે લોકશાહી ભારત માટે યોગ્ય રાજ્યવ્યવસ્થા નથી કારણ કે ભારતીય ઉપખંડમાં મુસલમાનો હંમેશ માટે લઘુમતીમાં રહેવાના છે.

મહાત્મા ગાંધી: ટૉલ્સ્ટોયની ભારતીય આવૃત્તિ

મહેમૂદાબાદના રાજાએ કહ્યું કે ‘ભારત કેવું હોવું જોઈએ’ એ મહાત્મા ગાંધીની કલ્પના છે, જેનો આધાર પશ્ચિમી વિચારધારામાં છે કારણ કે એમના પર પશ્ચિમી ચિંતનનો બહુ પ્રભાવ છે, ભલે ને બહારથી એ યુરોપ વિરોધી દેખાતા હોય. જેમ હિટલર નિત્શેની વિચારધારાનું મૂર્ત રૂપ હતો તેમ ગાંધીજી ટૉલ્સ્ટોયની સુધારેલી ભારતીય આવૃત્તિ છે, પરંતુ એમનામાં ટોલ્સ્ટોયના આંતરરાષ્ટ્રીય દૃષ્ટિકોણનો અભાવ છે; જેમ પશ્ચિમી વિચારધારાનું પરિણામ યુદ્ધ રૂપે જોવા મળે છે તે જ રીતે ગાંધીજીનો સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદ ભારતમાં શાંતિ નહીં સ્થાપી શકે. એમણે આક્ષેપ કર્યો કે ગાંધીજી એમના ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ આંદોલન દ્વારા સાવરકરની કલ્પનાના હિન્દુ રાષ્ટ્રનું નિર્માણ કરવા મથે છે.

“હું નહીં જાઉં”

મહેમૂદાબાદના રાજાએ આશા દર્શાવી કે પાકિસ્તાન આખી દુનિયા માટે અનુકરણીય બની શકે છે. પરંતુ એમણે લીગના વિચારને સમર્થન આપતાં કહ્યું કે પાકિસ્તાન બનવાનો અર્થ એ નથી કે વસ્તીનું મોટા પાયે સ્થળાંતર થશે. આમ યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનો હિન્દુ ભારતમાં લઘુમતી તરીકે રહેશે એ વાતનો એમણે સ્વીકાર કર્યો. એમના શબ્દોમાં – “હું પોતે પણ લઘુમતી પ્રાંતનો છું અને ભારતના મુસ્લિમ સાર્વભૌમ રાજ્યમાં જન્મ લીધો હોત તો મને એ બહુ ગમ્યું હોત, પરંતુ હું મારું માદરે વતન છોડીને નહીં જાઉં; મારા સહધર્મીઓને એમના કિસ્મતને ભરોસે છોડી નહીં દઉં.”

ઇતિહાસનું બીજું પાકિસ્તાન!

પાકિસ્તાનની ઇસ્લામી કલ્પના યુક્ત પ્રાંતમાં વિકસતી હતી તે આપણે મહેમૂદાબાદના રાજાના ભાષણમાંથી જોયું, બીજા એક નેતા ખલિકુઝ્ઝમાને પણ એ જ વિચારને આગળ વધાર્યો. ૧૯૪૧માં પંજાબ મુસ્લિમ સ્ટૂડન્ટ્સ ફેડરેશનની કૉન્ફરન્સમાં એમણે કહ્યું કે પહેલું પાકિસ્તાન પયગંબર સાહેબે પોતે જ આરબ ભૂમિમાં બનાવ્યું હતું, હવે મુસ્લિમ લીગ હિન્દુસ્તાનમાં બીજું પાકિસ્તાન બનાવવા માગે છે! એમણે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું કે કોંગ્રેસ સાથે જોડાયેલા મૌલાનાઓ પાકિસ્તાનને શરીઅત વિરુદ્ધ શા માટે ગણાવતા હતા.

વતન કે મઝહબ?

એમણે પોતાના વતન લખનઉમાં લાહોર ઠરાવ પછી તરત મળેલી એક સભામાં પ્રાદેશિક રાષ્ટ્રવાદ (વતનિયત) અને ઇસ્લામના સંબંધની ચર્ચા કરી. હિન્દુ આ વતનિયતને ‘દેવી’ માને છે અને પૂજા કરે છે. મુસલમાન પણ પોતાના વતનને પ્રેમ કરે છે, પણ એનો દાસ બનીને પૂજા ન કરી શકે. ‘વતન’ અને ‘મઝહબ’ વચ્ચે પસંદગી કરવાની હોય તો મુસલમાન મઝહબને પસંદ કરશે. ખલિકુઝ્ઝમાનનું લક્ષ્ય બૃહદ ઇસ્લામનું હતું એટલે એમને એ જાહેર કરતાં ખંચકાટ ન થયો કેપાકિસ્તાન મુસલમાનોનો અંતિમ પડાવ નથી. આપણે વધારે માગીએ છીએ. પાકિસ્તાન તો માત્ર જમીન પરથી કૂદકા જેવું છે. એ સમય બહુ દૂર નથી કે બીજા મુસ્લિમ દેશો પાકિસ્તાનની સાથે ઊભા રહેશે અને ત્યારે જ જમીન પરથી ઊચે કૂદવાનું સફળ થશે.”

૧૯૩૫ના ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટમાં બ્રિટને જે ફેડરેશન સૂચવ્યું હતું તેના વિકલ્પો સૂચવનારાઓમાં ખલિક સૌ પહેલા હતા. એમણે ત્રણ-ચાર ફેડરેશનોની રચના કરવાનું સૂચવ્યું હતું. એમનું કહેવું હતું કે આ ફેડરેશનોની ઉપર નાની કેન્દ્ર સરકાર હોય, જેમાં બ્રિટિશરોને બહુ ઘણી સત્તાઓ હોય. એમની ગણતરી પણ એ જ હતી કે હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતોમાં હિન્દુઓ મુસલમાનોની સલામતીનો ખ્યાલ નહીં રાખે તો મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોમાં હિન્દુઓની હાલત પણ એ જ થશે. આ ‘હૉસ્ટેજ થિયરી’ પ્રમાણે ખલિક આ વેર વાળવાની નીતિ પર ભરોસો રાખતા હતા.

લાહોર ઠરાવ વિશે ખલિકુઝ્ઝમાનને અમુક શંકાઓ હતી. એમને એમાં ખાસ કરીને પ્રાદેશિક બાંધછોડની જોગવાઈ હતી, ખલિકનું માનવું હતું કે આમાં માત્ર મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રદેશોનો સંકુચિત અર્થ કરવામાં આવશે તો, શક્ય છે કે, અમુક નાના વિસ્તારોને જ લાગુ પડે. ખરેખર તો આખો પ્રાંત ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ અને આખા પ્રાંત પાકિસ્તાનમાં આવવા જોઈએ. આમ પંજાબ અને બંગાળ આખા પ્રાંતો જ પાકિસ્તાનને મળવા જોઈએ. એના ભાગલા ન થવા જોઈએ. ભાગલા થાય તો કુદરતી સંપત્તિવાળા પ્રદેશો હિન્દુ રાજ્યમાં જાય તેમ હતા. પરંતુ જિન્નાએ લાહોર ઠરાવને અંતિમ, ચર્ચાની સીમાઓથી બહાર, મુસલમાનો માટે પાયાના સિદ્ધાંત તરીકે સ્થાપિત કરી દીધો હતો. આથી, ખલિક કશું કરી શકે તેમ નહોતા.

બીજી બાજુ લિયાકત અલી ખાન ‘પ્રાદેશિક બાંધછોડ’નો અર્થ એમ કરતા હતા કે પ્રદેશોનાં નામ આપી દેવાથી બંધાઈ જવાશે. બાંધછોડની વાત આવે તો અલીગઢ અને દિલ્હીને પણ પાકિસ્તાન પ્રાંતમાં જોડવાની માગણી કરી શકાય. જિન્ના અને લિયાકત એમના હાથમાં ‘Truncated Pakistan’ આવી પડ્યું ત્યાં સુધી આમ જ માનતા રહ્યા કારણ કે પાકિસ્તાન બનાવવામાં બ્રિટિશ શાસકોએ એમને પૂછ્યું જ નહીં. પરંતુ આની વિગતો જટિલ છે એટલે એમાં નહીં ઊતરીએ; આપણે પાકિસ્તાનનું ઇસ્લામી માળખું બનાવવાનો એક પ્રયાસ થયો હતો તે જોઈએ.

પાકિસ્તાન એટલે ખલિફાની સલ્તનત

લાહોર ઠરાવ પછી તરત જ નવાબ ઇસ્માઇલ ખાને મૌલવીઓ બૌદ્ધિકોની એક મીટિંગ બોલાવી. મીટિંગનો ઉદ્દેશ પાકિસ્તાન માટે ઇસ્લામી બંધારણ બનાવવાનો હતો. સૈયદ સુલેમાન નદવીને એક મુસદ્દો તૈયાર કરાવવાની જવાબદારી સોંપાઈ. નદવીએ મુહંમદ ઇસહાક સંદેલવીને આ કામ સોંપ્યું. સંદેલવીએ પ્રાથમિક મુસદ્દો બનાવવાનો હતો, જેના પર બદ્ગા સભ્યો ટિપ્પણી કરે તે પછી આખરી દસ્તાવેજ તૈયાર કરવાનો હતો. પણ સંદેલવીએ ૩૦૦ પાનાનો દળદાર દસ્તાવેજ તૈયાર કરી આપ્યો. આ દસ્તાવેજનું મહત્ત્વ એ છે કે પાકિસ્તાન બન્યા પછી તાલિમાત-ઇસ્લામિયાએ પાકિસ્તાનની નૅશનલ ઍસેમ્બલીને જે ભલામણો કરી તેનો આધાર આ દસ્તાવેજ હતો. એ દેખાડે છે કે મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ અમુક પ્રકારના ઇસ્લામી રાજ્યની તલાશમાં હતા. લીગ અને ઉલેમા વચ્ચે સહકારના સંબંધ હતા, જો કે, પાકિસ્તાનના રાજકીય અને બંધારણીય ઇતિહાસકારોએ એના પર બહુ ધ્યાન નથી આપ્યું, માત્ર ‘ધર્મનિરપેક્ષ-આધુનિક જિન્નાવાદી નેતાગીરી અને અબૂલ-અલા મૌદૂદીના નેતૃત્વ હેઠળની ધાર્મિક નેતાગીરી વચ્ચેના સંઘર્ષ પર જ ધ્યાન આપ્યું છે.

ઇસ્લામી સમાજ માટે ખલિફાનું રાજ્ય

સંદેલવીએ શરૂઆતમાં જ સ્પષ્ટતા કરી દીધી કે આ દસ્તાવેજના બે ઉદ્દેશ હતાઃ એક તો, દુનિયાને એ દેખાડવું કે દુનિયાની સમસ્યાઓનો ઉકેલ ઇસ્લામ દ્વારા આવી શકે છે અને એ સંદર્ભમાં પશ્ચિમી જગતને ‘સીધો રસ્તો’ દેખાડવો. બીજો ઉદ્દેશ હતો, ઇસ્લામી સમાજોને એમની રાજકીય વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં મદદ કરવી.

સંદેલવીનો દસ્તાવેજ કહે છે કે ખિલાફત, એટલે કે ખલિફાનું રાજ્ય, મુસ્લિમો માટે સૌથી વધારે અનુકૂળ છે. અ-ધાર્મિક રાજ્યોથી વિપરીત, ખિલાફત વિશુદ્ધ રૂપે ઈશ્વરીય કાયદાઓ પર રચાતી હોય છે અને એનો ઉદ્દેશ લોકોને અલ્લાહની નજીક લાવવાનો હોય છે. એના બે આધાર છે – કુરાન અને સુન્ના (પયગંબરના જીવનનાં દૃષ્ટાંતો જે પરંપરા બની ગયાં). જે મુદ્દા પર આ બન્ને સૂત્રોમાંથી માર્ગદર્શન ન મળે ત્યારે ‘ઇજમા’ અથવા મુસ્લિમ પરંપરાઓ અને નિયમોના જાણકારોના અભિપ્રાયો.

સંદેલવીએ કુરાનની આયતો ટાંકીને કહ્યું કે ઇસ્લામી રાજ્ય સ્થાપવું એ દરેક મુસલમાનની ફરજ છે. ખલિફા પોતે મુસ્લિમ, પુરુષ, ભક્ત અને નીતિમાન હોવો જોઈએ, અરબી ભાષા પર એનો સારો કાબૂ હોવો જોઈએ, એ ન્યાયશાસ્ત્ર (ફિક) જાણતો હોવો જોઈએ અને શરીઆના જુદા જુદા ભાગો બરાબર સમજતો હોવો જોઈએ. ઉલેમાઓ એની ચૂંટણી કરશે. નવા ખલિફાના હાથમાં હાથ મૂકીને તેઓ પોતાની વફાદારી જાહેર કરશે. ખલિફાને ઘણી સત્તાઓ મળશે, પરંતુ જો એ કુરાન વિરોધી કાર્યોની છૂટ આપે તો એનો વિરોધ પણ કરી શકાય.

ખલિફાનું કામ ઇસ્લામી રાજ્યના સંરક્ષણનું હશે એટલે એણે યુદ્ધ ખાતું ખોલવું પડશે. સ્ત્રીઓ સૈનિક તરીકે ભરતી થઈ શકે કે કેમ એ સવાલનો જવાબ આપતાં સંદેલવીએ કહ્યું કે પહેલાં પણ સ્ત્રીઓ યુદ્ધમાં જતી હતી એટલે આજે પણ સ્ત્રીઓ સૈનિક તરીકે કામ કરી શકે.

બિનમુસ્લિમો રાજકીય સંચાલનમાં ભાગ ન લઈ શકે. ‘જિમ્મી’ઓ પોતાનો ધર્મ પાળી શકશે પરંતુ રાજ્ય ઇસ્લામી સમજની બહાર હોય એવી રીતરસમો પર અમુક નિયંત્રણો મૂકી શકશે. એણે ઉદાહરણ આપ્યું કે સતી પ્રથા બંધ કરી દેવાશે. જિમ્મીઓને લશ્કર, પોલીસ કે નાગરિક કાર્યો માટેની નોકરીઓ નહીં મળી શકે. લશ્કરમાં જોડાવાની ફરજ ન હોવાથી બદલામાં તેઓ અમુક જઝિયા વેરો ચૂકવશે. પરંતુ સ્વેચ્છાએ જોડાય તો જઝિયા માફ કરાશે.

અર્થતંત્ર

જમીન વેરા (ખરાજ અને અસહર), જઝિયા (બિનમુસ્લિમોનો વેરો), ઝકાત (આવક કે સંપત્તિનો વેરો), ખમ્સ (લડાઈમાં લૂંટેલા માલનો એક ભાગ) વગેરે ખલિફાના રાજ્યનાં નાણાકીય સાધનો હશે. લોકો પર આનાથી વધારે બોજ લાદવાનો ઇસ્લામી રાજ્યને અધિકાર નથી. પરંતુ સરકાર જે કંઈ નવી સેવા આપે, જેમ કે સિંચાઈની સગવડ, તો એનો કર લઈ શકે છે.

વિદેશ સંબંધો

સંદેલવીએ લખ્યું કે ઇસ્લામમાં એક જ રાજ્ય હેઠળ બધા મુસલમાનો એકત્ર થાય એવી આદર્શ કલ્પના છે, પણ વ્યવહારમાં એક કરતાં વધારે મુસ્લિમ રાજ્યો હોઈ શકે છે. એમની સાથે પ્રેમ અને મિત્રતાના સંબંધ રહેશે પણ બિનમુસ્લિમ દેશો સાથે એ પ્રકારના સંબંધો ન રહી શકે. એ દેશો ઇસ્લામના પ્રચારપ્રસારમાં બાધક ન બને ત્યાં સુધી એમને દુશ્મન ન ગણી શકાય પરંતુ આ નિયમ જો એ દેશો તોડે તો એમની સામે જેહાદ જરૂરી બને છે. પરંતુ સંદેલવીએ એ પણ ખુલાસો કર્યો કે જેહાદ માત્ર ખલિફા કે અમીર જ જાહેર કરી શકે. દુશ્મન દેશના યુદ્ધકેદીઓને ગુલામ બનાવી શકાય. આ ‘ગુલામ’ સમાજવાદી દેશના કામદાર કે ખેડૂત જેવો જ હશે.

સંદેલવીએ સૌથી વધુ તો લોકશાહીની ટીકા કરી કે એ ભ્રામક છે. સમાન્ય જનતાની ઇચ્છા પ્રમાણે એ ચાલતી હોવાનું દેખાય છે પણ ખરેખર તો નબળા અને ગરીબોનાં ગળાં બુઠ્ઠી ધારવાળી છરીથી કપાતાં હોય છે. વળી વ્યક્તિની ઇચ્છા પણ સ્થિર નથી હોતી. એ લાલચમાં પણ આવી જાય એ શક્ય છે. લોકશાહીમાં કાયદા બનાવવાનો અધિકાર ધનિક લોકોના હાથમાં રહે છે જે પોતાને અનુકૂળ હોય તેવા કાયદા બનાવે છે.

૦-૦-૦

પાકિસ્તાન વિશે યુક્ત પ્રાંતમાં જે સાહિત્ય પેદા થયું તેને અવગણી શકાય તેમ નથી. પરંતુ લીગનો અને પાકિસ્તાનનો વિરોધ પણ થતો હતો. આના વિશે આપણે હવે આવતા સોમવારે આગળ વધશું.

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૨ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (9)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

ધૂલિપાલા હવે યુક્ત પ્રાંતમાં મુસ્લિમ લીગની સ્થિતિ અને પાકિસ્તાનની અવધારણા વિશે ચર્ચા કરે છે. પાકિસ્તાન વિશે મુસ્લિમ લીગના નેતાઓમાં, શિયાઓ અને સુન્નીઓ વચ્ચે પણ એકમતી નહોતી. આમ છતાં મહત્ત્વની વાત એ છે કે પાકિસ્તાન કદી ચર્ચામાંથી વિદાય ન થયું. અને આ સ્થિતિ યુક્ત પ્રાંતમાં હતી, જ્યાં મુસલમાનો લઘુમતીમાં હતા! કોઈ અનીસુદ્દીન અહમદ રિઝવીએ ઉર્દુમાં ‘પાકિસ્તાન’ નામનું પુસ્તક લખ્યું, જેમાં એમના લેખોનો સંગ્રહ છે. આ લેખક વિશે પણ ખાસ કંઈ માહિતી નથી મળતી એટલે એ આગળપડતું નામ નહીં હોય. આના પરથી વેંકટ ધૂલિપાલા અનુમાન કરે છે કે ઉર્દુમાં એમનો વાચક વર્ગ વિશાળ હોવો જોઈએ. રિઝવી અવટંક શિયાઓમાં હોય, સુન્નીઓમાં નહીં. પાકિસ્તાનનો મુદ્દો આમ માત્ર સુન્નીઓ પૂરતો નહોતો. સુન્નીઓ સાથે સદીઓ જૂના વેર છતાં પાકિસ્તાનના મુદ્દા પર શિયાઓમાં પણ ઉત્સાહ હતો.

અનીસુદ્દીન રિઝવીએ ‘પાકિસ્તાન’ એટલે એક અલગ સ્વાધીન દેશ એવો જ અર્થ કર્યો હતો. રિઝવીને ઇકબાલનો વિચાર બહુ પ્રભાવિત કરી ગયો હતો અને એ પણ સાચું છે કે આ વિચારે પાકિસ્તાન વિશે જુદી જુદી નવ યોજનાઓને જન્મ આપ્યો હતો! યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનો આ યોજનાઓના પક્ષ-વિપક્ષમાં સતત ચર્ચાઓ કરતા હતા.

રિઝવીનો દૃષ્ટિકોણઃ ભારત એક ઉપખંડ કે દેશ?

રિઝવીને ખ્યાલ હતો કે મુસ્લિમ લીગની સબ-કમિટી પાકિસ્તાન કેવું હોવું જોઈએ એના પર વિચાર કરતી હતી એટલે એમાં કોઈ નવી યોજના પોતાના તરફથી જોડવી ન જોઈએ. તો એણે આ પુસ્તક શા માટે લખ્યું? એ પોતાનો હેતુ સ્પષ્ટ કરે છે કે ‘તકસીમ’ (ભાગલા) આખા ઉપખંડમાં શાંતિ માટે જરૂરી છે.

રિઝવી ભારત માટે ‘બર્ર-એ—અઝમ’ (ખંડ) શબ્દ વાપરે છે, ‘મુલ્ક’(દેશ) નહીં. જો કે ક્યાંક એ મુલ્ક શબ્દ પણ વાપરે છે, પરંતુ એનો મુખ્ય ભાર ભારતને ‘ખંડ’ કે ‘ઉપખંડ’ (છોટા બર્ર-એ-અઝમ) ગણાવવા પર રહ્યો; દેશ નહીં.

રિઝવી કહે છે કે, હિન્દુસ્તાન હંમેશાં એક ખંડ કે ઉપખંડ હતો અને એમાં અનેક કોમો રહેતી હતી. એણે ૧૮૫૭ પછી હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે વણસેલા સંબંધોનો ઇતિહાસ વર્ણવ્યો છે. જે મુખ્યત્વે આ પ્રમાણે છેઃ અંગ્રેજોને ડર હતો કે મુસલમાનો એમને હાંકી કાઢશે, એટલે એમણે હિન્દુઓની તરફેણ કરવાનું શરૂ કર્યું; બ્રિટન અને હિન્દુઓના સહકારથી કોંગ્રેસની રચના થઈ; બીજી ઘટનાઓમાં, ૧૯૦૫માં બંગાળના ભાગલા થયા તે મુસલમનોના લાભમાં હતા એટલે કોંગ્રેસે એનો વિરોધ કર્યો; અસહકાર/ખિલાફત આંદોલન વખતે ડગુમગુ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા થઈ, પણ તે પછી બન્ને વચ્ચે રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં; કોંગ્રેસે નહેરુ રિપોર્ટ અને સવિનય કાનૂન ભંગના આંદોલન દ્વારા ‘હિન્દુ રાજ’ સ્થાપવાની કોશિશ કરી કારણ કે મુસ્લિમોએ નહેરુ રિપોર્ટને ફગાવી દીધો હતો. રિઝવી એ કોંગ્રેસના શાસન હેઠળના પ્રાંતોમાં મુસલમાનો પર થયેલા અત્યાચારોનું પણ વિવરણ આપ્યું.

નમાઝની સ્વતંત્રતા ખરી સ્વતંત્રતા છે?

તે પછી રિઝવી પાકિસ્તાનની માંગ શા માટે વાજબી છે તે સાબિત કરવાની કોશિશ કરે છે. એ અલગ મતદાર મંડળો માટે કે સરકારી નોકરીઓમાં નિયત ક્વૉટા માટે અથવા તો એમના ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના મુસલમાનોના આગ્રહને તો એક ઝાટકે રદ કરે છે અને કહે છે કે આ બહુ જ મર્યાદિત અને ખામી ભર્યો દૃષ્ટિકોણ હતો. પાકિસ્તાનનું ‘ઇસ્લામિક રાજ્ય’ (ઇસ્લામી નિઝામ કે ખિલાફત-એ-ઇલાહી) માં જ મુસલમાનો ખરી મુક્તિ મેળવી શકે.

રાજસત્તાના કેન્દ્રમાં ઇસ્લામ હોય તેનું મહત્ત્વ બતાવતાં રિઝવી કહે છે કે કોઈ બાહ્ય આચાર કે વ્યવહારની -જેમ કે, ઇબાદત કે નમાઝ, રોઝા અને જકાતની છૂટ મળે તે ખરી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા નથી. માણસનું જીવન ‘મઝહબી ઝિંદગી’ (ધર્મમય જીવન) અને ‘દુનિયાવી ઝિંદગી’ (સાંસારિક જીવન)માં વહેંચાઈ ગયું છે, પરંતુ ઇસ્લામ આ દુનિયામાં લોકો સમક્ષ ‘તકમીલ દીન’ (સંપૂર્ણ ધર્મ) તરીકે આવ્યો. એનો ઉદ્દેશ આ બે જીવનને જોડવાનો છે એટલે એ સંપૂર્ણ જીવન પદ્ધતિ છે. મુસલમાનો એ પદ્ધતિ પ્રમાણે જીવી શકે એ એમની ખરી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા છે, જે માત્ર એમના રાજ્યમાં જ શક્ય છે.

રિઝવી ઇસ્લામને બીજા બધા ધર્મો કરતાં ચડિયાતો ગણાવીને કહે છે કે ઇસ્લામનો સંદેશ ફેલાવવાનું રાજ્યનું મુખ્ય કામ છે.

વૈશ્વિક ઇસ્લામ અને ભારત પર કબજો

અનીસુદ્દીન રિઝવી કહે છે કે મુસલમાનો પોતાના રાષ્ટ્ર (કોમ)નો આધાર ધર્મને માને છે એટલે પાકિસ્તાનની વિદેશનીતિ ‘વૈશ્વિક ઇસ્લામ’ (Pan-Islamism)ના વિકાસની હોવી જોઈએ. એ કહે છે કે હિન્દુઓને આ વૈશ્વિક ઇસ્લામનો ભય છે કારણ કે હવે ભારતના મુસલમાનો બીજા મુસલમાનો સાથે સંપર્કમાં આવવા લાગ્યા છે. આ એકતાનો હેતુ અંતે હિન્દુસ્તાન પર કબજો કરીને ઇસ્લામિક રાજ્ય સ્થાપવાનો છે.

મેરઠ અને આગરા પાકિસ્તાનમાં

રિઝવી આટલી ચર્ચા પછી પાકિસ્તાનની ભૌગોલિક રચના પર આવે છે અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કાશ્મીર, પંજાબ, સિંધ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને બલૂચિસ્તાનનો સમાવેશ કરવાનું વાજબી માને છે, પરંતુ મેરઠ અને રોહિલખંડ (આગર વગેરે પ્રદેશો)ને પણ પાકિસ્તાનમાં સમાવવાની માગણી કરે છે. એ કહે છે કે આ માગણી નહીં સ્વીકારાય તો યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનો એ પાકિસ્તાનનો જરા પણ સ્વીકાર નહીં કરે.

પંજાબના ભાગલા કરવા જોઈએ અને હિન્દુ-મુસ્લિમ વસ્તીની અદલાબદલી કરવી જોઈએ, પરંતુ રિઝવીનો ખ્યાલ હતો કે શીખો પાકિસ્તાનમાં રહેવાનું પસંદ કરશે કારણ કે પાકિસ્તાનમાં રહેશે તો જ એમની વસ્તી મોટી રહેશે.

જમ્મુ અને કાશ્મીરની ૮૫ ટકા વસ્તી મુસલમાનોની હોવાથી એ તો પાકિસ્તાનમાં જ રહી શકે પણ એના હિન્દુ રાજાનું શું કરવું? રિઝવી સૂચવે છે કે રાજાને મધ્ય પ્રાંતમા સેન્ટ્રલ પ્રોવિન્સ – મધ્ય પ્રાંત એટલે કે આજના મધ્ય પ્રદેશમાં – અમુક પ્રદેશ આપી દેવો જોઈએ. ત્રીજા મુસ્લિમ રાજ્ય તરીકે રિઝવી હૈદરાબાદ પણ લેવા માગે છે, પરંતુ જમ્મુ-કાશ્મીર કરતાં અહીં સ્થિતિ ઉલટી છે – પ્રજા હિન્દુ છે અને શાસક મુસલમાન. રિઝવી આનો રસ્તો કાઢે છે. વસ્તીની ચર્ચા કર્યા વિના જ એ કહે છે કે હૈદરાબાદ પર સાતસો વર્ષથી, અલ્લાઉદ્દીન ખિલજીના સમયથી મુસલમાનોની હકુમત રહી છે. વળી નિઝામોએ વસ્તીને કદી રંઝાડી પણ નથી. વસ્તીની અદલાબદલી કરીને હૈદરાબાદને દક્ષિણ ભારતીય મુસલમાનોનું રાજ્ય બનાવવાનું એનું સૂચન હતું. રિઝવીનો અંતિમ નિષ્કર્ષ એ હતો કે ભારતનું હિન્દુ અને મુસ્લિમ રાજ્યોમાં વિભાજન કરવું એ જ સારામાં સારો ઉપાય હતો.

પાકિસ્તાન વિશે મુસલમાનોમાં શંકા અને દ્વિધા

પાકિસ્તાનના ખ્યાલનો આખા દેશમાં પ્રચાર કરવાની જવાબદારી યુક્ત પ્રાંતની મુસ્લિમ લીગને સોંપવામાં આવી. સ્થિતિ એ હતી કે સિંધમાં અલ્લાહબખ્શની સરકાર પાકિસ્તાન બનાવવાના સૂચનનો વિરોધ કરતી હતી. પંજાબમાં સિકંદર હયાત અને બંગાળમાં ફઝલુલ હકને પાકિસ્તાન કરતાં પ્રાંતિક સ્વાયત્તતામાં વધારે રસ હતો. વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં મુસ્લિમોની બહુ મોટી વસ્તી હતી, પણ સરકાર કોંગ્રેસની હતી.

પ્રચારનું કામ શરૂ કરતાં પહેલાં જ યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગના નેતા નવાબ ઇસ્માઇલ ખાન સમક્ષ સવાલો ઊભા થયા. લાહોર ઠરાવમાં બધાં ઘટક રાજ્યો માટે ‘સાર્વભૌમ’ શબ્દ વાપરવામાં આવ્યો હતો. ઇસ્માઇલ ખાનને સમજાયું કે આ શબ્દને કારણે યુક્ત પ્રાંતના હિન્દુઓમાં ભારે ઊકળાટ હતો. એમણે સમજાવવાની કોશિશ કરી કે લાહોર ઠરાવ ધ્યાનથી વાંચતાં સ્પષ્ટ થાય છે કે હિન્દુઓનું સ્વાયત્ત રાજ્ય પણ બનવાનું છે. ઠરાવમાં તો જે પ્રાંતોમાં મુસલમાનોની ચોખ્ખી બહુમતી છે તે જ પ્રાંતોને એકસાથે જોડવાની વાત છે. એ રાજ્યોના ઝોન સાર્વભૌમ હશે પણ વસ્તીની અદલાબદલી કરવાનો તો સવાલ જ નથી. હિન્દુઓની ભારે બહુમતી હોય તેવા પ્રાંતોમાં મુસ્લિમો પણ હશે, પરંતુ એમણે હિન્દુ બહુમતીની સરકાર હેઠળ રહેવાનું સ્વીકારી લીધું છે. ઇસ્માઇલ ખાને સ્પષ્ટતા કરી કે લાહોર ઠરાવમાં સાર્વભૌમ રાજ્યોની વાત હોવા છતાં એ રાજ્યોને મહાસંઘ બનાવતાં રોકે એવું કશું નથી. પરસ્પર વિશ્વાસ અને સમજણ વધે તો આ સાર્વભૌમ રાજ્યો મહાસંઘ પણ બનાવી શકે છે.

“આ પાકિસ્તાન વળી શું છે?”

મુસ્લિમ લીગની દલીલો રજૂ કર્યા પછી પણ, એક સરકારી રિપોર્ટ પ્રમાણે મુસ્લિમ લીગમાં ઇસ્માઇલ ખાન નરમપંથી હતા. કોંગ્રેસ સાથે સમાધાન થતું હોય તો પાકિસ્તાન માટેની માગણીમાં પણ ફેરફાર કરવા તૈયાર થાય એમ હતા. આ રિપોર્ટને ટેકો મળે એવો એક કિસ્સો કે. એચ. ખુરશીદે પોતાના પુસ્તકમાં આપ્યો છે. ખુરશીદ ૧૯૪૪થી ૧૯૪૭ સુધી ખુરશીદ જિન્નાના સેક્રેટરી હતા. કિસ્સો આ પ્રમાણે છેઃ

જિન્ના, લિયાકત અલી ખાન, બેગમ લિયાકત અને કાઝી ઈસા સાથે મળીને હૉલીવૂડની ફિલ્મ Random Harvest જોવા ગયા. ફિલ્મના હીરોની યાદશક્તિ એક કાર અકસ્માત પછી ચાલી જાય છે. કાઝી ઈસાએ ટીખળ કરતાં બેગમ લિયાકતને પૂછ્યું કે જિન્ના ખાકસારોએ કરેલા હુમલામાં ઘાયલ થયા હોત અને બધું ભૂલી ગયા હોત, તે પછી લીગની મીટિંગમાં પૂછી બેસે કે “આ પાકિસ્તાન વળી શું છે? આ મુસ્લિમ લીગ નામનું બખડજંતર શું છે” તો કમિટીના બીજા સભ્યોનો પ્રત્યાઘાત શું હોય? પછી પોતે જ કહ્યું, ‘ઇસ્માઇલ ખાને તો આશ્ચર્યથી કહ્યું હોત કે “વડીલ હવે અક્કલવાળી વાત કરવા લાગ્યા છે!” જો કે ઇસ્માઇલ ખાન વિશે ખુરશીદ લખે છે કે એમણે જિન્નાને કહ્યું હતું કે “તમે અમને વિશ્વાસમાં લેતા નથી પણ અમે તમને નેતા માન્યા છે અને તમે કહેશો તેમ કરશું”. પાકિસ્તાન બાબતમાં એમનું વલણ આ શબ્દોમાં વ્યક્ત થતું હતું.

મહેમૂદાબાદના રાજાની શિયાઓ માટેની ચિંતા

અનીસુદ્દીન રિઝવીને બાદ કરતાં બીજા શિયા નેતાઓ પાકિસ્તાન બાબતમાં સચિંત હતા. ખાસ કરીને શિયાઓમાં પાકિસ્તાન વિશે શંકાઓ હતી અને એવી શંકાઓ વ્યક્ત કરનારામાં જિન્નાના જમણા હાથ જેવા અને જિન્ના જેને ‘ભત્રીજા’ જેવા માનતા તે મહેમૂદાબાદના રાજા પણ હતા. ( એ જિન્નાને “અંકલ” કહેતા).

પરંતુ એ પોતાની શિયા કોમની ચિંતામાં હતા. પાકિસ્તાનમાં શિયાઓની સ્થિતિ શી હશે? રાજાએ લાહોરની ઐતિહાસિક કૉન્ફરન્સમાં પણ ભાગ નહોતો લીધો. આના પછી એમના નાના ભાઈએ જિન્નાને પત્ર લખીને પૂછ્યું હતું કે મુસ્લિમ રાષ્ટ્રમાં શિયાઓના હકોના રક્ષણ માટે શી વ્યવસ્થા હશે? એમણે કહ્યું કે શિયાઓના મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણની વ્યવસ્થા નહીં હોય તો યુરોપમાં કૅથોલિકો અને પ્રોટેસ્ટન્ટો વચ્ચે એકસો વર્ષ યુદ્ધ થયું તેવું જ ભારતમાં શિયા-સુન્ની વચ્ચે યુદ્ધ થશે. રાજાના નાના ભાઈએ જિન્નાને લખ્યું કે ચૂંટણીમાં પણ શિયા ઉમેદવારોને સુન્નીઓના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

મહેમૂદાબાદના રાજાએ શિયાઓ વતી માગણી કરી કે શિયાઓને ચુંટણી દ્વારા રચાતી સંસ્થાઓમાં પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ; શિયાઓ માટે અસર કરતી બાબતોમાં બહુમતીનો નિયમ નહીં, પણ ન્યાય અને સમાનતાનાં ધોરણો લાગુ થવાં જોઈએ; શિયાઓને એમના ધાર્મિક રીતરિવાજો પાળવાની આઝાદી હોવી જોઈએ; કોઈ પાર્ટી શિયાઓ સાથે અન્યાય કરે તો એમને ન્યાય મળે તેવી ખાસ સત્તાઓ ભારતના ગવર્નર જનરલને મળવી જોઈએ; શિયાઓની વક્ફ સંસ્થાઓ (ધર્માદા સંસ્થાઓ) સંપૂર્ણપણે શિયાઓના અંકુશ હેઠળ રહેવી જોઈએ; મુસ્લિમ હનફી કાયદા પ્રમાણે કોઈ કાયદો બને તો એમાં શિયા શરીઅતના સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લેવાની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. (મુસ્લિમોના પાંચ સ્મૃતિકારો એટલે કે કુરાન પ્રમાણે સામાજિક નિયમો ઘડનારા છે. દુનિયાના ત્રીજા ભાગના અને ભારતના લગભગ બધા સુન્ની મુસલમાનો ઈમામ અબૂ હનીફાએ બનાવેલા નિયમોને માને છે, પરંતુ શિયાઓના અલગ નિયમો છે).

એમણે લખ્યું કે આ સિદ્ધાંતોને સ્થાન ન મળે તો શિયાઓ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રમાં સલામતી ન અનુભવી શકે. જિન્નાએ આનો સખત જવાબ આપ્યો અને ખાસ કરીને લખ્યું કે “તમને સમજાતું નથી કે બ્રિટિશ ગવર્નમેન્ટ ઝડપથી અદૃશ્ય થવા લાગી છે?” એમણે શિયાઓના રક્ષણ માટે વાઇસરૉયને ખાસ સત્તાઓ આપવાના સૂચનનો સખત વિરોધ કર્યો અને કહ્યું કે શિયાઓ લીગમાં ખુલ્લા મનથી જોડાય એ જ એમના માટે યોગ્ય થશે. લીગ હવે મુસલમાન અને મુસલમાન વચ્ચે ન્યાય અને ઉચિત વ્યવહાર લાગુ કરાવી શકે એમ છે. એક વાત મહત્ત્વની છે કે આપણે સૌ મુસલમાન છીએ.”

મહેમૂદબાદના રાજા લાહોર કૉન્ફરન્સમાં પાકિસ્તાનને લગતો ઠરાવ પસાર થયો ત્યારે હાજર નહોતા રહ્યા તેમ છતાં જિન્નાએ એમને પાકિસ્તાનના પ્રચાર માટેના ‘વફદ’ (પ્રતિનિધિમંડળ)ના ચેરમૅન બનાવ્યા એટલું જ નહીં, આમ તો ગાંધીજીએ જેમ જવાહરલાલ નહેરુને પોતાના વારસ બનાવ્યા તેમ જિન્નાએ લિયકત અલી ખાનને બનાવ્યા પણ એમનો ભત્રીજા માટેનો પ્રેમ છલકાતો હતો એ દેખાઈ આવે છે.

રાજા ૧૯૪૦માં લીગની પ્રાંતીય પરિષદ માટે મુંબઈ ગયા ત્યારે જિન્નાએ એમના માનમાં પોતાના નિવાસસ્થાને મોટી પાર્ટી ગોઠવી. એમાં ચારસો મહેમાનોને આમંત્રણ આપ્યું. મુંબઈમાં આ વાતથી બહુ આશ્ચર્ય ફેલાયું કે જિન્ના…અને ચારસોને નોતરે? માંદા, ઘરડા બધા ગમે તેમ કરીને જિન્નાને ઘરે પહોંચ્યા. જિન્નાને ઘરે આવી પાર્ટી ક્યારે જોવા મળે? સામાન્ય રીતે જિન્નાને ઘરે સૌ મહેમાનોને વ્યક્તિગત રીતે માપસર ખાવાનું મળતું. છેલ્લી ઘડીએ કોઈ ઓચિંતો પહોંચે તો એના માટે ખાવાનું હોય જ નહીં!

હવે મહેમૂદાબાદના રાજા જુદી જ ભાષા બોલતા થઈ ગયા હતા.

Creating a New Medina વેંકટના પુસ્તકની મુખ્ય થીમ છે અને એમનું કહેવું છે કે પાકિસ્તાનનો આકાર ઉત્તર ભારતમાં બંધાયો અને એના પર બહુ વ્યાપક ચર્ચાઓ થઈ. આ ચર્ચાઓનાં ઘણાં પાસાં હતાં. આપણે બુધવારે પણ યુક્ત પ્રાંતમાં જ રહીને આ ચર્ચાઓ સાંભળશું. પુસ્તકનું આ મુખ્ય પ્રકરણ છે એટલે વિગતોમાં ન જઈએ તે કેમ ચાલે? તો બુધવાર મળીએ છીએ.

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૧ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (8)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

ડૉ. આંબેડકરનું Thoughts on Pakistan પ્રસિદ્ધ થયા પછી લીગ અને જિન્ના માટે પાકિસ્તાનનો ખ્યાલ અસ્પષ્ટ રાખવાનું લગભગ અશક્ય બની ગયું. જિન્નાએ પાકિસ્તાન વિશેના પોતાના વિચારો જાહેર નહોતા કર્યા. બીજા કેટલાયે લેખકો પોતપોતાની રીતે પાકિસ્તાનના વિચારને પોતાની કલ્પના પ્રમાણે રજૂ કરતા રહેતા હતા અને જિન્ના કોઈ વાતનું સમર્થન કે એનો વિરોધ નહોતા કરતા.

હવે જિન્નાએ ત્રિપાંખિયો વ્યૂહ અપનાવ્યો. સૌથી પહેલાં તો એમણે Dawn દૈનિક શરૂ કર્યું. ડૉન મુસ્લિમ લીગનું મુખપત્ર હતું. (આજે પણ ડૉન પાકિસ્તાનનું પ્રથમ નંબરનું અંગ્રેજી દૈનિક છે). તે ઉપરાંત એમણે બીજાં અંગ્રેજી અખબારોપ્નો સાથ લીધો અને ઉર્દુમાં પણ નવા-એ-વક્ત વગેરે અનેક ન્યૂઝપેપરો શરૂ કરાવવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો. ‘હિન્દુ પ્રેસ”થી મુક્તિ મેળવવા માટે ‘ઑરિએન્ટ ન્યૂઝ એજન્સી’ પણ શરૂ કરી. આમ પાકિસ્તાનના પ્રચારપ્રસારનું કામ જોશભેર થવા લાગ્યું. લેખક કહે છે કે જિન્નાને મુસલમાનોના Sole Spokesman બનવું હોય અને મુસ્લિમ લીગને મુસલમાનોનું એકમાત્ર રાજકીય સંગઠન બનાવવું હોય તો આટલું જરૂરી હતું.

બીજું પગલું જિન્નાના લેખો અને ભાષણો, લીગની મીટિંગોની કાર્યવાહીઓ અને ઠરાવોના સંગ્રહો બહાર પાડવાનું શરૂ કર્યું. જિન્ના ફ્રેંક મોરાએસ જેવા પત્રકારોને ઇંટરવ્યૂ પણ આપવા લાગ્યા.

ત્રિપાંખિયા વ્યૂહનો ત્રીજો ભાગ મહત્ત્વનો હતો. પાકિસ્તાનના હિમાયતીઓએ એક ‘હોમ સ્ટડી સર્કલ’ બનાવ્યું અને બે ભાગમાં દળદાર પુસ્તક Pakistan and Muslim India & nationalism in Conflict in India પ્રકાશિત કર્યું. આમાં પંજાબના પત્રકાર મહંમદ શરીફ ટૂસીએ લખેલા લેખોનો સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો. એ પાકિસ્તાનના વિચારને બહુ જ સ્પષ્ટ કરે છે. આ પુસ્તકની ભૂમિકા જિન્નાએ પોતે લખી અને જે કોઈ વાચક “ભારતના ભાવિ બંધારણ અને એના ઉકેલ વિશે જાણવા માગતા હોય તેમને” આ બે પુસ્તકો વાંચવાની ભલામણ કરી. એમણે કહ્યું, “મને લાગે છે કે જે કોઈ લાગણીના આવેશ વિના અને ખુલ્લા મનથી એ વાંચશે તે આંકડાઓ અને હકીકતો તેમ જ ઐતિહાસિક દલીલો પરથી સમજી શકશે કે ભારતના ભાગલા બન્ને મુખ્ય રાષ્ટ્રો- હિન્દુ અને મુસલમાન – નાં હિતમાં છે.”

ડૉ. આંબેડકરના પુસ્તક પછી જિન્ના અને લીગે એનો વધારે ચોક્સાઈથી અને વિગતવાર જવાબ આપવો પડે તેમ હતું અને આ પુસ્તક એ જરૂર પૂરી કરતું હતું. જિન્નાએ પોતે અંગત રીતે ટુસીના બધા લેખો વાંચ્યા હતા અને એમને ખાસ બોલાવીને પુસ્તક રૂપે પ્રકાશિત કરવાનો આગ્રહ કર્યો હતો. આ કારણે પાકિસ્તાનની માંગને સમજવામાં આ પુસ્તકનું મહત્ત્વ બહુ વધી જાય છે. (જિન્નાને પાકિસ્તાન બનાવવામાં રસ નહોતો અને તેઓ માત્ર સોદાબાજી તરીકે એનો ઉપયોગ કરતા હતા એવું માનનારા ઇતિહાસકારોને – દાખલા તરીકે, આયેશા જલાલને – વેંકટ ધૂલિપાલા ટુસીના લેખોના સંગ્રહનાં પુસ્તકો તરફ અંગુલિનિર્દેશ કરીને એક રીતે જવાબ આપે છે).

દ્વિરાષ્ટ્રનો સિદ્ધાંત

ડૉ. આંબેડકરે પાકિસ્તાનની માંગ માની લેવા હિન્દુઓને કહ્યું અને તે સાથે એ પણ દેખાડ્યું કે પાકિસ્તાન આર્થિક રીતે એક નબળું રાષ્ટ્ર બનશે. એમણે આંકડા આપીને આ હકીકત દર્શાવી હતી. આના પછી કોંગ્રેસનાં કટાક્ષબાણો વધારે તીખાં બન્યાં હતાં. એમાં હાંસીનો સૂર પણ ભળ્યો હતો. ટુસી સામે આ પડકાર હતો. ટુસીએ પણ આનો જવાબ આંકડાઓથી આપ્યો અને એ સિદ્ધ કર્યું કે પાકિસ્તાન આર્થિક રીતે સધ્ધર રાષ્ટ્ર બનશે. પરંતુ એમની મુખ્ય દલીલનો આધાર એ રહ્યો કે હિન્દુ અને મુસલમન માત્ર બે અલગ કોમો નહીં, બે અલગ રાષ્ટ્રો છે.

ટુસીના પુસ્તકમાં હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક ભેદની વિગતે ચર્ચા કરવામાં આવી છે. તે ઉપરાંત આર્થિક સંબંધોનું પણ વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું. ટુસી કહે છે કે મુસલમાનો ખેતી કરે છે અને હિન્દુઓ વ્યાજે નાણાં ધીરતા શાહુકારો છે. આ બન્નેનાં હિતોનો ક્દી મેળ ન થાય.

દેશની મુસ્લિમ વસ્તીનું પૃથક્કરણ કરતાં ટુસીએ કહ્યું કે દેશના મુસલમાનોની ૪ કરોડ ૨૦ લાખની વસ્તીમાંથી ૨ કરોડ ૮૦ લાખ તો ઉત્તર-પૂર્વ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં અમુક જિલ્લાઓમાં રહે છે. એમની સામે બે વિકલ્પ છેઃ એક તો, કોંગ્રેસ એમના ધર્મ અને રીતરિવાજોનું સંપૂર્ણ રક્ષણ કરશે એવી ખાતરી માનવી અથવા ભાગલા પસંદ કરવા. ટુસીએ બીજો વિકલ્પ પસંદ કરવા યોગ્ય ગણાવ્યો.

આત્મનિર્ણયનો અધિકાર

ટુસીએ પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી થયેલી વર્સાઈની સંધિનો આધાર લીધો. આ સંધિ હેઠળ દરેક જાતિને અલગ રાષ્ટ્ર માનીને આત્મનિર્ણયનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો. મુસલમાનો પણ એક અલગ રાષ્ટ્ર છે એટલે એમણે પોતાનું અલગ રાજ્ય બનાવવું કે સાથે રહેવું એ નિર્ણય મુસલમાનો સિવાય કોઈ ન કરી શકે. કદની ચર્ચા કરતાં ટુસીએ કહ્યું કે કદ કે વિસ્તાર મહત્ત્વનો મુદ્દો નથી. ઇસ્લામિક રાજ્યોનો વિસ્તાર ફ્રાન્સ કરતાં મોટો હશે.

ઇસ્લામિક જગતનું નવું કેન્દ્ર બનવાની મહેચ્છા

પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી તુર્કીમાં ખલિફાના શાસન – ખિલાફત – નો અંત આવી ગયો. ખલિફા આખી દુનિયાના મુસલમાનોના ગૌરવનું પ્રતીક હતો. દેશના મુસલમાનોએ ખિલાફત આંદોલન પણ ચલાવ્યું હતું. પરંતુ એ ગૌરવમંડિત સ્થાન પાછું સ્થાપિત ન થઈ શક્યું. ટુસીએ મુસલમાનોમાં આ સરહદ વિનાના ઇસ્લામની ભાવના ફરી જગાડી. એમનું પાકિસ્તાન તુર્કીની ખિલાફતનું સુયોગ્ય વારસદાર બનવાની મહેચ્છા રાખતું હતું.

જિન્ના ભલે ને ઇસ્લામિક રાષ્ટ્રનો ઇનકાર કરતા રહ્યા હોય પરંતુ પાકિસ્તાનની માંગનું પ્રેરક બળ આ Pan-Islamism હતું. ટુસીએ લખ્યું કે ભારત અખંડ રહેશે અને મુસલમાનોનું અલગ રાજ્ય નહીં બને તો એ આખી દુનિયામાંઇસ્લમ માટે ખરાબ સમાચાર હશે. એમણે નવો તર્ક આપ્યો કે સોવિયેત સંઘનાં મુસ્લિમ પ્રજાસત્તાકો અને ચીનના મુસ્લિમ પ્રદેશોમાં ઇસ્લામિક જાગૃતિ વધશે અને એ જો આત્મનિર્ણયનો હક માગશે તો એકત્રિ ભારતની હિન્દુ સરકાર રશિયા અને ચીન સાથે સમજૂતી કરશે અને માત્ર ભારતના જ નહીં આખા એશિયાના મુસલમાનોને દબાવવાની કોશિશ કરશે. આથી સમગ્રે મુસ્લિમ જગત માટે ભારતમાંથી મુસ્લિમ રાજ્યોને છૂટાં પાડવાનું જરૂરી છે. ટુસીએ હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદનો ખતરો પણ દેખાડ્યો અને કહ્યું કે આ ખતરો મોટા ભાગે સરહદો વટાવીને ફેલાતો હોય છે.

અંતે ટુસીએ ડૉ. આંબેડકરની પાકિસ્તાન બનાવવાની એમની દલીલનું સમર્થન કર્યું પરંતુ એમનાથી બધી ઉલટી દલીલો સાથે!

વેંકટ લખે છે કે જિન્નાએ પાકિસ્તાન શું છે, તે છેવટ સુધી પોતાના મનમાં જ રાખ્યું એ સ્વીકારી શકાય એમ નથી. એમણે હવે ચોખવટો પણ કરવા માંડી હતી.

જિન્ના ખુલાસા કરે છે – લઘુમતી મુસ્લિમોનો બલિ

એમને ખ્યાલ હતો કે એમનાં જાહેર ઉચ્ચારણોએ ‘મુસ્લિમ રાષ્ટ્ર’ અને ‘પાકિસ્તાન’ની બે વિભાવનાઓ વચ્ચે ખાડો જ નહીં પરંતુ અંતર્વિરોધ હોવાનું પ્રગટ કરી દીધું હતું. જિન્ના જાણતા હતા કે એમનું પાકિસ્તાન માત્ર મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતો માટે હતું, એ લઘુમતી મુસ્લિમોને કંઈ આપી શકે એમ નહોતું. એમણે આના આધારે આ બન્ને વિભાવનાઓને જોડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. એમણે કહ્યું કે લઘુમતી પ્રંતોના મુસલમાનો જાણતા હતા કે લાહોર ઠરાવને ટેકો આપીને તેઓ પોતે હંમેશાં હિન્દુ બહુમતી વચ્ચે લઘુમતી તરીકે રહેવાનું સ્વીકારતા હતા. આ એમનું બહુ મોટું બલિદાન હતું. જિન્નાએ એમને “પાકિસ્તાનના પ્રણેતા અને પ્રથમ હરોળના સિપાઈ” ગણાવ્યા. પોતે પણ લઘુમતી પ્રાંતના જ હતા એ વાત પર એમણે ભાર મૂક્યો અને કહ્યું કે “પોતાનું બલિદાન આપનારા તરીકે આપણે મુસ્લિમ લઘુમતીવાળા પ્રાંતના મુસલમાનો હિંમતભેર કહીએ છીએ કે મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોના આપણા ભાઈઓના ઉદ્ધાર અને મુક્તિ માટે અમે કોઈ પણ ભોગ આપવા તૈયાર છીએ. એમના માર્ગમાં આડે આવીને અને એમને આપણી સાથે સંયુક્ત ભારતમાં ઘસડીને આપણે આપણી સ્થિતિ નહીં સુધારી શકીએ. ઉલટું. એમને પણ લઘુમતીમાં લાવી દઈશું. પરંતુ આપણો દૃઢ સંકલ્પ છે કે આપણે આપણા ભાઇઓને હિન્દુ. બહુમતીના તાબેદાર સેવક નહીં બનવા દઈએ”.

પાકિસ્તાન અને વૈશ્વિક ઇસ્લામ

આમ જિન્ના પાકિસ્તાનનો અર્થ સ્પષ્ટ કરતા જતા હતા. એટલું જ નહીં, તેઓ પોતે પણ પાકિસ્તાનની રચનાને વૈશ્વિક ઇસ્લામની દૃષ્ટિએ જોવા લાગ્યા હતા. એક પ્રસંગ જાણવા જેવો છે. ૧૯૪૨માં જિન્ના પંજાબ ગયા. એમની આ મુલાકાતામાં પત્રકાર ઝિયાઉદ્દીન અહેમદ સુલેરી સાથે રહ્યા. લાહોરમાં જિન્ના માટે ટી-પાર્ટી ગોઠવવામાં આવી. એમાં કોઈકે સૂચવ્યું કે શાયર ઇક્બાલની કબરની પણ મુલાકાત લેવી જોઈએ. સુલેરી લખે છે કે “અડધા કલાક પછી પાંચ જણ બે કારમાંથી ઊતર્યા અને મહાન શાયર અને ઇસ્લામના ફિલોસોફર ઇક્બાલની કબર સમક્ષ નમ્રતાથી ઊ્ભા રહ્યા. જિન્ના સ્થિર હતા અને ફાતિહા બોલ્યા. તેઓ કંઈક ચિંતનમાં હતા. બધા શ્વાસ રોકીને ઊભા રહ્યા…જિન્ના શું વિચારમાં પડ્યા છે?… અમારામાંથી એક જણે હિંમત કરીને જિન્નાને ઇકબાલનો એક શે’ર સંભળાવ્યો. જિન્નાએ એમને વચ્ચે જ રોક્યા અને કહ્યું: મારા દોસ્ત, પાકિસ્તાન પાસે આખા ઇસ્લામિક જગતને આઝાદ કરાવવાની ચાવી છે. જિન્નાને મેં આમ સાવ દેખાઈ જાય તેવા લાગણીવશ કદી નહોતા જોયા. જિન્નાનાં પોતાનાં સપનાં છે.”

ખાસ કરીને પત્રકાર ફ્રેંક મોરાએસનો અનુભવ નોધવા જેવો છે. મોરાએસે પોતાના પુસ્તક Witness to an Eraમાં જિન્ના સાથેની વાતચીતનો અનુભવ જણાવ્યો છે. મોરાએસે એમને પૂછ્યું કે પાકિસ્તાન વ્યવહારુ છે? જિન્નાએ સમજાવવામાં અડધો કલાક લીધો. તેઓ એક વકીલ પોતાની બ્રીફ પ્રમાણે બોલે તેમ ચારેબાજુની દલીલો રજૂ કરતા હતા. એમણે બોલવાનું પૂરું કર્યું ત્યારે મોરાએસે એટલું જ કહ્યું કે જિન્નાની વાત ગળે ન ઊતરી. આ સાંભળીને જિન્નાનો અવાજ ઊંચો થઈ ગયો. એમણે ઓચિંતાં જ કહ્યું, ભલે, મારી પાસે હવે સમય નથી, મારે નાગપુર જવા નીકળવાનું છે; ગૂડ નાઇટ!

સામાન્ય રીતે જિન્ના મોરાએસને વિદાય આપવા એમની કાર સુધી આવતા પણ એ વાતચીત પછી જિન્ના પાચા પોતાના ટેબલ સામે ગોઠવાઈ ગયા. જતાં જતાં મોરાએસે એમને જન્મદિનનાં અભિનંદન આપ્યાં અને પોતાની કારની રાહ જોવા લાગ્યા. ત્યાં તો જિન્નાએ પાછળથી એમના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને જન્મદિનના અભિનંદનનો સંકેત આપતાં કહ્યું, “That was a nice thing to say. મોરાએસ લખે છે કે “એમને કોણ પસંદ કરી શકે?”

ગાંધી-જિન્ના મંત્રણા નિષ્ફળઃ
ગાંધીજીએ ગુજરાતીમાં શા માટે આમંત્રણ આપ્યું? આંબેડકરનું અનુમાન

આઝાદી અને પાકિસ્તાનની માંગ વિશે ચર્ચા કરવા માટે ૧૯૪૪ના સપ્ટેમ્બરમાં ગાંધીજી અને જિન્ના મળ્યા. પણ એમની મંત્રણાઓ નિષ્ફળ રહી. આ વાતચીત માટે ગાંધીજીએ જિન્નાને જાતે જ આમંત્રણ આપ્યું હતું. ગાંધીજીએ ૧૫મી સપ્ટેમ્બરના પત્રમાં લખ્યું: “મને ઇતિહાસમાંથી બીજો એક પણ દાખલો એવો નથી મળતો કે ધર્માંતર કરનારાની મોટી સંખ્યાએ સમાન પિતૃત્વ હોવા છતાં અલગ રાષ્ટ્ર હોવાનો દાવો કર્યો હોય. ઇસ્લામના આગમન પહેલાં ભારત જો એક રાષ્ટ્ર હોય તો ભલે ને એનાં સંતાનોમાંથી બહુ મોટી સંખ્યાએ ધર્મ બદલ્યો હોય તો પણ એ એક રાષ્ટ્ર જ રહે છે”

જિન્નાએ ૧૭મી તારીખે તીખો જવાબ આપ્યો, “આ મુદ્દા પર બહુ ઘણી ચર્ચાઓ અને વાચન સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે; એ વાંચીને તમે જાતે જ નિર્ણય લઈ શકશો કે મુસલમાનો અને હિન્દુઓ બે અલગ રાષ્ટ્ર છે કે નહીં. હાલ પૂરતું હું બે પુસ્તકની ભલામણ કરું છું, જો કે બીજાં ઘણાં પુસ્તકો છે – ડૉ. આંબેડકરનું પુસ્તક અને ટુસીનું ‘Nationalism in Conflict in India”.

આંબેડકરનું પુસ્તક તો ગાંધીજીને મળ્યું જ હશે અને એમણે કદાચ ખીજથી વાંચ્યું પણ હશે. ૧૯મીએ એમણે જિન્નાને વળતો જવાબ આપ્યો તેમાં લખ્યું કે આંબેડકરે બહુ કુશળતાથી આ નિબંધ લખ્યો છે પણ મને પ્રતીતિકર નથી લાગ્યો અને બીજું પુસ્તક મારા જોવામાં નથી આવ્યું. તે પછી તરત જ એમને ટુસીનું પુસ્તક પણ વાંચવા મળ્યું અને એમણે જિન્નાને પત્ર લખ્યો તેમાં ટુસીની બે રાષ્ટ્રોની થિયરીને ઠુકરાવી દીધી.

બન્ને વચ્ચેની વાતચીત પડી ભાંગી. ગાંધીજી ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારીએ આપેલી ફૉર્મ્યૂલાને વળગી રહ્યા અને જિન્ના લાહોર ઠરાવને.

ડૉ. આંબેડકરે એનાં કેટલાંક કારણો આપ્યાં તેમાં એક કારણ એ આપ્યું કે ગાંધીજીએ જિન્નાને ગુજરાતીમાં લખ્યું, ત્યારે જ એમને સમજાઈ ગયું હતું કે વાતચીત આગળ નહીં વધે. આંબેડકરની દૃષ્ટિએ ગાંધીજી ગુજરાતીમાં લખીને એમની બેનમૂન સ્ટાઇલમાં ‘કાયદ’ને કહેતા હતા કે તેઓ માત્ર એક લોહાણા છે અને બીજું કંઈ નહીં!

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૦ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (7)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

ડૉ. આંબેડકરે પાકિસ્તાનના સમર્થનમાં ઘણી જુદી જુદી રીતે દલીલો કરી. આપણે છઠ્ઠા ભાગના સમાપનમાં આનો સંકેત આપ્યો હતો. આજે એના વિશે આપણા લેખકે આપેલી વિગતો જોઈએ.

પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાનની સુરક્ષા

ડૉ. આંબેડકરે હિન્દુસ્તાનની સુરક્ષા અંગે હિન્દુઓની ચિંતાનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે હિન્દુઓની ચિંતા એ છે કે પાકિસ્તાન બનશે તો હિન્દુસ્તાન માટે કોઈ “વૈજ્ઞાનિક સરહદ” નહીં હોય. એમણે આ દલીલને ખોટી ઠરાવી કારણ કે જુદાં જુદાં બ્રિટિશ વહીવટીતંત્રોએ દર વખતે જુદી જુદી સરહદો સૂચવી હતી. કોઈ વાઇસરૉય ‘Forward Policy’માં માનતા હતા એટલે કે સરહદને ખૂબ દૂર સુધી લઈ જવાનું યોગ્ય માનતા હતા તો કોઈ વળી ‘Back to the Indus’ સિંધુ નદી સુધી પાછા આવી જવાના આગ્રહી હતા. પહેલો વર્ગ આક્રમક હતો અને અફઘાનિસ્તાન પરનો અંકુશ ઑક્સસ નદી સુધી લઈ જવાનો હિમાયતી હતો, તો બીજો વર્ગ સંરક્ષણાત્મક નીતિમાં માનતો હતો અને ડ્યૂરાંડ લાઇનને જ સરહદ માનવા તત્પર હતો. ડો. આંબેડકરે આમ “વૈજ્ઞાનિક સરહદ”ની દલીલને જ નકારી કાઢી, એટલું જ નહીં, એમણે આ વિચારની ઠેકડી પણ ઉડાડી કે વૈજ્ઞાનિક સરહદ એટલે ભૌગોલિક ખાસિયતોવાળા પ્રદેશના વિસ્તારને રાજ્યસત્તાની સીમા માનવાનો વિચાર હોય તો હવે યુદ્ધની રીતો બદલાઈ ગઈ છે અને જે દેશોની કુદરતી સરહદો ન હોય તે કાયમી કિલ્લેબંધી કરીને વધારે સુરક્ષિત બને છે.

પરંતુ આવી મજબૂત અને અભેદ્ય સંરક્ષણ વ્યવસ્થા કરવા માટે સંસાધનોની જરૂર પડે. ડૉ. આંબેડકરે હિન્દુઓને ખાતરી આપી કે હિન્દુસ્તાના પાસે પૂરતાં સાધનો હશે. એમણે સરકારી આંકડા આપ્યા અને દેખાડ્યું કે હિન્દુસ્તાનના પ્રાંતો પાકિસ્તાનના પ્રાંતો કરતાં વધારે આવક સરકારને કરાવે છે.

પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા?

આમ કરતાં એમણે પાકિસ્તાનના પ્રાંતો વિશે એક મહત્ત્વનું મંતવ્ય આપ્યું. એમણે કહ્યું કે પંજાબ અને બંગાળના હિન્દુ અને મુસ્લિમ વસ્તીને આધારે ભાગલા કરવા પડશે. ભાગલાથી સાત વર્ષ પહેલાં ડૉ. આંબેડકરે કહી દીધું હતું કે ભારતની સરહદ પંજાબમાં સતલજ નદીને કાંઠે બની શકે છે. એમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાન બનવાનો સીધો અર્થ છે, પંજાબના ભાગલા. આ ભાગલાને કારણે હિન્દુસ્તાનની આવકમાં વધારે ઉમેરો થશે.એમણે કહ્યું કે આ પ્રાંતોના ભાગલા પડશે તો પાકિસ્તાનના ભાગમાં જે આવશે તે ખોટના પ્રદેશો હશે. એમણે પૂર્વી પંજાબના તેર જિલ્લા અને પશ્ચિમ બંગાળના પંદર જિલ્લાઓના આંકડા આપીને દેખાડ્યું કે પાકિસ્તાન (એટલે કે ઉત્તર પશ્ચિમના પ્રાંતો અથવા વર્તમાન પાકિસ્તાન) અને પૂર્વીય મુસ્લિમ રાષ્ટ્ર (પૂર્વ પાકિસ્તાન અને હવે બાંગ્લાદેશ)ની આવક ૬૦ કરોડ્માંથી માત્ર ૩૬ કરોડ રહેશે જ્યારે હિન્દુસ્તાનની આવક ૯૬ કરોડ વત્તા ૨૪ કરોડ (૬૦-૩૬ કરોડ), એમ કુલ ૧૨૦ કરોડ રૂપિયા થશે. આમ હિન્દુસ્તાન પાકિસ્તાન કરતાં ત્રણગણું સમૃદ્ધ હશે.

સેનાની રચના

ડૉ. આંબેડકરે તે પછી હિન્દુઓની ચિંતાનો બીજો મહત્ત્વનો મુદ્દો હાથમાં લીધો. એમણે બ્રિટિશ ઇંડિયામાં કયા પ્રાંતોમાંથી લોકો સૈન્યમાં જોડાય છે તેના વિશે સાઇમન કમિશને કરેલા વિશ્લેષણનો આધાર લીધો. આ બાબતમાં એમણે હિન્દુઓનું ધ્યાન બે અગત્યની બાબતો તરફ દોર્યું. એક તો, એમણે દેખાડ્યું કે સૈન્યમાં મુસ્લિમોની બહુમતી હતી. બીજું, આ મુસલમાનો મુખ્યત્વે પંજાબ અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાંથી આવતા હતા.

આંબેડકરે આ હકીકતને લક્ષમાં રાખીને હિન્દુઓ સમક્ષ સવાલ રજૂ કર્યો કે ધારો કે અફઘાનિસ્તાન જેવો મુસ્લિમ દેશ આક્રમણ કરે તો ભારતીય સેનાના મુસલમાન સૈનિકોનું વલણ શું હોઈ શકે? ભારત પોતાનાં હિતોના રક્ષણ માટે અફઘાનિસ્તાન પર આક્રમણ કરે તો આ મુસલમાન સૈનિકો ભારત વતી લડે ખરા? એમણે પોતાનો સ્પષ્ટ જવાબ આપ્યો કે આ સૈનિકો અફઘાન મુસ્લિમ બિરાદરો સાથે ભળી જશે.

એમણે લખ્યું, “ વાસ્તવવાદીએ નોંધવું જોઈએ કે મુસલમાનો હિન્દુઓને કાફર માને છે, જેમનું રક્ષણ ન કરવાનું હોય; એમને તો સાફ કરી નાખવાના હોય….મુસલમાન યુરોપિયનને પોત કરતાં ચડિયાતો માને છે પણ હિન્દુને હીણો માને છે. એટલે મુસલમાનોની બટાલિયન હિન્દુ અફસરનો હુકમ માને કે નહીં તે શંકાનો વિષય છે.”

પ્રદેશમુક્ત ઇસ્લામ

એમણે બૃહદ ઇસ્લામ (Pan-Islamism)ની પણ ચર્ચા કરી. ડૉ. આંબેડકરે યાદ અપાવ્યું કે ખિલાફત આંદોલન વખતે અને તે પછી મુસ્લિમ લીગે બ્રિટિશ સરકાર સમક્ષ એવી માગણી મૂકી હતી કે મુસ્લિમ દેશો વિરુદ્ધ ભારતીય સેનાને ન મૂકવામાં આવે. બ્રિટિશ હકુમતે તો મુસ્લિમ લીગની માગણી માની નહીં પણ સંયુક્ત ભારતની સરકારમાં મુસ્લિમ લીગ એ માંગ મનાવી લેશે. એમણે હિન્દુઓને ચેતવ્યા કે એમને એક તરફ ખાઈ અને બીજી તરફ કૂવો હોય એવી સ્થિતિનો સામનો કરવો પડશે.

સ્વાધીનતા પછી સેનાની સંરચના

ડૉ. આંબેડકર એમ માનતા હતા કે સ્વાધીનતા પછી બીજી કોમોને પણ સેનામાં લેવાશે એટલે મુસલમાનોનું પ્રમાણ ઘટશે, એવી દલીલ પણ અયોગ્ય હતી કારણ કે મુસ્લિમ લીગ મુસલમાનોનો ક્વોટા ઘટાડવાનો જોરદાર વિરોધ કરશે. એમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે મુસલમાન આ માગણી કરશે અને સામાન્ય રીતે મુસલમાન હિન્દુ સામે ફાવી જતો હોય છે. “આથી, આપણે એમ જ માનીને ચાલવું જોઈએ કે ભારતીય સેનાની સંરચના આજે જેવી છે તેવી જ રહેશે.”

એમની સલાહ હતી કે પાકિસ્તાનને બનતું રોકવું એ હિન્દુઓના હિતમાં છે કે કેમ તે હિન્દુઓએ પોતે જ વિચારવું જોઈએ. પાકિસ્તાન બની ગયા પછી હિન્દુસ્તાનની સરકાર પર એવું કોઈ દબાણ નહીં રહે કે કયા દેશ સામે લશ્કરને મેદાને ઉતારવું. તે ઉપરાંત સૈન્યમાંથી મુસલમાન સૈનિકો જશે એતલે એમની જગ્યાએ બીજી કોમો આવશે. આમ હિન્દુસ્તાનની સંરક્ષણ વ્યવસ્થા નબળી પડવાને બદલે મજબૂત થશે. એમણે એ પણ દલીલ કરી કે આજે સૈન્યમાં મુસલમાનો પરનો ખર્ચ હિન્દુસ્તાની પ્રાંતોની આવકમાંથી થાય છે, એ પણ બંધ થશે.

આંબેડકરની નજરે પાકિસ્તાનની માંગ માની લેવી એ જ સારામાં સારો ઉપાય હતો.

લડાયક કોમો અને બ્રિટિશ નીતિ

હિન્દુઓના મનમાં એક બીજી પણ બીક હતી કે વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતની લડાયક કોમોને છૂટો દોર મળશે તો એ બધી સત્તા કબજે કરી લેશે. ખિલાફતના વખતથી આ શંકા હિન્દુઓના મનમાં હતી. ગાંધીજીએ પણ કહ્યું હતું કે બ્રિટીશરો ભારત છોડી જશે તો ગુરખાઓ અને પંજાબીઓ ભારત પર કબજો જમાવી લેશે. જિન્નાએ આના પર ટિપ્પણી કરી હતી કે ગાંધીજીએ પંજાબી મુસલમાનો માટે આ વાત કરી હતી.

ડૉ. આંબેડકરે આ પ્રશ્ન પર ધ્યાન આપ્યું અને “લડાયક કોમ” જેવા સિદ્ધાંત પર જ હુમલો કર્યો. એમણે કહ્યું કે ૧૮૫૭ના વિદ્રોહ પહેલાની ભારતીય સેનામાં વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતના સૈનિકોની સંખ્યા બહુ ઓછી હતી. બળવો મુખ્યત્વે હિન્દુસ્તાની સૈનિકોએ કર્યો હતો. પંજાબે અંગ્રેજોને સાથ આપ્યો હતો. હિન્દુસ્તાની સૈનિકોના બળવા પછી જ પંજાબ તખ્તા પર આવ્યું. અંગ્રેજો અને શીખો વચ્ચેની લડાઈમાં બ્રિટન તરફથી લડનારા હિન્દુસ્તાની સૈનિકોએ જે લૂંટફાટ ચલાવી તેનો બદલો લેવા માટે પંજાબે શાસક અંગ્રેજોનો સાથ આપ્યો અને ‘રાજ’ને જીવતદાન આપ્યું. આના બદલામાં વિદ્રોહને કચડી નાખ્યા પછી અંગ્રેજી હકુમતે પંજાબમાંથી બેસુમાર ભરતી કરવાનું શરૂ કર્યું. ડૉ. આંબેડકરે આમ ઐતિહાસિક કારણો આપીને દર્શાવ્યું કે પંજાબીઓ માત્ર સો વર્ષ પહેલાં લડાયક કોમ નહોતા ગણાતા. તે ઉપરાંત એમણે સમાજશાસ્ત્રીય કારણો પણ આપ્યાં. કોઈ કોમ જન્મથી લડાયક હોય તેનો એમણે અસ્વીકાર કર્યો અને કહ્યું કે “હિન્દુઓના જાતિના સિદ્ધાંતમાં જેમ યોગ્યતાને બદલે જન્મને મહત્ત્વ અપાય છે તે જેમ મૂર્ખતાપૂર્ણ છે, તેમ આ પણ મૂર્ખતાપૂર્ણ છે… કોઈ કોમ કાયમ માટે લડાયક જુસ્સા વિનાની રહે એ ન બની શકે. લડાયક શક્તિ કંઈ સ્વાભાવિક નથી, એ તાલીમનો વિષય છે અને કોઈ પણ એની તાલીમ લઈ શકે છે.”

‘ભાગલા કરો અને રાજ કરો’નો વિરોધ

આંબેડકરે બ્રિટીશ હકુમતની ટીકા કરી કે વિદ્રોહ પછી એની નીતિ હતી કે કોઈ કોમને લશ્કરમાં પોતાનું વર્ચસ્વ જમાવવાની તક ન આપવી. આ નીતિ એણે પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી છોડી દીધી અને મુસલમાનોને લશ્કરમાં વધારે સ્થાન આપવાનું શરૂ કર્યું. આનાં એમણે બે કારણો કલ્પ્યાં અને પહેલું કારણ તો એમણે એક ઝાટકે નકારી દ્દીધું. મુસલમાનો વધારે સારા સૈનિક બને છે એ વાત સ્વીકારવા ડૉ. આંબેડકર જરા પણ તૈયાર નહોતા. બીજું કારણ એમણે એ કલ્પ્યું કે દેશમાં હિન્દુઓ બ્રિટિશ સરકાર સામે આંદોલન ચલાવે છે તેની સામેના બળ તરીકે એમની લશ્કરમાં વધારે ભરતી કરવામાં આવે છે.

કોંગ્રેસનો તો આક્ષેપ હતો જ કે બ્રિટિશ સરકાર “ભાગલા પાડો અને રાજ કરો”ની નીતિ પ્રમાણે આમ કરે છે. કોંગ્રેસના ઘોર વિરોધી ડૉ. આંબેડકરે પણ આ તારણ કાઢીને જાણે કોંગ્રેસને ટેકો આપ્યો!

ભારતની કોમી સમસ્યા કેમ ઉકેલવી?

પાકિસ્તાનની રચનાથી દેશની કોમી સમસ્યાનો ઉકેલ આવશે? આ વિષય પર દેશમાં ચર્ચાનો વંટોળિયો ઊઠ્યો હતો. આંબેડકર એનું વિશ્લેષણ કર્યું.

કોમી સમસ્યા ‘હળવા સ્વરૂપે’ જુદી જુદી ધારાસભાઓમાં હિન્દુ અને મુસલમાનોને સીટો ફાળવવાને લગતી હતી અને એના ‘મોટા સ્વરૂપે’ પાકિસ્તાનની માગણીની હતી. આ બન્ને કોમી સમસ્યાનાં પાસાં હતાં. ૧૯૧૭ની મુસ્લિમ લીગની લખનઉ કૉન્ફરન્સથી જ મુસલમાનોની ત્રણ માગણી રહીઃ (૧) પ્રાંતીય અને કેન્દ્રીય ધારાસભામાં મુસ્લિમો માટે અનામત સીટો; (૨) મુસ્લિમોની લઘુમતી હોય ત્યાં એમને ખાસ સુવિધા દ્વારા પ્રતિનિધિત્વ; અને (૩) મુસ્લિમોની બહુમતી હોય ત્યાં એમની બહુમતીને કાયદાકીય રક્ષણ. ૧૯૩૨ના કોમી ઍવૉર્ડમાં આ ત્રણેય માગણીઓનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો.

ડૉ. આંબેડકરે કહ્યું કે આ ઍવૉર્ડ હિન્દુઓ સાથે, અને ખાસ કરીને હિન્દુઓની લઘુમતી હોય તેવા પ્રાંતોના હિન્દુઓ સાથે કાયમી અન્યાય જેવો હતો. મુસ્લિમ લઘુમતીને મતદાર મંડળમાં જે અધિકાર મળ્યો હતો તે હિન્દુ લઘુમતીઓને નહોતો અપાયો. બીજી બાજુ મુસલમાનોને સદાયે બહુમતીમાં રહેવાનો “દૈવી અધિકાર” મળ્યો હતો.

આ તો થઈ કોમી મતાધિકારની વાત;પણ મોટા સ્વરૂપ’ની કોમી સમસ્યા પાકિસ્તાનની માગણીમાં હતી. આમાં હિન્દુ લઘુમતીને બાન રાખીને લઘુમતી મુસ્લિમોને રક્ષણ આપવાનો વ્યૂહ હતો. ડૉ. આંબેડકરે આ વિચારને ‘mad theory’ ગણાવ્યો. પરંતુ એમણે કહ્યું કે આ થિયરી એટલા માટે નથી બની કે મુસલમાનો બહુ મોટી માગણી કરે છે અથવા તો હિન્દુઓ બહુ સંકુચિત મનના છે, પરંતુ બહુમતી સામે લઘુમતીને ઊભી રાખો તો આવું જ બને. એમણે કહ્યું કે આખી વસ્તીને બાન રાખવાના વિચારને કારણે લઘુમતીઓ પસે કેન્દ્ર સમક્ષ ધાં નાખવા સિવાય બીજું કંઈ રહેતું નથે. પરંતુ પકિસ્તાન સ્વતંત્ર બને તો મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો પર કોઈ કેન્દ્રીય અંકુશ ન રહે અને એમને લઘુમતીઓ સાથે જેમ ફાવે તેમ કરવાની છૂટ મળી જાય. આમ એમણે પાકિસ્તાનની માગણીને અસ્વીકાર્ય માનવા માટે હિન્દુઓને જવાબદાર ન ઠરાવ્યા. પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીના શા હાલ થઈ શકે તેનો સ્પષ્ટ સંકેત એમણે આપી દીધો. ખાસ નોંધવા જેવું એ છે કે એમણે હિન્દુસ્તાનમાં લઘુમતીઓની એવી જ હાલત થશે એવો દાવો ન કર્યો!

પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા અને વસ્તીનું સ્થળાંતર

એમણે કહ્યું કે હમણાંની પંજાબ અને બંગાળની સરહદો બદલીએ (એટલે કે એ બન્ને પ્રાંતોના ભાગલા પાડીએ) તો કોમી સમસ્યાનો મોટા ભાગે નીવેડો આવી જાય. આમ કરવામાં હિન્દુઓ હિન્દુસ્તાન તરફ આવી જાય અને મુસલમાનો પાકિસ્તાન તરફ ચાલ્યા જાય એવો ઉપાય સૂચવ્યો.

જો કે એમણે માન્યું કે વસ્તીની હેરફેર પોતે જ એક મોટી સમસ્યા છે પરંતુ લઘુમતીઓની સ્થિતિ વિશે જે જટિલતાઓ હતી તેનો એક જ રસ્તો હતો – ભાગલા. હિન્દુઓ આ વાત નહીં સ્વીકારે તો ભારત હંમેશ માટે Sick man of Asia બની રહેશે.

આંબેડકરના વિચારોના પ્રત્યાઘાત

Thoughts on Pakistan પર એક દસકા સુધી દેશમાં ચર્ચાઓ ચાલી. જિન્નાના સાથી મલિક બરકત અલીએ ૧૯૪૧માં લાયલપુર (પાકિસ્તાન)માં મળેલી કૉન્ફરન્સમાં પ્રમુખપદેડકરે “એમના હિન્દુ તરફી વલણ છતાં મુસલમાનોની મોટી સેવા કરી છે.”.

Eastern Times of Lahore અખબારે Thoughts પર ટિપ્પણી કરતાં કહ્યું કે “ અછૂતો પણ સવર્ણ હિન્દુઓની જેમ મુસલમાનો પ્રત્યે શંકાની નજરે જૂએ છે. અને કોઈ પણ રાજકીય વ્યવસ્થા થશે તેમાં અછૂતો હિન્દુઓ સાથે જશે.”

જિન્નાનો પ્રત્યાઘાત રસપ્રદ છે. એમણે પત્રકાર ફ્રેંક મોરાએસને કહ્યું કે અછૂતો સરકારી નોકરીઓમાં મુસલમાનોની જગ્યા લેવા માગે છે કારણ કે મુસલમાનોના જવા પછી અછૂતો સૌથી મોટી બહુમતી બની જશે. એમની સંખ્યા વસ્તીના વીસ ટકા જેટલી હશે. પરંતુ આ તો જિન્નાની અંગત રીતે કહેલી ટિપ્પણી હતી. લીગે તો ડૉ. આંબેડકરના વિચારોની પૂરી છણાવટ કરવાની હતી. એના વિશે આપણે હવે બુધવારે વાંચશું.

(અહીં ફ્રેંક મોરાએસનો ઉલ્લેખ એક વાર આવ્યો પણ આગળ જિન્ના સાથેની એમની વાતચીત, જિન્નાની અકળામણ, ગાંધી-જિન્ના મંત્રણાઓ અને આ મંત્રણા માટે જિન્નાને ગાંધીજીએ ગુજરાતીમાં શા માટે આમંત્રણ આપ્યું તેના વિશે ડૉ. આંબેડકરનો અભિપ્રાય વગેરે ઘણી મઝા આવે એવી વાતો છે, તે પણ આજે બાકી રાખીએ).

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૧૯ :