Gareebo-no Beli Isu (2)

ગરીબોનો બેલી ઈસુ (૨)

બાપ્ટિસ્ટ જ્‍હોન અને ઈસુ

જ્‍હોન બાપ્ટિસ્ટ ઈસુના સમકાલીન, પણ ઉંમરમાં મોટા હતા. લોકોની હાલત જોઈને એમને તીવ્ર વેદના થતી હતી. ચારી બાજુ શોષણનું સામ્રાજ્ય હતું.. ગરીબોનો કોઈ વિચાર પણ નહોતું કરતું. ધર્મ પણ એવો બની ચૂક્યો હતો કે લોકો માટે એનો પણ આશરો નહોતો. જ્‍હોનને લાગતું કે કઈંક અસાધારણ બને તો જ લોકોની મુક્તિ થાય. એ પોતે તો આખાબોલા અને નીડર હતા અને એમના વિચારોમાં હંમેશાં સંઘર્ષની જરૂર પ્રગટ થતી હતી. એમણે છડેચોક કહ્યું: ” હું પ્રાયશ્ચિત રૂપે તમને પાણીથી બાપ્ટિઝમ આપું છું (દીક્ષિત કરૂં છું- જનોઈની જેમ એક પવિત્ર મનાતો વિધિ) પરંતુ મારા પછી જે આવશે તે એટલો શક્તિશાળી છે કે એનાં પગરખાં ઉપાડવાની લાયકાત પણ મારામાં નથી. એ તમને આત્મશક્તિ અને આગથી શુદ્ધ કરશે.” (મૅથ્યૂ ૩.૧૧)

હિન્દુઓ માને છે કે આ ધરતી પર પાપનો ભાર વધી જાય ત્યારે ભગવાન જન્મ લે છે. ગીતામાં કૃષ્ણ્નું વચન છે કે ” ધર્મનો હ્રાસ થશે ત્યારે અધર્મના નાશ માટે અને સાધુચરિત લોકોને બચાવવા અને દુર્જનોનો સંહાર કરવા હું દરેક યુગમાં જન્મ લ‍ઉં છું.” આમ આપણે આશા રાખીએ છીએ કે કશુંક અસાધારણ બને. એક જાણીતા ભજનમાં તો પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે કે “હવે પ્રભુ અવતાર લ્યો તો સારૂં…” ઇઝરાયેલના યહૂદી સમાજમાં પણ આવી જ માન્યતા હતી કે ઈશ્વર બચાવશે. તો, ઉપર આપેલી ઉક્તિ શું એક ધર્મોપદેશકની એવી જ ભવિષ્યવાણી હતી કે જ્‍હોન લડાઈનું રણશિંગું ફૂંકતા હતા? પરંતુ જ્‍હોનના જીવન અને મૃત્યુ વિશે વિચાર કરીશું તો સ્પષ્ટ થશે કે જ્‍હોન એમના સમયની સ્થિતિ સામે લડવાનું આહ્વાન કરતા હતા. બાપ્ટિસ્ટ જ્‍હોન અને ઇસુ વચ્ચેના સંબંધો અને એકસમાન ધ્યેયો વિશે ’નવા કરાર’ના આ શબ્દોમાંથી સમજણ મળે છે:
“જ્યારે ઈસુને સમાચાર મળ્યા કે જ્‍હોનને (રાજા હેરોડે) ક્રારાવાસ આપ્યો છે, ત્યારે ઈસુ ગાલિલી પાછા આવે છે. નઝારેથ છોડીને કૅપરનોમ રહેવા ચાલ્યા જાય છે. (મૅથ્યૂ ૪.૧૨-૧૩).

જ્‍હોનને જેલમાં પૂર્યાના સમાચાર ઈસુ માટે સામાન્ય નહોતા. એમને એટલું તો સમજાયું કે હેરોડનો ક્રોધ જ્‍હોન પછી એમના તરફ વળે એમ હતું. કદાચ એમને લાગ્યું કે એક મિશન પાર પાડવાની જવાબદારી હવે એકલા એમના માથે છે. ઇસુ જ્‍હોનની અકળામણને બરાબર સમજી શક્યા હતા. એટલું જ નહીં, બાપ્ટિસ્ટ જ્‍હોન પણ ઈસુ સાથે સંપર્ક સ્થાપવા તત્પર હતા. ’નવા કરાર’ પ્રમાણે:
જેલમાં જ્‍હોનને ક્રાઇસ્ટ શું કરે છે તે જાણવા મળ્યું ત્યારે એમણે પોતાના શિષ્યોને એમની પાસે મોકલ્યા – એ પૂછવા માટે કે જે ’આવનાર’ છે તે જ તમે કે અમારે હજી બીજાની રાહ જોવાની છે? ઇસુએ જવાબ આપ્યો: ” જાઓ, તમે જે જૂઓ અને સાંભળો છો તે જ્‍હોનને જણાવો” (મૅથ્યૂ ૧૧.૨-૪).

ઇસુએ આ જવાબ આપ્યો એમાં એમનો ઘમંડ નથી. દેખાડો કરવાનો છીછરો પ્રયાસ નથી. ઇસુને મન જ્‍હોન એક નિ:સ્વાર્થ સાત્વિક પુરુષ હતા. નવા કરારમાં જ્‍હોન પ્રત્યેનો ઇસુનો આદર આ શબ્દોમાં વ્યક્ત થયો છે:
“જ્‍હોનના શિષ્યો વિદાય થતા હતા ત્યારે ઇસુએ જ્‍હોન વિશે ટોળાને કહેવાનું શરૂ કર્યું:” તમે જંગલમાં શું જોવા જતા હતા- પવનમાં વાંકી થઈ ગયેલી વેલ?… ના કહેતા હો, તો કહો, તમે શું જોવા જતા હતા? એક સુંદર વસ્ત્રોમાં સજ્જ વ્યક્તિ? ના. સુંદર વસ્ત્રો ધારણ કરનાર તો રાજાના મહેલમાં વસે…તો તમે શું જોવા જતા હતા?… ઈશ્વરના સંદેશવાહકને?… હા, હું કહું છું કે માત્ર સંદેશવાહક નહીં, એનાથી પણ વધુ…હું તમને સત્ય કહું છું: આજ સુધી કોઈ માનો જણ્યો જ્‍હોન બાપ્ટિસ્ટની ઊંચાઈએ નથી પહોંચ્યો… જ્‍હોન બાપ્ટિસ્ટના સમયથી જ ઈશ્વરી રાજ્ય પૂરી શક્તિથી ધસમસતું આવે છે (નજીક આવવા લાગ્યું છે) અને શક્તિશાળી માણસોએ એને ધારણ કરી રાખ્યું છે. (મૅથ્યૂ ૧૧.૭-૯. ૧૧-૧૨).

ઈશ્વરી રાજ્ય
’ઈશ્વરી રાજ્ય ખરેખર તો જનવિરોધી હકુમતને ઉખાડી ફેંકવાનું આહ્વાન છે. શોષિતો માટે એ આશાની રણભેરી છે, શોષક વ્યવસ્થાને પરાસ્ત કરીને એક રાજકીય સુશાસનની સ્થાપના માટે સંઘર્ષનું એલાન છે. આમ છતાં લોકોને જગાડનારનો એક અનુભવ છે. લોકો પોતાની સ્થિતિ બાબતમાં શું કરવું એ જાણતા અથવા એ બાબતમાં ગંભીર નથી હોતા. આજે આપણે આ સ્થિતિ જોઈએ છીએ તેમાં નવાઈ નથી. ઇસુને પણ એ જ સ્થિતિનો સામનો કરવો પડે છે: “આ પેઢીની સરખામણી હું કોની સાથે કરૂં? જાણે બજારમાં બેઠેલાં બાળકો એક બીજાં ને ઘાંટા પાડીને કહેતાં ન હોય કે ” અમે તમારા માટે વાંસળી વગાડી પણ તમે નાચ ન કર્યો…. અમે મરશિયા ગાયા તો તમે ખરખરો ન કર્યો… ( મૅથ્યૂ. ૧૧.૧૬-૧૭).

જ્‍હોન અને ઇસુના વ્યવહારમાં અંતર
ઇસુ એમના વખતની વર્તમાન પેઢી વિશે અફ઼સોસ કરવાની સાથે જ્‍હોન સાથે પોતાની તુલના કરે છે. આમાં પણ એમનો હેતુ એ છે કે બન્નેનું મિશન એક હોવા છ્તાં વલણ જુદાં હતાં,.પણ બન્ને તીકાનું નિશાન બન્યા! ઇસુ કહે છે: ” જ્‍હોન ખાતાપીતા નહોતા (એતલે કે ખાવાપીવાના બધા નિયમ-સંયમ પાળતા હતા) તો એ લોકો કહેતા કે ” એમનામાં શેતાન વસે છે”…. ઈશ્વરનો પુત્ર (ઈસુ પોતે જ) આવ્યો જે બધું ખાય પીએ છે, (એટલે કે નિયમો નથી માનતો) તો કહે છે કે એ તો કર ઉઘરાવનારા અને ’પાપીઓ’નો મિત્ર છે.” (મૅથ્યૂ ૧૧. ૧૮-૧૯).

આ ભેદ સમજવા જેવો છે. ફારિસીઓએ ધર્મના આકરા નિયમો બનાવ્યા હતા, તે બધા જ નિયમોનું જ્‍હોન પાલન કરતા હતા, જ્યારે ઇસુએ એ બધા નિયમોનો ભંગ કર્યો. બન્નેના વ્યવહાર જુદા હતા. જ્‍હોનનો રસ્તો પરંપરાવાદી હતો, જ્યારે ઇસુ તો સ્થાપિત વ્યવસ્થાનો સમજીવિચારીને ભગ કરતા હતા. ઈસુને કર ઉઘરાવનારા અને ’પાપીઓ’ સાથે દોસ્તી કરવામાં કશો છોછ નથી, ઉલ્ટું એ તો કહે છે કે હું તો આવ્યો જ છું પાપીઓ માટે!:
” ઇસુ મૅથ્યૂને ઘરે ભોજન લેતા હતા ત્યારે. ઘણાય કર ઉઘરાવનારા અને”પાપીઓ’ આવ્યા અને એમની સાથે બેસીને જમ્યા. ફારિસીઓએ આ જોયું તો એમન્ણે ઈસુના શિષ્યોને પૂછ્યું: ” શા માટે તમારા ગુરુ કર ઉઘરાવનારા અને “પાપીઓ” સાથે જમે છે?” ઇસુએ આ સાંભળીને જવાબ આપ્યો: “સાજો હોય તેને ડૉક્ટરની જરૂર નથી, જરૂર છે, માંદાને…પણ, જાઓ અને ” હું દયા માગું છું, બલિદાન નહીં. કારણ કે હું અહીં સાત્વિક માણસોને નહીં, પણ પાપીઓને જગાડવા આવ્યો છું” એ વાતનો અર્થ સમજો, (મૅથ્યૂ ૯.૯-૧૩).

જ્‍હોનનો શિરચ્છેદ અને ઇસુની પ્રતિક્રિયા
અંતે રાજા હેરોડે બાપ્ટિસ્ટ જ્‍હોન જેવા વિદ્રોહી સંતનો વધ કરાવી નાખ્યો. આ ઘટના પરત્વે ઈસુની પ્રતિક્રિયા સમજવા જેવી છે. કૈંક એવુમ બને છે જે સમજવા માટે થોદું મનન કરવું પડશે. મૅથ્યૂની સુવાર્તા પ્રમાણે:
” જ્‍હોનના શિષ્યો આવ્યા, એમનું શરીર લઈ ગયા અને દફ઼નાવી દીધું. પછી તેઓ ઈસુ પાસે ગયા. ઇસુએ સાંભળ્યું કે શું થયું, અને એ ખાનગી રીતે એક નાવમાંકોઈ એકામ્ત સ્થળે ચાલ્યા ગયા. આ સાંભળીને એક ટોળું નગરોમાંથી એકઠું થયું અને પગપાળા ઈસુની પાછળ ગયું. ઈસુએ કાંઠે પહોંચીને જોયું તો મોટું ટોળું હતું એને એમના પર કરુણા ઉપજી અને એમનાં બીમાર સ્વજનોને એણે સાજાં કર્યાં.” (મૅથ્યૂ ૧૪.૧૨-૧૪).

સુવાર્તાઓમાં તફાવત
ચિત્ર સ્પષ્ટ છે. જ્‍હોનની હત્યાના સમાચાર મળતાં ઈસુ ગુપ્ત સ્થળે જાય છે અને કેટલાંય નગરોમાંથી માણસો ઇસુની પાછળ જાય છે. સવાલ એ પણ છે કે જ્‍હોનના શિષ્યો તરત ઈસુને કેમ મળ્યા? અને પછી, આપણે એટલું જ જાણી શકીએ છીએ કે ઇસુને દયા આવી અને એણે માંદાઓને સાજા કર્યા. આ બે ઘટનાઓ વચ્ચે મેળ દેખાતો નથી. મૅથ્યૂની સુવાર્તાના આ ભાગને લગભગ મળતી આવતી કથા માર્કની સુવાર્તામાં મળે છે (માર્ક ૬.૩૦-૩૧), પરંતુ લ્યૂકની સુવાર્તામાં આ બન્ને ઘટનાઓને જોડવામાં નથી આવી (૯.૭-૧૧). જ્‍હોનની સુવાર્તામાં તો જ્‍હોન બાપ્ટિસ્ટના વધનો પણ ઉલ્લેખ નથી! આપણે મૅથ્યૂની સુવાર્તાને વળગી રહીએ તો એક વાત સ્પષ્ટ છે કે જ્‍હોનના મૃત્યુના સમાચારે ઈસુને હલબલાવી દીધા હતા.

ચમત્કાર
ઈસુની પાછળ ટોળું ગયું એ વાત તો ચારેય સુવાર્તાકારો, મૅથ્યૂ, માર્ક, લ્યૂક અને જ્‍હોન કહે છે. પરંતુ ચારેય એને ચમત્કારનો પ્રસંગ બનાવી દે છે. આપણને એ પણ જાણવા મળે છે કે ઇસુ પાસે માત્ર પાંચ બ્રેડ અને બે માછલી હતી, તેમ છતાં એમણે પાંચ હજાર લોકોને જમાડ્યા! દેખીતી રીતે જ, ઇસુની આ સુવાર્તાઓમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ રોમનો રાજ્યધર્મ બન્યો તે પછી કઈંક ચેડાં થયાં હોવાં જોઈએ, કારણ કે, જે સંજોગોમાં ઇસુ ગુપ્ત સ્થળે જાય છે તે જોતાં આખી ભીડ ત્યાં માંદાઓના ઇલાજ માટે કે ભોજન કરવા જાય નહીં. ખરી હકીકત તો એ જ હોઈ શકે કે ઈસુએ એમને હિંમત આપી.

પરંતુ, સ્થાયી સતાને આવી વાત પસંદ ન પડે. લોકો તે પછીનાં બે હજાર વર્ષ સુધી એને ચમત્કાર માનતા રહે તો ઇસુનું મૂળ લક્ષ્ય શું હતું તે ભૂલી જાય! આવો ચમત્કાર થયો એમ માની લેવું તે ઇસુના મિશનને અન્યાય છે. એ જમાનામાં લોકોને ચમત્કારોમાં વિશ્વાસ હતો અને આજે પણ એવા લોકો છે જ. ઇસુના ચમત્કારોની ઘણી કથાઓ છે. દરેક કથા એમના આત્મવિશ્વાસનો પડઘો પાડે છે. આ આત્મવિશ્વાસને કારણે એમણે જે સિદ્ધ કર્યું તે આત્મવિશ્વાસ વિનાના લોકો માટે ચમત્કાર જ બની રહે. એક ઉદાહરણ લઈએ: ” એક દિવસ ઈસુએ શિષ્યોને કહ્યું કે” ચાલો. આપન એસરોવરને પેલે કાંઠે જઈએ. બધા નાવમં બેઠા અને રવાના થયા. નાવ ચાલવા લાગતાં ઈસુ સૂઈ ગયા. એવામાં તોફાન આવ્યું અને નાવ્માં પાણી ભરાવા લાગ્યું. બહ્દાના જીવ જોખમમાં હતા. એમણે ઇસુને જગાડીને કહ્યું: સ્વામી, સ્વામી, આપણે ડૂબી જવાના છીએ. ઇસુએ ઊઠીને પવન અને ઊછળતા પાણીને ઠપકો આપ્યો. તોફાન શમી ગયું. તે પછી ઈસુએ શિષ્યોને પૂછ્યું: ક્યાં ચે તમારી શ્રદ્ધા?” (લ્યૂક ૮.૨૨-૨૫).

આ આખી ચમત્કારિક ઘટનામાં સૌથી મહત્વનું તત્વ હોય તો એ છે ઈસુનો સવાલ – ક્યાં છે તમારી શ્રદ્ધા?”. આત્મવિશ્વાસ પર ઇસુનું બહુ જોર હતું. ઇસુએ એક તાવીજ આપ્યું છે: ” માગો, તમને મળશે; શોધો, તો જડી આવશે; દરવાજો ખટખટાવો, તો એ ખૂલી જશે. માગે છે તે્ને મળે છે, શોધે છે તેને જડે છે; જે દરવાજો ખટખટાવે છે, તેના માટે એ ખૂલે છે” (મૅથ્યૂ ૭.૭-૧૨).

પરંતુ આત્મવિશ્વાસથી ભરેલા માણસે માત્ર એક જ શરતનું પાલન કરવાનું છે: ” દરેક બાબતમાં તમારે બીજા સાથે એ જ કરવાનું છ, જે તમે તમારી સાથે બીજાઓ કરતા હોય એમ ઇચ્છતા હો. આ જ કાનૂન છે અને એ જ સંદેશવાહકોનું કહેવું છે”.

ફારિસીઓના ચોખલિયાવેડાએ ધર્મને સામાન્ય લોકો માટે અઘરો બનાવી દીધો હતો અને એમનો આત્મવિશ્વાસ તોડી નાખ્યો હતો. ઈસુએ ધર્મને ઊંચા મંચ પરથી ઉતારીને લોકો વચ્ચે લાવી દીધો. સતાધીશો નારાજ ન થાય તો જ નવાઈ!

અંત
ઇસુને સામાન્ય લોકો સાથે ભળવાનું પરિણામ શું આવશે એ ખબર હતી. માત્ર ત્રણ વર્ષના એના મિશનના અંતે એક દિવસ:
” જૂડાસ ઈસુ પાસે જાય છે અને કહે છે ” નમસ્તે, રબ્બી!” અને એને ચુંબન કરે છે. ઇસુ કહે છે: દોસ્ત, તું જે કરવા આવ્યો છે તે કર!… કેટલાક માણસો ધસી આવ્યા અને ઇસુને પકડી લીધા. એમનો એક શિષ્ય તલવાર ખેંચીને આગળ આવ્યો અને સર્વોચ્ચ પુરોહિતના માનસ પર પ્રહાર કરીને એનો કાન કાપી નાખ્યો. ઈસુ કહે છે: ” તલવાર રાખ મ્યાનમાં, કેમ કે જે તલવાર ખેંચે છે તે તલવારથી જ મરે છે.”( મૅથ્યૂ,૨૬.૪૭-૫૨).

જે મા્ણસ એમ કહે છે કે હું શાંતિ નહીં, તલવાર લઈને આવ્યો છું; તે જ, હવે તલવાર મૂકવાની વાત કરે છે! અહિંસક વિદ્રોહનો આ અણમોલ સંદેશ છે.

સમાપન
ઈશ્વરી રાજ્ય એટલે શોષણવિહીન રાજ્ય. હજી દુનિયા શોષણથી મુક્ત નથી થઈ. સામ્રાજ્યવાદ ફાલતો જાય છે. ગરીબ વધારે ગરીબ બન્યો છે અને તવંગર વધારે તવંગર. ધન એક તરફ ઘસડાતું રહે છે અને ધર્મનાં પાખંડ વધી ગયાં છે. આજે પણ ઇસુનો સંદેશ સાર્થક છે, કદાચ વધારે ઉપયોગી છે. ઇસુએ ગરીબોના બેલી તરીકે આપણને લડતાં શીખવ્યું છે…. આપણે છીએ તૈયાર ગરીબોના બેલી બનવા માટે?

આ જે મારો ઈસુ!

gareebo-no Beli Isu (1)

ગરીબોનો બેલી ઈસુ (૧)

આજે ક્રિસમસ. જીસસનો જન્મદિન. ખ્રિસ્તી ભાઈ બહેનોને આજના સપરમા દિવસની શુભેચ્છાઓ.

ખ્રિસ્તી ધર્મ દુનિયામાં એક રીતે અનોખો છે. સામાન્ય રીતે વિ્જેતાઓનો ધર્મ પ્રજા સ્વીકારતી હોય છે. ઇસ્લામ જ્યાં ગયો ત્યાં વિજેતાના ધર્મ તરીકે સ્વીકૃત થયો. આમ તો ભારતમાં આવેલા કુશાનો અને હુણોએ પણ ભારતનો ધર્મ સ્વીકારી લીધો, પરંતુ તેઓ અહીં આવ્યા અને પેઢીઓ પછી બહુમતી પ્રજામાં ભળી ગયા. પણ ખ્રિસ્તી ધર્મની બાબતમાં ઊંધું થયું છે. આ ધર્મનો જન્મ તો રોમનોના આધિપત્ય હેઠળના ઇઝરાયેલમાં થયો પરંતુ તે પછી ત્રણસો વર્ષના ગાળામાં એ રોમનો જ સત્તા્વાર ધર્મ બની ગયો. પરાજિતોનો ધર્મ વિજેતાઓ અપનાવે એવું ભાગ્યે જ બનતું હોય છે. રોમમાં શરૂઆતના ખ્રિસ્તીઓએ બહુ અત્યાચારો સહન કર્યા, પણ અંતે રોમે એનો સ્વીકાર કર્યો!

આર્થિક સ્થિતિ
ઈસુના સમયમાં ઇઝરાયેલ ખેતી પ્રધાન દેશ હતો. લોકોનાં જીવનમાં વરસાદ અને વનસ્પતીનું ઘણું મહત્વ હતું. એટલે એમના તહેવારો પણ ખેતીને અનુરૂપ બન્યા. એ વખતે જેરુસલેમમાં મુખ્યત્વે ભઠિયારા, કસાઈ, મોચી, નાણાવટીઓ, ખેડૂતો, સુગંધી દ્રવ્યો વેચનારા અને કારીગરોનો વ્યવસાય હતો. કેટલાક વ્યવસાયોને લોકો નીચી નજરે જોતા, જેમ કે, ગધેડાંવાળા, ઊંટવાળા, ખલાસી, માછીમાર, ભરવાડ દુકાનદાર, હકીમ, કસાઈ, કર વસૂલનારા. એક બાજુથી ધર્મગુરુઓ અને ઉમરાવો ધનવાન હતા, તો બીજી બાજુ, દારુણ ગરીબાઈમાં જીવનારા લોકો પણ હતા.

દ્વેષી વર્ગો
નવા કરારમાં ઇસુના દ્વેષી બે પ્રકારના લોકો હતા: સૅદ્‍યૂસી અને ફારિસી. સૅદ્‍યૂસી એટલે ધનાઢ્ય પુરિહિત વર્ગ. ઇસુ ખ્રિસ્તથી લગભગ 600 વર્ષ પહેલાં સીરિયા (બેબિલોન)ના શાસકોએ ઇઝરાયેલ પર આધિપત્ય જમાવ્યું. એમણે જેરુસલેમના પવિત્ર મંદિરનો ધ્વંસ કર્યો ત્યારે સૅદ્‍યૂસીઓએ મૂક સહકાર આપ્યો. ઈ.પૂ. ૫૩૭માં ઇરાનીઓએ બેબિલોન જીતી લીધું, એટલે ઇઝરાયેલ પણ એમના હાથમાં પડ્યું. ઇરાનના સમ્રાટ સાયરસે યહૂદીઓને મંદિર ફરી બાંધવાની તો પરવાનગી આપી પણ રાજાશાહીને પાછી ન આવવા દીધી. આનું પરિણામ એ આવ્યું કે મંદિર સામાજિક સત્તાનું કેન્દ્ર બની ગયું અને સૅદ્‍યૂસીઓ બહુ શક્તિશાળી બની ગયા.

ફારિસીઓ ફારસી (ઇરાની) વર્ચસ્વથી વિરુદ્ધ હતા. એમને સૅદ્‍યૂસીઓ ધર્મની બાબતમાં જેવું ઢીલું વલણ દાખવતા હતા તે પણ પસંદ નહોતું. આ લોકો ધર્મને વધારે શુદ્ધ બનાવવા માગતા હતા. એમણે ધાર્મિક વિધિવિધાનોના કડક નિયમો બનાવ્યા, એમાં શારીરિક સ્વચ્છતા પર પણ ભાર મૂક્યો. એમ કહો કે ફારિસીઓ ’મરજાદી’ હતા.પરંતુ કેટલાય વ્યવસાયો જ એવા હતા કે લોકો સ્નાન સંબંધી નિયમો પાળી જ ન શકે. ફારિસીઓ એમને હલકા ગણતા.

ઈ. પૂ. ૩૩૨માં સિકંદરે પારસ જીતી લીધું પણ તે પછીનાં નવ જ વર્ષમાં એનું મૃત્યુ થતાં એના જનરલો એના રાજ્યના ભાગલા પાડીને જાતે રાજા બની બેઠા. સૅદ્‍યૂસીઓ હવે ગ્રીકોની સાથે થઈ ગયા.

ફરી ઇતિહાસે પડખું બદલ્યું અને ગ્રીકોનો રોમનોના હાથે પરાજય થયો. રોમન હાકેમ પોમ્પીએ પણ મંદિરને તોડ્યું પરંતુ ઇરાનીઓનો વિરોધ કરનારા ફારિસીઓ હવે એમને ટેકો આપતા હતા! એમનું કહેવું હતું કે ફરી મંદિર તૂટ્યું એ તો સૅદ્‍યૂસીના પાપની દૈવી સજા હતી. આમ હવે એમનું જોર વધ્યું પણ સૅદ્યૂસીઓ પણ હજી પાછા પડે એમ નહોતા.

આમ સમાજ વિભાજિત હતો. ઈસુને ખબર હતી કે “જે રાજ્ય અંદરથી જ વિભાજિત હોય એનો નાશ થાય અને જે કોઈ ઘર, જે કોઈ શહેર અંદરથી વિભાજિત હશે તે ટકી નહીં શકે.” (નવા કરાર, મૅથ્યૂની સુવાર્તા ૧૨.૨૫).

રોમન સામ્રાજ્યની કરવ્યવસ્થા
રોમનોએ ઇઝરાયેલમાં પોતાની સત્તા મજબૂત બનાવી પરંતુ કરવેરા રાજ્ય ઉઘરાવે એવી વ્યવસ્થા બંધ કરી અને કર ઉઘરાવવાના હક લીલામ કર્યા. ્જે સૌથી ઊંચી બોલી બોલે તેને એક પ્રાંતના લોકો પાસેથી પૈસા પડાવવાનો જાણે પરવાનો મળી ગયો. આમાં ગરીબોનું સૌથી વધારે શોષણ થવા લાગ્યું. આજ કારણસર લોકો કર ઉઘરાવનારાને ધિક્કારતા હતા.

ઈસુનું આગમન
આ જાતની સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિમાં ઈસુનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. સૅદ્‍યૂસીઓ અને ફારિસીઓ, બન્ને રાજસતાના ટેકાથી ટકતા હતા અને પરસ્પર લડતા હતા. સામાન્ય લોકોની તો એમને દરકાર જ નહોતી. પરંતુ એ વખતે ’મરજાદી’ ફારિસીઓનું વધારે જોર હતું, એટલે જ નવા કરારમાં એમની સખત આલોચના જોવા મળે છે. કર ઉઘરાવનારાને ફારિસીઓ પાપી ગણતા, પરંતુ ઈસુએ એમની દલીલો ન સ્વીકારી અને એમને તિરસ્કૃત ન ગણ્યા.

ઈસુને ખબર હતી કે એને ધર્મ અને સમાજ ઉપર કબજો કરી બેઠેલા આ વર્ગ સામે લડવું પડશે. એટલે જ એ કહે છે કે,
“એમ ન માનતા કે હું પૃથ્વી પર શાંતિ સ્થાપવા આવ્યો છું… હું શાંતિ નહીં, તલવાર લાવ્યો છું…અહીં હું આવ્યો છું માણસને એના બાપ સામે અને દીકરીને એની મા સામે લડાવવા… માણસના દુશ્મન તો એના કુટુંબના જ સભ્ય હશે”(મૅથ્યૂ ૧૦.૩૪-૩૬).

ઈસુ માત્ર ધાર્મિક ઉપદેશક હોત તો આવા શબ્દો ઉચ્ચારત નહીં. એનો તો એક કાર્યક્રમ હતો, દુનિયાનાં સામાજિક સમીકરણોને બદલવાનો. આના માટે એને શિસ્તબદ્ધ સાથીઓના જૂથની જરૂર હતી. જૂથ પણ એવું હોવું જોઇએ કે જે પ્રાણનું બલિદાન આપતાં પણ ન અચકાય. એ કહે છે:

“જે પોતાનો ક્રૉસ ઉપાડ્યા વિના મારી પાછળ આવશે તે મારો શિષ્ય નહીં બની શકે” (લ્યૂકની સુવાર્તા ૧૪.૨૬)… એ જ રીતે તમારામાંથી જે કોઈ, એની પાસે જે કઈં હોય તે છોડે નહી તો મારો શિષ્ય ન બની શકે” (લ્યૂક ૧૪.૩૩)

અહીં ક્રૉસનો ઉલ્લેખ છે. આમ ઈસુ પોતાના અંતની આગાહી કરે છે અને પોતાની પાછળ આવનારાને પણ આવા મોત માટે તૈયાર રહેવા ચેતવે છે. આ વું આહ્વાન કરનારને સીધોસાદો ધર્મોપદેશક ન માની શકાય. ઈસુએ પોતાનું ’મિશન જે રીતે આગળ વધાર્યું તે દેખાડે છે કે પરિવર્તન એનું ધ્યેય હતું. એને એ પણ ખબર હતી કે એને ’રાજ્યનો દુશ્મન’ માનવામાં આવશે. હેરોડ ગાલિલીનો રાજા તો હતો, પણ ખરેખર તો એ રોમન સામ્રાજ્યનો ખંડિયો રાજા હતો. રોમનોને એ નારાજ કરી શકે એમ નહોતો. આ સંયોગોમાં ઈસુએ પોતાની તાકાત એકઠી કરવા માટે સૌથી દુઃખી નીચલા વર્ગ પાસે જ જવાનું હતું. ઈસુનો સંદેશ છે:

“હું તમને સત્ય કહું છું, કર ઉઘરાવનારાઓ અને વેશ્યાઓ તમારાથી પહેલાં ઈશ્વરના રાજ્યમાં પ્રવેશવા લાગ્યાં છે. કારણ કે જ્‍હોન તમને સચ્ચાઈનો માર્ગ દેખાડવા આવ્યા પણ તમે એમની વાત ન માની, પરંતુ કર ઉઘરાવનારા અને વેશ્યાઓએ એમની વાત માની” (મૅથ્યૂ ૨૧.૩૨-૩૩). અહીં જે જ્‍હોનની વાત આવે છે તે જ્‍હોન બાપ્ટિસ્ટ. એમના અને ઈસુના સંબંધો વિશે આગળ જોઈશું.

અહીં કર ઉઘરાવનારા અને વેશ્યાઓ જેવા, સમાજના નીચલા થરના લોકો માટે ઈસુની સહાનુભૂતિ સ્પષ્ટ થાય છે. આટલું પૂરતું નથી. એનો એક સંદેશ તો આજના સમાજવાદી ચિંતકને પણ ટક્કર મારે એવો છે:

“ઈસુએ એમને કહ્યું:” શું તમે શાસ્ત્રોમાં વાંચ્યું નથી…કે મિસ્ત્રીએ જે પથ્થર છોડી દીધો એ તો હવે મુખ્ય ખૂણો બનાવાતો પથ્થર બની ગયો છે…. ઈશ્વરે જ એ કર્યું છે અને આજે આપણે એને જોઇએ છીએ તો એ ભવ્ય લાગે છે… આથી જ, હું તમને કહું છું કે ઈશ્વરનું સામ્રાજ્ય તમારા હાથમાંથી ઝુંટવાઈ જશે અને જે લોકો ફળ પેદા કરે છે એમના હાથમાં સોંપાશે. આ પથ્થર પર જે પડશે (જે આ પથ્થર સાથે અથડાશે) તેના તો ટુકડા થઈ જશે, પણ એ પથ્થર જેના પર પડશે એનું તો કચુંબર થઈ જશે” (મૅથ્યૂ ૨૧.૪૨).

આ સંદેશ આજે પણ દુનિયાના પીડિત, પરંતુ ઉત્પાદન કરનારા મહેનતકશ ઇન્સાન માટે આશાનો સંદેશ છે. અહીં કહેલો પથ્થર એટલે ઉપેક્ષિત ઇન્સાન.

આટલું જોશ, છતાં ઈસુમાં ચાણાક્ય બુદ્ધિ પણ હતી. અકારણ પૂરતી તૈયારી વિના એનો સંદેશ નકામો રહે એમ હતો. એનું નિશાન તો રોમન સત્તા હતી પરંતુ, હજી એનો સમય નહોતો આવ્યો. પહેલી લડાઈ તો આમ આદમી પર સકંજો કસી બેઠેલા ધનાઢ્યો અને ધર્મના ઇજારાદારો સામે લડવાની હતી. અહીં ઈસુની હાજરજવાબીનું એક ઉદાહરણ જોઈએ:

“ફારિસીઓએ એને (ઈસુને) એના જ શબ્દોમાં સપડાવવાની ચાલ વિચારી. એમણે પોતાના ચેલાઓને ઇસુ પાસે મોકલ્યા. એમણે કહ્યું: ” હે ગુરુ, અમે જાણીએ છીએ કે તમે પ્રામાણિક માણસ છો અને જે સત્ય છે તેના પ્રમાણે ઈશ્વરીય માર્ગનો ઉપદેશ આપો છો. તમે કોઈની શેહમાં આવતા નથી,કારણ કે એ કોણ છે એની તમે પરવા કરતા નથી. તો, અમને કહો કે તમારો અભિપ્રાય શું છે? સીઝરને કર ચુકવવો એ બરાબર કહેવાય કે નહીં?
એમનો બદઈરાદો સમજી જઈને ઇસુએ જવાબ આપ્યો: “ઓ દંભીઓ, મને શા માટે ફસાવવા માગો છો? મને કર ચુકવવા માટે વપરાતો સિક્કો આપો. ” પેલાએ એક દિનાર આપ્યો. ઈસુએ એમને પૂછ્યું: ” સિક્કા પર કોની મુખમુદ્રા છે, કોનું લખાણ છે?” પેલાઓએ જવાબ આપ્યો: ” સીઝરનું.” ઈસુએ વળતો જવાબ આપ્યો “જે સીઝરનું છે તે સીઝરને આપો, ઈશ્વરનું છે તે ઈશ્વરને આપો. (મૅથ્યૂ ૨૧.૧૫-૨૨).

આ દેખાડે છે કે ઈસુના વ્યૂહ પ્રમાણે રોમ સામે મેદાને પડવાનો હજી સમય નહોતો આવ્યો. એટલે એણે છટકામાં ફસાયા વિના સુંદર જવાબ આપી દીધો. આસ્થાવાન લોકો આનો અર્થ એવો કરી શકે છે કે ઈસુના કહેવા પ્રમાણે ઈશ્વરને પૈસાની જરૂર નથી. પરંતુ આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે ઇસુએ સીઝરને કર ચુકવવાનું બંધ ન કરવાનો સંકેત આપ્યો.

( આજે આટલું જ; હવે આવતીકાલે આપણે ઈસુ અને જ્‍હોન બાપ્ટિસ્ટના સંપર્કો વિશે વાત કરશું અને એમાંથી ઇસુનું જે વ્યક્તિત્વ પ્રગટ થાય છે તે જોઈશું.)

Mara Pakistani Parichito

મિત્રો નમસ્તે!
’સત્ય: વ્યવહારમાં” લેખમાળામાં આપણે ’ઇમેજ વિશે વાત કરી હતી. આપણા મનમાં સ્મૃતિઓ અને વારસામાં મળેલી કથાઓને કારણે એક જૂથ માટે અમુક ઇમેજ હોય છે. આ ઇમેજના આધારે એ જૂથની કોઈ વ્યક્તિને અલગ મળીએ ત્યારે અગાઉથી તૈયાર મળેલા અભિપ્રાયો આડે આવતા હોય છે. સંબંધોનું સત્ય આ ઇમેજમાં નથી હોતું. આપણા મિત્ર ડૉ. પરેશ વૈદ્યનો પણ આ જ અનુભવ છે. એમનો દુનિયાના ઘણા સાયન્ટિસ્ટો સાથે સંપર્ક રહ્યો. આમાંથી એમણે પાકિસ્તાની પરિચિતો વિશે આ લેખ લખ્યો છે:

મારા પાકિસ્તાની પરિચિતો

ડૉ. પરેશ ર. વૈદ્ય
વાંચન ચાલુ રાખો “Mara Pakistani Parichito”

Truth in Practice (5)

સત્ય વ્યવહારમાં (૫)
આપણે મનુષ્ય x મનુષ્ય સંબંધોની ચર્ચા કરીએ છીએ. એમાં માન્યતાઓની ભૂમિકા જોઈ. માન્યતાઓના અસ્થાયી રૂપ અને ભ્રાન્તિમૂલક આધારની ચર્ચા કરી. વિષેષણો એટલે માન્યતાઓનું શાબ્દિક રૂપ અને એ પણ આપણે જોયું. સંબંધોમાં માન્યતાઓ એટલો મો્ટો ભાગ ભજવે છે કે એ પ્રતિપાદિત થઈ શકે એવા સત્યને આડે આવે છે.

માન્યતા x માન્યતા
સ્થિતિ એવી છે કે મનુષ્ય x મનુષ્ય સંબંધો મોટા ભાગે તો માન્યતા x માન્યતા સંબંધો બની રહે છે. આપણે સામી વ્યક્તિની એક છબી બનાવી લઈએ છીએ. આપણો મોટા ભાગનો વ્યવહાર તો આ છબી પર આધાર રાખતો હોય છે. સાસુ એટલે અમુક પ્રકારની, વહુ એટલે અમુક પ્રકારની. વાણિયો એક પ્રકારનો તો રાજપૂત બીજા પ્રકારનો. એક છબી હિન્દુઓના મનમાં મુસલમાનોની છે અને સામે પક્ષે મુસલમાનોના મનમાં પણ એવી જ છબી હિન્દુઓની છે. આ છબીઓ લડ્યા કરે છે. વ્યક્તિગત રીતે આપણે સામા જૂથના કોઈ માણસના સંપર્કમાં આવીએ તો પણ સ્મૃતિઓના આધારે પ્રતિક્રિયા આ્પીએ છીએ. સ્મૃતિઓ વ્યક્તિગત કે જૂથગત પ્રતિભાવને અધીન હોય છે એટલે આખી પરિસ્થિતિને સમાવી શકતી નથી. એ એકાંગી હોય છે. એના આધારે માન્યતાઓ બને છે પરંતુ આપણે આ લેખમાળામાં ઘડિયાળના ઉદાહરણ સાથે રસેલનું કથન વાંચ્યું છે કે માન્યતામાં જ્ઞાન નથી હોતું.

માન્યતા કેમ બને છે?
માન્યતાઓની ભૂમિકા તો આપણે જોઈ, પરંતુ આ માન્યતાઓ કેમ બંધાય છે? માન્યતાઓ ઉપરાઉપરી બનતી અને સ્વરૂપમાં એકસરખી લાગતી ઘટનાઓનું પરિણામ છે. માન્યતા તે પછી એ ઘટનાથી સ્વતંત્ર રૂપ ધારણ કરી લે છે અને ઘટના ન બને ત્યારે પણ એ જીવિત રહે છે. આમ, માન્યતાઓ પણ નક્કર હકીકતોના આધાર પર બને છે, માત્ર ફેર એટલો જ કે એના પર વ્યક્તિગત સ્મૃતિ, સામુદાયિક સ્મૃતિનો પ્રભાવ હોય છે.આ સ્મૃતિ એના અસ્થાયી સ્વરૂપને સ્થાયી પણાનો આભાસ આપે છે. આમ, મૂળ હકીકતનો તો આધાર હોય પરંતુ, માન્યતામાં આત્મલક્ષી સ્મૃતિ, સ્મૃતિના ખાડા અને પૃથક્કરણ અને અમુક રેતી વિચારવાની આપણી ટેવ પણ કામ કરે છે. આપણે જોયું છે કે માત્ર ‘ઈતર+ ઈતર’ સંબંધો જ નિર્વિવાદ હોઈ શકે. ‘ઈતર + મનુષ્ય’ અને ‘મનુષ્ય x મનુષ્ય’ સંબંધોમાં મનુષ્ય પોતાનો અભિપ્રાય આપી શક્તો હોવાથી એક્માં મૂલ્યાંકન એકતરફી રહે છે, જ્યારે બીજામાં બન્ને પક્ષો એકબીજાનું મૂલ્યાંક્ન કરે છે.

હવે સામાન્ય જીવનમાંથી એક દાખલો લઈએ. દાખલા તરીકે તમે કહો છો કે “હું ‘ક’ સ્ટેશનેથી ઉપડતી બસમાં ‘ખ’ સ્ટેશનેથી બેસીશ અને ‘ગ’ સ્ટેશને તમને મળીશ”. આપણે પહેલા ભાગમાં જ જોયું છે કે ભવિષ્યકાળનાં વાક્યોમાં પ્રતિપાદક હોઈ જ ન શકે એટલે એ માત્ર ઇચ્છા કે ધારણા જ વ્યક્ત કરી શકે આવું વાક્ય સાચું પણ હોય અને ખોટું પણ ન હોય. અહીં તમે બોલો છો ત્યારે ‘ક’ સ્ટેશને બસ નથી એટલે ‘ખ’ સ્ટેશને એ આવી જ ન શકે અને ‘ગ’ સ્ટેશને કોઈ બસ પહોંચી નથી. પ્રતિપાદક કોઈ પણ તબક્કે હાજર નથી. પરંતુ તમે દરરોજ આમ કરો છો એટલે તમે આજે પણ ગઈકાલના અનુભવનું પુનરાવર્તન થશે એમ ધારીને બોલો છો. પણ તમે જે ‘ધાર્યું’ એ માન્યતા બની જાય છે. ‘ક’ સ્ટેશને હકીકતમાં કોઈ બસ નથી, તો પણ તમારી સ્મૃતિમાં એ ‘ક’ સ્ટેશને છે! ‘ખ’ સ્ટેશને એ આવે પણ છે અને ‘ગ’ સ્ટેશને તમે પહોંચો પણ છો! આમ નવો અનુભવ કરવાને બદલે તમે જૂના અનુભવનું પુનરાવર્તન કરવા માગો છો.

હવે આજે તો થયો નવો અનુભવ! આની ત્રણ સંભાવના ધારી લઈએઃ (૧) ‘ક’ સ્ટેશનેથી બસ આવી જ નહીં! (૨) એ આવી અને તમે ‘ખ’ સ્ટેશને સમયસર પહોંચી ન શક્યા અને બસ આવીને ચાલી ગઈ. અથવા (૩) એમાં તમે ‘ખ’ સ્ટેશનેથી બેઠા પરંતુ રસ્તામાં એ ખરાબ થઈ ગઈ અને ‘ગ’ સ્ટેશને પહોંચી જ નહીં. આમ,બધું જ તમારી ધારણા વિરુદ્ધ બન્યું! જૂઓ અહીં, બસ અને ‘ક’, ‘ખ’ અને સ્ટેશનો ‘ઈતર’ વર્ગમાં છે. એમના સંબંધો ‘ઈતર + ઈતર’ પ્રકારના છે. એમને પરસ્પર કઈં આશા-અપેક્ષા નથી. એમનું હોવું એ નિર્વિવાદ વસ્તુ છે. એમની સંલગ્નતા (એટલે કે સંબંધો) નિર્વિવાદ છે. આમાંથી એક પ્રક્રિયા પેદા થઈ.બસનું અમુક જગ્યાએથી નીકળીને રસ્તામાં અમુક જગ્યાએ થઈને અમુક જગ્યાએ પહોંચવું એ પ્રક્રિયા છે, પરંતુ એ ‘બસ’ કે ‘ક-ખ-ગ સ્ટેશનો’ જેવી નક્કર નથી અને અલ્પજીવી પણ છે! એ પ્રક્રિયા ચાલે ત્યાં સુધી હકીકત છે. પરંતુ પ્રક્રિયા અલ્પજીવી કે પરિવર્તનશીલ જ હોય. આથી તમારી સમક્ષ એ હકીકતોમાથી પેદા થયેલી એક નવી જ હકીકત તરીકે આવે છે. જેને તમે સંગઠિત સ્વરૂપે જોઈને એક સળંગ ‘ઈતર’ માનો છો. આ ‘ઈતર’ના સંપર્કમાં તમે આવ્યા એટલે અહીં ‘ઈતર + મનુષ્ય’ સંબંધનું સ્વરૂપ બને છે. એ ‘ઈતર’માં તમે એક મૂલ્ય ઉમેરો છો. ખુરશી ફાવે છે, અથવા, એમાં બેસવાથી કમર દુખી જાય છે – એ મૂલ્ય છે. એ જ રીતે, આ બસની નિયમિતતા પણ એક મૂલ્ય છે, પરંતુ અહીં તમે ભૂલ કરો છો તે એ કે એક પ્રક્રિયાને હકીકત માનીને મૂલ્ય આપો છો.

માન્યતાઓ એટલે અલ્પજીવી હકીકતો
અલ્પજીવી હકીકતોને આધારે જે માનસિક હકીકતો બને છે તેને આપણે ‘માન્યતા’ તરીકે ઓળખીએ છીએ. એ એક દિવસમાં, એક અઠવાડિયામાં, એક વર્ષ કે એક સદીમાં બંધાય, તો પણ વિરમી ગયેલી પ્રક્રિયાઓની પેદાશ હોય છે અને આ પ્રક્રિયાઓ પોતે જ સતત સ્વરૂપ બદલતી હોવા્થી અલ્પજીવી હોય છે. સદીઓથી ચાલી આવતી માન્યતાઓ તો આપણે વારસામાં મેળવેલી હોય છે; એ તો આપણી સમક્ષ પ્રક્રિયા તરીકે પણ નથી આવતી. પરંતુ આ માન્યતાઓને નિર્વિવાદ હકીકત માની લેવાની આપણે ભૂલ કરતા હોઇએ છીએ. અલ્પજીવી હકીકતોના આધારે બનેલી માન્યતાઓનો માપદંડ તરીકે કેમ ઉપયોગ થઈ શકે? એ માત્ર આપણા મનમાં જ સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરે છે, વાસ્તવિક જગતમાં નહીં. હકીકતો માત્ર ભૂતકાળમાં હોય. એનો પ્રતિપાદક પણ મળી આવે એટલે એ સાચી છે કે ખોટી, તે નક્કી કરી શકાય. એ જ રીતે વર્તમાનમાં પણ પ્રતિપાદક મળી શકે પણ ભવિષ્ય માટે ન મળે. આ માન્યતાઓ કે અલ્પજીવી હકીકતો ઘન બનીને ભૂતકાળમાં જ રહી જવાને બદલે પ્રતિપાદક તરીકે વર્તમાનમાં પણ ઘુસે છે, કારણ કે વારસા તરીકે, વ્યક્તિગત કે સામુદાયિક સ્મૃતિ તરીકે અથવા વિસ્મૃતિ કે ખંડિત સ્મૃતિ તરીકે એ વર્તમાન બનીને વર્તે છે. પરંતુ એ માત્ર માનસિક, અલ્પજીવી હકીકતો છે, એના આધારે સંબંધો નક્કી ન થાય, એમાંથી તમારૂં સત્ય પ્રગટ ન થાય અને તમે બીજાના સત્ય સુધી પહોંચી ન શકો.

અંતે
આપણે શું કરી શકીએ?

-l આપણી માન્યતાઓ અલ્પજીવી હકીકતો પર આધારિત હોવાથી સંબંધોમાં એને આડે આવવા ન દઈએ;
-l સંબંધોમાં માન્યતાઓનો હસ્તક્ષેપ ન રહે તેનું ધ્યાન રાખીએ;
-l સામી વ્યક્તિને એની માન્યતાથી અલગ કરીએ;
-l એની છબીમાં એને કેદ ન કરીએ;
-l આપણે પોતે આપણી છબીમાંથી મુક્ત થઈએ;
-l સામી વ્યક્તિમાં મૂલ્યો ન આરોપીએ;
-l બન્ને પક્ષો પોતપોતાની માન્યતાઓના સેટોની અદલાબદલી કરી લે તો શું થાય, એવો પ્રશ્ન સતત પૂછતા રહીએ;
-l આપણે બીજાને જોઇએ, બીજો આપણને જુએ એમાં મદદ કરીએ;
-l આપણી માન્યતાઓને પડકારીએ.
-l સતત સિદ્ધ થઈ શકે એવા સત્યનો આધાર શોધીએ;
-l સત્ય પર આપણી માલિકી નથી હોતી એ અનુભવીએ.
xxxxxxxxx

Truth in practice (4)

સત્યઃ વ્યવહારમાં (૪)
મનુષ્ય X મનુષ્ય

આ સંબંધો ખાસ પ્રકારના છે. પહેલા પ્રકારમાં બે વસ્તુઓની સમીપતાને આપણે સંલગ્નતા અને અભિન્નતા તરીકે જોઈ, કાર્યકારણનો પ્રભાવ પણ જોયો. બીજા પ્રકારમાં એક વસ્તુ વિશે મનુષ્યના સાપેક્ષ અભિપ્રાયની વાત જોઈ. પરંતુ, મનુષ્ય અને મનુષ્યના સંબંધોમાં એવું નથી. એમાં બન્ને પક્ષ એકબીજા માટે અભિપ્રાય આપી શકે છે. બીજાંઓ અને મનુષ્ય વચ્ચે આ ફેર છે. વળી, આ અભિપ્રાય પોતે પણ સંબંધોના વિકાસમાં ભાગ ભજવે છે. દાખલા તરીકે, આ તમે વામ્ચો છો તેને બદલે કલ્પના કરો કે હું તમારી સમક્ષ ભાષણ કરૂં છું. તમે તન્મય થઈને સાંભળો છો. મારો અભિપ્રાય એવો બંધાય છે કે તમે મારાથી પ્રભાવિત થાઓ છો. તમારો પણ એ જ અભિપ્રાય હોય એમ બને? કદાચ તમે કંટાળતા હો, માત્ર સૌજન્ય ખાતર ધ્યાનથી સાંભળવાનો પ્રયત્ન કરતા હો, પરંતુ, તમારી પાસે બેઠેલો તમારો મિત્ર તો બહુ જ કંટાળે છે અને મનમાં વિચારે છે કે “બહુ લપલપ કરે છે!” શ્રોતાઓમાં એકાદ જણને ખરેખર એવું લાગે કે હું ખરેખર સારૂં બોલું છું. આવું બનતું હોય છે ને? વળી, સમય જતાં આ દરેક અભિપ્રાયમાં ફેરફાર પણ થતો હોય છે એ પણ આપણે જાણીએ છીએ. હું તમારૂં મૂલ્યાંકન કરૂં છું, તો સામે પક્ષે તમે પણ મારૂં મૂલ્યાંકન કરો છો! આ બધા અભિપ્રાય વ્યક્તિગત છે, સમયાધીન છે અને એ કારણે સાપેક્ષ છે. આવા અભિપ્રાયોમાં પ્રતિપાદિત થઈ શકે એવું સત્ય નથી.

આપણા સંબંધો સતત આવા મૂલ્યાંકનને અધીન રહે છે. એટલે જ, આપણે જ્યારે યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવીએ ત્યારે પૂછતા પણ હોઈએ છીએઃ “તમે શું કહેવા માગો છો?” ક્યારેક તો ગુસ્સામાં અને ક્યારેક વધારે સમજવા માટે આ સવાલ કરતા હોઈએ છીએ. આવો પણ આપણો અનુભવ છે જ ને? આમ, મૂલ્યાંકન અભિપ્રાયો બનાવવા માટે જરૂરી છે. અહીં કોઈ ‘ઈતર’ નથી! એટલે મૂલ્યાંકનનો અધિકાર બન્ને પક્ષ આપમેળે અને સ્વાભાવિક રીતે જ સ્થાપિત કરી લે છે. આ અધિકાર એમના મગજના વિકાસના સ્તરનું પરિણામ છે.

મૂલ્યાંકનનાં નિર્ણાયક પરિબળો
આપણી શારીરિક ઉંમર કઈં પણ હોય, માનસિક ઉંમર બહુ મોટી હોય છે. આપણે કહી શકીએ કે આપણી ઉંમર એક હજાર વર્ષ છે! હું કહેવા એ માગું છું કે મૂલ્યાંકનનો આધાર આપણી અંદર જ હોય છે. આપણું શરીર જેટલું વજન સહન કરી શકે તેના કરતાં મન અનેકગણું વજન સહન કરી શકે છે. મૂલ્યાંકનમાં મન જે રીતે ઘડાયું હોય તેની ભૂમિકા મહત્વની રહે છે. આ લેખમાળાના બીજા ભાગમાં આપણે કલ્પના, વ્યક્તિગત અને સામુદાયિક સ્મૃતિ માન્યતામાં શો ભાગ ભજવે છે તે જોયું. એની છાયા તરીકે ભાષામાં વિશેષણોના સ્થાનની પણ ચર્ચા કરી. ઇતિહાસ તો ખરો જ, પરંતુ ભૂગોળ પણ આપણા ઘડતરમાં ભાગ ભજવતી હોય છે. આપણે આ માન્યતાઓને આધારે મૂલ્યાંકન કરીએ છીએ. આપણે સામુદાયિક સ્મ્રુતિને આધારે જાતિઓ બનાવીએ છીએ અને ‘મારી જાતિ’, ‘તારી જાતિ’ એવા ભેદ કરીએ છીએ પણ એ માત્ર સાપેક્ષ છે. એને ટેકો આપે એવો આધાર આપણી પાસે નથી હોતો. આપણે વિચારવાની એક જાતની ટેવ વિકસાવી લઈએ છીએ અને એને વળગી રહીએ છીએ. આવતી દરેક વ્યક્તિને આપણે એ લાગુ કરવાની કોશિશ કરીએ છીએ. દાખલા તરીકે, એક જાતિ વિશે કહેવત છેઃ એક જ સ્થાને તમે xxxx અને સાપને એક સાથે જૂઓ તો પહેલાં xxxxને મારો! આ કહેવત દક્ષિણ ભારતમાં પણ જોવા મળી, જો કે એમાં xxxxને સ્થાને yyyyનું નામ લેવાય છે.

જ્યારે પણ તમે એ જાતિની કોઈ વ્યક્તિના સંપર્કમાં આવશો ત્યારે આ માન્યતા એ વ્યક્તિના મૂલ્યાંકનમાં ભાગ ભજવશે. આપણી પહેલી પ્રતિક્રિયા એ હશે કે આ માણસનો બહુ ભરોસો ન કરવો. કારણ? બસ, એક ટેવ; જાણે એક આદિમ ભયનો એ ભાગ હોય. એ જીવનને જોખમમાં મૂકે એવો ભય નથી. પરંતુ આપણી માન્યતાએ એને આદિમ ભયનો દરજ્જો આપ્યો હોય છે. વ્યક્તિગત રીતે આપને એ માન્યતાને ચકાસવા માટે એ જાતિની દરેક વ્યક્તિને મળીએ અને ફરીથી એ જ તારણ પર પહોંચીએ તો જુદી વાત છે, પરંતુ એવી ચકાસણીની જરૂર પણ નથી સમજતા. આપણે કલ્પેલા સંબંધોના સત્યને સમજવા માટે કશું જ નથી કરતા, આપણી માન્યતાઓને જ ‘પ્રતિપાદક’ માની લઈએ છીએ. સામાન્ય રીતે, આપણી માન્યતાઓને પડકારવાની આપણી તૈયારી નથી હોતી.

વિશેષણો વિનાની દુનિયા
એ જ રીતે આપણે ભાષામાં વિશેષણો લાવ્યા છીએ. એ આપણી માન્યતાઓનું જ પ્રતિબિંબ છે. વર્ણનાત્મક વિષેષણો ઉપરાંત અભિપ્રાયમૂલક વિશેષણો પણ હોય છે. આપણે પહેલાં જોયું છે તેમ ‘સારૂં’, ‘ખરાબ’ આવાં વિશેષણો છે. આપણે માનીએ છીએ કે વેશ્યા ખરાબ હોય. આ વ્યવસાય શી રીતે બન્યો તેના તરફ ધ્યાન આપ્યા વિના જ આપણે મૂલ્યાંકન કરી લઈએ છીએ, હવે અહીં વિશેષણ વિનાની ભાષાની દુનિયાનો એક દાખલો લઈએ.

આમાં ઓકૅમ નામના એક તર્કશાસ્ત્રી અને ચિંતકના ઓજારની મદદ લઈશું, એ છે, ઓકૅમની કાતર (Ocam’s Razor). એક વાક્ય પર એ ચલાવી જોઈએ. વાક્ય છેઃ “દીપક સારો માણસ છે.” – અહીં ચાર ઘટક છે. (૧) દીપક (૨) સારો (૩) માણસ (૪) છે. હવે ઓકૅમભાઇની કાતર ઉપાડો અને એક એક ઘટકને વારાફરતી તપાસી જાઓ. આવું કઈંક બનશેઃ

પહેલાં ત્રીજું ઘટક ‘માણસ’ લઈએ. આ શખ્સને તમે એક નજરે જોઈને કહી શકશો કે એ માણસ છે. આમ તમે પોતે જ એના પ્રતિપાદક બની જાઓ છો. તમે એનું નામ ન જાણતા હો તો પણ ચાલે. કોઈના માણસ હોવા બાબતમાં નામનું કામ નથી. એટલે જ આપણે કહી શકીએ છીએ કે “રસ્તામાં એક માણસ બબડતો જતો હતો”. નામ જાણ્યા વિના જ એ માણસ છે તે આપણે જાણી શકીએ છીએ.

હવે પહેલા ઘટક એટલે કે નામને તપાસીએ. નામ તો એક મા્ણસને એના સમરૂપથી અલગ પાડવાની એક રીત છે. તમે નામ પૂછ્યું અને એણે જવાબ આપ્યો. બધા એને એ જ રીતે ઓળખે છે. આ રીતે એ પોતે નામનો પ્રતિપાદક બની જાય છે. પોતાની સાથે નામને સાંકળીને એ નામને પણ પોતાના અસ્તિત્વ પૂરતી મર્યાદિત વાસ્તવિકતા આપે છે.

ચોથું ઘટક એટલે કે, ‘છે’ વ્યાકરણની વ્યવસ્થા છે, જે દીપક નામના માણસનું અસ્તિત્વ ટકે ત્યાં સુધી આ પ્રકારનાં અભિપ્રાયવાચી વાક્યમાં જરૂરી છે. એ માણસનું અસ્તિત્વ આ ‘છે’નું પ્રતિપાદક છે.

હવે ત્રીજું ઘટક ‘સારો’ શબ્દ રહે છે. આ સાપેક્ષ શબ્દ છે. એના સંપર્કમાં તમે આવ્યા અને તમને જે અનુભવ થયો તેને તમે આ વિશેષણ દ્વારા વર્ણવો છો. આ શબ્દની સત્યતાનો પુરાવો બહાર નહીં, તમારી અંદર છે અને એ તમારા સંસ્કાર, ટેવ અને માન્યતામાંથી જન્મે છે. ઓકૅમ આ શબ્દ પર કાતર ચલાવે છે! હવે વાકય રહી જાય છેઃ “દીપક માણસ છે”! અહીં ‘સારો’ને બદલે ‘ખરાબ’ વાપરો તો પણ ઓકૅમની કાતર ચલાવવી જ પડે! અભિપ્રાયો, વિશેષણો અને માન્યતાઓ વિનાની આ નક્કર દુનિયા છે. આ સત્ય પર આધારિત સંબંધો જ સાચા સંબંધો છે. વ્યક્તિને મળીએ ત્યારે માન્યતાઓ, સ્મૃતિઓ આપણી સાથે રહેશે જ. એનો ઇન્કાર ન થઈ શકે પરંતુ હું સજાગ રહી શકું તો એમનો હસ્તક્ષેપ ટાળી શકું અને સાચા સંબંધો સ્થાપી શકું. હું કઈ રીતે સામી વ્યક્તિનું મૂલ્યાંકન કરૂં છું, તે માત્ર સામી વ્યક્તિનું જ નહીં, આપણને પોતાને જાણવા માટેનું પણ બહુ મહત્વનું સાધન છે.

માન્યતાઓનું અસ્થાયી સ્વરૂપ
નજીકના ભૂતકાળમાંથી એક ઉદાહરણ લઈએઃ બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે જર્મની અને બ્રિટન સામસામે હતાં. આ સ્મૃતિ અને અનુભવ પરથી જે માન્યતા બને તે પ્રમાણે એમના સંબંધોનો અભ્યાસ કરીએ તો બન્ને વચ્ચે આજે પણ શત્રુતા હોવી જોઈએ. પરમ્તુ એવું નથી. જૂની માન્યતાઓને રદ કરવાથી જ આ મિત્રતા શક્ય બની હશે. બીજા ઘણા દેશોને આપણે સ્મૃતિ અને અનુભવના આધારે બનેલી માન્યતાઓની જાળમાંથી બહાર આવવાની સલાહ આપી શકીએ. માન્યતાનું સ્વરૂપ અસ્થાયી હોય છે અને એને સભાનપણે પણ બદલી શકાય છે.

આજે આપણી જે માન્યતાઓ હોય છે તેને આપણે અનાદિ અને શાશ્વત માનીએ છીએ. આ પોતે પણ એક માન્યતા છે અને એનો આધાર ભ્રાન્તિમૂલક છે. ઇતિહાસ જોઈને કહી શકીએ કે આપણો વિકાસ શી રીતે થયો છે. આ વિકાસ યાત્રા દરમિયાન માન્યતાઓમાં સૂક્ષ્મ ફેરફારો થતા રહે છે, પરંતુ આપણે માત્ર ભૌતિક પરિવર્તનો જોઈ શકીએ છીએ. વૈચારિક પરિવર્તનોની બાબતમાં આપણે ગુંચવાઇ જઇએ છીએ. આર્યો અહીં આવ્યા ત્યારે ગોપાલક હતા, સમય બદલાતો ગયો અને આજે આપણે આ સ્થિતિએ પહોંચ્યા છીએ. આ લાંબી યાત્રા દરમિયાન માત્ર ભૌતિક પરિસ્થિતિ બદલાઈ? કયાં નવાં પરિબળો જોડાયાં? આપણી માન્યતાઓમાં કઈં ફેરફાર નહીં થયા હોય? પરંતુ આપણી સ્મૃતિ એવો આભાસ આપે છે કે આપણી માન્યતાઓ અનાદિકાળથી બદલાઈ નથી. સ્મૃતિમાં અનાયાસ ખાડા પડતા હોય છે, તે તો આપણો રોજનો અનુભવ છે. આથી શાશ્વત પોતે જ એક ભ્રાન્તિમૂલક માન્યતા બનીને રહી જાય છે.

ભ્રાન્તિઓ
ફરી આપણા નજીકના ભૂતકાળમાંથી એક ઉદાહરણ લઇને ભ્રાન્તિઓને સમજવાની કોશિશ કરીએ. ભ્રાન્તિ શું છે?. સામાન્ય રીતે એમ મનાય કે આપણા સમાજમાં અનેક ધર્મો છે અને એને આધારે અનેક કોમો બની છે. કોમવાદને દૂર કરવો હોય તો ધર્મને દૂર કરવો જોઇએ. ધર્મ ન હોય તો કોમનો આધાર શું? સાચી વાત. પરંતુ, આપણા દેશના ઇતિહાસમાં બે એવા નેતા થઈ ગયા છે, જે ધાર્મિક નહોતા. એક નાસ્તિક હતા અને બીજા ઈશ્વર વિશે કઈં વિચારતા જ નહોતા. બન્ને ધાર્મિક ક્રિયાકાંડોને પસંદ કરતા નહોતા. પરંતુ બન્નેએ એમના ધર્મોને આધારે બનેલી કોમોને વાસ્તવિક માની! ધર્મ વાસ્તવિક ન હોય તો કોમ કેમ વાસ્તવિક હોય? આમ એ માન્યતા ખોટી પડે છે કે માણસ ધર્મમાં ન માનતો હોય તો કોમમાં પણ નહીં માનતો હોય! આ માન્યતા માત્ર એક ભ્રાન્તિ છે. દાખલો તો એમ દેખાડે છે કે આ નેતાઓ ધર્મને છોડી શક્યા, કોમને નહીં! આથી માત્ર ધર્મનો વિરોધ કરનારા ઉદારમતવાદી જ હોય, એમ માનવું એ ભ્રાન્તિ છે.

આપણે જોયું કે માન્યતાઓ સાચા સંબંધો બનાવવામાં હસ્તક્ષેપ કરતી હોય છે. આ માન્યતાઓ બનવાની પ્રક્રિયા શી છે? એનાં કારણો શાં? ઘણું તો આવી ગયું, પરંતુ આ વિષય પર આગળ હવે પછી. આજે નહી…

Truth in Practice (3)

સત્યઃ વ્યવહારમાં (3)
આજે સંબંધોની ચર્ચા કરીએ છીએ પણ માન્યતાની ચર્ચા પર પરદો નથી પડી જતો. આપણે કેટલાય મુદ્દા એવા જોઈ ગયા છીએ કે સંબંધોમાં એમના સ્થાન વિશે અણસાર તો આવી જ ગયો હશે. સંબંધની વાત કરીએ તો એ પ્રશ્ન તો આવે જ કે સંબંધ કોની વચ્ચે?

આપણે અને સૄષ્ટિ
આપણે સૄષ્ટિથી જુદા નથી. જે તત્વોને કારણે ખનિજો, વૃક્ષો, પશુપક્ષીઓ બન્યાં છે, તે જ તત્વોએ માનવશરીરની રચનામાં પણ ભાગ ભજવ્યો છે. રસાયણશાસ્ત્રમાં મળતાં તત્વો આપણાં શરીરની અંદર અને બહાર પણ મળે છે. આ રીતે આપણે અને પદાર્થો એકરૂપ છીએ. પદાર્થ માત્ર એકમેવ અદ્વિતીય હોત તો સંબંધનો સવાલ ઊભો ન થાત, પરંતુ એના વૈવિધ્યને કારણે પરસ્પર સંપર્ક થાય છે. ચેતન તરીકે ઓળખાતા અને જડ તરીકે ઓળખાતા બધા પદાર્થો વચ્ચે મૂળભૂત સમાનતા હોવાથી ‘જડ’ અને ‘ચેતન’ અથવા ‘સજીવ’ અને ‘નિર્જીવ’ એવા શબ્દો વાપર્યા વિના પણ આપણે સંબંધોને સમજી શકીએ કે નહીં? વળી જેને આપણે ‘ચેતન’ તરીકે ઓળખીએ છીએ તેમાં પણ ચલાયમાન ચેતન અને સ્થિર ચેતન એવા ભાગ દેખાય છે. ચલાયમાન ચેતનમાં કીડાથી માંડીને પશુપક્ષીઓ અને મનુષ્યજાતિનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે સ્થિર ચેતન એટલે વૃક્ષો. બીજી બાજુ જડ તરીકે ઓળખાતી સૃષ્ટિમાં બધું સ્થિર છે, પરંતુ, વાયુ અને પાણી ગતિશીલ છે! આમ, જડ અને ચેતન શબ્દો વાપરવાથી સંબંધોનો પ્રશ્ન સમજવામાં કઠિનતા વધે છે.

બીજી બાજુ, આપણે સ્થિર પદાર્થો અને મનુષ્ય સિવાયનાં ચલાયમાન ચેતનને લગભગ એકસમાન ગણીને વર્તતા હોઇએ છીએ. દાખલા તરીકે મારી ગાય, મારૂં ઘર. એટલે વ્યવહારમાં આપણા સંબંધોમાં બે જ ઘટકો હોય છેઃ મનુષ્ય જાતિ અને અન્ય સૃષ્ટિ. વ્યક્તિગત સ્તરે આપણે એમાં વધુ ઊંડા ઊતરીએ છીએઃ હું અને અન્ય મનુષ્યો, અથવા હું અને અન્ય પદાર્થો. આનું કારણ એ છે કે આપણા મગજનો જેટલો વિકાસ થયો છે એટલો કોઈ પણ પ્રાણીમાં જોવા નથી મળતો. આ કારણે સંબંધોની સાર્થક ચર્ચા માત્ર માણસના સંદર્ભમાં જ થઈ શકે. અહીં આખી માણસજાતને લેવાથી બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેના સંબંધોની ચર્ચા નહીં થઈ શકે. એટલે આપણે હમણાં કહ્યું તે સુધારીને ફરીથી કહીએ કે “સંબંધોની સાર્થક ચર્ચા માત્ર માણસો (માણસ નહીં)ના સંદર્ભમાં જ થઈ શકે.”

સંબંધોનાં ત્રણ પરિમાણ
આમ તો આખું જગત પરિવર્તનશીલ છે, તેમ છતાં સમયના એક નાના ગાળાની અંદર દરેક ઘટકની સ્થિતિ જેમ-ની-તેમ રહે છે. આ નાનો ગાળો એટલે, એમ માનો ને કે આપણી આવરદા. ૬૫-૭૫ વર્ષના ગાળામાં મોટાં પરિવર્તનો મોટી હોનારતોને જ કારણે આવી શકે. આપણી જિંદગીનાં થોડાં જ વર્ષોમાં કીડાઓમાં સમજી શકાય એવો ઉદ્વિકાસ થતો હોય છે. દાખલા તરીકે, મચ્છર એને મારવાની દવાઓથી ટેવાઈ જઈને નવી પ્રતિરોધ વ્યવસ્થાનો વિકાસ કરી લે. પરંતુ, આ્પણી ચર્ચામાં આવા ફેરફારોનું મહત્વ નથી. એટલે આપણી આવરદા દરમિયાન કશું બદલાતું નથી એમ માની લઈએ તો સંબંધોનાં ત્રણ પરિમાણ દેખાશેઃ ૧) સ્થિર અને સ્થિર વચ્ચેના સંબંધ (૨) સ્થિર અને મનુષ્ય વચ્ચેના સંબંધ અને (૩) મનુષ્ય અને મનુષ્ય વચ્ચેના સંબંધ. અહીં આપણે એક ધારણા કરીએ અને મનુષ્ય સિવાયનું જે કઈં છે તેને ‘ઈતર’ એવું નામ આપી દઈએ. આમ, વૃક્ષ, પ્રાણી, પદાર્થ એ બધું ‘ઈતર’માં ગણાશે. હવે આપણી પાસે બે ઘટક છેઃ મનુષ્ય અને ઈતર.

સંબંધઃ ઈતર + ઈતર
એક અર્થમાં ‘સંબંધ’ શબ્દ જે સૂચવે છે તેવું આમાં કઈં નથી, દાખલા તરીકે, એક વાક્ય લઈએઃ “ગંગા હિમાલયમાંથી નીકળે છે” અથવા તો શ્રી અતુલભાઈ જાનીએ આ લેખમાળાના પહેલા ભાગમાં જે વાક્ય લીધું હતું તે લઈએઃ ” સમુદ્રમાં મોજાં ઊછળે છે”. અહીં સંબંધનો અર્થ માત્ર સંલગ્નતા અથવા અભિન્નતા થશે. ગંગાને ખબર નથી કે એ હિમાલયમાંથી નીકળે છે, અથવા હિમાલયને ખબર નથી કે ગંગા જેવી પૂજનીય નદીનો એ જનક છે. પરંતુ આ વાક્ય એમની સંલગ્નતા દર્શાવે છે અને બન્નેને એક સાથે મૂકે છે. સમુદ્રમાં મોજાં ઊછળે તેમાંથી સમુદ્ર અને મોજાંની અભિન્નતા વ્યક્ત થાય છે. મોજાં સમુદ્રમાં જ થાય, લોટમાં તો મોજાં થાય જ નહીં! આ થઈ અભિન્નતા. આ એમનો સંબંધ. આ બન્ને વાક્યો નક્કર રીતે સિદ્ધ થઈ શકે છે. આપણે સત્યવચનના પહેલા ભાગમાં જોયું હતું તેમ વાક્યની સત્યતા માત્ર બાહ્ય પ્રમાણથી જ સાબીત થાય. આ બન્ને વાક્યોને ટેકો આપે એવી બાહ્ય સ્થિતિ છે જ. આ ઉપરાંત કાર્ય-કારણ પણ આવી જ સંલગ્નતા કે અભિન્નતા તરફ લઈ જાય છે. દાખલા તરીકે, વાદળાં બંધાય તો જ વરસાદ પડે.

હકીકતોના આધારે બનેલા આવા સંબંધો અથવા જોડકાં સત્ય છે. હકીકતો કદી વિવાદાસ્પદ ન હોય. એ નક્કર સ્વરૂપની હોય. આથી હું’સાપેક્ષ-નિરપેક્ષ શબ્દો વાપરવાનું પસાંદ નહીં કરૂં. નિરપેક્ષનો અર્થ તો એ થશે કે આ સત્યો કશાય આધાર વિના સ્વયંભૂ છે. પરંતુ, એવું નથી. ગંગાને હિમાલયની, મોજાંને સમુદ્રની અને વરસાદને વાદળાંની અપેક્ષા છે. આથી હું માત્ર એમને ‘નિર્વિવાદ સત્ય’ કહેવાનું પસંદ કરીશ. ભૌતિક જગત આવાં નિર્વિવાદ સત્યોનું બનેલું છે; એનો આધાર, અથવા પ્રમાણ, નક્કર અને ચકાસી શકાય એવી સ્થિતિઓમાં હોય છે.

સંબંધઃ ઈતર + મનુષ્ય
‘ઈતર’ કરતાં મનુષ્ય મગજને કારણે ચડિયાતો છે. આ કારણે હું બીજા માટે અભિપ્રાય આપી શકું છું, પરંતુ. સામો પક્ષ મારા વિશે અભિપ્રાય બાંધવા સમર્થ નથી, સિવાય કે એ પણ મનુષ્ય જ હોય. આમ, ‘મારી ગાય સારી છે’ અને ‘મારૂં ઘર સારૂં છે’ એમ કહું ત્યારે હું એવી ચિંતા નથી કરતો કે ગાય અથવા ઘર પણ મારા વિશે અભિપ્રાય આપે તો? આ બન્ને વાક્યો બોલતી વખતે મારા મનમાં ગાય અને ઘર મારા નિયંત્રણ હેઠળ હોવાનો ભાવ હોય છે. આ એક પ્રકારનો સંબંધ થયો.

આપણે જરા જુદા પ્રકારનું વાક્ય લઈએઃ “આ ખુરશી મને ફાવે છે”. આમાં ખુરશી સાથે તમારા સારા સંબંધોનો સંકેત છે. બીજી બાજુ, બીજી વ્યક્તિ એના જવાબમાં કહી શકે છે કે “આ ખુરશીમાં મારી કમર દુખી જાય છે.” આમ ઈતર + મનુષ્ય સંબંધ, મનુષ્યના અનુભવ પર આધારિત છે. એક વાર એમાં બેઠા તે પછી કમર દુખવા લાગી એ સ્મૃતિ પણ ખરી. પ્રશંસા અથવા નિંદાનાં આ બન્ને વાક્યો બોલાય તે પછી પણ ખુરશી નિર્લિપ્ત રહે છે. હવે ધારો કે આ ખુરશી તમે વેચી નાખો તો તમને દુઃખ પણ થાય! પરંતુ ખુરશીને દુઃખ નથી થવાનું. આ પ્રકારના સંબંધમાં મનુષ્યના ભાવો મહત્વના છે. આ ભાવો કોઇ પ્રકારની પ્રતિક્રિયા રૂપે વ્યક્ત થાય છે. અહીં એ વાક્યમાં સત્ય છે કે નહીં એનો પ્રતિપાદક (verifier) કોઈ એક નથી. જેનો જેવો અનુભવ, તેવો તેનો સંબંધ. વ્યક્તિગત અનુભવો જુદા હોવાથી આ સંબંધો સાપેક્ષ હોઈ શકે, પરંતુ નિર્વિવાદ તો નથી જ, એટલે નિરપેક્ષ હોવાનો તો સવાલ જ નથી.

‘ઈતર + ઈતર’ અને ‘ઈતર + મનુષ્ય’ સંબંધોનું સ્વરૂપ આપણે તપાસ્યું અને એની પાછળનાં સત્યો પણ જાણ્યાં. એ નોંધવા જેવું છે કે આ સંબંધોને મેં ‘+’ના ચિહ્નથી દેખાડ્યા છે. હવે આપણે મનુષ્ય અને મનુષ્ય વચ્ચેના સંબંધોને તપાસવાના છે. અહીં ખાસ નોંધવાનું એ છે કે આ સંબંધોમાં બન્ને પક્ષો સમાન છે, ચકાસણીની ક્ષમતા બન્નેમાં છે. બન્ને કલ્પના કરી શકે છે, બન્નેને સ્મૃતિ છે, બન્નેની માન્યતાઓનું એક આખું માળખું વિકસેલું છે. એમની પાસે ભાષા પણ છે, અભિપ્રાય આપવાની શક્તિ પણ છે.આ બધું ‘ઈતર + ઈતર અને ઈતર + મનુષ્ય સંબંધોમાં એકપક્ષી રહે છે. આથી જ, અહીં +નું ચિહ્ન વાપર્યું છે. એમાં બન્ને પક્ષોનો સંપર્ક સમાંતરે ચાલે છે અને નવી સ્થિતિ પેદા કરે છે. પહેલા સંબંધમાં બન્ને પક્ષો ભૌતિક તથ્યો છે અને એ એકબીજા વિશે કશો અભિપ્રાય બાંધતા નથી. બીજા પ્રકારમાં અભિપ્રાય બાંધવાની પ્રક્રિયા એકતરફી છે.

મનુષ્ય અને મનુષ્યના સંબંધો માટે આપણે +નું ચિહન ન વાપરી શકીએ કારણ કે એમાં દ્વિમાર્ગી વ્યવહાર છે. એટલે આપણે આ રીતે મૂકીશું: મનુષ્ય x મનુષ્ય. આ બહુ મહત્વનો વિષય છે અને એમાં માન્યતાઓનું સ્વરૂપ, સંબંધોને મૂલવવાની આપણી રીત, વગેરે ઘણા મુદ્દાઓ આવી જાય છે. અહીં આપણે જે બે સંબંધોની ટૂંકી ચર્ચા કરી તે પણ આ ત્રીજા પ્રકારના સંબંધોનું ક્ષેત્ર સમજવામાં ઉપયોગી થશે. પરંતુ, એમાં તો ઘણું બધું આવશે, એટલે એ હવે આજે નહીં…