Death Sentence

ફાંસીની સજા

 

 

આ લેખ મારે ૨૬મી તારીખે જ પ્રકાશિત કરવો હતો. કારણ કે બીજા દિવસે, ૨૭મી તારીખે, સુપ્રીમ કોર્ટ યાકૂબ મેમણની અરજી પર વિચાર કરવાની હતી.   યાકૂબને ફાંસી આપવી કે નહીં એ નિર્ણયની અસર આ લેખ પર ન પડે એમ હું ઇચ્છતો હતો. યાકૂબની સજા વિશે છાપાંઓ અને સોશ્યલ મીડિયામાં ઘણી ચર્ચા થઈ છે. આમાં ઉમેરો કરવાની પણ મારી ઇચ્છા નથી. સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય જાણ્યા પહેલાં લખવાનું કારણ પણ એ જ કે હું કોઈ એક વ્યક્તિને અપાયેલા મૃત્યુદંડ વિશે નહીં પણ ખુદ મૃત્યુદંડ વિશે જ લખવા માગું છું. ગઈ કાલે (૩૦મી તારીખે) આ લેખની શરૂઆત સુધારું છું ત્યારે યાકુબ મેમણને ફાંસી અપાઈ ગઈ છે એટલે આ લેખ એક વ્યક્તિના મોતના ઓછાયાથી દ્દૂર રહે છે.

આમ તો મૃત્યુદંડ કાનૂનનાં પુસ્તકોમાં હોવો જોઈએ કે કેમ તે વિશે હું પોતે કોઈ પાકો વિચાર હજી સુધી બનાવી શક્યો નથી. અમુક સજાઓ વખતે મને લાગ્યું છે કે એમાં કંઇ ખોટું નથી, તો ક્યારેક એમ થયું છે કે મૃત્યુદંડ જરૂરી નહોતો. આમ હું પોતે જ કોઈ વિચાર પર પહોંચી શક્યો નથી એટલે ખરેખર તો મૃત્યુદંડની તરફેણમાં કે વિરોધમાં કંઈ લખી શકું એમ નથી. આથી, ખરેખર તો હું મારા વિચારોને એક ચોક્કસ દિશા આપવામાં વાચકોની મદદ જ માગું છું. બીજી વાત એ કે સજા થયા પછી એના અમલમાં વર્ષો નીકળી જતાં હોય છે અને ક્યારેક બહુ જલદી ફાંસી આપી દેવાય છે. આવું શા માટે બને છે તે પણ ચર્ચાનો વિષય છે. મૃત્યુદંડની ચર્ચા કરતાં પહેલાં કાનૂની સ્થિતિ જાણવી જરૂરી છે.

ઇંડિયન પીનલ કોડ-૧૮૬૦ની કલમ ૩૦૨ હેઠળ ખૂન કેસમાં મૃત્યુ દંડ આપી શકાય છે. આઈ. પી. સી.માં ક્યારે મોતની સજા આપી શકાય તે પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે. જેમ કે, સશસ્ત્ર લૂંટ દરમિયાન હત્યા થાય તો લૂંટ કરનારા જૂથના બધા સભ્યોને મોતની સજા મળી શકે. અથવા તો સંગઠિત અપરાધમાં કોઈનો જીવ જાય તો પણ ફાંસી આપી શકાય. અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિના અપરાધીને કોઈની ખોટી જુબાનીને કારણે મૃત્યુદંડ અપાયો હોય અને એનો અમલ પણ થઈ ગયો હોય તો ખોટી જુબાની આપનાર પણ મોતની સજાને પાત્ર ગણાય છે. ૧૮ વર્ષથી નીચેની ઉંમરની અથવા માનસિક રીતે અસ્થિર વ્યક્તિને આપઘાત માટે  પ્રોત્સાહન આપનાર કે મદદ કરનાર પણ મૃત્યુદંડને પાત્ર છે. ત્રાસવાદ ફેલાવવા માટે વિસ્ફોટક પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીને લોકોના જાન જાય એવી શક્યતા ઊભી કરવાનો ગુનો પણ ફાંસીને લાયક ગુનો છે. એ જ રીતે બળાત્કારના કેસમાં બળાત્કાર સાબિત થાય અને તેની સાથે હત્યા પણ થઈ હોય તો અપરાધીને મોતની સજા આપી શકાય છે. માદક પદાર્થોની હેરફેર કે ઉપયોગ દરમિયાન મૃત્યુ થાય કે ન થાય માદક પદાર્થોની હેરફેર પોતે જ મૃત્યુદંડને પાત્ર ઠરે છે.

પરંતુ ‘બચ્ચન સિંહ વિ. પંજાબ રાજ્ય’ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે મૃત્યુદંડ માત્ર ‘rarest of the rare’ ( જૂજ કિસ્સાઓમાં પણ જૂજ ગણાય તેવા) કેસમાં અપવાદ રૂપ સજા તરીકે અપાયો હોય તો જ એ બંધારણીય ગણાય. એટલે આવા કોઈ પણ કેસ rarest of the rare છે કે નહીં તે જોઈને જ મોતની સજા કરી શકાય છે. આના પછી દરેક અપરાધમાં જૂથના દ્દરેક સભ્યની વ્યક્તિગત ભૂમિકા પણ જોવાઅય છે. આમ ફાંસીની સજાની જોગવાઈ હોવા છતાં બધાને ફાંસી જ મળે એવું પણ નથી.

હવે મારી દ્વિધા રજૂ કરું.

મોતની સજા સમાજને કઈ રીતે મદદ કરે છે તે નક્કી કરવાનો કોઈ રસ્તો નથી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૨માં દિલ્હીમાં નિર્ભયા બળાત્કાર કાંડ થયો. વાંચીને ધ્રૂજી જવાય એવું એ કૃત્ય હતું. આખા દેશમાં હાહાકાર મચી ગયો હતો. છ અપરાધીઓમાંથી એક તો સગીર વયનો હતો એટલે એને તો ફાંસી ન અપાય. એક જણે જેલમાં આત્મહત્યા કરી લીધી. બાકી ચાર આરોપીઓને ફાંસીની સજા કરાઈ, જે સુપ્રીમ કોર્ટે રોકી દીધી. અપરાધી માનસવાળા બળાત્કારીઓ આ સજાથી ડરી ગયા? એવું નથી બન્યું. ૨૦૧૫ના પહેલા બે મહિનામાં દિલ્હી પોલીસે બળાત્કારના ૩૦૦ કેસો નોંધ્યા છે! એનો અર્થ એ કે જ્યાં નિર્ભયા કાંડ થયો ત્યાં જ દરરોજ બળાત્કારના પાંચ કેસો બને છે. મોતની સજાનો ડર કોને છે? મૃત્યુદંડના ડરથી લોકો ગુના ઓછા કરશે એવું તો બન્યું નથી. તો મોતની સજા આપવાનો અર્થ પણ નથી રહેતો.

બીજું, આજે મીડિયાનો જે પ્રભાવ છે તેને કારણે ફાંસીના કેસોનો પ્રચાર એટલો થાય છે કે અપરાધીએ શું ખાધું, શું બોલ્યો, દુઃખી છે કે નહીં, ગીતા કે કુરાન વાંચે છે કે નહીં, એનાં કુટુંબીઓ શું કહે છે વગેરે બધી વાતો સતત જાહેરમાં ચર્ચાતી રહે છે. આને કારણે અપરાધી લોકોનો ‘પ્રિયજન’ બનવા લાગે છે અને એક પ્રકારની સહાનુભૂતિ પેદા થાય છે. આજીવન એટલે કે ખરેખર મૃત્યુ થાય ત્યાં સુધીની કેદ મળે તો પણ આવો રસ પેદા થતો નથી. આજે યાકૂબ મેમણના કેસમાં રસ પેદા થયો પણ એ એકવીસ વર્ષથી જેલમાં જ હતો.  આપણામાંથી કેટલા છેલ્લાં ૨૧ વર્ષથી આ કેસનું પગેરું લેતા હતા? આજે આપણે એ પણ જાણીએ છીએ કે એની પત્નીને કરાંચીમાં માછીમારણો દેખાતી નહોતી તેની બહુ ખોટ લાગતી હતી. પણ એનું આ કથન આજનું નથી, ૨૧ વર્ષ પહેલાંનું છે!

એક દલીલ એવી પણ છે કે મૃત્યુની સજા થાય તેમાં મોટે ભાગે તો ગરીબો ફસાતા હોય છે. કારણ કે એમની પાસે બહુ સારા વકીલ રોકવા જેટલા પૈસા નથી હોતા. નાની કોર્ટોમાં તો વકીલના નામનો પણ પ્રભાવ પાડતો હોય છે. તે ઉપરાંત બીજું પણ ઘણું થતું હોય છે એટલે પૈસાવાળા તો એ પ્રભાવનો જ ઉપયોગ કરવાના પૈસા ખર્ચે છે.  કોઈ પણ કેસ હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જાય ત્યારે કેસને સમજવામાં કોઈ ટેકનિક્લ ખામી તો રહી નથી ગઈ ને, એ જ મુખ્યત્વે જોવાય છે. જે મુદાઓ પર દલીલો થઈ ગઈ હોય તેને ફરી ઊખેળાય નહીં. એટલે અપીલ વખતે વકીલો એ સાબિત કરવા પ્રયત્ન કરે છે કે નીચલી કોર્ટે કોઈ મુદા પર ધ્યાન જ ન આપ્યું.

ઘણી વાર રાજકીય કારણો પણ હોય છે. ઘણા અપરાધીઓને રાજકીય દબાણ નીચે છોડી દેવાય છે અથવા લટકાવી દેવાય છે. દરેક સરકાર આવા પ્રખ્યાત કેસોનો ઉપયોગ પોતાના રાજકીય દૄષ્ટિકોણ પ્રમાણે કરે છે.

બીજી બાજુ મને એમ પણ થતું હોય છે કે જેમને બીજાની જિંદગીની કિંમત નથી એમને પોતાને શા માટે મૃત્યુદંડથી બચાવવા? રસ્તે ચાલતાં જે કોઈ છોકરીને બળજબરીથી ઉપાડી જાય, રેપ કરે અને મારી નાખે એ વળી પોતાની જિંદગી બચાવવા માટે દયાની અરજી કરે! અથવા તો બોમ્બ ફેંકીને અસંખ્ય લોકોના જાન લઈ લે એણે તો મરવા તૈયાર રહેવું જોઈએ. કોમી રમખાણો વખતે કોઈને મોતને ઘાટે ઉતારનાર શા માટે નિર્ભય થઈને ફરે? બીજી બાજુ અજમલ કસાબ તો મરવા જ આવ્યો હતો. જીવતેજીવત પક્ડાયો એ તો માત્ર સંયોગો હતા. વળી એણે દેશની સાર્વભૌમ સત્તાને પડકારવા માટે ‘લડાઈ’ કરી હતી. લડાઈમાં મરવાનું તો હોય જ. મારા મનમાં હંમેશાં એ સવાલ રહ્યો છે કે એને આખી જિંદગી જીવતો રાખવો એ મોટી સજા ગણાય કે ફાંસી?

સમાજ વિરુદ્ધ દુષ્કૃત્યો કરનારાને સમાજનો ભાગ શા માટે ગણવા જોઈએ? એવા થોડા લોકો સમાજને શું આપવાના? એમનું અસ્તિત્વ ન ટકે તો સમાજને શું નુકસાન થવાનું?

વળી અંદરથી બીજો ‘હું’ બોલે છેઃ ગાંધીજીએ ભગતસિંહને બચાવવા માટે મંત્રણાઓ કરી તે વખતે પોતાનું સૈદ્ધાંતિક વલણ પણ જાહેર કર્યું કે હું તો અહિંસામાં માનું છું એટલે કોઈનો કાયદાના નામે પણ જાન લેવાય તે મને મંજૂર ન જ હોય.

આજે રાષ્ટ્રસંઘના ૧૯૫ સભ્યોમાંથી ૧૦૩ દેશોએ, એટલે કે ૫૩ ટકાએ કોઈ પણ અપરાધ માટે મૃત્યુદંડની સજા નાબૂદ કરી છે. ૫૦ દેશો, એટલે કે ૨૬ ટકાએ પોતાના કાનૂનમાં મોતની સજા રાખી છે પણ છેલ્લાં દસ વર્ષમાં એનો ઉપયોગ નથી કર્યો. ૬ દેશો (૩ટકા) અપવાદ રૂપ કેસોમાં ફાંસીની સજા આપે છે અને ૩૬ દેશોમાં એટલે કે રાષ્ટ્રસંઘના સભ્યોના ૧૮ ટકા દેશો હજી પણ મોતની સજા આપે છે, જેમાં ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, ચીન, રશિયા, ઇરાન અને અખાતના આરબ દેશો છે.

આપણા દેશમાં મૃત્યુદંડ વિશે ચર્ચાઓ થાય છે તે કોઈને ફાંસી અપાવાની હોય ત્યારે જ. તે સિવાય ફાંસી વિરોધીઓ સૂતા રહે છે, અને ફાંસી સમર્થકો પણ જ્યારે ફાંસીની વિરુદ્ધ કોઈ બોલે ત્યારે એવા જોશમાં આવી જતા હોય છે કે  જાણે ફાંસી જ સમાજને પતનના માર્ગેથી બચાવી શકવાની હોય. હવે તો ફાંસી ન આપવી એમ કહેવું એ દેશદ્રોહ હોય એવું વાતાવરણ ઊભું થયું છે. આપણે બધા આખી ન્યાયપ્રક્રિયા ચાલતી હોય ત્યાં સુધી સ્વાદ લઈને ચર્ચાઓ કરતા હોઈએ છીએ – અપરાધી કોર્ટમાં કેમ આવ્યો, કોની સામે જોયું, રડવા લાગ્યો કે હસતો હતો. આખી પ્રક્રિયાને અંતે કોર્ટ ચુકાદો આપે છે કે કોઈને ફાંસી આપવી કે નહીં. કેટલાયે આરોપીઓ હોય, તેમાંથી અમુકને ફાંસી અપાય, અમુકને ન અપાય. આ જજની દેશભક્તિ શી રીતે નક્કી કરશું? ફાંસીની સજા કાયદાની પોથીઓમાં ચાલુ રાખવી કે નહીં એનો શાંત ચિત્તે વિચાર કરવા માટે યોગ્ય વાતાવરણ જરૂરી છે. આવી કોઈ વ્યક્તિગત સજાની ગરમાગરમ ચર્ચા ચાલુ હોય ત્યારે આવી સૈદ્ધાંતિક ચર્ચા ન થઈ શકે, માત્ર સંબંધિત કેસમાં શું થયું અથવા ન થયું – અથવા શું થવું જોઈએ કે ન થવું જોઈએ તેની જ ચર્ચા થઈ શકે. સૈદ્ધાંતિક ચર્ચા માટે આ ઘટનાઓના બોધપાઠ જરૂર કામ આવી શકે. ન્યાયપ્રક્રિયા આ જ રીતે મજબૂત બનતી હોય છે. તે સિવાય તો માત્ર  પૂર્વગ્રહો અને ભાવનાઓને આધારે આપણે એક અથવા બીજા પક્ષ માટે બોલતા રહેશું પણ નિર્ણય પર નહીં પહોંચીએ.

ફાંસી વિશે મારા વિચારો ક્યારેક બૌદ્ધિક, ક્યારેક ભાવનાત્મક, ક્યારેક વ્યૂહાત્મક. ક્યારેક ઉપયોગિતાવાદી(Utilitarian) હોય છે.

આ જ ખરી દ્વિધા છે.

૦-૦-૦

Dear Subodhbhai

પ્રિય સુબોધભાઈ…

મારા લેખ ‘ગ્રીસના ૯૨ વર્ષના જનગણ મન અધિનાયક મૅનોલિસ ગ્લેઝોસ” પર જાણીતા વિદ્વાન અને મારા મિત્ર શ્રી સુબોધભાઈ શાહે પ્રતિભાવ આપતાં લખ્યું કે…”How can a country survive on a deficit economy for such a long long time? On debt for ever, on hand-outs? How long can it keep blaming others? What is the way out in an Economics sense? (Not in a historical or political sense…” આ સવાલનો જવાબ કંઈ કૉમેન્ટ તરીકે આપી શકાય એમ નહોતું એટલે મેં સાદી નોટ લખી કે હું આના વિશે લેખ લખીશ. તો આજનો આ લેખ, જેમની મૈત્રીથી ગૌરવ અનુભવીએ તેવા, શ્રી સુબોધભાઈને પત્ર રૂપે લખું છું.

પ્રિય સુબોધભાઈ,

૧) આમ જૂઓ તો તમારા સવાલનો જવાબ આપી શકું એટલું મારું જ્ઞાન નથી. એ મર્યાદિત હોવાનું એક મુખ્ય કારણ તો એ કે, કંઈ નહીં તો ભારતમાં, મોટા ભાગે તો માત્ર અમેરિકામાં શું થાય છે તેમાં જ રસ હોય છે. તે પણ ‘ઓબામાકેર’ વગેરે જેવી વિગતોમાં પડનારા બહુ ઓછા હશે.  હવે ચીન વિશે પણ જ્ઞાન વધ્યું છે. તે સિવાય દુનિયાના બીજા દેશોમાં શું થાય છે તેના વિશે ભાગ્યે જ કોઈને રસ હશે. હું પણ મર્યાદિત દેશોમાં રસ લેનાર વર્ગમાં છું એટલે ગ્રીસની આર્થિક હાલત વિશે મને રસ પડવાની શરૂઆત થઈ તે એક-બે વર્ષની વાત છે.

૨. ગ્રીસના અર્થતંત્ર વિશે મૅનોલિસ ગ્લેઝોસ વિશેના લેખના અંતે થોડા શબ્દોમાં મેં માહિતી આપી છે કે જેથી વાચકો કદાચ જાતે વધારે વાંચવા પ્રેરાય.

૦-૦-૦

૩. તમે લખ્યું છેઃ What is the way out in an Economics sense? (Not in a historical or political sense). અહીં મારા માટે થોડી મુશ્કેલી એ છે કે હું ઇકોનૉમિક્સને ‘પોલિટિક્સ’થી અલગ કરી શકું એમ નથી. ઇકોનૉમિક્સનું મૂળ નામ જ Political Economy હતું. રાજકીય પક્ષો સરકારો બનાવે છે અને એમની આર્થિક નીતિઓને અમલમાં મૂકે છે. આ નીતિઓના સમર્થકો અને વિરોધીઓ પણ હોય છે. દરેક પક્ષ પોતાના આર્થિક વિચારો જનતા સમક્ષ મૂકતા હોય છે.. આમ,કોઈ પણ સ્થિતિમાં ઇકોનૉમિક્સને પોલિટિક્સથી અલગ કરવાનું મુશ્કેલ થઈ જશે.

૪. એવું જ ઇતિહાસનું પણ છે. કોઈ પણ સમાજની સામુદાયિક વર્તમાન સ્થિતિ એના સામુદાયિક ભૂતકાળમાંથી જન્મે છે. આપણા ધર્મો, નૈતિકતા, રીતરિવાજો, ક્યારેક ભૂગોળ (ભારત અને પાકિસ્તાન – એમ ભૂગોળ વહેંચાઈ ગઈ), પણ ભૂતકાળની દેન હોય છે અને એમાં સમાજની આર્થિક સ્થિતિનો પણ સમાવેશ થઈ જાય. યુદ્ધ થાય તો આર્થિક પ્રભાવ પડે, તેમ સામાજિક પ્રભાવ પણ પડે જ. વિશ્વયુદ્ધો દરમિયાન કામદારોની ખેંચ પડતાં સ્ત્રીઓને પણ બહાર નીકળીને કામ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી. આનો સારો પ્રભાવ એ રહ્યો કે સ્ત્રીઓ માટે આઝાદીનો રસ્તો ખુલ્યો. આમ ઇતિહાસને પણ ઇકોનૉમિક્સથી અલગ ન કરી શકાય એટલું જ નહીં સમાજશાસ્ત્રને પણ અલગ તારવવું અશક્ય છે.

૫. ઇકોનૉમિક્સને બધાથી અલગ સ્વતંત્ર શાસ્ત્ર માની લઈએ તો એ સમાજથી જ અલગ થઈ જાય. એ લૅબોરેટરીમાં અખતરા કરી શકાય એવું વિજ્ઞાન નથી. જો કે, છેલ્લાં ત્રીસેક વર્ષમાં એને આંકડાઓના પૃથક્કરણનું શાસ્ત્ર બનાવી દેવાનું વલણ રહ્યું પણ હવે, ખાસ કરીને, અમેરિકામાં આર્થિક melt-down પછી એમાં માનવીય તત્ત્વ ધ્યાનમાં લેવાનું વલણ ફરી વધ્યું છે. એટલે ઇકોનૉમિક્સ આજે માત્ર ‘ઉત્પાદન’ કે નફાનો જ વિષય નથી, ‘વહેંચણી’ પર ફરી ભાર મુકાવા લાગ્યો છે.

૦-૦-૦

૬. ખરું જોતાં, યુરોપના બધા દેશો અમેરિકાની મદદથી ઊભા થયા છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં તારાજ થયેલા યુરોપ માટે અમેરિકાએ ‘ડૉનેશન’ જેવી યોજના બનાવી. અમેરિકાના વિદેશમંત્રી જ્યૉર્જ માર્શલના નામ પરથી એ ‘માર્શલ પ્લાન’ તરીકે ઓળખાય છે. આમાં અમેરિકાએ આખા યુરોપના દ્દેશોને ૧૩ અબજ ડૉલર વહેંચી આપ્યા. (કોઈ દસ્તાવેજમાં આ આંકડો ૧૪ અબજ અને કોઈમાં ૧૭ અબજ મળે છે). આમાંથી ૨૬ ટકા રકમ બ્રિટનને અને ૧૧ ટકા રકમ પશ્ચિમ જર્મનીને મળી. માર્શલ પ્લાન ઉપરાંત પણ એટલી જ રકમ અમેરિકાએ આ દેશોને લોન તરીકે આપી. એટલું જ નહીં જર્મનીએ પહેલા વિશ્વયુદ્ધથી બ્રિટનનું દેવું ચૂકવવાનું હતું તે બીજા વિશ્વયુદ્ધ સુધી પૂરું ચૂકવાયું નહોતું અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી બ્રિટને બાકીનું દેવું – લગભગ અડધું – માફ કરી દીધું.

૭. સોવિયેત સંઘ માર્શલ પ્લાનમાં ન જોડાયું. એણે પોતે મદદ લેવાની ના પાડી એટલું જ નહીં પૂર્વ યુરોપના એના વર્ચસ્વ હેઠળના દેશોને પણ એ મદદ લેવા ન દીધી.

૮. અમેરિકાએ એશિયા માટે પણ માર્શલ પ્લાન જેવો બીજો પ્લાન બનાવ્યો હતો પણ એ ડોનેશન નહીં વેપારી લોન હતી

૯. આમ જૂઓ તો પશ્ચિમ જર્મનીનો પોતાનો વિકાસ પણ.ડોનેશનને કારણે થયો છે.

૧૦. માર્શલ પ્લાનનો લાભ ગ્રીસને પણ મળ્યો અને ૧૯૫૦થી એની ઝડપી વૃદ્ધિ થઈ. રસાયણ ઉદ્યોગનો ખાસ વિકાસ થયો. તે પહેલાં પહેલા વિશ્વયુદ્ધના સમયમાં પણ ત્યાં ઉદ્યોગો હતા, જેમાં શિપ-બિલ્ડિંગ ઉદ્યોગ મુખ્ય હતો. અર્થતંત્રમાં તેજીની સ્થિતિ ૧૯૭૩ સુધી રહી. એ આપણે યાદ રાખીએ કે ગ્રીસ પર કુદરતની બહુ કૃપા નથી. તેમ છતાં એનો વૃદ્ધિ દર બહુ ઊંચો હતો, કંઈક સાત-આઠ ટકાની વચ્ચે હતો; લગભગ જાપાન જેવો.

૧૧. મઝાની વાત એ છે કે જર્મનીને અમેરિકા ઉપરાંત મદદ કરનારા બીજા દેશોમાં ગ્રીસ પણ હતું! (અને પાકિસ્તાન પણ!).

૧૨. આ સાથે એક બીજી વાત નોંધી લઈએ. ૧૯૪૨માં નાઝીઓએ ગ્રીસની સેન્ટ્રલ બૅંકમાંથી ૪૭૬ મિલિયન રીચમાર્ક ઉપાડ્યા. શૂન્ય વ્યાજના દરે! આ લૂંટ જ હતી, પરંતુ એમણે એક નોટમાં એ લોન હોવાનું દેખાડ્યું છે. આ રક્મ યુદ્ધ પછી જર્મનીએ પાછી આપવાની થઈ ત્યારે માત્ર ૧૧૫ મિલિયન રીચમાર્ક પાછા આપ્યા અને ૧૯૬૦માં જાહેર કર્યું કે યુદ્ધ સંબંધી કોઈ ચૂકવણી હવે બાકી નથી. પરંતુ આ યુદ્ધના નુકસાનનું વળતર નહોતું. આ શૂન્ય દરે લીધેલી લોન પાછી આપવાની હતી, પણ જર્મનીએ સાફ ના પાડી દીધી.

૧૩. બીજી બાજુ, યહૂદીઓની કત્લે આમ માટે એણે ઇઝરાએલ અને વર્લ્ડ જ્યૂઇશ કોંગ્રેસને વળતર ચૂકવી દ્દીધું પણ હૉલોકોસ્ટમાં મરનારા વ્યક્તિગત યહૂદીઓનાં કુટુંબોને કે રુમાનિયાના માર્યા ગયેલા યહૂદીઓને કંઈ ન આપ્યું. દેખીતું છે કે આ મદદ ઇઝરાએલના રાજ્યને આપી.

૧૪. યાદ રાખવાનૂં એ છે કે વિશ્વયુદ્ધ પછીના પંદર વર્ષ સુધી ગ્ર્રીસને આપવાની રકમ બાબતમાં મતભેદ નહોતો.

૧૫. ઉપર બ્રિટને જર્મની પરનું દેવું માફ કર્યું તેની વાત કરી. બાકીનું દેવું પાછું ચૂકવવા માટે બ્રિટને એવી સગવડ આપી કે જર્મની પોતાના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની પુરાંતમાંથી દર વર્ષે માત્ર ત્રણ ટકા મુદ્દલ ચૂકવે. એટલે કે આ દેવું ચૂકવવા માટે એણે કોઈ નવી લોન ન લેવી પડે. આમ, એને ૩૩ વર્ષનો સમય આપવામાં આવ્યો. આ કારણે, જર્મનીને વેપારમાં પુરાંત રહે તેમાં એને લોન આપનાર દેશોને પણ રસ હતો. આ છે જર્મનીના વિકાસનું કે ચમત્કારનું રહસ્ય. દુનિયામાં ક્યાંયે ચમત્કાર જેવા દાવા થતા હોય ત્યારે એનાં મૂળ સુધી જઈને તાર્કિક કારણો શોધ્યા વિના ચાલે નહીં..

૧૫. જોવાનું એ છે કે જર્મનીએ યુદ્ધ છેડ્યું અને એના ઉપર મિત્ર દેશોએ દંડ લાગુ કર્યો પણ તેને ખરેખર તો મદદ મળી અને એના તરફથી કોઈ દેશને અમુક પ્રદેશ મળ્યો તો કોઈને મિત્ર દેશો જે કૅક્ટરીઓ જર્મનીમાંથી ઊખાડી લાવ્યા હતા, એ સરંજામ મળ્યો. આમ જર્મનીને રોકડનું સંકટ ભોગવવાનો સમય ન આવ્યો. માત્ર દેવાનો ભાર હતો, એ જ જર્મનીએ નાઝીઓએ લિખિત દસ્તાવેજ પર લીધેલા પૈસા ગ્રીસને પાછા આપવાની ના પાડી.

૦-૦-૦

૧૬. હવે સંક્ષેપમાં બે વાત જોઈ લઈએ. યુરોપીય સંઘ બનાવવા પાછળ ઉદ્દેશ શો હતો? ગ્રીસ એમાં શા માટે જોડાયું નવાઈની વાત એ છે કે આ બન્ને પાછળ આર્થિક કારણો નથી!

૧૭. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી યુરોપ આર્થિક દૃષ્ટિએ તો તૂટી પડ્યું હતું અને તે ઉપરાંત પરસ્પર અવિશ્વાસ પણ હતો. બ્રિટન અને જર્મની, ફ્રાન્સ અને જર્મની, જર્મની અને બીજા નાઝી આક્રમણનો ભોગ બનેલા દેશો  એકબીજા પ્રત્યે અવિશ્વાસથી જોતા હતા. આની અસર એમના સંબંધો અને વેપાર પર પડતી હતી. એટલે છેક ૧૯૫૦થી એમણે પરસ્પર વિશ્વાસ વધારવાનાં પગલાં લીધાં. શરૂઆતમાં તો જર્માનીની લશ્કરી તાકાત ન વધે તે મૂળ હેતુ હતો; ધીમે ધીમે યુરોપની સમાનતાઓ અને પછી યુરોપની અસ્મિતાની નજરે બધા વિચારવા લાગ્યા.

૧૮. બીજી બાજુ,૧૯૬૭થી ૧૯૭૪ સુધી ગ્રીસ સરમુખત્યારના શાસન હેઠળ હતું. જનતામાં લોકશાહીની આકાંક્ષા હતી એકત્ર યુરોપનો આદર્શ ગ્રીસને પસંદ હતો.

૧૯. યુરોપના જ દેશો – સ્પેનમાં જનરાલિસિમો ફ્રાંકોની સરમુખત્યારી સામે પણ પ્રબળ અવાજ ઊઠતો હતો. પોર્ટુગલમાં તો સત્તાપલટો થઈ પણ ગયો હતો.

૨૦. બીજી બાજુ, સાયપ્રસના વિવાદમાં ગ્રીસ અને તુર્કી વચ્ચે યુદ્ધ છેડાઈ પડ્યું. સાયપ્રસમાં ગીક અને તુર્ક બન્ને પ્રજાઓ છે અને એ નાગરિક યુદ્ધ જ હતું. ગ્રીસ નૅટોનું સભ્ય હોવા છતાં અમેરિકા કે બ્રિટને નૅટોને ગ્રીસની તરફેણમાં સક્રિય ન બનાવ્યું. ગ્રીસને યુરોપ સાથે વધારે નજીકથી જોડાવાનું યોગ્ય લાગ્યું તેમાં આ પણ એક પરિબળ છે. એને યુરોપ સિવાય બીજે ક્યાં ભરોસાપાત્ર સાથી મળવાના હતા?

૨૧. યુરોપમાં ઉત્તરના દેશો અને દક્ષિણના દેશોની આર્થિક સ્થિતિમાં બહુ અંતર હતું. અને છે. યુરોપમાં બધા જ દેશો વિકસિત નથી.  દક્ષિણ યુરોપના દેશો આર્થિક વિકાસ ઇચ્છતા હતા અને ઉત્તર યુરોપના દેશો એમના વિકાસમાં વેપારની બહુ મોટી તકો જોતા થઈ ગયા. અહીંથી ઇકોનૉમિક્સ પણ પ્રવેશે છે.

૦-૦-૦

૨૨. ગ્રીસ ૧૯૮૧માં યુરોપીય સંઘમાં ૧૦મા સભ્ય તરીકે જોડાયું ત્યારે એના વડા પ્રધાન કોન્સ્ટન્ટીન કારામન્લિસે કહ્યું કે ગ્રીસ, યુરોપ અને ખ્રિસ્તી ધર્મના આદર્શોને ધ્યાનમાં રાખીને અમે જોડાઇએ છીએ. અને બે વર્ષ પછી એ ૧૨મા સભ્ય તરીકે યુરો ઝોનમાં સામેલ થયું. ૨૦૦૧માં એણે પોતાનું ચલણ યૂરોમાં ફેરવી નાખ્યું, જે ‘ઍડજસ્ટમેન્ટ’ના સમય પછી ૨૦૦૨માં સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવ્યું.

૨૩. ૧૯૮૧થી ૧૯૯૫નો ગાળો ગ્રીસ માટે બહુ સારો પણ નહીં અને બહુ ખરાબ પણ નહીં એવો હતો. યુરોપીય સંઘમાં જોડાવાથી જ બધું બરાબર થઈ જાય એમ નહોતું.  પરંતુ તે પછી ગ્રીસે બહુ ઝડપભેર પ્રગતિ કરી.

૦-૦-૦

૨૪. બીજી બાજુ યૂરો ઝોનમાં આવતાં સ્પર્ધા વધી. પહેલાં બૅંકો માત્ર જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓને જ લોન આપતી પણ હવે યુરોપની ખાનગી કંપનીઓ પણ આવવા લાગી. આથી બૅન્કના વ્યાજના દરની પણ સ્પર્ધા થવા લાગી. પરિણામે વ્યાજની આવકમાં ભારે ઘટાડો થયો.

૨૫. ગ્રીસે એક ખેટું ખેડ્યું અને ૨૦૦૪માં ઑલિમ્પિક્સ યોજી. પરંતુ એનો એને લાભ ન મળ્યો. સહેલાણીઓ ગ્રીસ કરતાં આજુબાજુના દેશોમાં વધારે ફર્યા. મુલાકાતીઓમાંથી થનારી આવકની દ્ધારણા ખોટી પડી. ઉલટું, એના પર ખર્ચનો બોજો પડ્યો. એની ખાધ સાડા-છ ટકા કરતાં પણ ઉપર ગઈ, જે યૂરો ઝોનના બીજા દેશો કરતાં બમણી હતી. આથી દેવાનો બોજ પણ કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન (GDP) ના ૧૫૯ ટકા જેટલો થઈ ગયો.

૦-૦-૦

૨૬. ૨૦૦૮માં અમેરિકાની આર્થિક મંદીએ દુનિયાના કેટલાયે દેશોની કમર તોડી નાખી. ગ્રીસ જેવા દેશોની હાલત વધારે ખરાબ થઈ, કારણ કે એની રાષ્ટ્રીય આવકમાં વિદેશવાસી ગ્રીકો (કામદારો સહિત) પૈસા મોકલાવતા તેનો મોટો ફાળો હતો.

૨૭. ૨૦૧૦માં ગ્રીસે પહેલી વાર લોન માગી. એ વખતે મંદીની અસરમાંથી મુક્ત થવા માગતી ખાનગી કંપનીઓને નવું બજાર ખોલવાની તક મળી. ગ્રીસ પર શરતો લાગુ કરી કે એ પેન્શન અને વીમા ક્ષેત્રમાં વિદેશી કંપનીઓને આવવા દે. સામાજિક સુરક્ષાના કાર્યક્રમો બંધ કરે અને ખર્ચ બચાવે. આ કંપનીઓને ઉત્પાદન વધારવા માટે કે વેપારના વિકાસ માટે પ્રોત્સાહન મળે એવી રીતે નાણાકીય ફેરફારો કરે.

૨૮. આ શરતો માન્યા પછી પણ ગ્રીસની હાલત સુધરી નથી. લોકમત લીધા પછી પણ સિરીઝા સરકારે હવે બધી શરતો માની લીધી છે અને ગ્રીસને સાત અબજ ડૉલરનું બેલ-આઉટ પૅકેજ આપવામાં આવ્યું છે. આની શરતોનો સંસદ માત્ર બે જ દિવસમાં સ્વીકાર કરી લે એ મુખ્ય શરત હતી.

૦-૦-૦

૨૯. આમ ગ્રીસનું અર્થતંત્ર નબળું હોવા છતાં પહેલાં ૨૦૧૦ જેવી હાલત નહોતી એટલે “કોઈ દેશ ક્યાં સુધી Hand-outs પર ટકી શકે?” એ સવાલને ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂકીએ તો કદાચ જુદું જ ચિત્ર મળે. કારણ કે આ સમસ્યા કોઈ અનાદિ-અનંત કાળની નથી. માત્ર છેલ્લાં પાંચ વર્ષની વાત છે.

૩૦. કોઈ પણ કંપની બહારથી આવે તે પોતાના ફાયદા માટે આવે છે, દેશના ભલા માટે નહીં – આ મહત્ત્વનો સંદેશ છે. મેં ઉપર દેખાડ્યું છે તેમ જર્મની પોતે જ ચારે બાજુથી બધી જાતની લાંબા ગાળાની લોન અથવા બોજો ન બને એવી ગ્રાન્ટના આધારે પગભર થયું. આ પણ કોઈ પ્રાચીન યુગની વાત નથી. દુનિયાભરમાં લોનો લેવાય છે અને અપાય છે, પણ એની મુદત લાંબી હોય છે. ગ્રીસ માટે આકરી શરતો અને તેના વિના કોઈ જ મદદ નહીં! આ દેખાડે છે કે હજી ૨૦૦૮ના આંચકામાંથી દુનિયા બહાર નથી આવી અને જર્મન સરકાર ગમે ત્યાંથી, કોઈ પણ ભોગે માર્કેટ પેદા કરવા માગે છે. ગ્રીસને પણ પગભર થવા માટે સમય આપવો જોઈએ. આ તો કોઈ સ્વાધીન દેશના સાર્વભૌમત્વ પર હુમલો છે કે જાઓ કાલે જ સંસદ પાસેથી મંજૂરી લઈ આવો, નહીંતર તમને લોન નહીં આપીએ. છેવટે એ છે તો લોન જ -અને તે પણ પહેલાંની લોન પરત કરવા માટેની લોન…!

૩૧. યુરોપીય પંચ (European Commission) અને યુરોપીય સેન્ટ્રલ બૅન્કના આ વ્યવહારથી Troika (ત્રિપુટી)નો ત્રીજો સાગરિત, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ (IMF) પણ વિમાસણમાં છે. એનો એક ખાનગી રિપોર્ટ લીક થયો છે તેમાં ચેતવણી આપી છે કે આ બેલ-આઉટથી ગ્રીસની સ્થિતિ વધારે ખરાબ થશે અને એનું દેવું GDPના ૨૦૦ ટકા જેટલું થશે. IMF કહે છે કે ગ્રીસને દેવું ચૂકવવા માટે ઓછામાં ઓછાં ૩૦ વર્ષ આપવાં જોઈએ અને આજે એને નવા કરજની નહીં, કરજમાં રાહતની જરૂર છે.1

૩૨. યુરોપીય સંઘની એકતા શા માટે? અને એ તૂટી જશે તો શું થઈ જવાનું છે? યુરોપીય સંઘ શું છે? ધનકુબેરોનું કાર્ટેલ? આજે યુરોપીય સંઘની પ્રતિષ્ઠાને તો આંચકો લાગી ચૂક્યો છે.  ઝ્યાં-પિઅરે લેહમાન કહે છેઃ The European ideal rested at its inception on a dream, a mission and a vision – and not on a balance sheet. Foundations were laid during the 1950s and 60s, with enormous efforts extended to create trust among countries…અને એમણે આ લેખમાં ગ્રીસની તરફેણ નથી કરી.2

૩૩. ગ્રીસની કટોકટી આર્થિક નથી, એ નૈતિક, ઐતિહાસિક અને રાજકીય છે. આર્થિક સંકટ તો એની માત્ર ઉપર દેખાતી અણી છે. ભવિષ્યમાં શું થાય છે તે જોઈએ. પરંતુ પોલ ક્રુગમૅને તો ભવિષ્યનો સંકેત આપી દીધો છેઃ ”The European project — a project I have always praised and supported — has just been dealt a terrible, perhaps fatal blow. And whatever you think of Syriza, or Greece, it wasn’t the Greeks who did it.”3

૦-૦-૦-૦

સુબોધભાઈ, આ સવાલ ઊભો કરીને તમે મારા વિચારોને એકત્ર કરવાની તક પૂરી પાડી છે તે માટે મારે તમારો આભાર જ માનવાનો છે. આમ તો યુરોપના વિકાસ વિશે કેટલાંક કારણોસર પ્રાથમિક સ્તરનું વાંચવા-સાંભળવાનું બન્યું છે, પણ કોઈ એક દેશ વિશે અલગથી ખાસ વાંચ્યું હોય એવું નહોતું. એકલા ગ્રીસ વિશે અલગ રીતે સમજવાનો પ્રયત્ન પણ નહોતો કર્યો. પરંતુ ત્રણ-ચાર વર્ષ પહેલાં ગ્રીસનું નામ અવારનવાર ચમકવા લાગ્યું એટલે થોડુંઘણું જાણ્યું. મેં જે કંઈ વાંચ્યું તે લાઇબ્રેરીમાંથી લઈને વાંચ્યું – માત્ર જાણવા માટે; લખવાના વિચારથી નહીં, એટલે સંદર્ભ તરીકે સાચવ્યું પણ નહીં. પહેલાં તો છાપાંમાંથી ઢગલાબંધ કાપલીઓ રાખવાની પણ ટેવ હતી પણ ઇંટરનેટ આવતાં કાપલીઓ ક્યાં ગઈ તેય ખબર નથી. એટલે માત્ર ઇંટરનેટનો જ આધાર રહ્યો.  જૂનું વાંચેલું હતું તેના આધારે ઇંટરનેટ પરથી શોધ્યું તો અમુક મળ્યું, અમુક ન મળ્યું અથવા મારી જૂની છાપ ખોટી પડી. ઘણું નવું જાણવા મળ્યું. અહીં મેં જે કંઈ જોયું, વાંચ્યું તેની લિંકો આપું છું. જે વાંચ્યું તે બધું લીધું પણ નથી. આટલા નાના લેખમાં કેટલું લઈ શકાય? વધારે સમજવા માટે બીજું પણ વાંચ્યું, એની લિંક નથી આપી. વાંચવાનો મૂળ હેતુ તો એ જ કે બધું બરાબર ઘુંટાય તો જ કંઈક વાંચવા લાયક લખી શકાય. મતભેદો તો રહી પણ જાય કારણ કે એ ‘મત’ -અભિપ્રાય – છે. પરંતુ એ નક્કી, કે આ બધી વાચનસામગ્રી રસ પડે તેવી છે એટલે જે વાંચશે તે એમાં ડૂબી જશે એની ખાતરી આપું છું.

ફરીથી આભાર.

દીપક

૦૦૦૦૦૦૦૦

1http://www.theguardian.com/business/2015/jul/14/imf-report-greece-needs-more-debt-relief

2http://yaleglobal.yale.edu/content/greek-crisis-eu-part2

3http://krugman.blogs.nytimes.com/2015/07/12/killing-the-european-project/?_r=0

______________

ઉપયોગમાં લીધેલી અન્ય વાચન સામગ્રીની યાદી સાભાર પ્રસ્તુતઃ

http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/feb/27/greece-spain-helped-germany-recover

https://en.wikipedia.org/wiki/Economic_history_of_Greece_and_the_Greek_world

https://en.wikipedia.org/wiki/Greek_economic_miracle

http://marshallfoundation.org/marshall/the-marshall-plan/

http://www.britannica.com/event/Marshall-Plan

http://www.hellenicfoundation.com/History.htm

http://www.encyclopedia.com/topic/Greece.aspx

http://www.theguardian.com/world/2011/aug/02/greek-protester-resisted-nazis

http://www.theguardian.com/world/2014/nov/30/greek-resistance-manolis-glezos-planted-bomb-athens-winston-churchill

https://en.wikipedia.org/wiki/Manolis_Glezos

https://en.wikipedia.org/wiki/Dawes_Plan

‘http://www.lse.ac.uk/researchAndExpertise/researchImpact/PDFs/germany-hypocrisy-eurozone-debt-crisis.pdf

http://www.forbes.com/sites/timworstall/2012/09/12/does-germany-really-owe-greece-a-etrillion-in-war-reparations-probably-not-no/

http://www.spiegel.de/international/germany/greek-study-provides-evidence-of-forced-loans-to-nazis-a-1024762.html

http://www.theguardian.com/business/2015/jul/06/germany-1953-greece-2015-economic-marshall-plan-debt-relief

92 year old evergreen leader of Greece

દીપક ધોળકિયા

ગ્રીસના આર્થિક સંકટના સમાચાર કેટલાયે વખતથી ચમકે છે. યુરોપિયન કમિશન, યુરોપિયન સેન્ટ્રલ બૅન્ક અને આઈ.એમ. એફ.ની ત્રિપુટીએ ગ્રીસને દેવાના ખાડામાં ઉતારી દીધું છે. ગ્રીસમાં મોટું નાણાકીય સંકટ ઊભું થયું તેનો લાભ લેવા આ ત્રિપુટીના સહયોગથી ખાનગી કંપનીઓ આગળ આવી અને વધારે કરજ દેવા માટે આકરી શરતો મૂકી. હાલમાં જ ચુંટાયેલી સિરીઝા પાર્ટીના વડા પ્રધાન એલેક્સિસ ત્સિપરાસે આ શરતો સ્વીકારવી કે કેમ તે વિશે લોકમત લીધો તેમાં OXI (ના)ની જબ્બર બહુમતી રહી. જો કે તે પછી ૧૪મી તારીખના સમાચાર મુજબ ત્સિપ્રાસે બ્રસેલ્સમાં યુરોપિયન કમિશનની બધી શરતો માની લીધી છે. વિકસિત દેશો અને વિકાસશીલ દેશો વચ્ચેનો આ જંગ ગ્રીસના સંકટને કારણે ત્રિભેટે આવી ઊભો હતો. જનતાએ હવે વધારે શોષણ સામે નમતું ન આપવાનો સ્પષ્ટ નિર્ણય આપ્યો છે. લોકમતમાં મળેલો વિજય બ્રસેલ્સમાં પરાજયમાં પરિણમ્યો છે.

ગ્રીસ યુરોપીય સંઘમાંથી નીકળી જશે કે શું, એવા સવાલો થતા હતા ત્યારે સિરીઝા પાર્ટીના ભીષ્મ પિતામહ અને યુરોપીય સંસદમાં ગ્રીસના સભ્ય મૅનોલિસ ગ્લેઝોસે ગર્વભેર જાહેર કર્યુઃ યુરોપે ગ્રીસને નથી બનાવ્યું, ગ્રીસે યુરોપને બનાવ્યું છે.વાત સાચી છે. આખું યુરોપ અંધારયુગમાં જીવતું હતું ત્યારે પણ ગ્રીસમાં જ્ઞાનની જ્યોત જલતી હતી. આજે યુરોપની અને આખી દુનિયાની વિચારધારા, ગણિત અને તર્કશાસ્ત્ર પર થેલ્સ, પાઇથાગોરસ,આર્કીમિડીસ, હીરોડોટસ, હીરાક્લિટસ, ઝેનો, સોક્રેટિસ. પ્લેટો, એરિસ્ટોટલ અને એવા બીજા અનેક ચિંતકોના વિચારોનો પ્રભાવ છે જ.

મૅનોલિસ ગ્લેઝોસ

મૅનોલિસ ગ્લેઝોસ આજે ૯૨ વર્ષની ઉંમરે પણ સંઘર્ષથી ગભરાતા નથી, એમની આખી જિંદગી જ સંઘર્ષમય રહી છે. પહેલાં નાઝીઓ સામે, તે પછી બ્રિટિશ કબજા સામે, દેશના જ અમીર ઉમરાવો અને નાઝી સમર્થકો સામે ૧૫ વર્ષની ઉંમરથી એમનો સંઘર્ષ ચાલ્યો છે તે હજી સુધી અટક્યો નથી.

૧૯૨૨ના સપ્ટેમ્બરમાં એમનો જન્મ થયો ત્યારે ગ્ર્રીસમાં રાજાશાહી હતી. આ પહેલાં સદ્દીઓથી દેશ અનેક સતાઓના આધિપત્ય હેઠળ રહ્યો હતો. તુર્કીનું ઑટોમન સામ્રાજ્ય એમાં મુખ્ય છે. તુર્કીના પરાજય પછી ત્યાં રાજાશાહી સ્થપાઈ. ગ્લેઝોસ ૧૫ વર્ષના હતા ત્યારે ઇટલીના ફાસીવાદી શાસને આલ્બેનિયા તરફથી હુમલો કરીને ગ્રીસના એક પ્રાંત પર કબજો જમાવી લીધો. ગ્લેઝોસ એ જ વખતે ફાસીવાદ-વિરોધી મોરચામાં સામેલ થયા. પરંતુ એમની ઉંમરને કારણે એમને લડાઈના મેદ્દાનમાં નહીં પણ રેડ એક્રોપોલીસ પર હવે સ્વસ્તિકના ચિહ્નવાળો ધ્વજ ફરકતો હતો.ક્રૉસ અને મ્યૂનિસિપાલિટીમાં કામો સોંપવામાં આવ્યાં. પરંતુ ગ્રીક સેનાએ ફાસીવાદી ઈટલીનો જોરદાર સામનો કર્યો અને એમને હરાવ્યા. ઈટલીને થપ્પડ પડી તેથી હિટલર અક્ળાઈ ઊઠ્યો અને ૧૯૪૧ના ઍપ્રિલમાં એણે ગ્રીસ પર હુમલો કર્યો. હિટલરની ફોજ સામે ગ્રીસ ટકી ન શક્યું અને નાઝીઓએ ગામેગામ જે કાળો કેર વર્તાવ્યો તેનો બીજા વિશ્વયુદ્ધના ઇતિહાસમાં પણ જોટો જડે તેમ નથી. લાખો ઍથેન્સવાસીઓ ભૂખથી ટળવળતા મરી ગયા. નાઝીઓએ દૂર દૂરના પ્રદેશો સુધી જઈને આખાં ગામો બાળી નાખ્યાં અને એક પણ માણસને જીવતો ન રહેવા દીધો. ઍથેન્સમાં એમણે બારણાં ખખડાવી-ખખડાવીને લોકોને બહાર કાઢ્યા. પુરુષોને તરત જ ગોળીએ દઈ દીધા, બાળકોને બૅયોનેટો ભોંકીને મારી નાખ્યાં, સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર કરીને પછી મારી નાખી. દિવસો સુધી આખા દેશમાં રસ્તાઓ પર, ગલીઓમાં અને ઘરોમાં લાશો રઝળતી રહી. જર્મનીએ ઘામાં મીઠું ભભરાવવા જેમ ત્યાં એના જ ગ્રીક મળતિયાઓની સરકાર બનાવીને જુલમોને કાયમી બનાવી દીધા. એક્રોપોલીસ પર હવે સ્વસ્તિકના ચિહ્નવાળો ધ્વજ ફરકતો હતો.

૧૯૪૧ના મે મહિનાની ૩૦મીએ ગ્લેઝોસ અને એમનો મિત્ર સાન્ટા બધાની નજર બચાવીને એક્રોપોલીસ પર ચડી ગયા, નાઝીઓનો ધ્વજ ફાડી નાખ્યો. નાઝી હકુમતે ગ્લેઝોસ અને સાન્ટાને દેહાંત દંડની સજા કરી પણ એ તો ક્યાંય હાથે ચડે તો ને! છેવટે ૧૯૪૨માં ગ્લેઝોસ પકડાઈ ગયા. જર્મન સૈનિકોએ એમના પર જેલમાં અસહ્ય દમન ગુજાર્યું. એમનેટાઇફૉઇડ થઈ ગયો. પણ એ ત્યાંથી ભાગી નીકળ્યા, બીજા જ વર્ષે ઈટલીના સૈન્યે એમને પકડી લીધા. ત્રણ મહિના પછી બહાર આવ્યા પણ ૧૯૪૪માં ફરી નાઝીઓના ખાંધિયાઓની સરકારે એમની ધરપકડ કરી. સાત મહિના જેલમાં ગાળીને એ ફરી બધાની આંખમાં ધૂળ નાખીને ભાગી છૂટ્યા.

પરંતુ બીજા મોરચાઓ પર, અને ખાસ કરીને રશિયામા પેત્રોગ્રાદમાં હિટલરની સેનાને ભારે માર ખાવો પડ્યો. રશિયાના શિયાળા સામે ટકવા માટે જર્મન સૈનિકો સજ્જ નહોતા. અંતે જર્મની પીછેહઠ કરતું ગયું. એક બાજુથી રશિયન લાલ સેના અને બીજી બાજુથી અમેરિકા અને બ્રિટનનાં દળો જુદી જુદી દિશાએથી બર્લિન તરફ ધસ્યે જતાં હતાં. પૂર્વ તરફથી અર્ધા બર્લિન સુધી રશિયમ સૈન્યો પહોંચ્યાં ત્યારે અમેરિકન સૈન્યો પણ પશ્ચિમમાંથી બર્લિનમાં પ્રવેશી ચૂક્યાં હતાં આથી રશિયન સૈન્યે તરત જ પોતાનો કબજો સ્થાપવા વાડ બાંધી દીધી અને પૂર્વજર્મનીને પોતાના હસ્તકનું સ્વતંત્ર રાજ્ય જાહેર કર્યું.

આ બાજુ ગ્રીસ અને પૂર્વ યુરોપના દેશો, હંગેરી, પોલૅન્ડ, ચેકોસ્લોવાકિયા, રુમાનિયા વગેરે પણ નાઝીઓના સકંજામાંથી મુક્ત થઈ ગયા હતા. નવમી ઑક્ટોબર ૧૯૪૪ના રોજ સ્તાલિન અને ચર્ચિલે એમણે જીતેલા પ્રદેશોમાં પોતાને વગના વિસ્તારોની વહેંચણી કરી. ચર્ચિલની યોજના મુજબ સોવિયેત સંઘની રુમાનિયામાં ૯૦ ટકા અને બલ્ગારિયામાં ૭૫ ટકા વગ હોય અને ગ્રીસમાં બ્રિટન ૯૦ ટકા પ્રભાવ રાખે. ચર્ચિલનો હેતુ રશિયાને ભૂમધ્ય સાગરથી દૂર રાખવાનો હતો એટલે ગ્રીસ એણે લીધું અને સ્તાલિને સંમતિ આપી! આમ એક બાજુ સોવિયેત સંઘનો પ્રભાવ અને બીજી બાજુ પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોનો પ્રભાવ એમ બે પ્રભાવ ક્ષેત્રો પહેલી વાર દુનિયામાં સત્તાવાર રીતે બન્યાં જો કે એમનો હેતુ એ હતો કે બન્ને પક્ષો એકબીજામાં દરમિયાનગીરી ન કરે પણ થયું એવું કે બન્ને પક્ષોએ શસ્ત્રોનો ગંજ ઊભો કર્યો અને ઠંડા યુદ્ધની શરુઆત થઈ (આમાં ઘડિયાળનો કાંટો પાછળ લઈ જવાની કોશિશ વિશે મારી બારી (૪૫) માં આપણે નવમી તારીખે વાંચ્યું છે.)

ચર્ચિલ અને સ્તાલિન મૉસ્કોમાંવગ વિસ્તારોની યોજના ચર્ચિલના અક્ષરોમાં

પણ આપણે ગ્રીસ અને એના હીરો મૅનોલિસ ગ્લેઝોસની વાત કરવી છે. હવે ગ્રીસમાં બ્રિટનની હકુમત શરૂ થઈ. નાઝીઓની જગ્યાએ બ્રિટિશ સૈનિકો ગોઠવાયા. મૅનોલિસ ગ્લેઝોસ હજી તો યુવાન જ હતા પણ બ્રિટનની આપખુદી સામે લોકોનો વધતો રોષ જોઈ શક્યા હતા. નાઝીઓ સામે લડવામાં સામાન્ય જનતા, સમાજવાદીઓ, વિદ્યાર્થીઓ, કામદારો અને ખેડૂતો, બધાએ સાથે મળીને એક સેના ઊભી કરી હતી, પણ બ્રિટને એમને પોતાના કમાંડમાં ન લીધા અને બ્રિટિશ સૈનિકોનાં ધાડાં ગ્રીસમાં ઊતર્યાં. જો કે એમાં શાસનકર્તાઓ પણ હતા. દેશબક્તોની સેનામાં એની જે રીતે અવગણના થઈ તેથી ભારે અસંતોષ હતો. મણે નાઝીઓ સામે સંઘર્ષ કર્યો હતો, ગ્રીક જનતાની, ગ્રીક જનતા દ્વારા બનેલી સરકાર માટે, બ્રિટન માટે નહીં. નાઝીઓને જેમ બ્રિટને પણ પોતાના મળતિયાઓની સરકાર બનાવી દીધી હતી. એ જ વર્ષના ડિસેમ્બરની ત્રીજીએ લોકો રસ્તાઓ પર આવી ગયા. હજારોની ભીડ માર્શલ લૉ સામે ઊમટી પડી હતી. ગ્રીકોની સ્વતંત્રતાની તમન્નાને દબાવી દેવા બ્રિટનની પિઠ્ઠુ સરકારે વિમાનો દ્વારા ગોળીબાર કર્યો તેમાં ૨૮ના જાન ગયા.

આર્મી હેડક્વાર્ટર્સ ઉડાવી દેવાની યોજના

હવે ગ્લેઝોસ અને એમના સાથીઓએ બ્રિટિશ હેડક્વાર્ટર્સને ઉડાવી દેવાનું નક્કી કર્યું. ગ્લેઝોસ એ દિવસે બીમાર હતા પણ સમાચારો સાંભળીને બહાર આવે ગયા. બ્રિટિશ હેડક્વાર્ટર્સને ઉડાવી દેવાની યોજનામાં તો એ સામેલ હતા જ, હએ એમણે આ કામ પૂરું કરવાનું હતું એમણે આખા શરીરે તાર વીંટાળ્યા અને એક સાથી સાથે ગટરમાં ઊતર્યા. માનવમળમાં થઈને એ નિશાનવાળી જગ્યાએ પહોંચ્યા અને ડાયનામાઇટ ગોઠવી આવ્યા અને પોતાના નેતાઓના આદેશની રાહ જોવા લાગ્યા. દરમિયાન એમના નેતાઓને એવો સંદેશ મળ્યો કે આર્મી હેડ ક્વાર્ટર્સમાં ચર્ચિલ છે અને એને મારી નાખવાનો એમનો વિચાર નહોતો એટલે એ ડાયનામાઇટ ફૂટ્યા વિનાનો જ રહ્યો!

તે પછી તો ગ્રીસમાંથી બ્રિટન હટી ગયું પણ પશ્ચિમતરફી સરકારોની લોકવિરોધી નીતિઓ અને જુલમો ચાલુ રહ્યાં. મૅનોલિસ ગ્લેઝોસ માટે આઝાદી એટલે જેલવાસ. ૧૯૬૭થી ૧૯૭૪ સુધી ગ્રીસમાં સરમુખત્યાર શાસન આવ્યું ત્યારે પણ ગ્લેઝોસ જેલમાં. તે પછી જમણેરી સરકારોએ એમને જેલમાં નાખ્યા. પણ આજે પણ આ અડગ હીરો ૯૨ વર્ષની વયે પણ જનતા માટે લડતો રહ્યો છે. મૅનોલિસ ગ્લેઝોસને સલામ.

૦-૦-૦

મૅનોલિસ ગ્લેઝોસ માત્ર આઝાદીના વીર નથી. ગ્રીસમાં ઓચીંતાં પૂરનો પણ બહુ ભય રહે છે. આના ઉકેલ તરીકે એમણેપાણીના સંગ્રહ અને પૂરને અટકાવવા માટે નાના ડૅમોની શ્રેણી પણ વિકસાવી છે. બધાં કાર્યોથી છેલ્લા સિત્તેર વર્ષથીગ્રીસના જનગણમન અધિનાયક છે.

ગ્રીસનું અર્થતંત્રઃ

ગ્રીસમાં કુદરતી સંપત્તિ બહુ જ ઓછી છે, પરિણામે ખનિજો નથી. એ કારણે ઉદ્યોગોનો વિકાસ બહુ ઓછો થયો છે. ૧૯૯૨માં યુરોપીય સંઘમાં પોર્ટુગલ ગ્રીસથી આગળ નીકળી જતાં ગ્રીસ યુરોપનો સૌથી ગરીબ દેશ બની ગયો. હવામાન પણ ગ્રીસને સાથ આપતું નથી. જમીન સારી નથી અને વરસાદ ઓછો છે, વારંવાર દુકાળો પડે છે. આથી ખેતીનું ઉત્પાદન પણ નબળું રહે છે. માત્ર ૩૦ ટકા જમીન ખેતીલાયક છે. હવે મૅન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રનો વિકાસ થવા લાગ્યો છે અને એ આજે રોજગારીમાં પ્રથમ નંબરે છે.ગ્રીસની કુદરતી સ્થિતિ જ એવી છે કે એની આયાતો વધારે છે અને નિકાસો ઓછી.

ગરીબ દેશ આજે યુરોપીય સંઘમાં જે આશાઓ સાથે જોડાયો હતો તે પૂરી નથી થઈ,. મૅનોલિસ ગ્લેઝોસ કહે છે કેગ્રીસને ઋણરાહત માટે જે રક્મ અપાય છે તેના કરતાં વધારે રક્મ જર્મનીએ ગ્રીસને આપવી જોઈએ. ગ્રીસ સરકારેઐતિહાસિક દસ્તાવેજોમાંથી તારવ્યું છે કે જર્મનીએ વિશ્વયુદ્ધમાં ગ્રીસમાં જે ઐતિહસિક ઇમારતો, લઈબ્રેરીઓ અને રહેણાકોનેનૂકસાન કર્યું અને લોકોને મારી નાખ્યા તેના વળતર રૂપે ગ્રીસને લગભગ ૨૮૦ અબજ ડૉલર વળતર તરીકે આપવાજોઈએ. જાપાન પર બોમ્બ ફેંક્યા પછી અમેરિકાએ પગભર થવામાં મોટી મદદ કરી છે. પશ્ચિમ જર્મનીના પુનર્નિર્માણમાંપણ પશ્ચિમી સતાઓએ મદદ કરી છે પણ આંતરરાષ્ટ્ર્રીય સંબંધોબળિયાના બે ભાગના ન્યાયે ચાલે છે એટલે દાવાનેકોઈ ગંભીરતાથી સ્વીકારવા તૈયાર નથી.

60th Anniversary of Russell-Einstein Manifesto

વિશ્વશાંતિની પહેલને ૬૦ વર્ષઃ રસેલ-આઇન્સ્ટાઇન મેનીફેસ્ટો

Einstein-Russel-Manifesto

આજે નવમી જુલાઇએ રસેલ-આઇન્સ્ટાઇન મેનીફેસ્ટોની ૬૦મી વર્ષગાંઠ છે. ૧૯૫૫ના જુલાઈની નવમી તારીખે આઇન્સ્ટાઇન સહિત દુનિયાના દસ મહાન વૈજ્ઞાનિકો અને ફિલોસોફર બર્ટ્રાંડ રસેલે દુનિયાને યુદ્ધ સામે ચેતવણી આપતું જાહેરનામું બહાર પાડ્યું: “કાં તો યુદ્ધ કાં તો સર્વનાશ, વિશ્વશાંતિ અથવા સર્વવ્યાપક મૃત્યુ!”  આ જાહેરનામું રસેલ-આઇન્સ્ટાઇન મેનીફેસ્ટો તરીકે ઓળખાય છે. એના પર રસેલ અને આઇન્સ્ટાઇન ઉપરાંત મૅક્સ બ્રોન, પર્સી બ્રિજમૅન, લિઓપોલ્ડ ઇન્ફેલ્ડ, ફ્રેડરિક જૉલિઓ ક્યૂરી, હર્મન મ્યૂલર, સેસિલ પૉવેલ અને જોસેફ રૉટબ્લાટ જેવા ભૌતિક શાસ્ત્ર અને રસાયણશાસ્ત્રના વૈજ્ઞાનિકોએ સહીઓ કરી. એમાં ઇન્ફેલ્ડ સિવાયના બધા જ નોબેલ પારિતોષિકથી સન્માનિત વૈજ્ઞાનિકો હતા.દુનિયામાં બે યુદ્ધ છાવણીઓ બની ગઈ હતીઃ એકનું નેતૃત્વ અમેરિકા કરતું હતું અને એની સામે હતું સોવિયેત સંઘનું સામ્યવાદી શાસન. પરંતુ બીજા વિશ્વયુદ્ધના જખમો હજી તાજા હતા એટલે ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ માટે કોઈની માનસિક તૈયારી નહોતી, પણ યુદ્ધની તૈયારીઓ જોરશોરથી ચાલતી હતી. એ શીતયુદ્ધનો જમાનો હતો. સોવિયેત સંઘ અને અમેરિકા પરમાણુ શસ્ત્રોનો ખડકલો કરતાં જતાં હતાં. બન્ને પક્ષો પોતાના બચાવ માટે, અને સામા પક્ષને હુમલો કરવાની હિંમત ન થાય એટલાં શસ્ત્રો એકત્ર કરવા માગતા હતા પણ એમણે જે શસ્ત્ર ભંડાર એકઠો કર્યો હતો તેનાથી દુનિયાનો એકસો વાર નાશ થઈ જાય તો પણ શસ્ત્રો ખૂટે નહીં એ સ્થિતિ હતી. સામુદાયિક સંહારનાં શસ્ત્રોનો ગંજ જોઈને દુનિયાના એક મહાન ચિંતક બર્ટ્રાન્ડ રસેલ બહુ ચિંતિત હતા અને એમણે નક્કી કર્યું કે જો વૈજ્ઞાનિકો આગળ આવીને બોલે તો જ પરમાણુયુદ્ધના સર્વભક્ષી ખતરાને ટાળી શકાય.

આ વિચાર સાથે એમણે મહાન ભૌતિકવિજ્ઞાની આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનને પત્ર લખ્યો. પરંતુ આઇન્સ્ટાઇન એ વખતે એમના જીવનના અંતિમ દિવસોમાં હતા. એમની આ સ્થિતિમાં રસેલે એમને ૧૧મી ફેબ્રુઆરી ૧૯૫૫ના પત્ર લખ્યો. એમણે લખ્યું કે હાઇડ્રોજન બોમ્બનો ઉપયોગ ન કરવાની સમજૂતી કરાવવાનો અર્થ નથી કારણ કે યુદ્ધ શરૂ થઈ જાય તે પછી આવી સમજૂતીને કોઈ માને નહીં. વળી પરમાણુ શક્તિના શાંતિમય ઉપયોગની વાત પણ યુદ્ધની સ્થિતિમાં નકામી નીવડશે. શીતયુદ્ધમાં સામેલ બન્ને કૅમ્પો સિવાય  તટસ્થ દેશો છે તેમને ભવિષ્યનું યુદ્ધ રોકવા અપીલ કરવી જોઈએ.

આઇન્સ્ટાઇને માત્ર પાંચ જ દિવસમાં ૧૬મી ફેબ્રુઆરીએ પત્રનો જવાબ આપ્યો અને પોતાની તબીયતને કારને લાચારી દેખાડી પણ અમુક નામો સૂચવ્યાં.

૨૫મી ફેબ્રુઆરીએ રસેલે જવાબ આપ્યો તે દુનિયામાં શાંતિ પ્રયાસો માટે ભારતની ભૂમિકાનું મહત્ત્વ દર્શાવે છે. રસેલ આઇન્સ્ટાઇનનો આભાર માનતાં લખે છે કે હું નહેરુના સંપર્કમાં છું અને એમને મેં સામસામી વાતમાં એક સૂચન કર્યું છે, જે સાથેના મુસદ્દામાં વધારે સ્પષ્ટ કર્યું છે. મુસદ્દા પર (બ્રિટિશ) પાર્લામેન્ટના કેટલાયે સભ્યો સહી કરશે તે પછી શ્રીમતી (વિજયાલક્ષ્મી) પંડિતને અપાશે. નહેરુએ પોતે સૂચનોની તરફેણમાં હોવાનું કહ્યું છે. અત્યારની ઘડીએ નિવેદન અંગત સ્વરૂપનું રહે છે અને ભારત સરકાર શું કરે છે તે બાબતમાં કંઈ કહેવું જોઈએ, પરંતુ મને લાગે છે કે એનું પરિણામ આવે તે આપણને પસંદ આવે તેવું હશે એમ માનવાને ઘણાં કારણ છે.” (કૌંસમાં મૂકેલા શબ્દો સ્પષ્ટતા માટે મૂળ પાઠના અનુવાદમાં ઉમેરેલા છે).

આઇન્સ્ટાઇને પરમાણુની આંતરિક સંરચના સમજાવનારા પહેલા વૈજ્ઞાનિક નીલ્સ બોહ્‍રનું નામ સૂચવ્યું. રસેલે આઇન્સ્ટાઇનને જ પત્ર લખવાની જવાબદારી સોંપી. આઇન્સ્ટાઇનને નીલ્સ બોહ્‍રને પત્ર લખ્યો તેની શરૂઆત જ ટીખળથી કરી. આમાંથી આઇન્સ્ટાઇન કેવા હળવા મિજાજના હતા તે દેખાય છે. માર્ચની બીજી તારીખે એમણે લખ્યું, પ્રિય નીલ્સ બોહ્, આમ ભૃકુટિ તાણો! પત્ર આપણા જૂના ફિઝિક્સના વિવાદ વિશે નથી, પણ એક એવી બાબત વિશે છે જેમાં આપણે બન્ને પૂરા સંમત છીએ.

અંતે રસેલે અંતિમ મુસદ્દો તૈયાર કર્યો તેનો ૧૧મી એપ્રિલે જવાબ આપતાં આઇન્સ્ટાઇને લખ્યું કે પોતે એના પર સહી કરવા તૈયાર છે.  અને એક જ અઠવાડિયા પછી રસેલને એમનો પત્ર મળ્યો તે જ દિવસે આઇન્સ્ટાઇનનું અવસાન થઈ ગયું.

હવે રસેલ બીજા વૈજ્ઞાનિકોની સહીઓ લેવામાં લાગ્યા તેમાં જોસેફ રૉટબ્લાટે સંપૂર્ણ ઉત્સાહથી ભાગ લીધો. એમણે પત્રકાર પરિષદમાં ‘નોટિસ’ જાહેર કરવાનો નિર્ણય લીધો. આના માટે પત્રકારોને આમંત્રણ આપતાં માત્ર એટલું જ કહ્યું કે રસેલ એક અગત્યની જાહેરાત કરશે.  એમને પોતાને પણ શંકા હતી કે કોઈ આવશે નહીં એટલે કદાચ કોઈ રડ્યોખડ્યો ખબરપત્રી આવે તો ખર્ચો માથે પડે એટલે એક નાનો હૉલ જ ભાડે લીધો. પણ પત્રકારોને આમંત્રણ પહોંચતાં જવાબો સારા મળતાં લાગ્યું કે આ હૉલ નહીં ચાલે. ફરી એનાથી મોટો હૉલ ભાડે લીધો. પણ છેલ્લા બે દિવસમાં તો લાગ્યું કે ખબરપત્રીઓની ભીડ થઈ જશે. વળી એના કરતાં પણ મોટો હૉલ લીધો. ખરેખર પત્રકાર પરિષદ મળી અને રસેલ બોલવા ઊભા થયા ત્યારે હૉલમાં એક પણ સીટ ખાલી નહોતી, ચારે બાજુ બધા ઊભા હતા અને તેમ છતાં ટાંકણી પડે તોય સંભળાય એવી શાંતિ હતી!  તેમાંય આઇન્સ્ટાઇને પણ એના પર સહી કરી છે એવી જાહેરાત થતાં તો હૉલમાં સનસનાટી ફેલાઈ ગઈ. રસેલનું ભાષણ (અહીં ) સાંભળી શકશો.

દુનિયા બે આખલાઓની સાઠમારી લાચાર બનીને જોતી હતી તેમાં એક નવો ત્રીજો અવાજ  બુલંદ થયો હતો, હવે દુનિયા પહેલાં જેવી નહોતી રહેવાની. રસેલે જાહેરાત કરી કે વૈજ્ઞાનિકોની પરિષદ મળશે. હવે આ પરિષદ ક્યાં યોજવી તે માટે સ્થળની જરૂર હતી. જવાહરલાલ નહેરુ તરત તૈયાર થઈ ગયા અને દિલ્હીમાં પરિષદ માટે તૈયારીઓ શરૂ થઈ ગઈ, પણ એ જ વખતે ઈજિપ્તના નેતા કર્નલ જમાલ અબ્દુલ નાસરે સુએઝ નહેરનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરતાં બ્રિટન છેડાઈ પડ્યું. સુએઝ બંધ થતાં ભારત પહોંચવાનો સવાલ ન રહ્યો, આથી એક સખાવતી ઉદ્યોગપતિએ સ્કેન્ડીનેવિયામાં પોતાના વતન ‘પગવૉશ’માં પરિષદ યોજવા આમંત્રણ આપ્યું તે પછી એ પરિષદ પોતે જ ‘પગવૉશ કૉન્ફરન્સ’ તરીકે સ્થાપિત થઈ.

આ સંગઠન અને નહેરુ-નાસર-ટીટોની નેતાગીરીમાં બનેલા બિનજોડાણવાદ્દી (Non-alligned) સંગઠને સતત પરમાણૂ શસ્ત્ર નબૂદીના પ્રયાસ ચાલુ રાખ્યા. આજે દુનિયા વધારે સુરક્ષિત હોય તો રસેલ-આઇન્સ્ટાઇન મેનીફેસ્ટોએ ઊભી કરેલી હવા અને તે પછી અમેરિકા કે રશિયાની છાવણી બહારના દેશોમાં નહેરુ જેવા વિશાળ વિશ્વદર્શન ધરાવતા નેતાઓને કારણે આવેલી સંસ્થાકીય એકતાને એનો યશ મળે છે.

આજે સોવિયેત સંઘનો વિલય થઈ ગયો છે. દુનિયા એકધ્રૂવી બની ગઈ છે. ઠંડું યુદ્ધ નથી ચાલતું પરંતુ હજી સામુદાયિક સંહારનાં શસ્ત્રોનો અંબાર છે. બીજી બાજુ, વિશ્વશાંતિ માટે પહેલ કરનાર ભારત પોતે પણ આજે અણુસત્તા બની ગયું છે અને અણુ અપ્રસાર સંધિ (NPT) પર સહી નથી કરી. આમાં ભારતના સાથી છે, પાકિસ્તાન અને ઇઝરાએલ.

બીજી બાજુ, NPT પર સહી કરનાર દેશોએ પોતાની સંસદો પાસેથી મંજૂરીની મહોર મેળવવાની હોય છે. ક્લિંટન વહીવટીતંત્ર દરમિયાન અમેરિકાએ NPTમાં બહુ રસ લીધો હતો પણ અમેરિકી કોંગ્રેસની મંજૂરી મેળવવાની વાત આવી ત્યારે ત્યાં નવી ચૂંટણી થઈ ચૂકી હતી અને રિપબ્લિકન પાર્ટીના જ્યૉર્જ બુશ જૂનિયર નવા રાષ્ટ્રપતિ બન્યા હતા. એમણે NPTને કોંગ્રેસ સમક્ષ રજૂ કરવાનો જ ઇન્કાર કર્યો અને અમેરિકાને પોતાનાં શસ્ત્રો અકબંધ રાખવાનો અધિકાર છે એવું જાહેર કર્યું. આમ NPT આજે માત્ર કાગળનો દસ્તાવેજ છે.

૦-૦-૦

વેબગુર્જરી પરઃ

 http://webgurjari.in/2015/07/09/maari-baari_45-einstein-russell-manifesto-1955/

Dr. Paresh Vaidya recalls emergency days

આપણા દેશના ઇતિહાસમાં કટોકટી લોકશાહી માટે એક ડાઘ જેવી બની રહી છે. જે મૂલ્યો માટે ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળ ભારતીય જનતાએ સંઘર્ષ છેડ્યો, તે મૂલ્યો જ સંકટમાં આવી ગયાં, અને તે પણ માત્ર એક વ્યક્તિની અસલામતીની ભાવનાને કારણે. કટોકટીએ સામાન્ય લોકોને પણ અંદરથી હચમચાવી દીધા હતા. આવી જ લાગણી મારા મિત્ર અને ભાભા પરમાણુ સંશોધાન કેન્દ્ર (BARC)ના નિવૃત્ત વૈજ્ઞાનિક ડૉ. પરેશ વૈદ્યે પણ એ વખતે અનુભવી અને આજે પણ એમની ભાવનાઓ એટલી જ ઉત્કટ રહી છે. આજે એમનાં સંસ્મરણો અહીં વાંચીએ.

૦-૦-૦

કટોકટીનાં ચાળીસ નિમિત્તે

ડૉ. પરેશ વૈદ્ય

૨૫ જૂન, ૧૯૭૫ના રોજ જાહેર કરાયેલ કટોકટીને ૪૦ વર્ષ પૂરાં થયાં. તે દરમ્યાન થયેલા જુલ્મોની વાતો તો કટોકટી ઊઠ્યા પછી બહાર આવી અને તેથી આજે તો બધાને તેનો તિરસ્કાર છે. પરંતુ એ ચાલુ હતી તે દરમ્યાન ઘણા લોકો એવા હતા જે તેના વખાણ કરતા. પણ તેમાં આ લખનારની પેઢી, જે અત્યારે ૬૦ થી ૭૦ વર્ષની વચ્ચે છે, તે સામેલ નથી, ખાસ કરીને ગુજરાતમાં. તેનું કારણ કે જયારે અમે તરુણાવસ્થામાંથી યુવાની તરફ જઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ ‘ઇન્દિરા’ નામની ઘટના આકાર લઇ રહી હતી. તેનાં નાટકીય તત્ત્વોએ અમારા પર સારી છાપ નહોતી છોડી.

૧૯૬૬માં કોલેજના પહેલા વર્ષમાં હતા ત્યારે સિન્ડીકેટ અને મોરારજીભાઈ વચ્ચેની ખેંચતાણ એ રીસેસમાં અમારી ચર્ચાનો વિષય રહેતો. ભુજની લાલન કોલેજના પ્રાંગણમાં તડકો શેકતાં એ વીષય પર વાતો કરવામાં લખનારની સાથે વેબગુર્જરીના એક સંપાદક અને લેખક, કર્મશીલ દીપક ધોળકિયા પણ હતા. શાસ્ત્રીજી પછી વડાપ્રધાન તરીકે કોંગ્રેસે સીનિયર સભ્ય મોરારજીને છોડીને સૌથી જૂનિયર ઇન્દિરા ગાંધીને પસંદ કર્યાં. તે પછી યંગ ટર્કની ઘટના અને ૧૯૬૯માં કોંગ્રેસનું તૂટવું પણ એ સમયે આવ્યું જયારે અમારી પેઢી અભિપ્રાય બનાવતાં શીખી રહી હતી. બેન્કોના રાષ્ટ્રીયકરણ ટાણે મોરારજીભાઈ પાસેથી નાણા ખાતું લઈ લીધું ત્યારે દુઃખ એટલે નહોતું થયું કે મોરારજીભાઈ લોકલાડીલા હતા. પરંતુ આ બધામાં શ્રીમતી ગાંધીની ચાલાકી અને કાવાદાવામાં નિપુણતાની ગંધ આવતી હતી. આથી જ તેમાંના ઘણાને બાંગ્લાદેશ યુદ્ધના જ્વલંત વિજય છતાં ઇન્દિરા ગાંધી પ્રત્યે માન વધ્યું નહિ. તે પછી પ્રચંડ ભાવવધારો, સમાંતરે ગુજરાતનું નવનિર્માણ આંદોલન, એમની ચૂંટણી રદ થવી અને બિહાર / જયપ્રકાશનું આંદોલન – એ ઘટનાક્રમને છેડે આવી કટોકટી. મુખ્ય કારણ અલ્લાહાબાદ હાઇકોર્ટનો શ્રીમતી ગાંધીની ચૂંટણી રદ ગણતો ચુકાદો હતો એ વિષે હવે કોઈને શંકા નથી. કટોકટીની પૂર્વે અને પછી શ્રીમતી ગાંધીને ન્યાયતંત્ર જોડે ઝઘડો હતો જ.

પચીસમી જૂનના સાંજે સમાચાર આવ્યા ત્યારે આ લખનાર ભુજમાં હતો અને ૨૬મી એ સવારે મુંબઈ જવા નીકળવાનું હતું. મનમાં વિચિત્ર ધૂંધવાટ હતો. ૮-૧૦ કાગળો ઉપર કટોકટી વિરુદ્ધનાં સૂત્રો લખ્યાં. સ્ટેશને સ્ટેશને ઉતરીને જ્યાં જગા મળી – બેંચ, ટી સ્ટોલ, પાણીનો નળ – ત્યાં કાગળ મૂક્યા. અસર જે થઇ હોય તે, મનને શાંતિ થઈ. મુંબઈ આમ તો અમદાવાદ કે દિલ્હી જેવું રાજકીય રીતે ‘એક્ટિવ’ શહેર નથી. પરંતુ કાયદાના નિષ્ણાતોનું સ્રોત રહ્યું છે. ન્યાયતંત્ર અને બંધારણ સાથે ચેડાં થવા લાગ્યાં ત્યારે અહીં રહીને મહત્ત્વની સભાઓ અને મીટિંગોનો લ્હાવો મળ્યો. હિન્દુસ્તાની આંદોલન નામની સંસ્થા પૂર્વ સાંસદ શ્રી મધુ મહેતાએ સ્થાપેલી. તેના સંપર્કમાં રહ્યો. મુંબઈ સર્વોદય મંડળની તારદેવ ઓફિસમાં છાત્ર સંઘર્ષ વાહિનીની મીટિંગો થતી. શ્રી રંગા દેશપાંડેના સૂચનથી તેની બે –ચાર મીટિંગમાં હાજરી આપી. આ બધાથી સંતોષની લાગણી થતી કે લોકો તદ્દન ચુપ નથી, કશુંક ચાલી રહ્યું છે.

‘કમિટેડ ન્યાયતંત્ર’ના પ્રચાર વચ્ચે જસ્ટિસ એ. એન.રે ને સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ બનાવાયા ત્યારે બીજા ત્રણ ન્યાયાધીશોની સીનિયોરિટી અવગણવામાં આવી. આથી એ ત્રણેએ ૨૬ એપ્રિલ ૧૯૭૩ના રાજીનામાં આપ્યાં. તેમના ટેકામાં ક્રિકેટ ક્લબ ઓફ ઇન્ડિયાના ચોગાનમાં એક જાહેર સભા થઈ. સરકાર વિરુદ્ધ વાતાવરણ બનાવવામાં આવી સભાઓનો મોટો ફાળો રહ્યો હશે. સભામાં લૉ કમિશનના માજી ચેરમેન શ્રી મોતીલાલ સેતલવાડ ૮૮ વર્ષની જૈફ વયે પણ હાજર રહ્યા. સાથે જસ્ટિસ હિદાયતુલ્લા અને જે. સી. શાહ પણ બોલ્યા. હિદાયતુલ્લાએ વારંવાર યાદ દેવડાવ્યું કે સામ્યવાદીમાંથી કોંગ્રેસી બનેલા કુમારમંગલમ આ બધા માટે જવાબદાર હતા. જો સરકારની નીતિઓને ટેકો આપે તેને જ પ્રમોશન આપવામાં આવે તો forward looking જજો હવેથી looking forward થઇ જશે. જસ્ટીસ રે ને લાંબી ટર્મ મળી શકે તેથી વહેલા ચીફ જસ્ટિસ બનાવાયા છે તેવી દલીલને કાપતાં જસ્ટિસ શાહે કહ્યું કે હું તો માત્ર ૪૫ દિવસ માટે ચીફ જસ્ટિસ હતો; તો શું ફરક પડ્યો? પૂર્વ એટર્ની જનરલ શ્રી દફતરીએ ધ્યાન ખેચ્યું કે આ મુદ્દો માત્ર ન્યાયધીશો કે વકીલો માટેનો જ નથી તમારા સર્વનો છે કારણ કે હવેથી ન્યાયાધીશો જે ચુકાદો આપશે તે ન્યાયને જોઈને નહિ પણ પોતાની કૅરીઅર વિષે વિચારીને આપશે.

બંધારણસભાના સેક્રેટરી શ્રી HVR આયંગર પણ એક વક્તા હતા. ન્યાયતંત્ર શા માટે સ્વતંત્ર રાખવામાં આવ્યું છે તે ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં તેમણે સમજાવ્યું. કહે કે રાજકારણીઓનો મોટો દોષ છે કે એ પોતાને કાયમી (permanent) માને છે. “Poor lady” ઇન્દિરા પણ આ ગ્રંથિથી પીડાય છે. તેમણે કરેલા ફેરફારોનો તેમના અનુગામીઓ દુરુપયોગ કરી શકે છે તે તેમને નથી સમજાતું! ( બિચારા આયંગર – ઇન્દિરા પોતે જ દુરુપયોગ કરશે તે તેઓને ન સમજાયું). ઇન્દિરાના ચુસ્ત સમર્થક ખુશવંત સિંહને પણ નિમંત્રણ હતું પરંતુ તેઓ બોલવા આવ્યા જ નહિ. છેલ્લે બોલ્યા, સ્ટેજ પર સૌથી યુવાન એવા શ્રી નાની પાલખીવાળા. કહે કે જો ન્યાયાધીશ સરકારની ફિલસુફીને વરેલો ( કમિટેડ) હોય તો તે ન્યાયાધીશ છે જ નહિ. જો ન્યાયતંત્ર ખરેખર સ્વતંત્ર હોય તો બંધારણમાંથી મૂળભૂત અધિકારોનું પ્રકરણ જ કાઢી નાખો તો ય ચાલે! તેમણે પણ એ વાત પર ભાર આપ્યો કે તમે માત્ર સાંભળવા નથી આવ્યા, પૂરો વિરોધ કરો.

આ પછી કટોકટી દરમિયાન તો શ્રીમતી ગાંધીએ બંધારણને તદ્દન ધમરોળી નાખ્યું. સૌથી સ્વાર્થી સુધારો હતો, ૩૯મો સુધારો જે દ્વારા એવું ઠરાવાયું કે વડા પ્રધાન, રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને સ્પીકરની ચુંટણીને દેશની કોઈ કોર્ટમાં પડકારી ન શકાય. આથી અલ્લાહાબાદ હાઇકોર્ટનો ચુકાદો અર્થહીન બની ગયો. લોકસભાની મુદ્દત ૬ વર્ષની કરી જેથી ૧૯૭૬ માં લોકોની સામે ન જવું પડે. અને કુખ્યાત ૪૨ મો સુધારો જે દ્વારા બંધારણમાં મોટા પાયે ફેરફાર કરાયા. ૪૨ આર્ટિકલમાં સુધારા અને ૧૪ નવા આર્ટિકલથી જાણે નવું જ બંધારણ ઘડાયું.

૪૨મા બંધારણ સુધારાના વિરોધમાં, કટોકટીની વચ્ચોવચ્ચ, એક બીજી રોમાંચકારી મીટિંગ હિન્દુસ્તાની આંદોલનના નેજા હેઠળ હિન્દુસ્તાની આંદોલનના નેજા હેઠળ ચર્ચગેટમાં ઇન્ડિયન મર્ચન્ટ્સ ચેમ્બરના ઘીઆ હોલમાં છઠ્ઠી ડીસેમ્બર ૧૯૭૬ના રોજ મળી. તેને વિરોધ સભા કહેવાને બદલે ‘ મૂળભૂત અધિકારો અને ફરજોના સંદર્ભમાં સિમ્પોઝીઅમ’ એવું નામ આપ્યું. તેમ છતાં સિવિલ ડ્રેસમાં ઢગલાબંધ પોલીસ અને ઈન્ટેલીજન્સ બ્યુરોના માણસો ઑડિયન્સમાં ભળેલા હતા. ૨૦૦ -૨૫૦ લોકોની હાજરી એ વાતાવરણમાં સારી ગણાય. અધ્યક્ષસ્થાને શ્રી એમ.સી.ચાગલા હતા. પરંતુ ખાસ્સી ૪૦ મિનિટ એ પોતે જ બોલ્યા. મહારાષ્ટ્રના એડવોકેટ જનરલ શ્રી રામરાવ આદિક, ફ્રી પ્રેસ જર્નલના તંત્રી શ્રી સી.એસ.પંડિત, શ્રી મધુ મહેતા અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં વકીલ શ્રી સોલી સોરાબજી વક્તાઓ હતા. શ્રી આદિકને લોકોએ ધારાશાસ્ત્રી કરતાં શાસક પક્ષના પ્રતિનિધિ તરીકે જોયા અને લગભગ હુરિયો બોલાવી, બોલવા જ ન દીધા.

જસ્ટિસ ચાગલાએ ૪૨મા સુધારાની એક એક કલમ લઈને તેમાં રહેલી વિસંવાદિતા દર્શાવી. શરુમાં કહે કે આજે સવારે મને પોલીસ કમીશનરે ફોન કરીને કહ્યું કે “કટોકટીની ટીકા ન કરતા”. આ જ બતાવે છે કે આપણા મૂળભૂત અધિકારો કેટલાક છે! કટોકટીનો પાયો એટલો નબળો (brittle) છે કે ટીકાનો ભાર ન ઝીલી શકે! બંધારણના નવમા શિડ્યુલમાં એવી બાબતોનું લિસ્ટ છે કે જેને કોર્ટમાં પડકારી ન શકાય; ૧૯૭૧માં આ યાદીમાં ૮૧ આઈટેમો હતી, આજે ૧૧૬ છે. આ ભારતના ન્યાયતંત્રની પહોંચની મર્યાદા બતાવે છે. બંધારણના આ સુધારામાં એમ પણ સૂચવ્યું છે કે હવેથી બંધારણને લગતી બાબતોમાં ચુકાદો ન્યાયાધીશોની ૨/૩ બહુમતીથી જ આવવો જોઈએ. જો ૭ જજમાંથી ૪ એક તરફ મત આપે તો પણ ચુકાદો પાસ ન થાય એટલે કે ત્રણ જજ કહે તે ચુકાદો બની જાય! શ્રી ચાગલાએ ગુસ્સાથી કહ્યું કે આવું ‘નૉનસેન્સ’ તો દુનિયામાં ક્યાંય સાંભળ્યું નથી.

શ્રી આદિક પર કટાક્ષ કરતાં કહે કે હું તો અદનો માણસ છું, મારી પાસે ટીવી, રેડિયો વગેરેનો ટેકો નથી એટલે પ્રોપગેન્ડાના આ દિવસોમાં અમારી વાત લોકો સુધી કેમ પહોંચશે? આથી આપ શ્રોતાઓનું કામ છે કે અહીં કહેવાય તે બહાર જઈને મિત્રોને કહેજો. ‘લોકશાહીમાં કશું કાયમી નથી અને સંજોગો બદલી શકે છે’. એમના ભાષણ પછી એટલા લાંબા સમય સુધી તાળીઓ ચાલતી રહી જેટલી અગાઉ ક્યારેય નહોતી સાંભળી. લોકોના મનમાં જે ધૂંધવાટ હતો તેને જાણે માર્ગ મળ્યો હોય. એમના સૂચનના અમલ તરીકે જ આ અહેવાલ તૈયાર કરી અમુક જણ / સંસ્થાઓને મોકલ્યો.

૪૨મા સુધારાની ઘણીખરી ખામીઓ જનતા સરકારે ૧૯૭૮માં ૪૪મો સુધારો લાવીને સુધારી લીધી. અને તેથી આજે આપણે એટલા જ આઝાદ છીએ જેટલા ૧૯૬૯માં હતા. પરંતુ આપણામાંના ઘણાને સત્તા સામે વગર જરૂરે ઝૂકવાની ટેવ છે – તેનો શો ઉપાય?

૦-૦-૦

હા, “તેનો શું ઉપાય?”

આ સવાલ આજે પણ આપણી સામે ઊભો જ છે. કહે છે કે સ્વાધીનતા, મુક્તિ, લોકશાહીને ટકાવી રાખવા માટે એની કિંમત ચુકવવી પડે છે અને એ કિંમત એટલે સતત તકેદારી – સતત જાગૃતિ. દર પાંચ વર્ષે ચૂંટણી થાય અને આપણે મત આપી આવીએ તે તો લોકશાહીનું ઔપચારિક સ્વરૂપ છે. એનોય ઉપયોગ છે અને ઇન્દિરા ગાંધીને એનો તરત અનુભવ થયો. પરંતુ લોકશાહી માટે એટલું પૂરતું નથી. નાગરિકો સતત જાગૃત રહે અને સવાલો પૂછતા રહે એ લોકશાહીનો અર્ક છે. સત્તા મૂળથી જ નબળી છે. એને ‘ના’ કહો એટલે એ જુલમો કરી શકે પણ એ જ તો એની નિશાની છે કે એની આજ્ઞાઓનું પાલન સ્વેચ્છાથી થતું નથી, માત્ર ડરથી થાય છે. એમ તો આપણે રસ્તે ચાલતાં ગાયથી પણ બચીને ચાલીએ છીએ કે ક્યાંક શિંગડું ન મારી દે. ગાય કોઈ શક્તિશાળી પ્રાણી તો નથી જ – અને આપણે એનાથી ડરતા પણ નથી. આપણી અસંમતિ સામે સત્તા પણ ગાય બની રહે છે.

૦-૦-૦