Muslims Against Partition – Shamsul Islam (1)

(લેખક શમ્સુલ ઇસ્લામ દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં રાજ્યશાસ્ત્ર વિષયના વ્યાખ્યાતા હતા અને કોમવાદ વિરોધી આંદોલનો અને પ્રગતિશીલ સંગઠનો સાથે જોડાયેલા છે. એમનું પુસ્તક આપણાથી અજાણી એવી દિશામાં પ્રકાશ ફેંકે છે).

Muslims Against Partition - Shamsul Islam

Muslims Against Partition
Revisiting the legacy of Allah Bakhsh and other patriotic Muslims
by Shamsul Islam
PHAROS Media and Publishing House Pvt. Ltdનું પ્રકાશનǁ December 2015 ǁ 216pp, p/b, Rs. 250 / USD 10
ISBN 139788172210670 અને ISBN 108172210671

આપણે આ પહેલાં આયેશા જલાલના પુસ્તક The Sole Spokesman અને વેંકટ ધૂલિપાલાના પુસ્તક Creating a New Medinaનો પરિચય મેળવ્યો. બન્નેના દૃષ્ટિકોણ અલગ હતા. આયેશા જલાલનું પુસ્તક એમ દેખાડે છે કે પાકિસ્તાન વિશે કોઈ યોજના હતી જ નહીં, જિન્નાએ માત્ર કોંગ્રેસ સાથે સત્તાનો સોદો કરવા માટે આ ગતકડું છોડ્યું હતું. પરંતુ અંતે એવી સ્થિતિ ઊભી થઈ કે જિન્નાએ પાકિસ્તાનનો સ્વીકાર કરવો પડ્યો. એમના કહેવા મુજબ જિન્ના પોતે કોમવાદી રાજકારણમાં માનતા નહોતા. જિન્ના પણ કોંગ્રેસની જેમ મજબૂત કેન્દ્રમાં માનતા હતા પરંતુ એમને ટેકો જોઈતો હતો કે જેથી તેઓ પોતાને મુસ્લિમ કોમના એકમાત્ર પ્રતિનિધિ કે પ્રવક્તા The Sole Spokesman તરીકે સ્થાપિત કરી શકે. બીજી બાજુ, મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો, પંજાબ અને બંગાળ, પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવા માગતા હતા. આથી જિન્ના પાકિસ્તાનનો હાઉ દેખાડીને કોંગ્રેસ સાથે સોદો કરવા માગતા હતા, પણ અંતે કોંગ્રેસ એના માટે તૈયાર ન થઈ. બીજી બાજુ અંગ્રેજોને પણ બધું છોડી દેવાની ઉતાવળ હતી. આ બધાને અંતે અણધારી રીતે જ પાકિસ્તાન બની ગયું.

વેંકટ ધૂલિપાલા આ દલીલ સ્વીકારવા તૈયાર નથી. આયેશા જલાલ પંજાબ અને બંગાળ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે પણ વેંકટ ધૂલિપાલા કહે છે કે પાકિસ્તાનનો વિચાર ખરેખર તો યુક્ત પ્રાંત (આજના ઉત્તર પ્રદેશ)માં વિકસ્યો અને એની અવગણના ન કરી શકાય. યુ. પી.ના મુસલમાનો જાણતા હતા કે એમના પ્રદેશને પાકિસ્તાનમાં સામેલ નહીં કરાય તેમ છતાં, માત્ર ધર્મને કારણે, અથવા કોમને નામે પાકિસ્તાનની હિમાયત કરતા હતા. આમાં ધર્મનિરપેક્ષ તત્ત્વો હતાં પણ કેન્દ્રીય સ્થાન ‘નવા મદીના’ની રચનાને મળ્યું હતું અને એમાંય માત્ર પાકિસ્તાનનું સર્જન નહીં, વૈશ્વિક સ્તરે મુસ્લિમ એકતાનું સપનું પણ એનું ચાલકબળ હતું. વેંકટ ધૂલિપાલા કહે છે કે મુસલમાનોમાં પણ પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરનારા હતા પણ ઉર્દુ છાપાંઓએ પાકિસ્તાન વિશેની ચર્ચાઓ સામાન્ય મુસલમાન સુધી પહોંચાડવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો, પરિણામે ‘પાકિસ્તાન’ એક સપનામાંથી રૂપાંતર પામીને નક્કર આકાર લેતું ગયું. એમણે આયેશા જલાલથી વિરુદ્ધ દિશામાં જઈને એમ દેખાડ્યું છે કે એમાં ધર્મનું જોર પણ બહુ ઘણું હતું કારણ કે જિન્ના પોતે અને લીગના બીજા નેતાઓ મૌલવીઓની મદદ લેતાં અચકાતા નહોતા અને ‘ઇસ્લામિક રાજ્ય’ બનાવવા ઇચ્છતા હતા.

આપણા ત્રીજા પુસ્તકના લેખક એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે મુસ્લિમ લીગની ચાલ ફાવી હોવા છતાં મુસલમાનોનો બહુ મોટો ભાગ ભાગલાની વિરુદ્ધ હતો. એ કેમ સફળ ન રહ્યા તેની પણ એમણે ચર્ચા કરી છે. તે ઉપરાંત એમણે પણ પંજાબ કે બંગાળને બદલે યુક્ત પ્રાંત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. ખાસ કરીને આ પુસ્તક સિંધના નેતા અલ્લાહબખ્શ સુમરોના રાજકીય જીવન પર અને એમના જેવા જ બીજા નિઃસ્વાર્થ મુસ્લિમ નેતાઓ પર કેન્દ્રિત છે.

રાષ્ટ્રવાદીમુસ્લિમ કે દેશભક્તમુસ્લિમ?*

ભારતને એક રાષ્ટ્ર માનનારા કોંગ્રેસના સમર્થક અને પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરનારા મુસલમાનોની ‘રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમ’ (Nationalist Muslims) એવી ઓળખ અપાય છે, તે શમ્સુલ ઇસ્લામને પસંદ નથી એટલે એમણે ‘રાષ્ટ્રવાદી’ને બદલે ‘દેશભક્ત’ અને મુસલમાનો માટેના અલગ રાજ્યના હિમાયતી મુસલમાનો માટે ‘દેશવિરોધી’ શબ્દો વાપર્યા છે.

લેખકે શરૂઆતમાં દ્વિરાષ્ટ્રવાદ કેમ ફેલાયો તે દેખાડ્યું છે. આ પહેલાંનાં બે પુસ્તકોનો પરિચય આપવામાં લેખકનાં પ્રકરણોનો ક્રમ જાળવ્યો હતો, પરંતુ આ પુસ્તક એ પ્રકારનું છે કે ક્રમ વિના સીધા જ અલ્લાહબખ્શ અને એવા જ બીજા ‘દેશભક્ત’ મુસલમાનો વિશેની વાતથી શરૂઆત કરશું અને તે પછી દ્વિરાષ્ટ્રવાદી તત્ત્વોના વિવરણ પર પાછા આવશું.

હમ કો બતલાઓ તો ક્યા મતલબ હૈ પાકિસ્તાન કા…?”

પુસ્તકની ભૂમિકામાં લેખક કહે છે કે એ સાચું છે કે ૧૯૪૭માં ભારતના ભાગલા પડ્યા તેના માટે મુસ્લિમ લીગની મુસલમાનો માટે અલગ વતનની માગણી જવાબદાર હતી. આ માગણીના ટેકામાં મુસ્લિમ લીગ મુસલમાનોનો મોટા પાયે ટેકો મેળવી શકી, તેનો પણ ઇનકાર કરી શકાય તેમ નથી. આમ છતાં, એ પણ સાચું છે કે બહુ મોટો મુસ્લિમ જનસમુદાય અને એમનાં સંગઠનોએ પાકિસ્તાનની માગણીનો વિરોધ કર્યો હતો. ભાગલાના વિરોધી, આ મુસલમાનોએ મુસ્લિમ લીગની આ માંગને સૈદ્ધાંતિક રીતે પડકારી અને સડકો પર મુસ્લિમ લીગના ટેકેદારો સામે હાથોહાથની લડાઈઓ કરતાં પણ ન અચકાયા. એમણે બહુ બહાદુરીથી સામનો કર્યો અને કેટલાકે તો પોતાના જાન પણ ગુમાવ્યા. અલ્લાહબખ્શ આવા જ એક અધિનાયક હતા.

આજે ભાગલાના વિરોધી મુસલમાનોનો વારસો વિસરાવા લાગ્યો છે, તેને ફરી પ્રકાશમાં લાવવાનો આ પુસ્તકનો હેતુ છે. લેખક કહે છે કે પ્રોફેસર મુશીર-ઉલ-હક જેવા લેખકને બાદ કરતાં આ મુસલમાનો વિશે કોઈએ લખ્યું નથી એટલે એમણે એ સમયનાં ઉર્દુ છાપાં, સામયિકો અને સ્મરણનોંધોમાંથી આ પુસ્તક માટેની સામગ્રી ખોળી છે.પુસ્તકના ‘પ્રવેશક’ (Introduction)ની શરૂઆતમાં એમણે જાં-નિસાર અખ્તર દ્વારા સંપાદિત કાવ્યસંગ્રહ(૧૯૭૩)માંથી શમીમ કરહાનીએ ૧૯૪૨માં લખેલી નઝ્મ “પાકિસ્તાન ચાહને વાલોં સે”ની પંક્તિઓ મૂકી છે જે મુસલમાનો માટે ‘પાક’ સ્થાનની જરૂર હોવાના દાવાને પડકારે છે. શાયર કહે છેઃ

હમ કો બતલાઓ તો ક્યા મતલબ હૈ પાકિસ્તાન કા
જિસ જગહ ઇસ વક્ત મુસ્લિમ હૈં, નાજિસ હૈ ક્યા વોહ જા?
નેસતોહમત સે તેરે ચિશ્તી કા સીના ચાક હૈ
જલ્દ બતલા ક્યા ઝમીન અજમેર નાપાક હૈ?

(અમને એ તો કહો કે પાકિસ્તાનનો અર્થ શું છે? આજે જે જગ્યાએ મુસલમાનો છે તે પવિત્ર નથી? તારા આ આરોપથી ચિશ્તીની છાતી ચિરાઈ ગઈ છે. જલદી કહે કે શું અજમેરની જમીન અપવિત્ર છે?)

લેખક કહે છે કે ભારતની આઝાદીમાં મુસલમાનોની ભૂમિકાનું એક ઢાંચાઢાળ વર્ણન મળતું હોય છે કે મહંમદ અલી જિન્ના અને મુસ્લિમ લીગની આગેવાની હેઠળ ભારતીય મુસ્લિમોએ દગાબાજી કરી. એમણે પાકિસ્તાન માટે માગણી કરી, એના માટે લડ્યા અને અંતે બ્રિટિશરો પાસેથી પોતાનું મનધાર્યું કરાવી લીધું, પરિણામે ભારતના બે ટુકડા થયા. આના પરથી તારણ કાઢી લેવામાં આવે છે કે મુસલમાનોએ એક સંગઠિત અને ધર્મનિરપેક્ષ ભારત માટેના રાષ્ટ્રવાદી આંદોલનને તોડવાનું કામ કર્યું.

આ જાતનું નિરૂપણ હકીકતોથી વેગળું છે. બહુ બહુ તો એમ કહી શકાય કે એમાં અતિ સરલીકરણ છે જે આ પુસ્તકમાં રજૂ કરેલા દસ્તાવેજો દ્વારા છતું થઈ જશે. આ પુસ્તક, બધા મુસલમાનો પાકિસ્તાન બનાવવાની તરફેણ કરતા હતા અથવા બધા હિન્દુઓ સાર્વભૌમ, ધર્મનિરપેક્ષ અને પ્રજાતાંત્રિક ભારતના હિમાયતી હતા, એવા દાવાને પડકારે છે. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો દેખાડે છે કે વિશાળ હિન્દુ બહુમતીની જેમ મુસલમાનોની પણ વિશાળ વસ્તી પાકિસ્તાનની અવધારણાનો વિરોધ કરતી હતી.

આવા દેશભક્ત મુસલમાનોમાં અલ્લાહબખ્શનું નામ સૌથી આગળ છે. એમના વિચારો અને મુસ્લિમ લીગના ગુંડાઓ દ્વારા એમની હત્યા વિશે આપણે આવતા અંકમાં જોઈશું.

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

વિશેષ નોંધઃ

રાષ્ટ્રની અવધારણા

રાષ્ટ્ર (The nation) એટલે લોકોનો વિશાળ સમૂહ. આ સમૂહની ભાષા, પરંપરાઓ અને ટેવો સમાન હોય છે. એમાં જાતિ કે વંશનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે. પરંતુ, આ બધા માપદંડો કદી સ્થાયી નથી બન્યા. આ રાષ્ટ્રમાં જ્યારે રાજકીય ઇચ્છા ઉમેરાય ત્યારે એ રાષ્ટ્રીય રાજ્ય (Nation state) બને છે. (‘રાષ્ટ્ર’ વિશે વધારે માહિતી માટે વેબગુર્જરી પ્રકાશિત થયેલો આ લેખ વાંચશો).

પરંતુ ભારત જેવાં પણ રાષ્ટ્રો છે કે જ્યાં જુદી જુદી ભાષા બોલનારા, જુદી જુદી પરંપરાઓને માનનારા લોકો સદીઓથી એક સાથે રહેતા હોય અને એકબીજા સાથે સંપર્કમાં હોય. યુરોપમાં ઘડાયેલી વ્યાખ્યા ભારતને લાગુ પડતી નથી.

૧૮૫૭ના વિદ્રોહ વખતે જ ભારતીય જનોએ આ સંકુચિત અવધારણાને ખોટી ઠરાવી દીધી હતી અને સૌ એક થઈને અંગ્રેજો સામે લડ્યા હતા. આઝાદીના સંગ્રામમાં, કોંગ્રેસની નીતિઓના પાયામાં ‘ભારત રાષ્ટ્ર’ની અવધારણા હતી. પરંતુ. કેટલાક હિન્દુ અને મુસ્લિમ નેતાઓ ભારતની અંદરની હિન્દુ અને મુસ્લિમ કોમોને યુરોપીય વ્યાખ્યા પ્રમાણે અલગ ‘રાષ્ટ્ર’ માનતા હતા. એમ જોવા જઈએ તો વર્ણ વ્યવસ્થા અને એમાંથી વિકસેલી જ્ઞાતિ પ્રથામાં પણ ‘રાષ્ટ્ર’ની યુરોપીય વ્યાખ્યાને સંતોષે એવાં ઘણાં તત્ત્વો છે. તો શું ભારતની અંદર બે (હિન્દુ અને મુસ્લિમ) રાષ્ટ્રો છે કે અનેક (જાતિગત) રાષ્ટ્ર્રો છે? કે ભારતને “એક રાષ્ટ્ર” માનશું? યુરોપમાં બનેલી વ્યાખ્યા ભારતને લાગુ કરીએ તેનો એ થાય કે ભારતના ટુકડા થાય તેને આપણે વાજબી માનીએ છીએ. ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ મુખ્યત્વે આ યુરોપીય વ્યાખ્યા અને એના ભારતીય વિકલ્પ વચ્ચેનો સંઘર્ષ જ હતો.

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૬:

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (23)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

વેંકટ ધૂલિપાલાના પુસ્તકનું વાચન આપણે ગયા અઠવાડિયે પૂરું કરી લીધું; એમણે પોતાના દૄષ્ટિકોણનો ખુલાસો પુસ્તકના અંતિમ પ્રકરણ Conclusionમાં કર્યો છે, તે જોઈએ.

પાકિસ્તાનના વિચારમાં અસ્પષ્ટતાઓ તો હશે પરંતુ એને એક અસ્પષ્ટ, ભાવનાત્મક પ્રતીક તરીકે ગણી કાઢવાથી એ સમજી શકાતું નથી કે યુક્ત પ્રાંત જેવા ‘લઘુમતી પ્રાંત’માં (એટલે કે જ્યાં મુસલમાનો લઘુમતીમાં હોય તેવા પ્રાંતમાં) એને આટલો જબ્બર વ્યાપક ટેકો શી રીતે મળ્યો. પાકિસ્તાન એક નક્કર પ્રતીક હતું અને એને સમજવાનો પ્રયત્ન નહીં કરીએ તો પાકિસ્તાન કેમ બન્યું તે પણ સમજી નહીં શકાય. પુસ્તકમાં દેખાડ્યા પ્રમાણે લાહોર ઠરાવ પછી પાકિસ્તાન વિશે ભારે ચર્ચાઓ થઈ, એનું મૂલ્યાંકન કરાતું રહ્યું, સામસામી દલીલો થઈ અને અંતે આ ખ્યાલ જીત્યો. પાકિસ્તાનનું પોત યૂ. પી.માં અને આખા દેશમાં બંધાયું તેમાં રાજકીય વગ ધરાવતા નેતાઓ અને સામાન્ય જનતાની ચર્ચાઓએ જ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો.

જે પાકિસ્તાન જનજીભે ચડેલું હતું તેમાં ધાર્મિક અને ધર્મનિરપેક્ષ, બન્ને દલીલોનો સંગમ હતો. મુસ્લિમ લીગ એના પ્રચારમાં પાકિસ્તાનના ભૌગોલિક પ્રદેશનાં ગુણગાન ગાતી હતી – એના કુદરતી સ્રોતો, વ્યૂહાત્મક સ્થાન, માળખાગત સંપદા અને બ્રિટિશ અને હિન્દુ વર્ચસ્વમાંથી મુક્ત થયેલી પ્રજા; કદ યુરોપના કોઈ પણ દેશ કરતાં મોટું, વસ્તીની રીતે પણ યુરોપના દેશ કરતાં આગળ. એક ઇસ્લામિક દેશ તરીકે પાકિસ્તાન તુર્કીની જગ્યા સંભાળીને આખા ઇસ્લામિક જગતનું નેતૃત્વ હાથમાં લેવા જેટલું સક્ષમ હશે એવી ધારણા હતી. જે લોકોને ભૌગોલિક સીમાડા વિનાના ઇસ્લામમાં વધારે શ્રદ્ધા હતી એમને તો લાગતું હતું કે પાકિસ્તાન માત્ર મુસ્લિમ દેશોને સંગઠિત નહીં કરે પણ એમનું એક શક્તિશાળી રાજકીય એકમ બનાવવામાં પણ પ્રેરકબળ તરીકે કામ કરશે. એમ ધારવામાં આવતું હતું કે હિન્દુ ભારત કરતાં પાકિસ્તાન વધારે શક્તિશાળી રાજ્ય બનશે જે ‘બહુમતી પ્રાંત’ના મુસલમાનોને મુક્તિ અપાવશે એટલું જ નહીં પણ હિન્દુ ભારતમાં રહી ગયેલી મુસ્લિમ લઘુમતીને પણ રક્ષણાત્મક છત્ર પૂરું પાડશે.

ધારણા એ હતી કે પાકિસ્તાન પાસે કુદરતી સ્રોતો અને વસ્તીની તાકાત હશે અને ઇસ્લામ એનો આત્મા બની રહેશે. સૂટબૂટધારી મહંમદ અલી જિન્નાના રાજકારણ પર જ નજર કેન્દ્રિત કરનારા ઇતિહાસકારોએ પાકિસ્તાની રાષ્ટ્રવાદને માત્ર ધર્મનિરપેક્ષ રાષ્ટ્રવાદના જ એક પ્રકાર તરીકે જોયો છે અને પાકિસ્તાનના નિર્માણ માટેના સંઘર્ષની પાછળ રહેલી ધાર્મિક ભાવનાને ધ્યાનમાં જ નથી લીધી. આ પુસ્તકમાં દેખાડ્યું છે તેમ મુસ્લિમ લીગના સ્થાનિક કાર્યકર્તાઓ, યૂ. પી.ની મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ, અને અલીગઢના આધુનિકતાવાદી મુસલમાનોએ – અને સ્વયં જિન્નાએ પણ – પાકિસ્તાન વિશેની પોતાની કલ્પના એક ઇસ્લામિક રાજ્ય તરીકે જ વ્યક્ત કરી.

૧૯૪૦થી ૧૯૪૬ દરમિયાન ઇતિહાસકાર અને પાકિસ્તાન વિશેના સર્વમાન્ય નિષ્ણાત વિલ્ફ્રેડ કૅન્ટવેલ સ્મિથ લાહોરમાં પ્રોફેસર હતા. પાકિસ્તાની રાષ્ટ્રવાદ આધુનિક દુનિયામાં ઇસ્લામિક રાજ્ય બનાવવા માટેનો જ સંઘર્ષ હતો અને ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં એ એક સીમાચિહ્ન હતું, એમ સૌથી પહેલાં સ્વીકારનારા વિદ્વાનોમાં સ્મિથનો સમાવેશ થાય છે. સ્મિથ લખે છે કે “આ અલગતાવાદી આંદોલનનાં આર્થિક, સમાજશાસ્ત્રીય, મનોવૈજ્ઞાનિક અને બીજાં પાસાં હતાં પણ એ બધાં મળીને પણ ૧૯૪૭ની વિનાશકારી આફતનો ખુલાસો આપવા માટે પૂરતાં નહોતાં.” સ્મિથ વધુમાં કહે છે કે પાકિસ્તાન ઇસ્લામિક રાજ્ય બની જ ગયું હતું: પણ એના માળખાને કારણે નહીં; એના ક્રિયાકલાપને કારણે. જેમ કોઈને આપણે બૌદ્ધ્ કહીએ છીએ તે એટલા માટે નહીં કે એ બુદ્ધના ઉપદેશોનો અમલ કરવા લાગ્યો છે, પણ એ કારણે છે કે એણે બુદ્ધના ઉપદેશો પ્રમાણે જીવવાનો પ્રયાસ કરવાનું નક્કી કર્યું છે. પાકિસ્તાન એ જ અર્થમાં ઇસ્લામિક રાજ્ય છે. ઇસ્લામિક રાજ્ય એક અમૂર્ત વિચાર છે અને એ સ્પષ્ટ ન હોય, એની સામે વાંધા રજૂ થતા હોય, તો પણ એ અમૂર્ત વિચારને મૂર્ત બનાવવાનું પાકિસ્તાનનું લક્ષ્ય છે. પાકિસ્તાનીઓ આ આદર્શને એ રીતે જૂએ છે કે એક ઇસ્લામિક કોમ હોય જેના હાથમાં ઇસ્લામિક રાજ્યસત્તા સ્થાપવાની શક્તિ મૂકવામાં આવે.

આ બહુ મોટો પડકાર હતો અને રાતોરાત ઇસ્લામિક રાજ્ય બની ન શકે. સ્મિથને કેટલાક ઇસ્લામવાદીઓએ સમજાવ્યું કે ખુદ પયગંબર પણ શરૂઆતમાં મક્કામાં જ રહીને માત્ર નૈતિક ઉપદેશો આપતા રહ્યા હતા. એમણે તે પછી મદીનામાં ઇસ્લામિક રાજ્ય અને મુસ્લિમ કોમનું નિર્માણ કર્યું.

ઇસ્લામિક રાજ્યની બાબતમાં સૌ સંમત હતા પણ એ રાજ્ય કેવું હોય તે બાબતમાં એકમતી નહોતી. ઇસ્લામિક રાજ્યના માર્ગમાં આ મુશ્કેલી પણ નાની નહોતી. પાકિસ્તાનના કાયદા શરીઅત પ્રમાણે બનવા જોઈએ એમાં તો સંમતિ હતી, પણ શરીઅત વિશે સંમતિ નહોતી. ઇસ્લામના ભૂતકાળમાં ઘણા વિદ્વાનોએ ઇસ્લામિક કાયદાઓ વિશે લખ્યું જેનું સાહિત્ય અપાર છે પણ એનો આધાર લેવો કે સીધા જ કુરાન અથવા તો એના સુવર્ણ કાળમાં બનેલા કાયદાઓને શરણે જઈને નવું અર્થઘટન કરવું એ વિવાદનો વિષય હતો. ખ્યાલ સ્પષ્ટ ન હોય કે એના વિશે સર્વસંમતિ ન હોય તો પણ ઇસ્લામિક રાજ્યના ખ્યાલને મૂર્તિમાન કરવો એ પાકિસ્તાનીઓ માટે જરૂરી હતું કારણ કે, સ્મિથના શબ્દોમાં એ મુસલમાનોની “કહેવાની રીત હતી કે એ સારું હશે.”

રાજના છેલ્લા દાયકામાં પાકિસ્તાન આંદોલને જે વાટ પકડી તેને કારણે ઇસ્લામ પાકિસ્તાનના ­­­રાજકારણની ભાષા બન્યો. જો કે એવી દલીલ કરાય છે કે એ ભાષા પોતે બહુલતાવાદી છે અને એનો ઉપયોગ જુદાં જુદાં જૂથો પોતાના પરસ્પર તદ્દન અલગ એજન્ડા માટે કરી શકે છે, અને એ જ કારણે ઇસ્લામમાં અનેક વિચારો એકસાથે ટકે છે. પરંતુ એ બધાની સીમા ઇસ્લામ પોતે જ છે. પાકિસ્તાનમાં આ સીમાની અંદર જ ચર્ચા થઈ શકે. આથી બધાં રાજકીય જૂથોને ઇસ્લામની ભાષામાં પોતાને ઓળખાવવાનું જરૂરી બની ગયું અને જે જૂથો પોતાને પૂરતા પ્રમાણમાં ‘ઇસ્લામિક’ સાબીત ન કરી શક્યાં તે કોરાણે હડસેલાઈ ગયાં, પરિણામે પાકિસ્તાનના શરૂઆતના દિવસોમાં જ અહમદિયાઓ હુમલાનું નિશાન બન્યા. એટલું જ નહીં, પાકિસ્તાનના સર્જનમાં અગત્યનો ભાગ ભજવનાર આધુનિક મુસ્લિમોને પણ એમણે પાકિસ્તાનનું અર્થઘટન ધર્મનિરપેક્ષ ભાષામાં કર્યું હોવાથી પાછળ ધકેલી દેવાનું શક્ય બન્યું. કારણ માત્ર એટલું જ કે Secularism શબ્દનો અનુવાદ જ નિરીશ્વરવાદ (લા-દીનિયત) તરીકે કરવામાં આવે છે.

પુસ્તક્માં દેખાડ્યું છે કે ભાગલાની હિમાયતમાં પાકિસ્તાનની લોકપ્રિયતા રહી તેનું કારણ ઇસ્લામિક રાજ્યની કલ્પના છે. આમ ભાગલા પછીની પાકિસ્તાનની સ્થિતિ અને પુસ્તકની કેન્દ્રવર્તી દલીલ વચ્ચે તાલમેળ બેસે છે. પાકિસ્તાનમાં મુદ્દા પર જુદા જુદા મતના લોકો વચ્ચે ચર્ચાઓ ચાલે છે. પાકિસ્તાની રાષ્ટ્રવાદ વિશેનાં જુદા જુદા અભ્યાસોમાં એવું દેખાડાય છે કે એમાં ધર્મનિરપેક્ષ ઉચ્ચ વર્ગનું અથવા Sole Spokesmanનું વર્ચસ્વ રહ્યું અને એવું સાબીત કરાતું હોય છે કે ધર્મગુરુઓ મુસ્લિમ લીગ અને પાકિસ્તાનના કટ્ટર વિરોધી હતા. તેની સામે પુસ્તક મુસ્લિમ લીગ અને ઉલેમાઓ વચ્ચેના લાંબા વખતના સંબંધોને ધ્યાનમાં લઈને લખાયું છે. એમણે સાથે મળીને આધુનિક રાજકારણના ખ્યાલો અને ઇસ્લામિક ધર્મરાજ્યના ખ્યાલોને એકબીજા સાથે સાંકળીને પાકિસ્તાનની તરફેણમાં અકાટ્ય દલીલો રજૂ કરી. એમના સહકારનો અભ્યાસ વધારે ગંભીરતાથી કરવાની જરૂર છે. તે સિવાય આપણે સંસ્થાનવાદની વિદાય પછીના પાકિસ્તાનની જટિલતાને બરાબર સમજી નહીં શકીએ.

પાકિસ્તાનના ખ્યાલના વિકાસમાં યૂ. પી.ના મુસલમાનો અને ખરેખર તોલઘુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોએ આગળપડતો ભાગ ભજવ્યો. એનો અભ્યાસ મહત્ત્વનો છે, પણ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોમાં, એટલે કે જ્યાં પાકિસ્તાન ખરેખર બન્યું, ત્યાં એના સાર્વભૌમત્વ, પ્રાદેશિક સ્થિતિ, અર્થતંત્ર, આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો, ઇસ્લામિક આધાર વગેરે બાબતોમાં શી ચર્ચાઓ થઈ અને પાકિસ્તાનની કલ્પનાનો વિકાસ કેમ થયો તેનો અભ્યાસ કરવાનું કામ ભાગલાના ઇતિહાસકારો સમક્ષ હજી બાકી પડેલું છે.

આમાં યૂ. પી.નાં અખબારો અને ખાસ કરીને ઉર્દુ અખબારોએ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો અને ચર્ચાઓને છેક લોકોની વચ્ચે લઈ ગયાં. એમાં બિજનૌરનામદીનાજેવા અખબારના વાચકો તો દૂર સુધી ફેલાયેલા હતા અને અખબારે પાકિસ્તાન વિશે વ્યવસ્થિત ચર્ચા શરૂ કરી તેમાં ભાગ પણ લેતા. સી. . બેઇલી કહે છે કે ભારતમાંમાહિતીની વ્યવસ્થાહંમેશાં મોજૂદ રહી છે. લોકોમાં ભણતર ભલે ઓછું હોય પણ તેઓ એક સુમાહિતગાર અને ચર્ચાપ્રેમી પ્રજા છે. જોતાં આપણે માનવું જોઈશે કે પાકિસ્તાન વિશેની ચર્ચાઓ માત્ર છાપાં વાંચનારા ભણેલા લોકો પૂરતી મર્યાદિત રહેતાં સામાન્ય લોકોમાં પણ બહુ ફેલાઈ હશે.

બહુ ઘણા વખતથી પાકિસ્તાનનાં મૂળ માત્ર નહીં પણ અંગ્રેજોના જવા પછીના પાકિસ્તાન વિશેની ચર્ચાઓમાં એના વિશેની કાચીપાકી કલ્પના, ધર્મનિરપેક્ષ રાષ્ટ્રવાદ અને એક નવા રાજ્યનો અકસ્માત્જન્મ વગેરે મુખ્ય મુદ્દા રહ્યા છે. આમ પાકિસ્ત્તાનની માગણી માત્ર સોદાબાજી માટે હતી એવી છાપ ઊભી કરાઈ છે. એવું પણ સમજાવાય છે કે ધર્મનિરપેક્ષ રાષ્ટ્રવાદ હતો, જેના નેતાઓ ધર્મનિરપેક્ષ હતા અને ઇસ્લામનું નામ તો તેઓ માત્ર વ્યૂહાત્મક રીતે વાપરતા હતા, અને તેઓ પોતે તો એમાં કદીયે માનતા નહોતા. પાકિસ્તાન શા માટે નબળું રહ્યું તેના ખુલાસા તરીકે કેટલાંક કારણો અપાય છે તે પ્રમાણે છેઃ પાકિસ્તાન પર જન્મ સમયે ત્રાટકેલી ભાગલાની આફત, જિન્ના અને લિયાકત અલી ખાનનાં તરત મૃત્યુ, પાકિસ્તાન બન્યું તે પ્રાંતોમાં મુસ્લિમ લીગની નબળી હાજરી, બીજી હરોળના નેતાઓની જૂથબંધી અને આડંબરભરી વર્તણૂક, એના દ્વેષીલા પાડોશી ભારત તરફથી થયેલા અનુભવો વગેરે. એવું કહેવામાં આવે છે કે બધું ભેગું થવાથી પાકિસ્તાનનું માળખું નબળું રહ્યું અને અંતે એમાંવૈચારિકરાજ્યનો વિકાસ થયો, જેનું નેતૃત્વ મોટા ભાગે ફોજના હાથમાં રહ્યું. વળી બધાં પરિબળોને જિન્નાના ધર્મનિરપેક્ષ દૃષ્ટિકોણના દ્રોહ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

પરિબળોની અસર પાકિસ્તાનના માળખા પર પડી છે તેનો ઇનકાર તો કરી શકાય પણ મારી દલીલ છે કે પાકિસ્તાને અલગ થયા પછી જે રસ્તો લીધો તે વૈચારિકરાજ્યના મૂળમાં નથી, પરંતુ ૧૯૪૭માં ઊભી થયેલી સ્થિતિ સુધી પહોંચાડનાર એની રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારા એના મૂળમાં છે. જુદાં જુદાં અધ્યયનોકાચીપાકી કલ્પનાપર વધારે ભાર મૂકીને એનો અતિરેક કરે છે. પાકિસ્તાન વિશેની કલ્પનાનો બરાબર વિકાસ નહોતો થયો, એવું નથી, બલ્કે એનો વિકાસ એક જાતની મહત્ત્વાકાંક્ષા સાથે થયો હતો. આની સાથે નવું મદીના બનાવવામાં એને નિષ્ફળતા (અથવા સફળતા) મળી, તેને જોડી લઈએ તો સમજાશે કે આજે પાકિસ્તાન સામેના સંકટનાં કારણો પણ છે.”

આવતી કાલથી શરૂ કરશું, શમ્સુલ ઇસ્લામનું Muslims Against Partition.

આશા છે કે વાચકોએ હમણાં સુધી જે ધૈર્ય દેખાડ્યું છે તેનો લાભ મને હજી પણ ત્રીજા પુસ્તક સુધી પણ આપતા રહેશે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૫ :

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India – Venkat Dhulipala (22)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

યૂ. પી.વાળાઓનું વર્ચસ્વ

. મૌલાના શબ્બીર અહમદ ઉસ્માનીઃ

જિન્નાના અવસાન વખતે ભારતના ગવર્નર જનરલ અને ચાણાક્ય રાજપુરુષ રાજાજીએ એમનો સરકારી શોક સંદેશ વડા પ્રધાન લિયાકત અલી ખાનને મોકલવાને બદલે મૌલાના શબ્બીર અહમદ ઉસ્માનીને મોકલ્યો. મૌલાના ઉસ્માનીના વિચારોથી આપણે આ લેખમાળાના ભાગ ૧૪માં વાકેફ થયા છીએ. ‘પયગંબરનું મદીનાનું રાજ્ય એ પહેલું પાકિસ્તાન, અથવા પાકિસ્તાન એટલે નવું મદીના’ એવો વિચાર મૌલાના ઉસ્માનીએ જ પ્રચારમાં મૂક્યો હતો. આપણે જોયું છે કે મુસ્લિમ લીગમાં એમનો પ્રભાવ વધતો જતો હતો અને કાયદે આઝમના અવસાન વખતે તેઓ શૈખઉલપાકિસ્તાન બની ચૂક્યા હતા. ઉસ્માનીએ જિન્નાના જનાઝા વખતે એમને ઔરંગઝેબ પછીના સૌથી મહાન મુસલમાન ગણાવ્યા એટલું જ નહીં પયગંબરના અવસાન સાથે જિન્નાના અવસાનની તુલના કરીને પહેલા ખલિફા અબૂ બક્રે કહ્યું હતું તેમ લોકોને એકતા, આસ્થા અને શિસ્તનો જિન્નાનો સંદેશ હંમેશાં યાદ રાખવા અપીલ કરી.

પાકિસ્તાનને આધુનિક રાજ્ય બનાવવું કે વિચારસરણી આધારિત રાજ્ય, એ બે બિંદુઓ પાકિસ્તાનના વિશ્લેષણમાં મહત્ત્વનાં છે. ધર્મનિરપેક્ષ લોકો માને છે કે જિન્ના પાકિસ્તાનને આધુનિક રાષ્ટ્ર બનાવવા માગતા હતા, તો સામે પક્ષે, એવું માનનારા પણ છે કે જિન્ના પાકિસ્તાનની વિચારધારા (ઇસ્લામિક સિદ્ધાંતો)ના જનક છે. આ ચર્ચા જે હોય તે, ઉસ્માનીના વધેલા પ્રભાવ પરથી એટલું તો છતું થાય જ છે કે જિન્નાએ ઉલેમાઓ સાથે બહુ ગાઢ સંબંધ કેળવી લીધા હતા. આમ કંઈ નહીં તો એક દિશામાં તો પાકિસ્તાન જિન્નાના સક્રિય પ્રોત્સાહનથી આગળ વધતું જ હતું.

ઉસ્માનીએ જિન્નાના સપનાની વર્લ્ડ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ પણ ગોઠવી. જો કે જિન્નાના જવા પછી એ લાંબું ન જીવ્યા પરંતુ ઇસ્લામિક વિશ્વ બંધુત્વ(અખ્વાત-એ-ઇસ્લામિયા) નામના સંગઠનનીયે રચના કરી. આમાં એમને એમના યૂ. પી.ના સાથીઓ ખલિકુઝ્ઝમાન અને એ. બી. એ. હલીમનો પૂરો ટેકો મળ્યો. હલીમ પહેલાં અલીગઢમાં હતા અને પાકિસ્તાન ગયા પછી એમને સિંધ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સેલર બનાવાયા હતા.

. ખલિકુઝ્ઝમાન:

આપણે અગાઉ વાંચ્યું છે કે યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગના આ નેતા ભાગલા વખતે તરત પાકિસ્તાન નહોતા ગયા. હિન્દુસ્તાનની બંધારણ સભામાં પણ ચુંટાયા હતા અને પછી પાકિસ્તાન ગયા તેમાં એમની રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષાની મુખ્ય ભૂમિકા હતી. ખલિકુઝ્ઝમાનને મધ્ય પૂર્વમાં પાકિસ્તાનના ઍમ્બેસેડર તરીકે જવાબદારી સોંપાઈ અને પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગના એ પ્રમુખ બન્યા. એમને પૂર્વ પાકિસ્તાનના ગવર્નર પણ બનાવવામાં આવ્યા.

પાકિસ્તાનના બંધારણના ઉદ્દેશોનો ઠરાવ ઘડાયો તેમાં પણ એમનો ફાળો મહત્ત્વનો રહ્યો. ખલિકુઝ્ઝમાને ઇસ્લામી રાજ્ય અને મુસ્લિમ રાજ્ય વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કર્યો. પાકિસ્તાન હજી તો માત્ર મુસ્લિમ રાજ્ય છે, અને કોઈ મુસ્લિમ રાજ્ય આપમેળે ઇસ્લામી રાજ્ય ન બની જાય, એને બનાવવું પડે અને પાકિસ્તાન ઇસ્લામી રાજ્ય બનશે. પાકિસ્તાનના બંધારણના ઉદ્દેશોનો ઠરાવ બંધારણ સભાએ મંજૂર કર્યો તેને ખલિકે ઇસ્લામી રાજ્ય બનવાની દિશામાં મહત્ત્વનું કદમ માન્યું. લોકો કુરાન અને સુન્ના પ્રમાણે જીવન જીવી શકે એવું રાજ્ય બનાવવાનું લક્ષ્ય આ ઠરાવમાં અંકિત કરવામાં આવ્યું હતું.

. રાજા મહેમૂદાબાદ:

પાકિસ્તાન બન્યા પછી રાજા મહેમૂદાબાદની જિંદગીનો માર્ગ બદલાઈ ગયો. ભાગલા સાથે રમખાણો ફાટી નીકળતાં એમનું હૈયું હચમચી ઊઠ્યું. બન્ને નવા દેશો આઝાદીનો ઉત્સવ ઊજવતા હતા ત્યારે રાજા મહેમૂદાબાદ સરહદ ઓળંગીને કુટુંબ સાથે ઝાહેદાનની સરહદેથી ઇરાન ગયા. ત્યાંથી મશ્શાદ અને તહેરાન થઈને શિયાઓના પવિત્રતમ ધામ ઇરાકમાં કર્બલા પહોંચ્યા. એ વખતે એમની પાસે ઇંડિયન પાસપોર્ટ જ હતો. ત્યાં દસ વર્ષ રહ્યા પછી ૧૯૫૭માં એમણે બેગમ અને પુત્રને લખનઉ મોકલ્યાં જ્યાં પુત્રે એક એંગ્લો-ઇંડિયન સ્કૂલમાં પોતાનું ભણતર પૂરું કર્યું.

તે પછી રાજા પાકિસ્તાન ગયા અને પાકિસ્તાની પાસપોર્ટ મેળવ્યો. એમને પાકિસ્તાનમાં રાજકારણમાં પડવાની ઇચ્છા હતી પણ પાકિસ્તાન તદ્દન બદલી ગયું હતું. મહેમૂદાબાદ હવે પાકિસ્તાનમાં એક મુહાજિર, સુન્ની બહુમતી વચ્ચે શિયા હતા. ફરીથી એમણે પાકિસ્તાન છોડ્યું અને લંડનમાં વસી ગયા. ત્યાં એમણે ઇસ્લામિક સેન્ટરના ડાયરેક્ટર તરીકે કામ કર્યું. લંડનની સેંટ્રલ મસ્જિદ બનાવવામાં એમની ભૂમિકા બહુ મહત્ત્વની રહી.

એક ઇંટરવ્યૂમાં રાજાએ કહ્યું કે એમની પાકિસ્તાનમાં કોઈ જરૂર નહોતી એટલે ત્યાં ઠરીઠામ ન થયા. તે સાથે એ સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદના સીમાડા વટાવી ચૂક્યા હતા. એમણે કહ્યું કે મને હવે રાષ્ટ્રો કરતાં લોકોમાં વધારે રસ છે અને લોકો માટે તો ક્યાંય પણ કામ કરી શકાય છે.”

વર્ષો પછી એમના પુત્રે વી. એસ. નયપોલને કહ્યું કે રાજા મહેમૂદાબાદનું એક દેશથી બીજા દેશમાં ભટકવું, એક રીતે લાખો લોકોને હિન્દુસ્તાન છોડીને પાકિસ્તાન હિજરત કરવી પડી તેના પ્રાયશ્ચિત્ત જેવું હતું. લાખો લોકોની જેમ એમણે પણ ઘરબાર વિના ભટકવાનું હતું.

૧૯૬૫ના ભારત-પાક યુદ્ધ પછી સરકારના ‘કસ્ટોડિયન ઑફ ઍનિમી પ્રોપર્ટી’ વિભાગે ઉત્તર પ્રદેશમાં એમની જે કંઈ સંપત્તિ હતી તે જપ્ત કરી લીધી. ૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછી બાંગ્લાદેશ બનતાં રાજા મહેમૂદાબાદ માટે Two-nation Theoryનો મૃત્યુઘંટ વાગી ગયો. એ ભાંગી પડ્યા હતા.

બે વર્ષ પછી ૫૮ વર્ષની ઉંમરે એમનું અવસાન થઈ ગયું. ઇરાનના મશ્શાદમાં મુખ્ય દરગાહમાં એમને દફનાવવામાં આવ્યા. એમને અંતિમ રીતે તો કર્બલામાં દફનાવવાના હતા પણ ૧૯૭૬માં ઇરાનના શાહે આ જમીન પર બાગ બનાવવાનો હુકમ આપતાં ફરી એમની કબર ખોદવાનો સવાલ આવ્યો. એ વખતે પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન ભુટ્ટોની દરમિયાનગીરીથી એમને દરગાહની અંદરના ભાગમાં ફરી દફન કરવામાં આવ્યા.

સામાન્ય યૂ. પી.વાળાઓની દુર્દશા અને શક્તિ

બીજી બાજુ યૂ.પી.થી ગયેલા સામાન્ય મુસલમાનોને ભારે જીવનસંઘર્ષ કરવો પડ્યો. નવા પરાયા મુલકમાં અનેક હાડમારીઓ હતી, જીવન નવેસરથી શરૂ કરવાનું હતું પરંતુ આ જ કારણે શરૂઆતનાં વર્ષોમાં જ મુહાજિરો ગણનાપાત્ર રાજકીય તાકાત પણ બની ગયા. પાકિસ્તાનના ભારત માટેના દૃષ્ટિકોણ માટે પણ એમને જવાબદાર ગણાવી શકાય છે. કરાચીસ્થિત એક અમેરિકન ડિપ્લોમૅટ એ વર્ષો દરમિયાન નોંધે છે કે “…દોઢેક વર્ષના ગાળામાં નિર્વાસિતોમાં ભારતીય સંઘ વિરુદ્ધની લાગણીઓ ઠંડી પડી છે પણ હજી એક ગંભીર અને બંધાયેલી વિચારસરણી ટકી રહી છે કેપાકિસ્તાન માટે જે સારું હશે તે ભારત માટે ખરાબ હશે અને જે ભારત માટે સારું હશે તે પાકિસ્તાન માટે ખરાબ હશે. કોઈ ત્રીજો દેશ જે દેશમાં રસ દેખાડે તો આપોઆપ બીજા દેશની વિરુદ્ધ હોવાનું મનાય છેમાફ કરવાની વૃત્તિ નિર્વાસિતોમાં હોય એવું નથી લાગતું.”

બન્ને દેશોના મગજમાં આ ખ્યાલો આજે પણ છે જ. પરંતુ આપણે પહેલા પ્રકરણમાં જિન્નાના આત્માની સાથે સંવાદની વાત વાંચી છે તેનાં પચાસ વર્ષ પછી મુહાજિરોના વિચારોમાં પરિવર્તન આવ્યું અને મુહાજિર કૌમી મૂવમેન્ટના નેતા અલ્તાફ હુસૈને દિલ્હીમાં જાહેરમાં કહ્યું કે પાકિસ્તાન બનાવ્યું તે માનવ ઇતિહાસની સૌથી મોટી ભૂલ હતી. એમણે બે રાષ્ટ્રોના સિદ્ધાંતને ફગાવી દીધો અને ભારત સરકારને મુહાજિરોને માફ કરવા અને પાછા લઈ લેવા વિનંતિ કરી.

જોવાનું એ છે કે એમની વિરુદ્ધ તહેરીકે ઇન્સાફ પાર્ટીના પઠાણ નેતા ઇમરાન ખાને દેશદ્રોહનો કેસ નોંધાવ્યો! એમ લાગે છે કે ચક્રનો એક આંટો પૂરો થઈ ગયો છે. (સ્પષ્ટતાઃ પાકિસ્તાનની વિચારધારામાં નોંધપાત્ર ફાળો આપનારા આજના ‘મુહાજિરો’ બે રાષ્ટ્રોના સિદ્ધાંતને ખોટો ગણાવતા થઈ ગયા અને ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાનના નેતૃત્વ નીચે બ્રિટીશ હકુમત અને મુસ્લિમ લીગ વિરુદ્ધ અડીખમ રહીને પાકિસ્તાનન વિરોધ કરનારામાંથી એક નેતા નીકળે છે અને બે રાષ્ટ્રોના સિદ્ધાંત માટે પસ્તાવો કરનારને ‘દેશદ્રોહી’ ગણાવે છે. લેખક આ જ અર્થમાં કહે છે કે ચક્રનો પહેલો આંટો પૂરો થયો).

આમ તો આ સાથે પુસ્તક સમાપ્ત થાય છે પરંતુ લેખક વેંકટ ધૂલિપાલા પોતે શું નિષ્કર્ષ કાઢે છે તે જાણ્યા વિના ન ચાલે. એટલે આવતા અઠવાડિયે આપણે પુસ્તકોનો ઉપસંહાર કરશું.

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૪ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (21)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

જિન્નાની નીતિઓ

મુસ્લિમ સમાજમાં તો મંથન શરૂ થઈ ગયું હતું અને ભાગલાનો અર્થ સામાન્ય મુસ્લિમને બરાબર સમજાવા લાગ્યો હતો. આપણે જિન્ના શું વિચારતા હતા તે જોઈએ. બિહાર અને ગઢમુક્તેશ્વરનાં રમખાણો પછી કાયદે આઝમને અત્યંત જોખમભરી કોમી સ્થિતિનો અંદાજ હતો. એમને યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનોની મનઃસ્થિતિ પણ સમજાતી હતી. એટલે એમણે મુસલમાનોના હૈયે ટાઢક વળે એવું વક્તવ્ય આપ્યુઃ હું હિન્દુસ્તાનના નાગરિક તરીકે જ પાકિસ્તાન જાઉં છું. હું એટલા માટે જાઉં છું કે પાકિસ્તાનના લોકોએ મને એમની સેવા કરવાની તક આપી છે. પરંતુ એનો અર્થ એ નથી કે હું હિન્દુસ્તાનનો નાગરિક મટી જાઉં છું. જેમ લૉર્ડ માઉંટબૅટન વિદેશી નાગરિક છે તેમ છતાં એમણે હિન્દુસ્તાનના ગવર્નર જનરલનું પદ સ્વીકાર્યું છે તેમ મેં પણ પાકિસ્તાનના ગવર્નર જનરલ બનવાનું સ્વીકાર્યું છે. પરંતુ હું હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોની સેવા માટે હંમેશાં તૈયાર રહીશ.”

તે પછી થોડા દિવસે ૧૧મી ઑગસ્ટે એમણે જે ભાષણ આપ્યું તે એમની ધર્મનિરપેક્ષતાના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવતું હોય છે, પણ એના કરતાં વધારે તો એ ભાષણનો હેતુ હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોને આશ્વાસન આપવાનો જ હતો. (આ ભાષણ પરથી જિન્નાની પ્રશંસા કરીને લાલકૄષ્ણ આડવાણીએ આર. એસ. એસ.ની ખફગી વહોરી લીધી હતી તે યાદ કરવા જેવું છે).

૧૧મી ઑગસ્ટનું ભાષણ મુસ્લિમોને આશ્વાસન આપવા પૂરતું હતું, એમ માનવાનું કારણ એ કે ૧ ઍપ્રિલ ૧૯૪૬ના પાયોનિયર અખબારના અહેવાલ મુજબ જિન્નાએ ચોખ્ખા શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે “હું મને પોતાને હિન્દુસ્તાનનો નાગરિક નથી માનતો.” કરાચી જતાં પહેલાં જિન્નાએ દિલ્હીમાં એમનું ઔરંગઝેબ રોડ પરનું મકાન એમના જૂના મિત્ર શેઠ રામકૃષ્ણ ડાલમિયાને વેચી નાખ્યું હતું. ડાલમિયાએ એનો કબજો સંભાળીને તરત જ એને ગૌરક્ષા મંડળ (Cow Protection League) ના મુખ્ય કાર્યાલયમાં ફેરવી નાખ્યું હતું અને ૧૦મી ઑગસ્ટે જ આખા દેશમાં ગૌરક્ષા દિન મનાવવાનું એલાન કર્યું હતું. જિન્નાએ મુંબઈનું મલબાર હિલનું મકાન તો ૧૯૪૪માં જ હૈદરાબાદના નિઝામને વેચવાની કોશિશ કરી હતી પણ સોદો ન થઈ શક્યો. મકાન ભાગલા સુધી વેચાયું નહીં અને ભારત સરકારે એ સીલ કરી દીધું. બીજી બાજુ, લિયાકત અલી ખાનની સ્થાવર સંપત્તિ બેગમ રાણા લિયાકતે સરકારને બે વર્ષ માટે પટ્ટેથી આપી હોવાથી એને સીલ નહોતી કરવામાં આવી.

કપાયેલા પાકિસ્તાન માટે જિન્નાનો ઉત્સાહ

હજી તો થોડાં જ વર્ષો પહેલાં જિન્નાએ Trunketed Pakistan (કપાયેલું પાકિસ્તાન) માટે ના પાડી હતી, પરંતુ એ ખરેખર મળ્યું ત્યારે એમને નિરાશા નહોતી. અમેરિકન પત્રકાર અને ફોટોગ્રાફર માર્ગરિટ બર્કવ્હાઇટ જિન્નાને મળ્યા પછી લખે છે કે, “જિન્નાની આંખોમાં પરમ આનંદનો જ્વર જોવા મળ્યો અને એમની બધી રીતભાત દેખાડતી હતી કે એમની નસોમાં અતિ ઉત્સાહ દોડતો હતો”. જિન્નાએ એમને કહ્યું કે પાકિસ્તાન માત્ર સૌથી મોટું ઇસ્લામિક રાષ્ટ્ર જ નહીં પણ દુનિયાનું પાંચમા નંબરનું મોટું રાજ્ય હતું. જિન્ના પાકિસ્તાનની આ બે ખાસિયતો પર ભાર મૂકતા હતા તે દેખાડે છે કે મુસ્લિમ દેશોના અગ્રણી તરીકે અને દુનિયાના આધુનિક ‘નવા મદીના’ વિશે એમને ભારે આશાઓ હતી.

જિન્ના પોતે પણ આ બે ખ્યાલો વચ્ચે સંતુલન સાધવાની મથામણ કરતા હતા. બર્કવ્હાઇટે એમને પાકિસ્તાનનું બંધારણ કેવું હશે તે વિશે પૂછ્યું તો ‘ઇસ્લામિક સિદ્ધાંતોને નવા રાષ્ટ્રના કાયદાઓ સાથે સાંકળવા માટેના સુયોગ્ય બંધારણીય વકીલે સર્વસામાન્ય વાત કરીઃ

અલબત્ત, એ લોકશાહી બંધારણ જ હશે; ઇસ્લામ લોકશાહીવાદી ધર્મ છેલોકશાહી નવી વસ્તુ નથી જે અમે (હવે) શીખતા હોઈએ.. એ અમારા લોહીમાં છે. હંમેશાં અમારે ત્યાં ઝકાતની વ્યવસ્થા રહી છેગરીબો પ્રત્યે અમારી એ જવાબદારી છેછેક તેરમી સદીથી અમારા ઇસ્લામિક આદર્શોનો આધાર લોકશાહી અને સામાજિક ન્યાય છે.”

આ ઇસ્લામિક લોકશાહીના આદર્શને તો રાજા મહેમૂદાબાદ અને ૧૯૪૦માં પૅમ્ફલેટ લખનાર અનીસુદ્દીન અહમદ રિઝવીએ પણ વ્યક્ત કર્યો હતો. ૧૧મી ઑગસ્ટનું જિન્નાનું ભાષણ કદાચ આધુનિક અને ઇસ્લામિક અવધારણાઓ વચ્ચે મેળ બેસાડવાના પ્રયત્ન જેવું હતું. યૂ. પી.માં તો ૧૧મા ઑગસ્ટના ભાષણનું તરત સ્વાગત થયું પણ ૧૩મી તારીખે પાયોનિયરે તંત્રીલેખમાં લખ્યું કે હવે પીધેલો ફિલિપ નરમ ઘેંસ જેવો ફિલિપ છે, પક્ષકાર જિન્ના હવે રાજપુરુષ જિન્ના છે.”

જિન્નાઃ અસ્પષ્ટ નિવેદનોના કલાકાર

પરંતુ, જિન્ના ફરી અસ્પષ્ટ અને કંઈ પણ અર્થ નીકળી શકે એવી કલાકારી તરફ વળી ગયા. ૨૫મી જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ એમણે સિંધ બાર એસોસિએશનની મીટિંગમાં જે કહ્યું તેના પરથી એમ લાગે કે ધર્મને રાજકારણથી દૂર રાખવાના એમના પહેલાંના વલણને પણ છોડી દેવા માટે એ તૈયાર હતા. એમણે પાકિસ્તાનના બંધારણના આધાર તરીકે શરીઅતના કાનૂનોની અવગણના કરવાના પ્ર્રયાસોને અવળચંડાઈ જેવા ગણાવ્યા.

જ્યારે ‘પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ’ બધા ધર્મોના લોકો માટે ખુલ્લી મૂકવાની વાત આવી તો જિન્નાએ કહ્યું કે હજી એના માટે સમય પાક્યો નથી. પરંતુ એમના બીજા, ખાસ કરીને યૂ. પી.થી આવેલા સાથીઓ ગોળગોળ વાતો નહોતા કરતા. એ હંમેશાં એક જાતની ચોખ્ખી વાત કરતા હતા. પાકિસ્તાન માટેના ભારતના પહેલા હાઈ કમિશનર શ્રીપ્રકાશ લખે છે કે એમને એમના જૂના મિત્રો જુદી જુદી સભાઓમાં લઈ જતા. ત્યાં તેઓ લોકોને પૂછતા કે તમે કયા કાનૂન નીચે રહેવા માગો છો – ઇંડિયન પીનલ કોડ કે કુરાન? એમને તરત જ જવાબ મળતો કે કુરાન.

આર્થિક વિકાસનું ઇસ્લામિક મૉડેલ

જિન્નાએ ઇસ્લામિક લોકશાહીની સાથે જ આર્થિક વિકાસનું ઇસ્લામિક મૉડેલ તૈયાર કરવા માટે પણ હાકલ કરી. એમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાને પોતાની રીતે જ પોતાનું ભવિષ્ય નક્કી કરવાનું છે અને દુનિયા સમક્ષ માનવીય સમાનતા અને સામાજિક ન્યાયના ઇસ્લામના સિદ્ધાંતો પ્રમાણે નવી આર્થિક વ્યવસ્થા પ્રસ્તુત કરવાની છે. ઘણી વાર આ મૉડેલને ‘ઇસ્લામિક સમાજવાદ’ તરીકે પણ રજૂ કરવામાં આવતું. જો કે, પાકિસ્તાનનું રાજ્ય પોતે આ મૉડેલથી બહુ દૂર હતું. એનું એક કારણ તો એ કે જિન્નાનો પોતાનો દૃષ્ટિકોણ રૂઢિચુસ્ત હતો અને બીજી વાત એ કે શાસન કરનારા ઉચ્ચ વર્ગના હતા. કરાચીમાં અમેરિકન શાઝ-દ’ફેર્સ ચાર્લ્સ ડી. લૂઇસને એ જાણીને નવાઈ લાગી કે પ્રાંતોના ગવર્નરોના પગારો તો અમેરિકાનાં ઘણાંખરાં રાજ્યોના ગવર્નરો કરતાં પણ વધારે હતા. પાકિસ્તાનમાં મૂડીની ભારે ખેંચ છે, જનતામાં વ્યાપક ગરીબાઈ છે અને નવી સરકાર નજીકના ભવિષ્યમાં નાણાકીય મદદ માટે કદાચ અમેરિકાને અરજી કરશે  એ સંજોગોમાં આટલા ઊંચા પગારો હોય તે એમને વિચિત્ર લાગ્યું. એ માત્ર વિચિત્ર જ નહીં ચોંકાવનારું પણ હતું કારણ કે બ્રિટિશ હકુમત સામેની એક મુખ્ય ટીકા જ એ હતી કે જનતાને ભોગે ગવર્નરો અને બીજા અધિકારીઓને બહુ ઊંચા પગારો આપવામાં આવે છે.

શરૂઆતનાં વર્ષોમાં પાકિસ્તાનની વિદેશ નીતિ

વેંકટ ધૂલિપાલા કહે છે કે સામાન્ય રીતે આપણે એમ માનતા રહ્યા છીએ કે પાકિસ્તાનની વિદેશ નીતિમાં ભારત વિશેનું એનું વળગણ દેખાય છે, પરંતુ આપણે જિન્ના પાકિસ્તાનના બેવડા સ્વરૂપ – આધુનિક દુનિયાનો દેશ અને મદીના – ની વાત કરે છે તેની ભૂમિકાને ભૂલી જઈએ છીએ. ખરેખર તો ભાગલા પહેલાં જે વચનો આપવામાં આવ્યાં હતાં તે પ્રમાણે પાકિસ્તાનના નેતાઓએ બૃહદ ઇસ્લામી બિરાદરીની નીતિઓ અમલમાં મૂકવાનું શરૂ કર્યું. પાકિસ્તાનની વિદેશનીતિના અગ્રગણ્ય વિવેચક સૅમ્યુઅલ માર્ટિન બર્ક લિયાકત અલી ખાનનું મંતવ્ય ટાંકે છે કે ઇસ્લામની વિચારધારા લાગુ કરી શકાય એવો પ્રદેશ મેળવવા માટેની તીવ્ર ભાવનામાંથી પાકિસ્તાનનો જન્મ થયો છે.”  ભાગલાથી પણ પહેલાં જિન્નાએ મધ્યપૂર્વ (અખાતના આરબ દેશો) અને દૂર પૂર્વ (ઇંડોનેશિયા, મલેશિયા વગેરે) ના મુસ્લિમ દેશોનો બ્લૉક બનાવવા માટેના પહેલા પગલા તરીકે વર્લ્ડ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ બોલાવવાનું સુચવ્યું હતું. ઈરાક, સીરિયા અને લેબનોને તરત જ આ દરખાસ્ત વધાવી લીધી હતી. ૧૯૪૬માં જિન્નાએ મધ્યપૂર્વના દેશોની મુલાકાત લીધી તેમાં અંગ્રેજી હકુમતના જવા પછી ઇસ્લામિક જગત માટે અખંડ ભારત ખતરનાક સાબીત થશે એવી દલીલો રજૂ કરી હતી. એમણે કહ્યું કેહિન્દુ સામ્રાજ્યવાદી રાજ્ય મધ્યપૂર્વમાં પણ પગપેસારો કરે એવો ભય છેહિન્દુ સામ્રાજ્ય બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ જેટલું ખતરનાક ન હોય તો પણ એ બહુ જ ખતરનાક રહેશે, કારણ કે એનો અર્થ એ કે હિન્દુસ્તાનમાંથી, અને બીજા દેશોમાંથી પણ, ઇસ્લામનો અંત આવી જશે.”

છાપાંઓના સમાચાર પ્રમાણે જિન્ના ઈજિપ્તમાં પણ વિશ્વવ્યાપી ઇસ્લામિક લીગ બનાવવા માટે વિચાર વિનિમય કરતા હતા અને સાઉદી અરેબિયાના શાહ અબ્દુલ અઝીઝના સલાહકાર સેન્ટ જ્‍હોન ફિલ્બી ભારત આવ્યા હતા. જો કે ઈજિપ્તે આ સૂચનને વિનયપૂર્વક નકારી કાઢ્યું, પણ જૉર્ડનના શાહ અબ્દુલ્લાહે તુર્કી અને આરબ દેશોનો બ્લૉક બનાવવાનું સૂચવ્યું, જેમાં એમના હિસાબે તુર્કી, ઇરાન, ઉત્તર આફ્રિકા (ઈજિપ્ત, લિબિયા, મોરોક્કો વગેરે), અફઘાનિસ્તાન, પાકિસ્તાન અને આરબ દેશો જોડાઈ શકે. જિન્ના પૅલેસ્ટાઇન સમસ્યામાં પણ રસ લેતા હતા. એમણે કહ્યું કે પૅલેસ્ટાઇનને યહૂદીઓને ઠાલવવાનું સ્થાન શા માટે બનાવી દેવાયું છે? એમણે લૉર્ડ ઇસ્મે સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે પાકિસ્તાનીઓ વ્યક્તિગત રીતે પેલેસ્ટાઇનીઓ સાથે રહીને લડશે તેમાં એમને વાંધો નથી. મોટા ભાગે ‘પાકિસ્તાન દિન’ અને ‘પૅલેસ્ટાઇન દિન’ની ઊજવણી એક સાથે કરવામાં આવતી. કાશ્મીરના સંકટ વખતે પણ જિન્નાએ મુજાહિદો જેવો જુસ્સો કેળવવા અપીલ કરી.

ઇંડોનેશિયામાં એમણે ડચ આર્મીના હુમલા સામે સુલતાન શરયારને “પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનો વતી” ટેકો જાહેર કર્યો. આની સામે ચૌધરી ચરણ સિંહે જોરદાર વાંધો લેતાં કહ્યું કે “(ભારત) સંઘમાં રહી ગયેલા મુસલમાનો ભારતના નાગરિકો છે અને જિન્ના એક વિદેશી રાજ્યના વડા છે એટલે એમને બહારની દુનિયામાં ભારતના મુસલમાનો વતી બોલવાનો કોઈ અધિકાર નથી.”

રશિયા દૂર નથી

૧૯૫૩-૫૫ સુધી પાકિસ્તાનની નીતિ એ જ રહી પણ મુસ્લિમ દેશો તરફથી નિરાશ થવું પડ્યું તે પછી પાકિસ્તાન પશ્ચિમ તરફ મદદ માટે વળ્યું. જિન્નાએ તો જો કે માર્ગરિટ બર્કવ્હાઇટ સાથેની વાતચીતમાં પણ સંકેત આપ્યો હતો. જિન્ના જીવનની શરૂઆતમાં રંગમંચના અદાકાર બનવા માગતા હતા એનો ઉલ્લેખ કરીને બર્કવ્હાઇટે લખ્યું છે કે જિન્ના નાટકીય અંદાજમાં એમના તરફ ઝુક્યા અને રહસ્ય ખોલતા હોય તેમ બોલ્યા “રશિયા બહુ દૂર નથી.” જિન્નાનો ખ્યાલ હતો કે પાકિસ્તાનનું ભૌગોલિક સ્થાન વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ મહત્ત્વનું છે એટલે પાકિસ્તાનને અમેરિકાની જેટલી જરૂર છે તેના કરતાં અમેરિકાને પાકિસ્તાનની વધારે જરૂર છે.

આવતીકાલે આપણે પાકિસ્તાનના ધરખમ સમર્થક યૂ. પી.ના નેતાઓ અને સામાન્ય મુસ્લિમોની સ્થિતિ પર એક નજર નાખશું.

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૩ :

The Ghost of past

 Subodh ShahCuture Can Kill

આજના મારી બારીના મહેમાન લેખક છે, શ્રી સુબોધ શાહ. એમના તાર્કિક ચાબખા અખાની યાદ અપાવે એવા હોય છે. દરેક જણ પોતાના સમાજને પ્રેમ કરે છે પણ દરેકની નજર જુદી જુદી હોય છેઃ કોઈ પોતાના સમાજને બાળસુલભ મુગ્ધ ભાવે જૂએ, તો કોઈ વિવેચક ભાવે જૂએ. સુબોધભાઈ ભારતીય સમાજને, અથવા કહો કે, હિન્દુ સમાજને વિવેચક ભાવે જૂએ છે. એમનું પુસ્તક Culture Can Kill (અહીં જૂઓ) બે ઘડી અસ્વસ્થ કરી નાખે એવું છે. ગુસ્સો પણ આવશે કે બધું “આપણી વિરુદ્ધ” જ લખ્યું છે, પણ પુસ્તક મૂકશો ત્યારે થશે કે બધું “આપણા ભલા માટે” જ લખ્યું છે. લેખક કૅમિકલ એન્જીનિયર તરીકે અમેરિકા ગયા અને હવે ન્યૂ જર્સીમાં સ્થાયી થયા છે. માતૃભાષા ગુજરાતી ઉપરાંત મરાઠી, હિન્દી, અંગ્રેજી અને, લો સાંભળો… સંસ્કૃત પર પણ એમની બહુ સારી પકડ છે. અહીં એમના આ પુસ્તકનો એક અંશ રજૂ કર્યો છે, જે પહેલાં અમેરિકામાં ૨૮ વર્ષથી પ્રખ્યાત સાહિત્યિક ત્રિમાસિક ‘ગુર્જરી ડાઇજેસ્ટ’ના ઍપ્રિલ-૨૦૧૬ના અંકમાં પ્રગટ થયો છે. અહીં લેખક અને ‘ગુર્જરી ડાઇજેસ્ટ’ના આભાર સાથે ફરી રજૂ કરું છું…

ભૂતકાળનું ભૂત

સુબોધ શાહ

આપણી પ્રજાના માનસ ઉપર ભારતના ભવ્ય ભૂતકાળનું ભૂત સદીઓથી સવાર થઈને બેઠું છે – જાણે કે વીર વિક્રમની કાંધ પર વેતાલ. આખી દુનિયા જંગલી દશામાં હતી ત્યારે આપણા વડવાઓ સર્વાધિક સુસંસ્કૃત ને ખૂબ આગળ વધેલા હતા, એવો પ્રામાણિક પણ ખોટો ભ્રમ ઘણા બધા ભારતીયો ધરાવે છે. આપણે આપણી જાતને કહ્યે રાખીએ છીએ કે આપણે મહાન છીએ, અનન્ય છીએ. હિટલરે આંચકો આપ્યો એ પહેલાં યહૂદી પ્રજા પણ પોતાના વિશે એમ જ માનતી હતી ! અર્ધસત્યોની દુનિયામાં તટસ્થ સત્યો હમેશાં કડવાં લાગવાનાં. છતાં આ લોકપ્રિય માન્યતાની બીજી બાજુને નિરપેક્ષ ઐતિહાસિક ને વૈજ્ઞાનિક હકીકતો દ્વારા ચકાસવાનો અહીં એક નમ્ર પ્રયાસ છે.

આપણો ભૂતકાળ કીર્તિવંત હતો એ બાબતમાં કોઈ બેમત નથી; પણ એ દોઢબે હજાર કે એથીય વધારે વર્ષ પહેલાંના અત્યંત પુરાતન ભૂતકાળની વાત છે. વૈદિક સાહિત્ય અતિ પ્રાચીન છે. ઉપનિષદ અને છ દર્શનશાસ્ત્રો એ કાળના વિચારોનાં મ્યુઝિયમ છે, પેઢી દર પેઢી મૌખિક વારસામાં ઉતરી આવેલાં આશ્ચર્યો છે. વ્યાકરણ, ગણિત, ખગોળ, તર્ક અને ઔષધ, એ વિષયોમાં હિન્દુ સમાજની પ્રગતિ એ જમાનાના પ્રમાણમાં પ્રશંસનીય હતી. પરંતુ ઘણા હોંશિયાર ભારતીયો સુદ્ધાં નીચેની બાબતોમાં થાપ ખાઈ જતા જોવામાં આવે છે: આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે:

1. માત્ર પ્રાચીનતા એ જ પ્રગતિ કે મહાનતાનો માપદંડ નથી.

2. આપણા પ્રાચીન ઇતિહાસનો ઘણો મોટો ભાગ કોઈ જાણતું નથી, જાણી શકે એમ નથી અને જે કાંઇ જાણીતું છે તેમાં ઘણુંબધું સુધારેલું, પાછળથી ઉમેરેલું ને અનધિકૃત છે. પુરાણો એ ઇતિહાસ નથી. રસાત્મક કાવ્યમાં વિંટાળેલી એ લોકભોગ્ય વાર્તાઓ છે, સત્યના સૂક્ષ્મ બીજની આસપાસ ઉભારેલાં સ્વાદિષ્ટ ફળ છે.

3. આજકાલ કેટલાક સજ્જનો મનાવવા માગે છે કે આર્યો બહારથી આવ્યા જ નથી. પરન્તુ (ટોઈન્બી જેવા) બધા જ પરદેશી અને લોકમાન્ય તિલક જેવા ઘણામોટા ભાગના હિન્દુ ઇતિહાસકારો સુદ્ધાં આવા સહેતુક પ્રચારને ભારપૂર્વક નકારી કાઢે છે.

4. જેમને નૃવંશશાસ્ત્ર, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર કે પુરાતત્ત્વશાસ્ત્ર એ કઈ જાતની બલા છે એની કલ્પના સુદ્ધાં નથી, એ લોકો ભારતમાં કેટલાં લાખ વર્ષો પૂર્વે સત્ય, દ્વાપર ને ત્રેતા યુગો હતા; અને એ કેવા ભવ્ય હતા; એ શીખવે છે. આને કહેવાય આજની કરુણતાઓ ભૂલવા ગઈકાલ વિશેના ઝુરાપા (Nostalgia)નો ઉપયોગ.

આપણે બીજી પ્રજાઓના ઈતિહાસનું વાચન બહુ કરતા નથી; આપણા પૂર્વજોએ ઈતિહાસનું લેખન નહિવત્‌ કર્યું છે. આપણા પ્રાચીન સુપ્રસિદ્ધ મહાપુરુષોની અને બનાવોની તારીખો સો-બસો વરસ આમ કે તેમ – કોઈક વાર એથીય વધારે – ચર્ચાસ્પદ હોય છે. ભગવાન રામ અને કૃષ્ણના જન્મદિવસો આપણે જરૂર ઉજવીએ છીએ; પણ જન્મનાં વર્ષો તો ઠીક, કઈ સદીમાં એ જન્મ્યા હતા એ પણ કોઈને ખબર નથી. આપણી સાચી ને ખાતરીલાયક તવારીખ ગૌતમ બુદ્ધ, અશોકના શિલાલેખ અને ગ્રીક આક્રમણથી શરૂ થાય છે. દુનિયાના ઇતિહાસની પૂરી સાબિત થયેલી નીચેની ટૂંકી તવારીખ તપાસી જવા જેવી છે:

(ક) ભારતમાં (અનાર્ય સમયની) સિન્ધુ સંસ્કૃતિ મોહન-જો-ડેરો (ઈ.સ.પૂર્વે ૨૫૦૦) સૌથી પ્રાચીન છે. એનાથીય પહેલાં, ઈ.સ. પૂર્વે ૨૬૧૩ થી ૨૪૯૪ દરમિયાન ઈજિપ્તના પિરામિડો બંધાયા હતા. એનાથી અનેક સદીઓ પહેલાં સુમેરિયન (ઈ.સ.પૂર્વે ૪૩૦૦—૩૧૦૦) અને એસિરિયન સંસ્કૃતિઓ દરમિયાન ભાષા-લેખનની શરૂઆત થઈ હતી.

(ખ) ઈ.સ.પૂર્વે ૧૫૦૦ આસપાસ આર્યો મધ્ય એશિયાથી ભારતમાં આવ્યા. આજે પ્રવર્તે છે તે પૌરાણિક હિન્દુ ધર્મનું સમગ્ર સાહિત્ય એ પછીનું છે. ભારતમાં રામાયણ અને મહાભારત (ઈ.સ.પૂર્વે ૧૪૦૦—૧૦૦૦) એ પછી રચાયાં. હોમર અને ગ્રીક મહાકાવ્યોનો યુગ એના નજીકના સમયગાળામાં આવે છે. આપણો ઇતિહાસ તો એ પછીની અનેક સદીઓ પછી રચાતો થયો. ચીનની સંસ્કૃતિના ઉદયનો સમય (ઈ.સ.પૂર્વે ૧૫૦૦-૧૦૨૭) પણ લગભગ એ જ છે. એ બધાંની ય પહેલાં ઈ.સ.પૂર્વે ૧૭૯૨ થી ૧૭૫૦માં બેબિલોનનો જાણીતો સેનાપતિ હમ્મુરાબી થયો હતો.

(ગ) ભારતમાં ઈ.સ. પૂર્વે ૫૫૦-૪૮૦ બુદ્ધ અને મહાવીરનો સમય છે. ઈરાનમાં થયેલા અષો જરથુષ્ટ્ર (ઈ.સ. પૂર્વે ૬૨૮–૫૨૧)નો અગ્નિપૂજક પારસી ધર્મ એ બન્ને કરતાં જૂનો છે. ચીનમાં કોન્ફ્યુશિયસ (ઈ.સ.પૂર્વે ૫૫૧–૪૭૯) અને લાઓ-ત્સે (ઈ.સ.પૂર્વે ૫૭૦–૫૧૭) સહિત આ બધા ધર્મસંસ્થાપકો લગભગ સમકાલીનો હતા.

(ઘ) ભારતનું પ્રથમ મહાન સામ્રાજ્ય મૌર્ય સામ્રાજ્ય (ઈ.સ.પૂર્વે ૩૨૩-૧૮૫) હતું. એ વિશ્વવિજેતા સિકંદરની ચડાઈ પછી સ્થપાયું. પણ એસિરિયન સામ્રાજ્ય (ઈ.સ.પૂર્વે ૭૪૪-૬૦૯) અને ઈરાનમાં સમ્રાટ દરાયસ ચન્દ્રગુપ્ત મૌર્યથી ઘણા વહેલા હતા. ઈ.સ.પૂર્વે ૮૦૦-૭૦૦નાં ગ્રીસનાં શહેરી ગણરાજ્યો, આપણા વૈશાલીથી ઘણા પહેલાં થયાં હતાં.

(ચ) ભારતના ઇતિહાસનો સર્વશ્રેષ્ઠ (“સુવર્ણયુગ”) તે ગુપ્ત વંશના રાજાઓનો સમય (ઈ.સ. ૩૨૦–૫૨૦) હતો. મહાન રોમન સામ્રાજ્ય એનાથી ત્રણસો-ચારસો વર્ષ પહેલાં થઈ ગયું. ચીનનું વિખ્યાત હાન સામ્રાજ્ય પણ ઈ.સ. પૂર્વે ૨૦૨ ની આસપાસ વિસ્તર્યું હતું. આપણા મહાન દિગ્ગજ વિદ્વાનો આર્યભટ્ટ, બ્રહ્મગુપ્ત, વરાહમિહિર અને ભાસ્કરાચાર્ય ગુપ્તકાલીન હતા. પાયથાગોરસ, સોક્રેટિસ (ઈ.સ.પૂર્વે ૫૭૦), પ્લેટો (ઈ.સ.પૂર્વે ૪૨૭-૩૪૭), એરિસ્ટોટલ (ઈ.સ.પૂર્વે ૩૮૪-૩૨૨) ને આર્કિમિડિસ (ઈ. સ. પૂર્વે ૨૮૭-૨૧૨ – એ બધા જ આપણા આ વિદ્વાનો કરતાં હજારેક વર્ષો પહેલાં થઈ ગયા.

વાત દીવા જેવી સ્પષ્ટ છે કે આપણે એક, અદ્વિતીય કે પ્રથમ ન હતા. ઘણીબધી પ્રજાઓએ આપણા જેવી જ અથવા તેથીય ઊચી સિદ્ધિઓ જુદાં જુદાં ક્ષેત્રોમાં હાંસલ કરી હતી. પ્રાચીન યુગમાં જ્યાં જ્યાં સરિતા-સંસ્કૃતિઓનો ઉદય થયો હતો ત્યાં ત્યાં સમાન સમયે સમાંતર કક્ષામાં માનવજાતિએ પ્રગતિ કરી હતી.

ગ્રીસ, રોમ, ઈજિપ્ત, ચીન, ભારત, બધી જ પ્રજાઓ પ્રાચીન સમયમાં અનેક દેવોમાં માનતી હતી. એમની પુરાણકથાઓમાં આશ્ચર્ય પમાડે એટલું અપરંપાર સામ્ય છે. હિન્દુઓનો દેવ ઈન્દ્ર, રોમન દેવ જ્યુપિટર અને ગ્રીક દેવ ઝીયસ, ત્રણે સરખા લાગે. આપણા પ્રેમના દેવ કામદેવની જેમ જ રોમન દેવ ક્યુપિડ ધનુષ્યબાણ ધરાવે છે. જેમ આપણા રામ દસ માથાંવાળા રાક્ષસ રાવણને મારે છે, તેમ એમનો દૈવી વીરપુરુષ હરક્યુલિસ નવ માથાળા હાઈડ્રા નામના રાક્ષસને મારે છે. કુંતિએ પોતાના નવા જન્મેલા પુત્ર કર્ણને નદીમાં તરતો છોડી દીધો હતો; મોઝીઝને એની માતાએ એમ જ કર્યું હતું. એમનો સેતાન, આપણો કલિ; તેમના નોઆહની આર્ક બોટ, આપણા મનુની હોડી.

ફિલસૂફીઓમાં પણ એવું જ છે. આત્માના કલ્યાણ માટે દેહદમન કે તપશ્ચર્યાની વાત ફક્ત જૈન લોકોનો આગવો વિચાર નથી, Stoics નામના પંથને પશ્ચિમની ફિલસૂફીમાં (આપણા સિવાય !) બધા જાણે છે. સાહિત્યમાં એક બાજુ કાલિદાસ ને ભવભૂતિ, તો બીજી બાજુ ગ્રીક સોફોક્લિસ, યુરિપિડીસ, એશ્ચિલસ, વગેરે બધા એમનાથી વહેલા. ગણિતમાં એક બાજુ આર્યભટ્ટ ને ભાસ્કરાચાર્ય, બીજી બાજુ યુક્લિડ ને પાયથાગોરસ, બન્ને એમનાથી પહેલાં. ઔષધમાં આપણા ચરક-સુશ્રુત, એમના હિપોક્રેટિસ. એમના ઇતિહાસકારો પ્લિની ને હિરોડોટસ, આપણામાં કોઇ નહિ. વિજ્ઞાનમાં એમનો આર્કિમિડિસ, આપણામાં નામ દેવા ખાતર પણ કોઈ નહિ.

મધ્યયુગમાં આપણને હરાવનાર મુસ્લિમ હુમલાખોરો કરતાં આપણે આગળ વધેલા હતા એવું માનવા માટે કોઈ કારણ નથી. એક બે ઉદાહરણો તપાસો: ચીની પ્રજા પાસેથી કાગળ અને દારુગોળો બનાવવાની કળાઓ શીખીને મુસ્લિમો આપણા દેશમાં લઈ આવ્યા હતા. બાબર પોતે કવિ ને લેખક હતો. મહમદ ગઝનવી ફિરદૌસી અને અલ-બેરુની જેવા અનેક વિદ્વાનોનો આશ્રયદાતા હતો. આપણે ફા-હિયાન અને હ્યુ-એન-ત્સંગ વિશે જેટલું જાણીએ છીએ એટલું અલ-બેરુની કે ઇબ્ન બતુતા વિશે જાણીએ છીએ? દુનિયાના ઇતિહાસની આવી બધી વિગતો આપણે સામાન્ય ભારતીયો જાણતા હોતા નથી; એટલે એનું સ્વાભાવિક પરિણામ શું આવે છે? આપણી મહાન પરંપરા વિશેની અનેક કપોળકલ્પિત વાતો ગળચટી લાગે છે એટલે તરત આપણને સૌને ગળે ઉતરી જાય છે.

“ભવ્ય ભૂતકાળ”? અલબત્ત, જો ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાંના જમાનાને જ યાદ રાખીએ અને છેલ્લાં ૧૦૦૦ વર્ષની ગુલામી ભૂલવા માગીએ, તો આપણો ભૂતકાળ જરૂર ભવ્ય હતો. આપણને જૂનું યાદ છે, તાજું ભુલાય છે. ભૂતકાળનું ભૂત સુરાપાન કરાવી આપણને ભરમાવે છે— દારૂ જેટલો જુનો તેટલો સારો. આપણા વિચિત્ર ચશ્મા બહુ દૂરનો ભવ્ય ભૂતકાળ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકે છે પણ પગ નીચેની પૃથ્વી એને દેખાતી નથી. એક પ્રકારના સામૂહિક આલ્ઝ્હેઇમર (Alzheimer) રોગ જેવું કંઈક તો આ નહિ હોય? જૂની યાદદાસ્તને ચાળણીમાં ચાળી સહન થાય તેટલી જ યાદોને આપણે જુદી પાડીએ છીએ, એમને મનગમતો સોનેરી ઢોળ ચઢાવીએ છીએ; અને પછી એને “ઇતિહાસ” ગણીએ છીએ.

આપણે આપણી જાતને કહ્યે રાખીએ છીએ કે ગ્રીસ ને રોમ નાશ પામ્યાં છે, જ્યારે આપણે હજી જીવંત છીએ. “નાશ પામ્યાં” એટલે શું? એ દેશો હયાત છે, એમનો વારસો જીવે છે. એરિસ્ટોટલ ને પ્લેટોની સર્વદેશીય વિચારધારાઓના પાયા ઉપર તો પશ્ચિમની સમસ્ત આધુનિક ઇમારતો રચાયેલી છે. આ બધા વિશેનું ભારોભાર અજ્ઞાન “સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દોસ્તાં હમારા” જેવાં ગાંડાંઘેલાં કથનોના મૂળમાં ભર્યું છે. અને આપણા અતિડાહ્યા પંડિતો એ કથનોને દોહરાવ્યે જાય છે. ખરેખર તો આપણને એ વાત અભિપ્રેત છે કે હિન્દુ ધર્મ સંસ્કાર હજી જીવંત છે. પરંતુ જેમ હિન્દુ, તેમ યહૂદી ધર્મ સંસ્કાર પણ જીવે છે. ખ્રિસ્તી સમાજ અને સંસ્કૃતિ બે હજાર વર્ષથી જીવે છે ને આખી દુનિયામાં પ્રસરેલાં છે. ઈસ્લામ આજે પણ પ્રસરી રહ્યો છે. જે લોકો માત્ર આપણા જીવતા રહેવા માટે જ અભિમાન લે છે તેઓ ભૂલી જાય છે કે આપણે ૧૦૦૦ વર્ષ પરતંત્ર અને નિર્ધન થઈ મરવાને વાંકે જીવતા રહ્યા; પિઝા આરોગી, જિન્સ પહેરી, પશ્ચિમની કેળવણી પામી, એમનું અનુકરણ કરતા થયા; એ સ્વમાન, સદ્‌ગુણ કે ડહાપણની સાબિતી તો નથી જ. પુરાતન ભારતીયતાનો શ્વાસોચ્છ્વાસ જરૂર ચાલુ છે, પણ એ ક્યારનીય અર્ધમૃત દશામાં છે.

આજના હિન્દુ સમાજનાં બે વર્તનો તપાસો: ૧. કોઈ પરદેશી વ્યક્તિ હિન્દુઓ વિશે સાવ સાચી તોય અણગમતી વાત તરફ ધ્યાન ખેંચે ત્યારે આપણે કેવા ઊકળી ઊઠીએ છીએ? ૨. ભારતના ઈતિહાસને સાફસુથરો (white washed) બનાવી દેખાડવા આપણે ત્યાં કેવા કેવા પ્રયત્નો થઈ રહ્યા છે? આ બન્ને પ્રકારનાં વર્તનનાં મૂળ આપણી ઐતિહાસિક ગુલામીથી ઘડાયેલી ગુપ્ત માનસ ગ્રંથિઓમાં મળશે.

આપણે બીજા સમાજો સાથે મેરેથોન દોડવાની હરિફાઈમાં છીએ, પણ પગમાં ભૂતકાળની સાંકળ બાંધેલી છે. નજર સામે નથી, પાછળ છે; અને દિલ ચોંટેલું છે એવા જરીપુરાણા જગતમાં, જેને આખી દુનિયા ક્યારનીય વટાવીને આગળ નીકળી ચૂકી છે. મૂળિયાંમાંથી સાવ ઉખડી ગયેલ સમાજ સ્થિર ન હોય. પણ માત્ર મૂળને જ ચપોચપ વળગી રહે, એના સાંકડા વર્તુળને છોડી જ ન શકે, એવો સમાજ પુખ્ત કે પરિપક્વ બનીને પ્રગતિ કરી શકે નહિ. કોણ કયા મૂળનો માલિક છે એના વિતંડાવાદમાં કાયમ અટવાતો રહેતો સમાજ સૂર્યપ્રકાશને ચૂકી જશે. ભૂતને ભવિષ્ય તરીકે જોવાથી નહિ; કેવા હતા એ પરથી નહિ; પણ કેવા છીએ, એ પરથી આપણી ઓળખ બંધાવી જોઈએ. સત્ય તો એ છે કે દુનિયા શબ્દોથી, ભાવનાઓથી, ધારણાઓથી નહિ, આપણાં કાર્યોથી આપણને ઓળખે છે. પરંતુ, આપણે હવે એ નક્કી કરવાનું છે કે ભૂતના ભવ્ય વારસાનો ગર્વ જોઇએ છે, કે સ્વશક્તિ નિર્મિત ભાવિનું સન્માન? ભૂતકાળની મૂડી પર જીવ્યા કરવું એના કરતાં વધારે સારું ધ્યેય એ છે કે ઉજ્જ્વળ ભવિષ્યનું સ્વયં નિર્માણ કરવું. ભૂતકાળને અતિક્રમીને એને ઝાંખો પાડી બતાવવો એ જ એને અર્પેલી આપણી શ્રેષ્ઠ અંજલિ હોય.

ભારતીય માનસને પ્રાચીનતાનો પ્રેમ, લગાવ કે વળગાડ, જે કહો તે, ઘણોબધો છે. જેટલું વધુ પ્રાચીન એટલું વધુ સારું. આપણા વિદ્વાનો એક પુરાણા શબ્દને પકડીને, તરડીને, મચડીને, માંજીને, મઠારીને, ગમે તે રીતે એમ સાબિત કરવા પ્રયત્ન કરે છે કે આપણે ધારવા કરતાં વધુ પુરાતન છીએ. અનિશ્ચિતતા, અડસટ્ટો અને અંદાજ સિવાયનો બીજો કોઈ પુરાવો જ્યાં હોય જ નહિ, ત્યાં થોડીક વધુ પ્રાચીનતાનો દાવો કરવો એ વિદ્વત્તા નથી, બીજું કંઈક છે. સ્વદેશપ્રેમના નામે સ્વપ્રશંસાના દાવાઓ બધા દેશો કરે છે. હારેલા હોય તે વધારે ને વધુ મોટા અવાજથી કરે છે. મહાનતા સાબિત કરવા આપણે શું શું નથી કરતા? જે હકીકત માટે આપણને શરમ આવવી જોઈએ એ હકીકત માટે પણ આપણે બડાઈઓ હાંકીએ છીએ. દાખલા તરીકે: લાંબી ગુલામીની શરમ પર ઢાંકપીછોડો કરવા આપણે કહીએ છીએ કે ‘અમે કદી કોઈના ઉપર આક્રમણ કર્યું નથી’. પોતાના દુષ્કૃત્યનો પસ્તાવો થાય છે ત્યારે શેક્સપિયરમાં લેડી મૅકબેથ બોલે છે: “આખાય અરબસ્તાનનાં અત્તરો મારા આ નાનકડા હાથની દુર્ગંધ હટાવી નહિ શકે”. પ્રાચીનતાનાં પુષ્પોની આપણી બધીય બડાઈઓ આજની દરિદ્રતાની દુર્ગંધને ઢાંકી નહિ શકે. એ પુષ્પોને ઇતિહાસની અભરાઈ પર ચડાવી દઈ, વર્તમાનના વૃક્ષને આપણા પ્રસ્વેદનું થોડુંક પણ સિંચન કરીએ, તો ભારતના ભાવિમાં તે વિશેષ ફળદાયી ન બને?


“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India – Venkat Dhulipala (20)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

અંતની શરૂઆત ()

જિન્નાના તારને કારણે કોંગ્રેસમાં ગુસ્સો ફેલાયો પણ મુસ્લિમ લીગમાં તો ખળભળાટ મચી ગયો. રાજા મહેમૂદાબાદના ભાઈ મહારાજકુમારે લીગમાંથી રાજીનામું આપી દીધું. એમણે લીગનું વિસર્જન કરવાની પણ માગણી કરી. મહારાજકુમારે કડવાશથી ટીકા કરી કે લીગના નેતાઓ સામાન્ય મુસ્લિમોને છોડીને પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા. શાહજહાંપુરના લીગી ધારાસભ્ય કરીમ-ઉર-રઝા ખાને આ માંગને ટેકો આપતાં કહ્યું કે લીગના સભ્યોને એમને પસંદ હોય તેવા આર્થિક કાર્યક્રમને આધારે કોઈ પણ રાજકીય પક્ષમાં જોડાવાની છૂટ આપવી જોઈએ.

બીજી બાજુ રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમો હાફિઝ મુહંમદ ઇબ્રાહિમને ઘરે મળ્યા અને મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદની નેતાગીરીમાં વિશ્વાસ જાહેર કર્યો. એમણે રાષ્ટ્રવાદી મુસલમાનોના વિચારો અપનાવવા માટે અપીલ કરતાં મુસ્લિમ લીગની ભાગલાવાદ, ગુંડાગીરી અને Two-nation theoryની નીતિને મુસ્લિમોની આજની સ્થિતિ માટે જવાબદાર ગણાવી. એમણે એ વર્ષના ડિસેમ્બરમાં લખનઉમાં કૉન્ફરન્સ રાખવાનો નિર્ણય લીધો.

કરાચીમાં લીગની છેલ્લી કૉન્ફરન્સ

એ જ ટાંકણે ડિસેમ્બરની મધ્યમાં કરાચીમાં મુસ્લિમ લીગની કૉન્ફરન્સ મળી. મુસ્લિમ લીગની એ છેલ્લી કૉન્ફરન્સ હતી. એમાં ભારે જીભાજોડી થઈ. એક યુવાન સભ્ય જમાલ મિયાંએ મુસ્લિમ લીગના નેતાઓને ભારે ઠમઠોર્યા.

અલ્લાહને ખાતર, તમે પોતાને મુસ્લિમ રાજ્ય કહીને ઇસ્લામનું નામ બોળવાનું બંધ કરો. તમારી સરકાર, તમારા ગવર્નરો અને પ્રધાનોની વર્તણૂક ઇસ્લામને અનુરૂપ નથી. તમે પોતાને મુસ્લિમ રાજ્ય કહેશો તો તમે ખલિફાઓની જેમ રહો એવી અમે આશા રાખશું, પણ તમને ખબર છે કે તમે પવિત્ર લોકો જેમ જીવી નહીં શકો.”

એમણે જિન્નાને પણ છોડ્યા નહીં –

અમે તમને ઊંચા આસને બેસાડ્યા. તમારા સિવાય કોઈની નેતાગીરી માની. તમે ઓચિંતા અમને છોડીને પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા ત્યારે અમારી નાવ સુકાન વિના ડગમગી ગઈ. આજે વિનાશ અમારી સામે તાકીને જુએ છે. અમે ભુંસાઈ જશું એની અમને ચિંતા નથી પણ તમે જે પાકિસ્તાન બનાવ્યું છે તેમાં રહેતા લોકો માટે રહેવાલાયક બને તોય ઘણું. અફસોસની વાત છે કે આજે જે દેખાય છે તેનાથી એવી આશા પણ નથી બંધાતી.”

કરાચી કૉન્ફરન્સે મુસ્લિમ લીગના બે ભાગ પાડવાનો પણ નિર્ણય લીધોઃ પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ અને ઇંડિયન યુનિયન મુસ્લિમ લીગ (IUML). મદ્રાસ મુસ્લિમ લીગના પ્રમુખ મહંમદ ઇસ્માઈલને IUMLના પ્રમુખ બનાવાયા પરંતુ UPMLનાં બેગમ ઐજાઝ રસૂલ અને ઝેડ. એચ. લારીએ એની સામે વાંધો લીધો કે યૂ. પી.માં ૧૪ ટકા મુસ્લિમો છે અને મદ્રાસમાં માત્ર ૪ ટકા; એટલે નેતૃત્વ યૂ.પી.ને મળવું જોઈએ. પરંતુ યૂ. પી.ના જ બીજા જૂથે જિન્નાની દરખાસ્તને ટેકો આપ્યો. એ જૂથના નેતા સૈયદ રિઝવાનુલ્લાહે લખનઉ કૉન્ફરન્સ માટે મૌલાના આઝાદે સૂચવેલા એજન્ડાની પણ ટીકા કરી. આઝાદે કહ્યું હતું કે બધાં મુસ્લિમ રાજકીય સંગઠનો બંધ કરી દેવાં જોઈએ અને લખનઉ કૉન્ફરન્સમાં જે નિર્ણય લેવાય તે સૌને બંધનકર્તા રહેશે.

લખન્‍ઉ કૉન્ફરન્સમાં મૌલાના આઝાદે જાહેર કર્યું કે મુસ્લિમ લીગને વીંટી લેવી જોઈએ અને બધા મુસલમાનોએ કોંગ્રેસમાં જોડાઈ જવું જોઈએ. મુસ્લિમોનું નેતૃત્વ રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમોના હાથમાં સોંપી દેવું જોઈએ. એમણે નિર્ભેળ ધર્મનિરપેક્ષ વલણ દેખાડતાં જમિયતુલ હિન્દ (JUH)ને પણ રાજકારણમાંથી ખસી જઈને માત્ર સામાજિક અને ધાર્મિક બાબતો પર ધ્યાન આપવા જણાવ્યું હતું.

JUHના કેટલાયે નેતાઓએ રમખાણો દરમિયાન બહુ સહન કર્યું હતું. મુસ્લિમ લીગના કટ્ટર વિરોધી અને એના કાર્યક્રમ વિરુદ્ધ લેખો લખનારા મૌલાના સઈદ મહંમદ સજ્જાદના આખા કુટુંબને ૧૯૪૬માં બિહારમાં થયેલા રમખાણમાં મોતને ઘાટે ઉતારી દેવાયું હતું. મૌલાના મદની અને મૌલાના હિફ્ઝુર રહેમાન સ્યોહારવી દિલ્હી, યૂ, પી. અને આખા ભારતમાં મુસલમાનોના પુનર્વાસ અને રાહતમાં લાગી ગયા. સ્યોહારવીને એ કપરા કાળમાં એમની સેવાઓ માટે ‘મુજાહિદે મિલ્લત’ (કોમના સૈનિક)નું બિરુદ મળ્યું.

રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમોએ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮માં ઝેડ. એચ. લારીને બંધારણસભામાં ચુંટાવ્યા. ત્યાં એમણે દાવો કર્યો કે તેઓ અપક્ષ તરીકે બેસશે. તે પછીના થોડા મહિનામાં યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગના ઘણાખરા નેતા પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા. નવાબ ઇસ્માઈલ ખાન જેવા નિવૃત્ત થઈ ગયા. બેગમ ઐજાઝ રસૂલ અને પીરપુરના રાજા કોંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયાં અને લારી પોતે પણ બધું છોડીને પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા.

બીજી બાજુ, લખનઉની બેઠકની પેટા ચૂટણીમાં હાફિઝ મુહંમદ ઇબ્રાહિમે મુસલમાનોને કોંગ્રેસને મત આપવા અપીલ કરી. એમણે કહ્યું કે મુસલમાનો લોકશાહીને મજબૂત બનાવવા માગતા હોય તો એમણે કોંગ્રેસને મત આપવો જોઈએ, નહીંતર કેટલાક લોકો ભારતમાં હિન્દુ રાજ સ્થાપવા આતુર છે. આ ચૂંટણી વખતે ગાંધીજી ઉપવાસ પર હતા. મુસ્લિમ લીગે પોતાનો ઉમેદવાર ગાંધીજીનું જીવન બચાવવાના બહાને પાછો ખેંચી લીધો.

મુસ્લિમોની દેશભક્તિ કસોટીની એરણે

મુસલમાનો માટે આ દિવસો કેવા હતા તેનો સરસ ચિતાર સી. એમ.નઈમના પુસ્તકમાંથી મળે છે. નઈમ બારાબંકીના હતા એટલે બારાબંકીથી જ શરૂ કરીએ. બારાબંકીના મ્યુનિસિપલ બોર્ડના એક સભ્ય દિલદાર હુસેને ‘પાયોનિયર’ અખબારમાં મુસ્લિમોની નાજુક સ્થિતિ અને નવા ભારતમાં ગોઠવાવાના એમના પ્રયાસો વિશે લખ્યું – પાકિસ્તાનની માગણીને ટેકો આપવાની મેં ભૂલ કરી હતી તે હવે મને બરાબર સમજાય છે. અલ્લાહ અને ભારતીય રાષ્ટ્ર મને માફ કરે. હું અત્યંત ગંભીરતાપૂર્વક પ્રતિજ્ઞા લઉં છું કે હું આપણા રાજ્યભારત સંઘની સેવામાં કદી પણ કચાશ નહીં રહેવા દઉં. હું મારા ધર્મભાઈઓના શાણપણને અપીલ કરું છું અને એમને વિનંતિ કરું છું કે તેઓ કોંગ્રેસને સંપૂર્ણ સાથ આપે અને બે ઉદાત માણસો, મહાત્મા ગાંધી અને પંડિત જવાહરલાલ નહેરુના હાથ મજબૂત બનાવે. તેઓ આજે આપણે પ્રચારેલી ટૂનૅશન થિયરીએ પહોંચાડેલા જખમો રુઝાવવાના કામમાં લાગેલા છે. હું મારા મુસલમાન ભાઈઓને આવતી ઈદ વખતે, ભારત સંઘના બીજા નાગરિકોની ભાવનાઓને ધ્યાનમાં લઈને અને આપણે ભૂતકાળમાં કરેલી ભૂલોના પ્રાયશ્ચિત્ત તરીકે ગાયની કુરબાની દેવાની પણ વિનંતિ કરું છું.”

સ્થિતિ એવી ઊભી થઈ હતી કે મોટા ભાગે મુસલમાનોને પાંચમી કતારિયા માનવામાં આવતા હતા અને નવા રાષ્ટ્રનાં પ્રતીકો પ્રત્યે જાહેરમાં આદર દેખાડીને પોતાની નિષ્ઠા સાબીત કરવા એમને છડેચોક કહેવામાં આવતું હતું. ગોરખપુરની સરકારી જ્યૂબિલી હાઇસ્કૂલના ત્રણ મદદનીશ શિક્ષકોએ ૧૫મી ઑગસ્ટે રાષ્ટ્રધ્વજને સલામી ન આપતાં એમને નોટિસ આપવામાં આવી અને એમને સ્ટાફ અને વિદ્યાર્થીઓની હાજરીમાં સલામી આપવાની બીજી તક આપવામાં આવી. ઈસ્ટર્ન ઇંડિયા રેલવેઝના ૨૦૦ મુસ્લિમ કર્મચારીઓ પાકિસ્તાન ગયા હતા પણ હવે પાછા આવવા માગતા હતા. એમણે જાહેરમાં પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તેઓ દેશની સેવાને સમર્પિત થશે અને એમાં કોમવાદનો અંશ પણ નહીં હોય. જો કે એમની વિનંતિ સરકારે માની કે નહીં તે જાણી શકાયું નથી. પાકિસ્તાનમાં હિન્દુઓ અને શીખો પર થતા અત્યાચારો વિરુદ્ધ કેટલાયે પ્રાંતોના મુસલમાનોએ ઠરાવો પસાર કર્યા. બનારસમાં એક જાહેર સભામાં હિન્દુઓ અને શીખો માટે પાકિસ્તાનને ‘ગુલિસ્તાં’ બનાવી દેવાની માગણી કરવામાં આવી.

મુસલમાનો પર શંકાઓ રાખવાના આ વલણની ટીકા કરતાં મુસ્લિમ લીગના નેતા બાગપતના નવાબ જમશેદ અલી ખાને કહ્યું કે લોકમત લેવાય તો ખબર પડી જશે કે યૂ. પી.ના મુસલમાનોને પાકિસ્તાન જવાની ઇચ્છા જ નથી. મુસ્લિમ લીગના પ્રથમ પંક્તિના નેતા નવાબ ઇસ્માઈલ ખાન હવે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સેલર બની ગયા હતા. એમણે “ભારતીય રાજ્ય અને એના બંધારણ પ્રત્યે વફાદારી”ના સોગંદ લીધા, પણ તે સાથે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે “ આ વફાદારી સ્વાભિમાની અને મુક્ત નાગરિક તરીકે હશે, ખરીદેલા ગુલામ તરીકે નહીં.” એમણે વાઇસ ચાન્સેલર તરીકે યુનિવર્સિટી અને એના વિદ્યાર્થીઓએ નવા ભારત માટે શું કરવાનું છે તેનો પણ ખ્યાલ આપ્યોઃ આપણે સદ્ભાવના અને બિરાદરીનું વાતાવરણ તૈયાર કરવું પડશે કે જેથી આપણા ઉદ્દેશો અને લક્ષ્યો વિશે એમની શંકાઓ દૂર થાય. મારો દૃઢ મત છે કે યુનિવર્સિટીમાંથી રાજકારણને સંપૂર્ણપણે કાઢવું પડશે…(મુસલમાનો માટે) છૂટછાટો હતી તે નાબૂદ થઈ છે પણ શુદ્ધ નુકસાન હોય અને કદાચ છૂપા આશીર્વાદ પણ હોય; એનાથી આપણે આત્મનિર્ભર બની શકીએ છીએહવે આપણે આપણા નસીબ(પગ?) પર ઊભા રહેતાં શીખવું પડશે.”

અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસના પ્રોફેસર મહંમદ હબીબે (ઇતિહાસકાર ઇરફાન હબીબના પિતા) પણ એમાં સૂર મિલાવ્યો. એમણે કહ્યું કે યૂ. પી.ના મુસલમાનોને ૧૯૪૫માં લીગને મત આપવાનો ભારે પસ્તાવો છે અને એનાં પરિણામ જોઈને હેબતાઈ ગયા છે. હિન્દુસ્તાની ઇસ્લામ એક હતો, પણ એક પેઢી કરતાં ઓછા સમયમાં હિન્દુસ્તાન અને પાકિસ્તાનના મુસલમાનો ફારસીઓ અને તુર્કોની જેમ એકબીજાથી તદ્દન જુદા થઈ જશે. એમણે ઉમેર્યું કે આપણે મધ્યયુગની મુસ્લિમ સભ્યતાના વારસ છીએ અને આપણે સભ્યતા વિનાના દેશમાં જવા તૈયાર નથી જ્યાં ઇસ્લામમાંની નિષ્ઠાનો આરંભ અને અંત હિન્દુ ધર્મના તિરસ્કારથી થાય છે.

આજનું પાકિસ્તાન અને જિન્નાની ભૂમિકા

યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનોમાં આમ ફફડાટ હતો ત્યારે ઉત્તર ભારતમાંથી પાકિસ્તાન ગયેલામુહાજિરો ત્યાં સત્તા અને પ્રભાવનાં સૂત્રો સંભાળી લીધાં હતા. પાકિસ્તાનની કથા મુહાજિરોની ભૂમિકાની ચર્ચા વિના અધૂરી રહેશે. પરંતુ કાયદેઆઝમ મહંમદ અલી જિન્ના પોતે ભલે ઉત્તર ભારતના હોવાથી મુહાજિર નહોતા પરંતુ સત્ય છે કે તેઓ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતમાંથી નહોતા ગયા, મુંબઈથી ગયા હતા. એટલે પશ્ચિમ પંજાબ કે પૂર્વ બંગાળના કોઈ નેતા કરતાં બહારથે ગયેલા કોઈ નેતાની ભૂમિકા વિશે ચર્ચા કરવાનું વધારે રસપ્રદ છે. તો શરૂ કરીએ પાકિસ્તાનની આજની નીતિઓમાં જિન્નાની ભૂમિકાની ચર્ચા.

પણ આજે નહીં, આવતા સોમવારે

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૨ :

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (19)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

અંતની શરૂઆત ()

યૂ. પી.માંથી મુસ્લિમ હોમલૅન્ડ અલગ આપો!

યુક્ત પ્રાંતની મુસ્લિમ લીગે હવે નવી વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવાનો હતો. આ પ્રાંતના મુસલમાનોએ હિન્દુસ્તાનમાં જ રહેવાનું હતું તે નક્કી થઈ ચૂક્યું હતું. યૂ. પી. લીગના પ્રમુખ નવાબ ઇસ્માઈલ ખાને એક સમિતિ નીમી અને માગણી કરી કે રોહિલખંડ (બરેલી, બિજનૌર, બદાયું અને મોરાદાબાદ જિલ્લાઓ) અને મેરઠ તેમ જ આસપાસના પ્રદેશોમાં અછૂતો અને મુસલમાનોની કુલ વસ્તી સવર્ણ હિન્દુઓ કરતાં વધારે હોવાથી આ પ્રદેશને ‘મુસ્લિમ હોમલૅન્ડ’ તરીકે સ્વાયત્તતા આપવી જોઈએ. લીગના એક નેતાએ દાવો કર્યો કે રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમોએ એમને આવી બાંયધરી આપી હતી.

હિન્દુસ્તાનમાં એક મધ્ય પાકિસ્તાન બનાવો!

મુસ્લિમ લીગની અંદરના સમાજવાદીઓએ પશ્ચિમ અને પૂર્વ પાકિસ્તાનને જોડવા માટે એક પટ્ટો – મધ્ય પાકિસ્તાન – બનાવવાની પણ માગણી કરી, તો એસ. એમ રિઝવાનુલ્લાહે માગણી કરી કે પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા કરવાના હોય તો હિન્દુસ્તાનની અંદર રોહિલખંડ અને લખનઉને ભેળવીને અલગ સ્વાયત્ત મુસ્લિમ રાજ્ય બનાવવું જોઈએ. અવધના પદભ્રષ્ટ નવાબ વાજિદ અલી શાહના પૌત્ર પણ એમનું રાજ્ય પાછું આપવાની માંગ સાથે આગળ આવ્યા. પ્રિન્સ યૂસુફ મિર્ઝાએ આના માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં જવાની તૈયારી દેખાડી.

મોપલાસ્તાન અને દ્રવિડસ્તાન

આવી જ બીજી માગણીઓ દક્ષિણ ભારતમાંથી પણ ઊઠી. મદ્રાસ મુસ્લિમ લીગના પ્રમુખ મહમ્મદ ઇસ્માઈલે મોપલાસ્તાનની માગણી કરી. એમણે કહ્યું કે મોપલાસ્તાન કોચીન અથવા યુરોપના કોઈ પણ રાજ્ય કરતાં મોટું રાજ્ય બનશે. એની પંદર લાખની વસ્તીમાંથી નવ લાખ મોપલા છે. પરંતુ એમની આ માગણી દ્રવિડ ફેડરેશનના સ્થાપક પેરિયાર ઈ. વી. રામસ્વામી નાઇકરની માગણીને કાપતી હતી. પેરિયારે દ્રવિડસ્તાનની માગણી કરી હતી અને એમાં હૈદરાબાદ અને ત્રાવણકોરને સામેલ કરવાનું સૂચવ્યું હતું.

સેંટ્રલ પ્રોવિન્સની લીગ ભારત તરફપણ દિલ્હી?

પરંતુ સેન્ટ્રલ પ્રોવિન્સ અને બેરારના મુસ્લિમ લીગના નેતાએ નિઝામનો વિરોધ કર્યો અને કહ્યું કે તેઓ ભારત સરકારને વફાદાર રહેશે અને સ્વતંત્રતા દિનની ઊજવણીમાં પણ ભાગ લેશે. બીજી બાજુ દિલ્હીના કેટલાક મુસ્લિમોએ દિલ્હીને પાકિસ્તાનમાં ભેળવવાની માગણી કરતો ઠરાવ પસાર કર્યો. એમનું કહેવું હતું કે દિલ્હીની દસ લાખની વસ્તીમાંથી સાડાચાર લાખ મુસલમાન હતા. શીખો અને અછૂતોને બાદ કરો તો સવર્ણ હિન્દુઓ માત્ર ચાર લાખ હતા. ઠરાવમાં કહ્યું કે દિલ્હી સાતસો વર્ષથી મુસ્લિમ રાજસત્તાનું કેન્દ્ર રહી છે અને અહીં ૨૨ મુસ્લિમ સંતોની મઝારો છે એટલે દિલ્હીને બિનમુસ્લિમ શાસકોના હાથમાં ન રહેવા દઈ શકાય.

સિંધી હિન્દુઓ

સિંધી હિન્દુઓ પણ પાછળ ન રહ્યા. એમણે સિંધના ભાગલા પાડવાની માગણી કરી. એમણે સિંધના હૈદરાબાદ, થરપારકર અને કરાચીના અમુક ભાગને જોધપુર રાજ્યમાં જોડવાનું અને બાકીના સિંધને બલુચિસ્તાનમાં ભેળવી દેવાની દરખાસ્ત રજૂ કરી.

યૂ. પી.ના લીગીઓ નીતિ બદલે છે

ભારતમાંથી અંગ્રેજોની વિદાયના દિવસો નજીક આવતા ગયા તેમ યુક્ત પ્રાંતની મુસ્લિમ લીગમાં ખેંચતાણ વધી ગઈ. પહેલાં પંત સરકારે ‘ગાંવ હકુમત’ બિલ રજૂ કર્યું હતું ત્યારે લીગે એનો જોરદાર વિરોધ કર્યો હતો કારણ કે એમાં હિન્દુઓ અને મુસલમાનો માટે અલગ પ્રતિનિધિત્વ નહોતું. પરંતુ હવે લીગના એક ધારાસભ્ય એહતેશામ મહંમદ અલીએ લીગની નીતિથી વેગળા થઈને સંયુક્ત મતદાર પદ્ધતિને ટેકો આપ્યો. લીગના નેતા ખલિકુઝ્ઝમાને એમને તરત જ બરતરફ કરી દીધા. તે પછી આ બાબતમાં ચર્ચા કરવા પચાસ આગેવનોની બેઠક મળી પણ ઉલટું, તેમાં લીગની નીતિઓને નવી દિશા આપવાની પ્રબળ માંગ થઈ.

તે પછી ખલિકુઝ્ઝમાન પોતે જ બંધારણસભાના સભ્ય બન્યા અને એમણે બધાને દેશના ભવિશ્ય માટે કામ કરવા અને છેલ્લા થોડા મહિના દરમિયાન પેદા થયેલી કડવાશને ભૂલી જવા અપીલ કરી. યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગે પણ ૨-૩ ઑગસ્ટે ઠરાવ કરીને સ્વાતંત્ર્ય દિનની ઊજવણીમાં સામેલ થવાનો નિર્ણય કર્યો!

મુસ્લિમ લીગ ગળાડૂબ સંકટમાં

યૂ. પી.મુસ્લિમ લીગના ડાબેરી નેતા અને ગોરખપુરના ધારાસભ્ય ઝેડ. એચ. લારીએ જાહેર કર્યું કે મુસ્લિમ લીગે હવે એક ‘રાજકીય પક્ષ’ મટી જઈને હિન્દુસ્તાની મુસલમાનોના સામાજિક અને આર્થિક ઉદ્ધાર માટે કામ કરવું જોઈએ. ‘વંદે માતરમ’ વિશેના વિવાદ પર લારીએ કહ્યું કે એમણે આ રાષ્ટ્રીય ગીતની પહેલી બે કડીઓ અનેક વાર વાંચી છે અને એમાં ઇસ્લામના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ કંઈ નથી. આ બાબતમાં ખોટો ઝઘડો ઊભો કરવામાં આવ્યો છે.

લારીએ કહ્યું કે યૂ. પી.ના મુસલમાનો એમના આત્મનિર્ણયના અધિકારની વાત કરતા હતા તે વખતે પણ હિન્દુસ્તાનને જ માદરેવતન માનતા હતા અને પાકિસ્તાનના નાગરિક બનવાની ઇચ્છા એમણે કદીયે રાખી નહોતી.

ગોબિંદ બલ્લભ પંતે મુસ્લિમોની સુરક્ષાની બધી ખાતરી આપી, પણ યૂ. પી. કોંગ્રેસે મુસલમાનો પાસેથી છડેચોક સંપૂર્ણ વફાદારીની બાંયધરી માગી અને કહ્યું કે પાકિસ્તાન સાથે લડાઈ થાય તો પણ એમણે હિન્દુસ્તાનને વફાદાર રહેવું પડશે. મુખ્ય પ્રધાન પંતે પણ ચેતવણી આપી કે હિન્દુસ્તાનમાં એક પણ પાંચમી કતારિયો હશે તેને અમે સાંખી નહીં લઈએ અને જેમને હિન્દુસ્તાનના રાજ્ય પ્રત્યે વફાદારી જાહેર કરવામાં વાંધો હોય તે પાકિસ્તાન ચાલ્યા જાય તે સારું થશે.”

યૂ. પી. સરકારે પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓ પર થતા અત્યાચારો રોકવા માટે ત્યાં જઈને મુસલમાનોને સમજાવવાની જવાબદારી પણ યૂ. પી.ના મુસ્લિમ નેતાઓને શિરે નાખી. તે પછી સૈયદ રિઝવાનુલ્લાહની રાહબરી હેઠળ એક શાંતિ મિશન પાકિસ્તાન ગયું અને ત્યાં એમણે પાકિસ્તાનને લઘુમતીઓ માટે સલામત બનાવવા અપીલ કરી.

બીજી બાજુ પૂર્વ પંજાબમાંથી પાકિસ્તાન જનારાનો ધસારો એટલો બધો હતો કે લિયાકત અલી ખાને ચોખ્ખા શબ્દોમાં જાહેરાત કરી કે દિલ્હી, પશ્ચિમ યૂ. પી. અને પૂર્વ પંજાબની બહારના બીજા પ્રદેશોના મુસલમાનોના સ્થળાંતરનો પાકિસ્તાન સખત વિરોધ કરે છે. યૂ. પી.ના મુસલમાનો માટે આ મોટા ફટકા જેવું હતું.

આમ છતાં, યૂ. પી.ની પ્રાંતિક ઍસેમ્બલીમાં મુસ્લિમ લીગના નેતા, હિન્દુસ્તાનની બંધારણ સભાના સભ્ય ખલિકુઝ્ઝમાન અને બીજા નેતાઓ યૂ. પી.ના સામાન્ય મુસલમાનોનો સાથ છોડીને પાકિસ્તાન પહોંચી ગયા! આ ઉચ્ચ વર્ગના મુસ્લિમ નેતાઓના દૃષ્ટિકોણનું સચોટ ઉદાહરણ બેગમ રાના લિયાકત અલી ખાનના એક નિવેદનમાંથી મળે છે. એમણે કહ્યું કે એમના પતિએ પાકિસ્તાન માટે નાણાકીય ત્યાગ પણ કર્યો છે અને તો પણ હિન્દુસ્તાનમાં એશઆરામથી રહેવા કરતાં પાકિસ્તાનમાં ભીખ પર જીવવા હું તૈયાર છું. (વિશેષઃ બેગમ રાનાનો જન્મ અલ્મોડામાં થયો હતો. એમના પિતા બ્રિટિશ આર્મીના એક સીનિયર ઑફિસર હતા અને મૂળ બ્રાહ્મણ પણ ખ્રિસ્તી થઈ ગયા હતા. રાનાનું મૂળ નામ શીલા આઇરીન પંત હતું).

આની સામે કોંગ્રેસમાં ભારે રોષ ફેલાયો. ઍસેમ્બલીમાં ઝાંસીના ધારાસભ્ય આર. વી. ધૂલેકરે મુસ્લિમ લીગના સભ્યોને હિન્દુસ્તાનની નાગરિકતા છોડીને પાકિસ્તાન ચાલ્યા જવા કહ્યું. ચૌધરી ચરણ સિંહે (એ વખતના યૂ.પી. સરકારના સંસદીય સચિવ, જે પછી વડા પ્રધાન બન્યા) કહ્યું, ધર્મના આધારે ભારતમાતાના ભાગલા પડ્યા તેનો અનિવાર્ય તર્ક છે કે સમસ્યાના બે શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ છે, વસ્તીની અદલાબદલી અથવા મુસ્લિમ લીગીઓ ચોખ્ખા શબ્દોમાં વિના શરતે દ્વિરાષ્ટ્રના સિદ્ધાંતને વખોડે અને બે ડૉમિનિયનોને ફરી જોડવા માટે સક્રિય અને જોશભેર આંદોલન ચલાવે. વચ્ચેનો કોઈ રસ્તો નથી. તે સિવાય આપણા નહેરુઓ અને પંતો ગમે તેટલી મથામણ કરે, કમનસીબ દેશમાં શાંતિ નહીં સ્થપાય.”

કોંગ્રેસ પ્રમુખ પુરુષોત્તમ દાસ ટંડને કહ્યું કે આજકાલ મુસ્લિમ લીગીઓ છૂટથી અને વારંવાર વફાદારીના સોગંદ લે છે પણ રીતે તેઓ કોંગ્રેસને મૂર્ખ નહીં બનાવી શકે. એમનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ લાગે છે કે પાછલે બારણેથી કોંગ્રેસમાં ઘૂસવું અને વહીવટમાં ભાગીદાર બનવું. “હું લીગીઓને કહેવા માગું છું કે ઘૂસણખોરીની તમારી તરકીબો ચાલવાની નથી. અમને ખબર છે કે તમે હંમેશાં દેશને દગો આપ્યો છે, તમે અમારી પીઠમાં ખંજર ભોંક્યું છે, એટલે અમે તમને તમારે લાયક જગ્યા આપશું.”

આંબેડકરનો રોષ

મુસ્લિમ લીગ સામે ડૉ. આંબેડકરનો પણ રોષ વરસ્યો. પાકિસ્તાન સરકારે દલિતો હિન્દુસ્તાન આવવા માગતા હતા પણ એમને રોકી લીધા. પાકિસ્તાન સરકારે કહ્યું કે એ લોકો ચાલ્યા જશે તો પાકિસ્તાનમાં શહેરોની સફાઈસેવાઓ, સંડાસો સાફ કરવાની સેવાઓ ખોરવાઈ જશે. આંબેડકરે પાકિસ્તાન અને હૈદરાબાદના નિઝામની દલિતો સામે હિંસાચાર અને એમને ધર્મ પરિવર્તન માટે ફરજ પાડવાના પ્રયાસો માટે ઝાટકણી કાઢી. નોંધવા જેવું એ છે કે, એમણે હૈદરાબાદને ભારતમાં ભેળવી દેવાનું કામ તરત કરવા આગ્રહ કર્યો. એમણે કહ્યું કે ભારતની ભૌગોલિક એકતા અનિર્બાધ છે અને એની સાથે ચેડાં કરવાની કોઈ પણ રજવાડાને છૂટ આપી શકાય.”

જિન્ના મુસ્લિમ લીગના બળતા ઘરમાં ઘી હોમે છે

મુસ્લિમ લીગનું ઘર ભડકે બળતું હતું, તેમાં જિન્નાએ ઘી હોમ્યું. યૂ. પી.માં થયેલાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો વિશે એમણે ગોબિંદ બલ્લભ પંતને તાર મોકલીને વિગતો માગી. પંત ભારે રોષે ભરાયા. એમણે જિન્નાને કહી દીધું કે આ બહારની દખલ છે. જિન્નાના તારને કારણે મુસ્લિમ લીગ માટે મુશ્કેલીઓ વધી. કોંગ્રેસમાં અનેક અવાજો ઊઠવા લાગ્યા કે હવે તો લીગને દફનાવી જ દો!

મુસ્લિમ લીગનો અંતકાળ નજીક આવતો હતો. છેલ્લા શ્વાસ ચાલતા હતા. આની વિગતો આવતી કાલે જોઈશું.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૧ :

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિજણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (18)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)

1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995

Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

અંતની શરૂઆત ()

જિન્ના અને નહેરુના પ્રત્યાઘાત આપણે ગઈકાલે જોઈ લીધા. આજે આ અભ્યાસમાં આગળ વધીએ.

૧૩મી જૂનના ‘ડોન’માં અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના એક લેક્ચરર કમરુદ્દીન ખાનનો એક લેખ છપાયો. એણે લખ્યું – હવે એ તદ્દન સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે પાંચ કરોડ મુસલમાનોને હિન્દુ હિન્દુસ્તાનમાં જ રહેવું પડશે અને આઝાદ થવા માટે બીજી લડાઈ છેડવી પડશે. પરંતુ ખાને પોતાના વાચકોને ધરપત પણ બંધાવી કે હવે બીજી લડાઈ થશે ત્યારે આપણી પશ્ચિમી અને પૂર્વી સરહદે પાકિસ્તાન હશે જેનું વ્યૂહાત્મક સ્થાન આપણા માટે બહુ મહત્ત્વનું સિદ્ધ થશે. જો કે યૂ. પી.ના મુસલમાનો પાકિસ્તાનને હિન્દુસ્તાન પર આક્રમણ કરવા માટે આમંત્રણ ન આપી શકે પણ આપણા પાડોશમાં પાકિસ્તાનની હાજરી હિન્દુઓ માટે નૈતિક દબાણ જેવી બની રહેશે. વળી, પાકિસ્તાન UNOનું પણ સભ્ય હશે એટલે પાકિસ્તાન હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોનો મૂળભૂત સવાલ એમાં રજૂ કરી શકશે. તે ઉપરાંત, દુનિયાનાઅ મુસ્લિમ દેશોની સહાનુભૂતિ પણ આપણે મેળવી શકીશું.

આ નકારાત્મક આશ્વાસન પછી ખાને કેટલીક હકારાત્મક વાતો પણ કરી. એણે લખ્યું કે હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતોના મુસલમાનોને ખબર જ હતી કે મુસ્લિમ લીગે જે પાકિસ્તાન સૂચવ્યું હતું તેમાં એમનું સ્થાન હતું જ નહીં. આમ છતાં એમની પાંચ કરોડની વસ્તી રશિયા સિવાય યુરોપના કોઈ પણ દેશ કરતાં વધારે છે. આજે પણ મુસલમાનો અહીં એક સમર્થ અને ઉપેક્ષા ન કરી શકાય એવા રાષ્ટ્ર તરીકે અહીં રહી શકે છે.

ખાને લખ્યું કે હિન્દુસ્તાન આખું હતું ત્યારે મુસલમાનોની વસ્તી ૨૫ ટકા હતી અને હવે ૧૫ ટકા છે એટલે પહેલાં પણ એ લઘુમતીમાં હતા અને આજે પણ છે. આ બન્ને સ્થિતિમાં ખરેખર તો કંઈ જ ફેર નથી. બહુમતીવાળા પ્રાંતોના મુસલમાનોની મદદ વિના જ આપણે ઘણું હાંસલ કર્યું છે, તો આપણી એકતા અને તાકાતમાંથી આપણે હિંમત મેળવી શકીએ છીએ.

ખાને લખ્યું કે મુસલમાનો હવે રાજકારણમાં ભાગ લે તે તદ્દ્ન બિનઉપયોગી છે. એમણે પારસીઓ અને ખ્રિસ્તીઓની જેમ રહેવું જોઈએ અને સરકારમાં પ્રતિનિધિત્વ માટેના કે ખાસ લઘુમતી હોવાના દાવા છોડી દેવા જોઈએ. તેને બદલે આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રે સધ્ધર બનવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી જેવી સંસ્થાઓએ હવે પાછા પોતાના મૂળ ઉદ્દેશ્ય તરફ જવું જોઈએ અને રાજકારણ છોડી દેવું જોઈએ.

કમરુદ્દીન ખાન લખે છે કે મુસલમાનોનું મૂળ કામ આ “અસામાન્ય સમય વીતી જાય” તે પછી ફરી હાથ ધરવું જોઈએ અને ખાસ કરીને અછૂતોનું ધર્મ પરિવર્તન કરાવવું જોઈએ. એ રીતે મુસલમાનોની વસ્તી પાંચ કરોડમાંથી બમણી થઈ જશે. એણે લખ્યું કે આ લક્ષ્ય પાર પાડી શકાશે કારણ કે હવે હિન્દુસ્તાનમાં બહુ ઝડપથી વૈદિક સંસ્કૃતિનું પુનરુત્થાન થશે અને નાતજાત ફરી જોશભેર મજબૂત બનશે જેથી અછૂતો ઇસ્લામ તરફ ધકેલાશે.

કમરુદ્દીન ખાને મુસલમાનોને હિન્દુસ્તાનમાં અમુક ખાસ જગ્યાઓમાં કેન્દ્રિત થવાની સલાહ આપી કે જેથી હિન્દુસ્તાનથી છૂટા પડવાનું સહેલું બને. એણે કહ્યું કે યૂ. પી.ના મુસલમાનોએ પશ્ચિમી યૂ. પી.માં વસવું જોઈએ અને ઉત્તર બિહારના મુસલમાનોએ પૂર્ણિયા જિલ્લામાં વસવું જોઈએ કે જેથી અંતે તેઓ પૂર્વ પાકિસ્તાન સાથે ભળી શકે.

યૂ. પી.ના ગવર્નરનો રિપોર્ટ

કમરુદ્દીનખાનનો આ લેખ ભાગલાની આફત ત્રાટકી તે પહેલાંનાં છેલ્લાં હવાતિયાં જેવો હતો. ખરેખરી સ્થિતિ શી હતી તે યૂ. પી.ના ગવર્નર સર ફ્રાન્સિસ વાઇલીએ ૩જી જૂનની ઘોષણાના પ્રત્યાઘાતો વિશે લૉર્ડ માઉંટબૅટનને મોકલેલા રિપોર્ટમાંથી જાણવા મળે છે. એણે લખ્યું કે કોંગ્રેસના પંચાયતી રાજ બિલ, પાકિસ્તાન માટે લડતાં લડતાં મરી ખપવાનાં બણગાં. કેટલીયે કૂચો અને વળતી કૂચો પછી અમારા લીગરો હવે કબૂતર જેવા બની ગયા છેએવું લાગે છે કે હવે એમનું વલણ એ છે કે યૂ.પી.માં આપણે સૌએ બધું ભૂલીને ફરી ભાઈભાઈ બનીને રહેવું જોઈએ!

આ સમજી શકાય એવું હતું. વાઇલીનો રિપોર્ટ કહે છે કે યૂ.પી. મુસ્લિમ લીગના મોટા ભાગના નેતાઓ ખાસ અધિકારોવાળા વર્ગના જમણેરી વિચારધારાના લોકો હતા. જિન્નાના હુકમને કારણે તેઓ “પોતાના દાંત દેખાડવાનો ઢોંગ કરતા હતા”. પરંતુ તેઓ શહેરી અને સામાન્ય રીતે નિમ્ન વર્ગના મુસલમાનોને પણ આમ કરવા સમજાવી શકશે કે કેમ તે સવાલ છે. ચીફ સેક્રેટરીએ પોતાના પખવાડિક રિપોર્ટમાં લખ્યું કે શરૂઆતમાં પાકિસ્તાન બનવાનો ઉત્સાહ દેખાયો હતો તે રાષ્ટ્રવાદી મુસલમાનોએ એનાં પરિણામો દેખાદ્યાં તે પછી મોળો પડી ગયો.

કોમી રમખાણો

દેશમાં ક્લકત્તા, નોઆખલી, બિહાર અને ગઢમુક્તેશ્વરમાં કોમી ખૂનામરકી ચાલતી જ હતી, ત્રીજી જૂનની જાહેરાતે યૂ.પી.માં બળતામાં ઘી હોમ્યું. એકલા જૂનમાં જ ૧૪૯ના જાન ગયા તેમાંથી ૧૪૫ મુસ્લિમ હતા અને ૧૩૮ ઘાયલોમાં ૧૧૯ મુસ્લિમો હતા. જુલાઈમાં અલીગઢ, બુલંદશહેર, બદાયું, કાનપુર, પીલીભીત. મથુરા અને ગુડગાંવમાં કોમી આગ ફેલાઈ. યૂ. પી.માં ‘સ્વૈચ્છિક સંગઠનો’નું સંખ્યાબળ બહુ વધ્યું. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)માં ૩૬,૬૪૯ સભ્યો, મુસ્લિમ લીગના નૅશનલ ગાર્ડ્ઝમાં ૨૪.૧૩૪ સભ્યો અને કોંગ્રેસ સેવા દળમાં ૨૯,૨૦૩ સભ્યો હતા. બન્ને કોમો નાની કુહાડીઓ, દાતરડાં, પાવડા, અને તલવારો વહેંચતી હતી. લખનઉમાં પોલીસે બે માણસોને રામપુરી ચાકુઓના મોટા જથ્થા સાથે પકડ્યા.

હિન્દુમાંથી શીખ બનવાની જાણે હોડ લાગી હોય એવું લાગતું હતું. સપ્ટેમ્બરમાં દિલ્હીમાં રમખાણો શરૂ થતાં પશ્ચિમ પાકિસ્તાન તરફ જતી માલગાડીઓને મથુરા પાસે રોકી લેવામાં આવી અને હિજરતીઓનો માલ લૂંટી લેવાયો.

બીજી બાજુ, મુસ્લિમ અને બ્રિટિશ ઑફિસરોમાંથી કેટલાક પાકિસ્તાન જવા તૈયાર હતા. એની સામે પંજાબમાંથી આવેલા ૨૨ હિન્દુ ICS અધિકારીઓ યૂ. પી.માં જોડાયા. આમ આખું વહીવટીતંત્ર હિન્દુઓના હાથમાં આવી ગયું. દરમિયાન સિંધ ઍસેમ્બલીમાં હિન્દુઓનું પ્રતિનિધિત્વ ઘટાડી નાખવામાં આવ્યું, પરિણામે મુખ્ય પ્રધાન ગોબિંદ બલ્લભ પંત પર દબાણ વધી ગયું. કોંગ્રેસ અને હિન્દુ મહાસભાની માગણી હતી કે યૂ. પી.માં પણ સરકારે મુસ્લિમો સાથે એવું જ કરવું જોઈએ. જો કે ગવર્નર વાઇલીએ વાઇસરૉયને મોકલેલા સંદેશમાં નોંધ્યું છે કે પંત પોતે કોમી સંતુલન જાળવી રાખવાના બધા જ પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ અંતે પંતે નમતું આપવું પડ્યું અને મુસલમાનોને અપાયેલી ખાસ સવલતો ઘટાડવી પડી. મુસ્લિમ લીગના યૂ. પી.ના જનરલ સેક્રેટરી સૈયદ ઐઝાઝ રસૂલે બહુ કડવાશથી સિંધ સરકારની ટીકા કરી કે એ લોકો “ અહંકેન્દ્રિત ભીડ છે, પરવા નથી કરતા કે એમના નિર્ણયોની અસર મુસ્લિમ લઘુમતીવાળા પ્રાંતોના મુસલમાનો પર શી પડશે. એમનું ડેલિગેશન જિન્નાને મળ્યું પણ સિંધ કે યૂ. પી., બન્નેના નિર્ણયો જે હતા તે જ રહ્યા.

યૂ. પી.માં હિન્દુ મહાસભા અને કોંગ્રેસ

આ સ્થિતિમાં હિન્દુ મહાસભાએ નવ મુદ્દાનો માંગપત્ર જાહેર કર્યો અને સરકાર એ ન માને તો ૧ ઑગસ્ટે ‘ડાયરેક્ટ ઍક્શન’નું એલાન કર્યું. એની માગણીઓમાં ગૌહત્યા પર પ્રતિબંધથી માંડીને રફી અહમદ કિદવઈના રાજીનામા સુધીની ભાતભાતની માગણીઓ હતી. રફી અહમદ કિદવઈ ગૃહ પ્રધાન હતા અને કોમી દાવાનળને ડામવા માટે અથક પ્રયાસ કર્યા હતા.આ રમખાણમાં એમના ભાઈ શફી અહમદ કિદવઈની પણ હત્યા થઈ હતી.

ગોબિંદ બલ્લભ પંતની સરકારે શરૂઆતમાં આંદોલન પાછું ખેંચી લેવાનું સમજાવવા માટે પ્રયત્ન કર્યા અને ગોરખપુરના મહંત દિગ્વિજયનાથ સાથે વાતચીત કરવા ડૉ. સંપૂર્ણાનંદને નીમ્યા.પરંતુ વાતચીત સફળ ન રહેતાં દિગ્વિજયનાથ, કુંવર ગુરુ નારાયણ, ટિકરાના સુરેશ પ્રકાશ સિંઘ અને મહાસભાના બીજા નેતાઓની ધરપકડ કરી. સરકારી રિપોર્ટ પ્રમાણે તો આંદોલનનો રકાસ થયો પણ હિન્દુ મહાસભાનું જોર ઓછું ન થયું. સીતાપુર બેઠક માટેની પેટા-ચૂટણીમાં સુરેશ પ્રકાશ સિંઘ જેલમાંથી જ કોંગ્રેસના ઉમેદવાર મોહનલાલ ગૌતમને એક મતથી હરાવ્યા. પાછળથી બંધારણ સભામાં વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને મૉસ્કો માટે રાજદૂત તરીકે જતાં એમની જગ્યાએ મોહનલાલ ગૌતમને લઈ લેવાયા. પરંતુ એમની હાર માટે કોંગ્રેસની અંદર જ મોટે પાએ તોડફોડ જવાબદાર હોવાનું મનાય છે.

માત્ર હિન્દુ મહાસભા જ નહીમ યૂ. પી. કોંગ્રેસ પોતે પણ ખુલ્લેઆમ હિન્દુ કોમવાદી લાગણીઓનું વાહન બની. નવી વિધાન સભાના સ્પીકર પુરુષોત્તમ દાસ ટંડને ખુલ્લા શબ્દોમાં ગાંધીજીની અહિંસાને નકારી કાઢી અને “મુસ્લિમ લીગના કોમનાં હિતોને આગળ કરવાના વલણ, ગુંડાગીરી અને હત્યાઓ સામે” શસ્ત્રો ઉઠાવવા દેશવાસીઓને હાકલ કરી. ઝાંસી જિલ્લાના તાલભેટમાં એમણે એક સભામાં રાઇફલ ક્લબો સ્થાપવા, દરેવ્ક જિલ્લામાં ઓછામાં ઓછા પાંચ હજાર યુવાનોને સશસ્ત્ર દળ જેવી તાલીમ આપવા, સરકાર દ્વારા સામાન્ય જનતામાં છૂટથી શસ્ત્રોનું વિતરણ કરવા, યુવાન હિન્દુઓને શારીરિક તાલીમ આપવા માટે અખાડા શરૂ કરવા અને હિન્દુ રક્ષા દળ સ્થાપવાની હિમાયત કરી. પુરુષોત્તમ દાસ ટંડને બરેલીમાં હરિજનો સમક્ષ બોલતાં નાતજાતની પ્રથાને નાબૂદ કરવા અને હરિજનોને ‘ક્ષત્રિય’ જેમ રહેવા અપીલ કરી. એમણે હરિજનોને પોતાનાં ઘરબાર અને પરિવારને બચાવવા માટે લાઠી અને તલવાર ચલાવતાં શીખવાની સલાહ આપી.

એમનાં વક્તવ્યોથી ભારે ઉહાપોહ મચ્યો. અડગ રાષ્ટ્રવાદી ‘પાયોનિયર’ અખબારે એના તંત્રી લેખમાં સરકારને કહ્યું કે કાં તો ટંડનના દાવાઓનું સમર્થન કરો અને મુસ્લિમ લીગની ગુંડાગીરીને ડામવાનાણ સખત પગલાં લો અથવા પ્રાંતમાં કોમી ઝેર ફેલાય એવાં ખોટાં નિવેદનો કરવા અને ખતરનાક અફવાઓ ફેલાવવા માટે ટંડન સામે ગુનાઇત કાર્યવાહી કરો.

હજી આપણે એ જોવાનું છે કે મુસ્લિમ લીગ અને યૂ. પી.ના મુસ્લિમ નેતાઓમાં ભાગલાની જાહેરાતનું સત્ય શી રીતે પહોંચ્યું. લીગની સ્થિતિ કેવી થઈ? યૂ. પી.ના મુસલમાનોએ ત્રીજી જૂનની જાહેરાત પછી ભાગલાનાં પરિણામો સમજવાની તક મળી? આ બધું જાણવા માટે આપણે આવતા સોમવારેઅંતની શરૂઆત()” માટે ફરી મળીએ ત્યારે વિસ્તારથી વાત કરશું.

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૦ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (17)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

રેફરેન્ડમ ()

૧૯૪૫-૪૬ની ચૂંટણીઓને ‘રેફરેન્ડમ’ ગણાવ્યા પછી મુસ્લિમ લીગે મુસ્લિમ જનમતને ‘પાકિસ્તાન’ તરફ વાળવામાં કંઈ કચાશ ન રહેવા દીધી. મુસ્લિમ લીગના સમર્થનમાં ઘણા બૌદ્ધિકો અને અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ બહાર આવ્યા. એટલું જ નહીં, કવિઓ પણ પાછળ ન રહ્યા. જો કે, કાવ્ય રચનાઓનું સ્તર બહુ ઊંચું ન ગણાય તેમ છતાં એમાં લોકોને પાકિસ્તાન બનાવવા માટે જુસ્સો આપે એ રીતે લખાયેલી હતી. કવિઓ સભાઓમાં કે મોટા સમૂહ સમક્ષ આ કાવ્ય રચનાઓ વાંચી સંભળાવતા. જો કે, આ જાતનું સાહિત્ય આજે બહુ મોટા પ્રમાણમાં મળતું નથી, માત્ર અમુક નમૂના બાકી રહ્યા છે. ભાગલા પછી ઘણાએ એનો નાશ કરી નાખ્યો હોવો જોઈએ.

મુંબઈના રમઝી ઇલાહાબાદીનો કાવ્ય સંગ્રહ જિન્નાના જન્મદિને પ્રકાશિત થયો. એમાં જિન્નાની પ્રશસ્તિની બહુ લાંબી રચના છેઃ

આજ ખુદા સે કરેં દુઆએં

સેહત કાઇદ-એ-આઝમ પાએં

રબ કે આગે સર કો ઝુકાએં 

કાઇદ કી યૂં ઉમર બઢાએં

ઝિંદાબાદ કે નારે લગાએં

સાલગિરહ કા જશ્ન મનાએં

બીજી એક રચના ખાસ નોંધવા જેવી છે, કારણ કે એ બીજા એક કવિ માટે પણ પ્રેરણા રૂપ બની છે અને એ રચનાનો જુદો અને વધારે જાણીતો પાઠ પણ મળે છે.પાઠ મળે છેઃ

“હમ હૈં મુસલમાન, હમ ન ડરેંગે, જો હૈ હકીકત આજ કહેંગે

અન ન કદમ પીછે હટેંગે, આગે બઢેંગે, આગે બઢેંગે

આખિર કબ તક હમ જુલ્મ સહેંગે, પાકિસ્તાન હમ લે કે રહેંગે”.

“પાકિસ્તાન હમ લે કે રહેંગે”નો ઉપયોગ કરીને કૈફ બનારસીએ લખ્યુઃ

“આઝાદી કે શોલે કો દિલ મેં રોશન કરના હૈ, <br/>

પાકિસ્તાન કી ઉલ્ફત મેં અપના જીના મરના હૈ

(ઉલ્ફત= પ્રેમ)

લે કે રહેંગે પાકિસ્તાન, બંટ કે રહેગા હિન્દુસ્તાન

સી. એમ. નઈમે પોતાનાં સંસ્મરણોનું પુસ્તક Ambiguities of Heritage ( કરાચી- ૧૯૯૯) લખ્યું છે તેના ‘Two Days’ પ્રકરણમાં આ રચના જુદી રીતે આપેલી છે. અહીં છેલ્લી પંક્તિ છેઃ “હંસ કે લિયા હૈ પાકિસ્તાન, લડ કે લેંગે હિન્દુસ્તાન”!

તે ઉપરાંત “ વિજયી વિશ્વ તિરંગા પ્યારા, ઝંડા ઊંચા રહે હમારા”ની તર્જ પર બનેલું ગીત પણ એ અરસામાં મુસ્લિમ સમાજમાં લોકપ્રિય હતું –

હરા હરા યે પ્યારા પ્યારા, પરચમ ઊંચા રહે હમારા

…………………………..

ઇસ પરચમ કો આંચ ન આયે, ચાહે જાન હમારી જાએ
પાકિસ્તાન મેં યે લહેરાએ, ખુશી ખુશી હર મુસ્લિમ ગાએ

હરા હરા યે પ્યારા પ્યારા, પરચમ ઊંચા રહે હમારા

શિયાઓ અને કમ્યુનિસ્ટો પાકિસ્તાનના સમર્થનમાં

મુસ્લિમ લીગથી શિયાઓ સામાન્ય રીતે દૂર રહેતા પણ હવે ચૂંટણીથી પહેલાં શિયાઓ મુસ્લિમ લીગ તરફ ઢળવા લાગ્યા. અંજુમન તંઝિમ-ઉલ મોમીનીને લીગને ટેકો જાહેર કર્યો. શિયા પોલિટિકલ કૉન્ફરન્સે પણ આ ‘કટોકટીના સમયમાં’ લીગની સાથે રહેવા અપીલ કરી. કૉન્ફરન્સના એક નેતા સૈયદ અલી ઝહીરે ચોખ્ખું કહ્યું કે હું નથી માનતો કે પાકિસ્તાન (-ની માંગ) રાષ્ટ્રવિરોધી છે અથવા હાંસલ થઈ શકે તેમ નથી. શિયા કોમ મુસ્લિમ લીગમાં જોડાય તેમાં કશું આડે આવતું હોય તેવું મને નથી લાગતું. માત્ર મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે લીગ શિયા કોમ માટે બાંધછોડ કરવા તૈયાર છે કે નહીં.”

પરંતુ, અંતે શિયા પોલિટિકલ કૉન્ફરન્સ કોંગ્રેસ સાથે જ રહી, જો કે એમાં તડાં પડી ગયાં. વિદ્રોહી જૂથના નેતા નવાઝિશ અલી ખાનને લીગે ફૈઝાબાદ-સીતાપુર-બહેરાઇચ માટે ટિકિટ આપી.

તાઝિયામાંયા અલીને બદલેલે કે રહેંગે પાકિસ્તાન”!

નવી વાત એ બની કે એ વર્ષે તાઝિયા નીકળ્યા તેમાં પરંપરાગત “યા અલી’ની જગ્યા લીગના સ્લોગન “લે કે રહેંગે પાકિસ્તાન”ને મળ્યું! એક લેખક લખે છે કે મુસ્લિમ જનસમુદાયને પાકિસ્તાન વિશે કેળવવામાં આની બહુ સારી અસર થઈ. રાજા મહેમૂદાબાદે મુંબઈની એક ચૂંટણીસભામાં આ વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો કે સંયુક્ત મુસ્લિમ કોમનું નેતૃત્વ હવે એક શિયા ઈમામના હાથમાં છે અને સુન્નીઓ પણ એમની સમક્ષ નમે છે.

રાજા મહેમૂદાબાદે જાહેરમાં તો આ જ વલણ રાખ્યું પણ એમને હવે ‘ઇસ્લામિક રાજ્ય’ બની શકે એવો વિશ્વાસ નહોતો રહ્યો. એમણે જિન્નાને એક પત્ર લખ્યો તેમાં કહ્યું કે આપે જે નિવેદન કર્યું છે ( એ ભલે ને, આપનો અંગત અભિપ્રાયો હોય) કે પાકિસ્તાનમાં લોકશાહીના સિદ્ધાંતો પ્રમાણે સરકાર બનાવાશે અને મહત્ત્વના ઉદ્યોગો રાજ્ય હસ્તક રહેશે, તેને હું આવકારું છું. આશા રાખીએ કે પાકિસ્તાનહકુમતઇલાહિયા’ (ઈશ્વરી રાજ્ય)ના અસ્પષ્ટ અને અનિશ્ચિત સ્લોગનને બદલે જીવંત લોકશાહીના નક્કર અનુભવોના આધારે રચાશે.”

કમ્યુનિસ્ટોનો ટેકો

યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગને ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનો પણ ટેકો મળ્યો. ઈ. એમ. એસ. નાંબુદીરિપાદે કહ્યું કે “CPI મુસ્લિમ લીગના ઉમેદવારોને સંપૂર્ણ ટેકો આપશે અને સામાન્ય મતવિભાગોમાં કોંગ્રેસ સામે કમ્યુનિસ્ટ ઉમેદવારો ચૂંટણી લડશે.” આગરાના કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના નેતા રઘુબર દયાલ ચતુર્વેદીએ કહ્યું કે એમની પાર્ટી મુસ્લિમ લીગને ટેકો આપે છે, કારણ કે એની પાકિસ્તાનની માંગ વાજબી છે. લાહોરમાં ઝેડ. એ. અહમદે એક સભામાં કહ્યું કે પાકિસ્તાનની માંગમાં કંઈ ખોટું નથી અને શીખોએ એનો વિરોધ ન કરવો જોઈએ. નવા રાજ્યમાં શીખોને એમનો ભાગ મળશે.

ચૂંટણી પહેલાં દનિયાલ લતીફી જેવા કમ્યુનિસ્ટોએ પંજાબ મુસ્લિમ લીગનો મૅનિફેસ્ટો બનાવવામાં આગળપડતો ભાગ લીધો હતો. મઝરૂહ સુલતાનપુરી અને અસરાર-ઉલ-હક ‘મજાઝ’ જેવા પ્રગતિશીલ ઉર્દુ શાયરોએ પણ પાકિસ્તાન વિશે નઝ્મો લખી. મજાઝના પાકિસ્તાન કા મિલી તરાનામાં યુવાન મુસ્લિમ કમ્યુનિસ્ટોની આશાઓ પ્રગટ થાય છેઃ

આઝાદી કી ધુન મેં કિસને હમેં આજ લલકારા,
ખૈબર કે ગર્દૂન મેં ચમકા એક હિલાલ એક તારા

(ગર્દૂન=આકાશ, હિલાલ=વાંકડિયો ચંદ્ર)

સૌ ઇન્જિલોં પર હૈ ભારી એક કુરાન હમારા
રોક સકા હૈ કોઈ દુશ્મન કબ તુફાન હમારા

(સૌ ઇન્જિલ=સો બાઇબલ)

હમ સબ પાકિસ્તાન કે ગાઝી, પાકિસ્તાન હમારા,
પાકિસ્તાન હમારા, પાકિસ્તાન હમારા

(ગાઝી =લડનાર)

સ્વામી સહજાનંદનું રાજીનામું અને લીગની આશંકાઓ

પરંતુ ઑલ ઇંડિયા કિસાન સભા પર કબજો કરી લેવાના CPIના પ્રયાસોથી નાખુશ થઈને કિસાન સભાના સ્થાપક સ્વામી સહજાનંદે રાજીનામું આપી દીધું. એમણે ફરિયાદ કરી કે ત્રણ વર્ષ પહેલાં સભાએ રાજકારણમાં તટસ્થ રહેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો તેનો ભંગ કરીને કમ્યુનિસ્ટો પોતાની પાકિસ્તાન નીતિનો ફેલાવો કરવા માટે એનો ઉપયોગ કરે છે.

બીજી બાજુ, કમ્યુનિસ્ટોએ આટલો ટેકો આપ્યો તેમ છતાં લીગને પણ એમનો વિશ્વાસ નહોતો. લિયાઅકત અલીખાને મુસ્લિમોને કમ્યુનિઝમના ખતરા સામે મુસલમાનોને સાવધ કર્યા. કમ્યુનિઝમ દ્વારા પાકિસ્તાન મળશે એમ મુસલમાનો માનતા હોય તો એ બહુ મોટી ભૂલ છે. એ રીતે એમને કમ્યુનિઝમની કલ્પનાનું પાકિસ્તાન મળશે, ઇસ્લામિક ખ્યાલ જેવું નહીં હોય.

જિન્નાએ બધું સ્પષ્ટ કરી દીધું – મુસ્લિમ મતદારોએ વ્યક્તિઓને જોઈને મત નથી આપવાનો. મુસ્લિમ લીગનો ઉમેદવાર એક થાંભલો હોય તો પણ એને મત આપવાનો છે કારણ કે એ પાકિસ્તાનનો હિમાયતી હશે અને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રની આઝાદી માટે બોલશે.

પરિણામ

આપણે પરિણામ તો પહેલાં જ જોઈ ચૂક્યા છીએ, પણ અહીં પુનરાવર્તન અસ્થાને નહીં હોય. યૂ. પી.માં સેંટ્રલ ઍસેમ્બલીમાં મુસલમાનો માટે ૬ સીટ હતી તે બધી જ મુસ્લિમ લીગને મળી. પરંતુ મતદાર મંડળ બહુ મર્યાદિત સ્વરૂપનું હતું એ જોતાં કોંગ્રેસનો પરાજય બહુ ખરાબ હતો એમ કહી ન શકાય. બીજા રાઉંડમાં વધાએ મતદાર હતા. પ્રાંતિક ઍસેમ્બલીમાં અડધા ભાગની સીટો પર મુસ્લિમ લીગ સામે પોતાના ઉમેદવાર મૂક્યા અને બાકીની અડધી સીટો રાષ્ટ્રવાદી મુસલમાનો માટે છોડી દીધી. રફી અહમદ કિદવઈએ કહ્યું કે પચાસ ટકા સીટો કોંગ્રેસને મળશે, પણ એવું ન થયું. પરંતુ મુસ્લિમ લીગનો દેખાવ પણ બહુ સારો ન રહ્યો. એને ૬૫ ટકા મત મળ્યા, જ્યારે મુસલમાનોમાંથી ૧૪ ટકાએ કોંગ્રેસને મત આપ્યો અને ૧૪ ટકા રાષ્ટ્રવાદી મુસલમાનો સાથે રહ્યા. આમ છતાં, રેફરેન્ડમ જેવી આ ચૂંટણીએ યૂ. પી, ના મુસલમાનો પાકિસ્તાનના સમર્થક છે એ સાબીત કરી દીધું.

અંતની શરૂઆત

૧૯૪૭ના જૂનની ૩ તારીખે બ્રિટીશ સરકારે માઉંટબૅટન પ્લાન સ્વીકારી લીધો અને તે પછી બ્રિટનની પાર્લામેન્ટે ઇંડિયા ઇંડીપેન્ડન્સ ઍક્ટ પાસ કર્યો જેને ૧૮મીએ શાહી મંજૂરી મળી ગઈ. આ ઍક્ટ ૩ જૂનની જાહેરાતને જ મૂર્ત રૂપ આપતો હતો. એમાં ત્રણ સિદ્ધાંત હતાઃ એક, બ્રિટન ભારતના ભાગલા કરવા સંમત થયું હતું; બીજું. અનુગામી સરકારોને ડૉમિનિયન સ્ટેટસ અપાશે. ત્રીજું, બન્ને ડોમિનિયનોને બ્રિટિશ કૉમનવેલ્થનું સભ્યપદ છોડવાનો અધિકાર રહેશે.

આ જાહેરાત પછી ખરેખર તો ભારતના એક રાષ્ટ્ર તરીકેની અંતની શરૂઆત થઈ. પાકિસ્તાન નામનો નવો દેશ બનવાનો હતો. હવે આ વાત ભાષણોની નહોતી, દલીલોની પાર નીકળી ગઈ હતી અને સૌ સામે નવી વાસ્તવિકતા આવી ઊભી હતી.

જિન્નાએ ટિપ્પણી કરી કે આ બહુ દુઃખદપણ બહુ રોમાંચક છે.”

જવાહરલાલ નહેરુની પ્રતિક્રિયા હતીઃ ભાગલા વિરુદ્ધ કાવતરાં કરવાનું તો બાજુએ રહ્યું, આજે જો પાકિસ્તાન ફરી જોડાઈ જવાનું કહે તો પણ અમે એનો ચોક્કસ વિરોધ કરશું અને આવી કોઈ ચાલનો વિરોધ કરશું.”

નવી વાસ્તવિકતા સર્જાયા પછી બીજા પ્રત્યાઘાત શા પડ્યા તે આપણે આવતા અંકમાં જોઈશું.

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

Which Sikh Family saved our Muslim Family in Amritsar during the partition ?

અમૃતસરમાં કોઈ શીખ કુટુંબ છે, જે કહી શકશે કે ભાગલા વખતે અમારા મુસલમાન પરિવારને બચાવનાર કોણ?

મરિયમ એસ. પાલ

(મરિયમ એસ. પાલમરિયમ એસ. પાલ કેનેડાનાં ડેવલપમેન્ટ ઇકૉનૉમિસ્ટ અને જ્યૂરિસ્ટ છે અને મોંટ્રિયલમાં રહે છે. એમણે ઍશિયન ડેવલપમેન્ટ બૅન્ક અને આફ્રિકન ડેવલપમેન્ટ બૅન્ક, બન્નેમાં ઉચ્ચ પદોએ સેવાઓ આપી છે અને ગરેબાઈ. લિંગભેદ અને માનવીય વિકાસ વિશે ઘણા અભ્યાસપત્રો, પુસ્તકોના પ્રકરણો અને સામયિકો માટે લેખો લખ્યા છે. જ્યૂરિસ્ટ તરીકે એમણે કૅનેડામાં ઇમિગ્રેશન જજ તરીકે પણ સેવાઓ આપી છે. એમના પિતા પ્રોફેસર ઇઝ્ઝુદ્દીન પાલ મૂળ અમૃતસરના, પણ ૧૯૪૭માં ભાગલા થતાં એમન કુટુંબને અમૃતસરથી ઊચાળા ભરીને લાહોર વસવું પડ્યું. અહીં એમણે ભાગલાની દારુણ ઘટના વચ્ચે પ્રગટેલા માણસાઈના દીવાની, એમના કુટુંબને બચાવનાર પણ આજે વિસ્મૃતિની ગર્તામાં સરી ગયેલા એક અસામાન્ય માનવીની માનવતાની વાત કરી છે.)

———-

અમારો મુસ્લિમ પરિવાર પેઢીઓથી અમૃતસરમાં રહેતો હતો. પાલ પરિવારનો વ્યવસાય કારપેટ વેચવાનો હતો. મૂળ વણકર, જે વકીલ બન્યા અને વીસમી સદીની શરૂઆતમાં બ્રિટિશ ઇંડિયાના શિક્ષિત વર્ગમાં જોડાયા. શીખોના પવિત્ર શહેરમાં અમારા પરિવારની સંપત્તિ હતી અને સામાજિક જીવનમાં પણ પરિવાર સક્રિય હતો. મારા બે કાકા વકીલ હતા અને એમના અસીલોમાં બધા ધર્મોના લોકો હતા. મારા દાદા અમૃતસરમાં જ રહેવા માગતા હતા પણ વિધિએ કંઈ જુદું જ નક્કી કર્યુ હતું.

જૂન ૧૯૪૭માં શીખો અને મુસલમાનો વચ્ચે રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં. અમારું કુટુંબ જ્યાં રહેતું તે મુસ્લિમ વિસ્તાર હતો. ત્યાં મુસલમાન ગુંડાઓની ટોળકીઓ લોકોને રક્ષણ આપવાને નામે પૈસા પડાવતી હતી. હિંસાચાર ફેલાતાં મારા દાદાએ વીસ કિલોમીટર દૂર લાહોર જઈને વસવા માટે અમારા કુટુંબને તૈયાર રહેવા કહી દીધું. લાહોર પાકિસ્તાનમાં જવાનું હતું. ત્યાં એક મુસ્લિમ પાડામાં એક ઘર પણ ભાડે લઈ લીધું.

ઑગસ્ટની આઠમી તારીખે કુટુંબના એક શીખ મિત્રે આવીને ચેતવણી આપી દીધી કે હવે રહેવામાં જાનનું જોખમ છે અને અમૃતસર છોડવાનો વખત આવી ગયો છે. થોડા કલાક પછી શીખ મિત્ર એક શબવાહિની લઈને પાછા આવ્યા. એમાં દાદીઅમ્મી સહિત આઠ સ્ત્રીઓ બુરખા ચડાવીને જેમતેમ ગોઠવાઈ ગઈ. શીખ સજ્જન જાતે જ જાનનું જોખમ ખેડીને પોતે જ શબવાહિની હંકારતા પાલ પરિવારની બધી સ્ત્રીઓને સ્ટેશને પહોંચાડી આવ્યા. મારા અબ્બા અને એમના બે ભાઈઓ પણ પોતાની રીતે સ્ટેશને પહોંચ્યા. ત્યાં પરિવારની બધી સ્ત્રીઓની સાથે થઈ ગયા. મારા દાદા અને એમના બે ભાઈઓ બે દિવસ પછી લાહોર પહોંચવાના હતા.

અમારું કુટુંબ થોડુંઘણું જે કંઈ લઈ શકાયું તે લઈને લાહોર માટેની ટ્રેનમાં બેઠું હતું. એમની પાસે ખાવાનું કંઈ નહોતું, માત્ર થોડું પાણી હતું. મારા દાદાની લાઇબ્રેરી, કપડાં, ફર્નિચર, કુટુંબના જીવનમાં જોઈએ તેવું બધું પાછળ છૂટી ગયું હતું. થર્ડ ક્લાસના ડબાના સખત બાંકડાઓ પર બધાં સૂનમૂન બેઠાં હતાં. ડબામાં ચિક્કાર ભીડ હતી. દાદીઅમ્મી લોટની ગૂણમાં એક સમોવર અને બીજાં થોડાં વાસણો હતાં, એને છાતીએ વળગાડીને બેઠાં હતાં. એમનાં મૌન આંસુ ગૂણને ભીંજવતાં રહ્યાં. આ વાસણોમાંથી એક આજે પણ મારા કેનેડાના ઘરમાં છે.

ટ્રેન આખરે ગરમીથી ઝળતા ધૂળિયા રૂટ પર લાહોર તરફ રવાના થઈ. આમ તો અમૃતસરથી લાહોર પહોંચવામાં પાંત્રીસ મિનિટ લાગે પણ ટ્રેને બે કલાક લીધા. એ બે કલાક ભલભલાનાં હાજાં ગગડી જાય એવા હતા.પાછળથી અમારાં કુટુંબીજનોને ખબર પડી કે એ દિવસે સહીસલામત લાહોર પહોંચી હોય તેવી એક જ ટ્રેન એમની હતી.

અબ્બા મારા દાદા અને એમના ભાઈઓને શોધવા લાહોર સ્ટેશને રોજ જતા. જે ટ્રેનોમાં ડોકિયું કરે તેમાં લાશોના ઢગલા સિવાય કંઈ જ નજરે ન ચડે. આમ ને આમ કેટલાયે દિવસો વીત્યા પછી મારા દાદા એમના ભાઈઓ સાથે અમારા ભાડાના મકાન પર પહોંચ્યા. પેલા શીખ સજ્જને એમને વાઘા સરહદે પહોંચાડી દીધા હતા. ત્યાંથી તેઓ કોઈ રીતે લાહોર પહોંચ્યા હતા. પાલ પરિવાર નસીબવાળો હતો; સૌ હેમખેમ હતા.

અમારા કુટુંબના કોઈ સભ્ય તે પછી પાછા કદી અમૃતસર ન ગયા. એમને પછી સમાચાર મળ્યા હતા કે લફંગાઓએ આખું ઘર ફેંદી નાખ્યું હતું, બધો સામાન લુંટાઈ ગયો હતો, એટલું જ નહીં, ઘરને એમણે આગ લગાડી દીધી હતી. છેવટે, અમારો પરિવાર લાહોરમાં એક ખાલી ઘરમાં સ્થાયી થયો. કોઈ હિન્દુ વકીલનો પરિવાર પણ અમારા જેમ જ ઘરવખરી સહિત પોતાનું મકાન છોડીને ભારત તરફ ચાલ્યો ગયો હતો. આ ઘરમાં એમણે જીવનના તાર ફરી મેળવવાની શરૂઆત કરી. મારા દાદાએ ફરી વકીલાત કરવા માંડી. અબ્બા ૧૯૪૮માં કૉલેરાનો શિકાર બન્યા અને મરતાં મરતાં બચ્યા. તે પછી આઠ વર્ષ લાહોરમાં રહીને વધારે અભ્યાસ માટે અહીં કેનેડા આવ્યા અને અહીં જ, ૨૦૧૩માં એમનું મૃત્યુ થયું ત્યાં સુધી ૫૮ વર્ષ રહ્યા.

ભાગલાની વાત કરતાં, એનો ભોગ બનનારા હંમેશાં અને અનિવાર્યપણે કેન્દ્રમાં હોય છે, પરંતુ એમને બચી જવામાં મદદ કરનાર, એમને જીવતદાન આપનારનો ભાગ્યે જ ઉલ્લેખ થતો હોય છે. કોણ હતા મારા દાદાના મિત્ર એ શીખ સજ્જન? એમની ચેતવણી અને મદદ વિના આજે હું અસ્તિત્વમાં હોત? અબ્બાને પૂછ્યું પણ એમણેય માથું ધુણાવીને કહ્યું કે નામ યાદ નથી આવતું.

મને એ ભલા શીખનો ઘણી વાર વિચાર આવે છે. હજી પણ હયાત હોય તો? અમ્રુતસરમાં કોઈ તો કુટુંબ એવું હશે જેમને જાણવા મળ્યું હોય કે એમના પરિવારના એક સભ્યે એક મુસ્લિમ કુટુંબને લોહી નીંગળતી તલવારોથી બચાવ્યું? મનમાં ઇચ્છા છે કે પાલ કુટુંબના આ અસલી હીરો હજી પણ હયાત હોય, ભલે, એક જર્જર દેહમાં. તેઓ જો હોય અથવા એમના કોઈ કુટુંબીઓની ભાળ મળે તો મારે એમને એટલું જ કહેવું છેઃ “થૅંક યુ, સર!”

ગયા અઠવાડિયે અચાનક જ એક મેઇલ મળ્યો:

પ્રિય દીપક સાહેબ,

મારું નામ મરિયમ પાલ છે અને હું ઇઝ્ઝુદ્દીન પાલની મોટી પુત્રી છું. તમે એમની સાથે નિયમિત પત્રવ્યવહાર કરતા હતા. મને ખ્યાલ નથી કે તમે જાણો છો કે નહીં કે મારા પિતા નવેમ્બર ૩. ૨૦૧૩ના રોજ અવસાન પામ્યા છે.

એમના અંગત પત્રો હાલમાં જ મને જોવા મળ્યા છે અને એમાં મને તમે મારા પિતાને લખેલા કેટલાક પત્રો,તમારું ઈમેઇલ ઍડ્રેસમળ્યાં. મને આશા છે કે આ ઈમેઇલ ઍડ્રેસ હજી ચાલુ હશે અને આ પત્ર તમને મળી જશે.

હું જાણું છું કે મારા પિતાને તમારી સાથેના સંવાદમાં બહુ આનંદ આવતો હતો…”

આ સાથે મરિયમ બહેને એમના પિતા વિશે કેનેડાના ‘Globe and Mail માટે લખેલો એક લેખ પણ મોકલ્યો.

એમની સાથે પત્રવ્યવહાર થતાં એમણે ભાગલાની વીતક અને એક નિઃસ્વાર્થ શીખ સજ્જનની આ ટૂંકી વાત પણ જણાવી.

પ્રોફેસર ઇઝ્ઝુદ્દીન પાલપ્રોફેસર ઇઝ્ઝુદ્દીન પાલ સાથે મારો સંપર્ક ૨૦૦૬ કે ૨૦૦૭માં થયો. તેઓ ‘ડૉન’માં એક નિયમિત કૉલમ લખતા તે વાંચીને મેં એમનો સંપર્ક કર્યો હતો. એમની આડંબર વિનાની સીધીસાદી ભાષા અને સચોટ દલીલોથી હું પ્રભાવિત થયો હતો. મૅક્ગિલ યુનિવર્સિટીમાં તેઓ અર્થશાસ્ત્રના પ્રોફેસર છે અને એમનું નામ એમના ક્ષેત્રમાં બહુ મોટું છે એની ખબર તો મને બહુ પાછળથી પડી.

પછી પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા અને ઇસ્લામ વિશેનું એમનું એક પુસ્તક વાંચ્યું અને એમની સાથે ચર્ચા થઈ, તો એમણે એમનું એ જ અરસામાં પ્રકાશિત થયેલું બીજું પુસ્તક મોકલ્યું. મેં પણ અમુક પુસ્તકો અને ‘પિંજર’ ફિલ્મની CD એમને મોકલાવી. મારી પુત્રીનાં લગ્ન થયાં ત્યારે એમણે ચાંદલો પણ મોકલ્યો! પ્રોફેસર પાલે કદી ભાગલા વિશે ચર્ચા ન કરી પણ એમના પત્રો દેખાડતા હતા કે Two Nation Theoryમાં એમને વિશ્વાસ નહોતો. શક્ય છે કે ૧૯૪૮ પહેલાં પંજાબમાં મુસ્લિમ લીગનું જોર રહ્યું તેથી એનાથી પ્રભાવિત પણ થયા હોય, પરંતુ એમની જીવન સંધ્યાએ એમના વિચારો સંકુચિત રાષ્ટ્રકલ્પનાથી મુક્ત થઈ ગયા હતા. ઇસ્લામ સંબંધે પણ, ખાસ કરીને વ્યાજ વિનાની બૅંકિંગ વ્યવસ્થા, પાકિસ્તાનની સામાજિક અસમાનતા, ચાલુ રહેલી જમીનદારી પ્રથા વગેરે વિશેના એમના વિચારો કદાચ પાકિસ્તાનમાં ધર્મના ઠેકેદારો અથવા રાજકારણીઓને પસંદ ન આવે તેવા હતા પણ તેઓ લખ્યા વિના રહેતા નહીં. એમના જ એક લેખથી પ્રેરાઈને મેં કુર’આનની અવધારણા કર્ઝહસ્ના (એટલે કે બદલાની આશા વિના અપાયેલી વ્યાજમુક્ત લોન. શબ્દશઃ ‘ઈશ્વરને આપેલી લોન’) વિશે એક લેખ લખ્યો જે ‘ડોન’માં પ્રકાશિત થયો. આ અવધારણા માઇક્રો ફાઇનૅન્સને મળતી આવે છે, પણ એમાં વ્યાજ નથી, માત્ર ‘સીડ કેપિટલ’ છે.

એ અરસામાં પાકિસ્તાનમાં જનરલ મુશર્રફે ચીફ જસ્ટિસ ઈફ્તિખાર ચૌધરીને બરતરફ કર્યા હતા કારણ કે એમણે ‘માર્શલ લૉ’ને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યો હતો અને કોઈ પણ સંયોગોમાં સુપ્ર્રીમ કોર્ટ સરકારથી સ્વતંત્ર છે એવી જાહેરાત કરી હતી. એમને બરતરફ કરવાના મુશર્રફના આદેશને પણ કોર્ટે રદબાતલ ઠરાવ્યો હતો. તેમ છતાં એમને બરતરફ કરવામાં આવતાં વકીલોએ ‘ન્યાયતંત્ર બચાવો’ આંદોલન શરૂ કર્યું, જે અંતે લોકશાહીની પુનઃસ્થાપનામાં પરિણમ્યું. ઇઝ્ઝુદ્દીન સાહેબ સાથે આ બાબતમાં બહુ ચર્ચાઓ થતી.

પછી ત્યાં બેનઝીર ભુટ્ટો ચુંટાયાં અને “વો હી રફતાર બેઢંગી” જેમ બધું મંદ પડવા લાગ્યું. ઇઝ્ઝુદ્દીન સાહેબની તબીયત પણ સાથ નહોતી આપતી એટલે પત્રવ્યવહાર ઓછો થતો ગયો. અંતે બંધ પડી ગયો. છેક અઢી વર્ષે મને એમની વિદાયના સમાચાર મળ્યા! મને અફસોસ થયો કે મેં પત્રવ્યવહાર ચાલુ રાખ્યો હોત તો? એમની પાસેથી પાકિસ્તાન અને ઇસ્લામના ઇતિહાસ વિશે ઘણું શીખવા મળ્યું. એમની સ્મૃતિ સમક્ષ નતમસ્તક થાઉં છું.

૦-૦-૦