india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-37

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૩૭ :: બારડોલી સત્યાગ્રહ (૨)

. મા. મુનશીની દરમિયાનગીરી

કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી એ વખતે બોમ્બે લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લીના સભ્ય હતા. એમણે બારડોલીની મુલાકાત લીધા પછી ગવર્નરને સ્થિતિ વધારે બગડે તે પહેલાં સંભાળી લેવા લખ્યું તે પછી મુનશીએ પોતે જ એક તપાસ કમિટી બનાવી અને બારડોલી જઈને સરકારના દમનનો રિપોર્ટ તૈયાર કર્યો. એમની કમિટીએ ૧૨૬ સાક્ષીઓની જુબાની નોંધી, આંખો બંધ કરીને થયેલી જપ્તીઓનાં ઉદાહરણો એકઠાં કર્યાં અને મહેસૂલના નવા કાયદામાં ફેરફાર કરવાની માગણી કરી. તે પછી તરત જ એચ. એન. કુંજરુ, એસ. જી. વઝે અને અમૃતલાલ ઠક્કર (ઠક્કરબાપા)ની ટીમ બારડોલી ગઈ અને તપાસ સમિતિ નીમવાની માગણીને વાજબી ઠરાવી.

મોતીલાલ નહેરુ, એસ. એન સપ્રુ વગેરે નેતાઓએ પણ નિવેદનો કર્યાં. તે પછી અંગ્રેજોને વફાદાર પાયોનિયર, સ્ટેટ્સમૅન જેવાં છાપાંઓએ પણ ખેડૂતોની તરફેણ કરી. ટાઇમ્સ ઑફ ઇંડિયા સરકાર તરફ રહ્યું પણ પોતાના ખબરપત્રીને બારડોલી મોકલ્યો. એણે રિપોર્ટ આપ્યો કે વલ્લભભાઈ ત્યાં ‘સોવિયેત શાસન’ સ્થાપવાની કોશિશ કરે છે!

ફોજદારી કાયદો લાગુ કરવાની વેતરણ

સ્થિતિ પર સરકારનું નિયંત્રણ નહોતું રહ્યું. રેવેન્યુ કોડ હેઠળ બધી જાતની સખ્તાઈ કર્યા પછી પણ સરકાર ફાવી નહીં તે પછી વલ્લભભાઈની નેતાગીરી હેઠળ ચાલતા સત્યાગ્રહને ફોજદારી કાયદા હેઠળ ગેરકાયદેસરની પ્રવૃત્તિ ગણાવવાનો સરકારે નિર્ણય લીધો. આના ,આટે ફોજદારી કાયદો લાગુ કરવો પડે એમ હતો. મુંબઈ પ્રાંતની સરકારે આ બાબતમાં હિંદ સરકારની સલાહ લેવાનું નક્કી કર્યું. ૧૩મી જુલાઈએ કેન્દ્ર સરકારે મુંબઈ પ્રાંતની સરકારને ફોજદારી કાયદો લાગુ કરવાની પરવાનગી આપી દીધી. તે પછી તરત મુંબઈના ગવર્નરને વાઇસરૉયે શિમલા બોલાવ્યો. બે દિવસની ચર્ચાઓ પછી એમણે જે નિર્ણય લીધા તેનો નિષ્કર્ષ નીકળ્યો કે ૧૫,૦૦૦ એકર બિન-ખેતી જમીન પર સરકારે કબજો કરી લીધો હતો, જેમાંથી ૧,૬૦૦ એકર નવા માલિકોને વેચી દેવાઈ હતી. ખેતી કરનારા જમીનમાલિકોએ મહેસૂલ ન ભર્યું હોય એવ કેસોમાં ૧,૦૦,૦૦૦ એકર જમીન હતી તેમાંથી લગભગ ૫૦,૦૦૦ એકર ટાંચમાં લેવાઈ હતી. એ લોકોએ આ જમીન પર ખેતીનું કામ ચાલુ રાખ્યું હતું પણ પાકની માલિકી સરકારની હોવાનું એમને કહી દેવામાં આવ્યું હતું. નવા માલિકોને વેચી દેવાયેલી જમીન પર પણ જૂના માણસો ખેતી કરતા રહ્યા હતા. હવે બાકીની જમીનો પણ જપ્ત કરી લેવાનો નિર્ણય લેવાયો. તે ઉપરાંત, જો આ પગલાં લીધા છતાં આંદોલનને કચડી ન શકાય તો ૧૯૦૮માં સુધારાયેલા ફોજદારી કાયદા પ્રમાણે પગલાં લેવાનું સરકારે નક્કી કર્યું.

વાઇસરૉય અને મુંબઈના ગવર્નરે મળીને નક્કી કર્યું કે સમાધાનની વાત આવે તો પહેલી શરત એ હોવી જોઈએ કે સુધારેલા દરે બધા પોતાનું મહેસૂલ ચૂકવી દે. આ બાબતમાં સંતોષ થાય તો સરકાર તપાસ સમિતિ નીમવી કે કેમ તે વિશે વિચાર કરે.

વાઇસરૉય સાથે નક્કી થયા પ્રમાણે ગવર્નરે ૧૮મી જુલાઈએસત્યાગ્રહીઓને સૂરત આવીને વાતચીત કરવાઅનું આમંત્રણ આપ્યું. વલ્લભભાઈની આગેવાની હેઠળ ૧૨ સભ્યોનું ડેલિગેશન ગવર્નરને મળ્યું. સરદારને આ શરતો ગમી તો નહીં પણ એ વાતચીત બંધ કરવા નહોતા માગતા. એટલે એમણે સત્યાગ્રહીઓ વતી શરતો મૂકીઃ બધા સત્યાગ્રહી કેદીઓને છોડી દો; જપ્ત કરાયેલી બધી જમીનો પાછી આપો; જે ઢોરઢાંખર કે બીજી ચલ સંપત્તિ જપ્ત કરી હોય તેની ખરેખરી બજાર કિંમત ચૂકવો;સરકારી નોકરીમાંથી રાજીનામું આપનારાને ફરી નોકરીમાં લો; અને તપાસ, તટસ્થ, ન્યાયપૂર્ણ હોય તો અને લોકો વકીલો મારફતે પોતાની વાત રજૂ કરી શકતા હોય તો એ માત્ર અધિકારી કક્ષાની હોય તો પણ ચાલશે.

પરંતુ ૨૩મી જુલાઈએ ગવર્નરે લેજિસ્લેટિવ કાઉંસિલમાં કહ્યું કે સરકારે સમાધાનની દરખાસ્ત મૂકી છે પણ ખરેખર તો એ સરકારનો નિર્ણય છે. એમાં આઘું પાછું નહીં કરાય કારણ કે સવાલ માત્ર બારડોલીનો નથી, બીજા જિલ્લાઓમાં પણ એ લાગુ પડશે અને મૂળ મુદ્દો એ છે કેકોઈ બિનસરકારી સંસ્થાના હુકમો ચાલશે કે નામદાર સમ્રાટના હુકમો ચાલશે. લંડનમાં સરકારી મંત્રીએ પણ એને ટેકો આપ્યો.

છઠ્ઠી ઑગસ્ટ સુધીમાં સત્યાગ્રહીઓએ સરકારની શરતો સ્વીકારવાની હતી પણ એવા કોઈ સંકેત ન મળતાં, સરકારે મિલિટરીને તૈયાર રાખવા સુધીની બધી તૈયારી કરી લીધી. પરંતુ હોમ મિનિસ્ટ્રીનો એક રિપોર્ટ દર્શાવે છે તેમ આંદોલનનો દોરીસંચાર કરનાર સંગઠન પર હુમલો કરવાનું સરકાર વિચારતી હતી. એમાં વલ્લભભાઈની ધરપકડ કરવાનું પણ સરકારે વિચારી લીધું હતું. પરંતુ એમાં એક સમસ્યા આવતી હતી કે વલ્લભભાઈની ધરપકડ થાય તો એમની જગ્યાએ ગાંધીજી જાતે જ આવે એવી શક્યતા હતી અને એ પણ જો ધરપકડ વહોરી લે તો બારડોલીમાં અને આખા મુંબઈ પ્રાંત પર એની બીજી અસરો શી થાય? સરકાર આ બાબતમાં કંઈ નક્કી કરી નહોતી શકતી.

આ તો મુંબઈ સરકારનો વિચાર હતો, કેન્દ્ર સરકાર એની તરફેણમાં નહોતી. વાઇસરૉય માટેની એક નોટમાં હોમ ડિપાર્ટમેન્ટના સેક્રેટરીએ લખ્યું કે મુંબઈ સરકાર આંદોલનની સૂત્રધાર સંસ્થા પર હુમલો કરવા માગે છે તે શિમલામાં નક્કી થયું હતું તેના કરતાં જુદું છે. શિમલામાં તો એ નક્કી થયું હતું કે બધી જમીન સરકાર હસ્તક લેવી, એમાં સત્યાગ્રહની આગેવાની લેનારની સામે કાર્યવાહી કરવાની તો વાત નહોતી. આ સમજાતું નથી અને મુંબઈ સરકારના નિર્ણયને વાજબી માનવા માટે મારી પાસે કોઈ કારણ નથી.

અંતિમ વિજય

લેજિસ્લેટિવ કાઉંસિલના સભ્યો પણ સમાધાન માટે પ્રયત્ન કરતા હતા. એમણે પહેલાંની જ દરખાસ્તો ફરી રજૂ કરી, તે પછી મુનશી ગાંધીજીને મળ્યા. ગાંધીજીને એમની સાથેની વાતચીતથી સંતોષ થયો અને એમણે કહ્યું કે જરૂર પડે તો સરકારે કિન્નાખોરીથી કરેલી કાર્યવાહીની તપાસની માગણી પડતી મૂકી શકાય છે. મુનશી વગેરેની એવી છાપ હતી કે સરકાર પણ કંઈ રસ્તો કાઢવા આતુર હતી. આથી ફાઇનૅન્સ મેમ્બર ચૂનીલાલ મહેતા વલ્લભભાઈને મળ્યા અને એમણે સરકારને લખવા માટેના પત્રનો એક મુસદ્દો સૂચવ્યો કે “અમને ખુશી છે કે અમે એ કહી શકીએ છીએ કે ખેતી કરતા જમીનમાલિકો ૨૩મી જુલાઈએ ગવર્નરે ઍસેમ્બ્લીમાં મૂકેલી શરતો માનવા તૈયાર છે.”

સરદારને આ પસંદ ન આવ્યું કારણ કે એ સાચી સ્થિતિ નહોતી. સત્યાગ્રહીઓએ ગવર્નરે સૂચવેલી શરતો સ્વીકારી જ નહોતી. પણ બધાએ કહ્યું કે આ પત્ર તો કાઉંસિલના સભ્યો લખે છે, વલ્લભભાઈએ તો એમાં સહી નથી કરવાની અને આવો પત્ર સત્યાગ્રહીઓ માટે બંધનકર્તા પણ નથી.. વલ્લભભાઈને ચિંતા હતી કે બાપુ શું કહેશે. એમણે મહાદેવભાઈની સલાહ લીધી. મહાદેવભાઈએ કહ્યું કે આ પત્ર બેવકૂફીભર્યો છે પણ કાઉંસિલ સભ્યો સરકારનો અહં સંતોષવા માગતા હોય અને એમાંથી રસ્તો નીકળતો હોય તો વાંધો શું છે? આથી વલ્લભભાઈ પણ સંમત થયા.

છઠ્ઠી ઑગસ્ટે સરકારે આપેલી મહેસૂલ ભરી દેવાની મુદત પૂરી થતી હતી તે જ દિવસે રૅવેન્યુ સેક્રેટરીને આ પત્ર પહોંચ્યો. તે જ દિવસે સરકારે જાહેરાત કરી કે એક ન્યાય અધિકારી અને એક રૅવેન્યુ અધિકારીની સમિતિ મહેસૂલના નવા દરોની તપાસ કરીને ઘટતું કરશે. રૅવેન્યુ અધિકારી અને મહેસૂલ ચુકવનારા વચ્ચે મતભેદ થશે તો ન્યાય અધિકારીનો નિર્ણય અંતિમ ગણાશે. આમ સત્યાગ્રહીઓની મૂળ માંગ સરકારે પોતાનો અહં સંતોષાયા પછી માની લીધી!

ઇંક્વાયરી ખુલ્લી અને સ્વતંત્ર હોય અને લોકો વકીલ મારફતે પોતાનો કેસ રજૂકરી શકે એ માગણી પણ સરકારે માની લીધી.

ગાંધીજી અને વલ્લભભાઈને અભિનંદનના ઢગલાબંધ સંદેશ મળ્યા. યંગ ઇંડિયામાં ગાંધીજીએ લખ્યું – અંત સારો તો સૌ સારું!”

૦૦૦

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-36

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૩૬ :: બારડોલી સત્યાગ્રહ (૧)

૧૯૨૧માં બારડોલીનું નામ પણ ગાજતું થયું હતું પણ ચૌરીચૌરા પછી ગાંધીજીએ આંદોલન મોકૂફ રાખી દેતાં બારડોલી શાંત રહ્યું. સ્વરાજીઓની ઍસેમ્બ્લીમાં જઈને સરકારને હંફાવવાની નીતિ નિષ્ફળ રહ્યા પછી ફરી કોંગ્રેસમાં પ્રજાકીય આંદોલનોમાં માનનારો વર્ગ જોરમાં આવી ગયો હતો પણ કરવાનું કંઈ હતું નહીં. ૧૯૨૮માં કોંગ્રેસ અસમંજસમાં હતી ત્યારે ગાંધીજીએ બારડોલીનું પત્તું ખેલીને દેશમાં ફરી સનસનાટી ફેલાવી દીધી.

સૂરતના બારડોલી તાલુકામાં એ વખતે ૮૭,૦૦૦ની વસ્તીમાં અનાવિલ બ્રાહ્મણો અને વાણિયાઓનું વર્ચસ્વ હતું. એ ખેતી પણ કરતા. બાકી કાળીપરજ (આદિવાસીઓ)ની પણ એટલી જ વસ્તી હતી. આમાં ૧0-૧૨ હજાર રાનીપરજ હતા બાકી ત્રીસેક હજાર ‘દૂબળા’ હતા, જે વેઠમજૂરો હતા અને આખી જિંદગી માટે કોઈ એક માલિક સાથે બંધાયેલા હતા.

મુંબઈ પ્રાંતમાં કાયમી જમાબંધી લાગુ નહોતી થઈ એટલે રૈયતવારી પદ્ધતિ લાગુ થતી હતી. એમાં જમીન મહેસૂલ દર ત્રીસ વર્ષે નવેસરથી નક્કી કરાતું. ૧૯૨૬માં નવા મહેસૂલી દરો નક્કી થવાના હતા. આકારણી અધિકારીએ મહેસૂલ સવાયું કરી દીધું એટલું જ નહીં પણ ૨૩ ગામોને ઉંચી આવકના વર્ગમાં મૂકીને નવા દર લાગુ કર્યા. એમનું મહેસૂલ તો દોઢગણું થઈ ગયું. આકારણી અધિકારીએ એનાં કારણો આપ્યાં કે ટાપ્ટી વેલી ટ્રેન શરૂ થઈ છે; વસ્તી વધી છેઃ ખેતીમાં વેતન બમણું થઈ ગયું છે; ૧૮૯૬માં ખેતપેદાશોનું જે મૂલ્ય હતું તે ૧૯૨૪માં રુ. ૧૫, ૦૦,૦૦૦ જેટલું વધ્યું છે.

જુલાઈ ૧૯૨૭માં સરકારે આ દર સ્વીકાર્યા અને જાહેરનામું બહાર પાડ્યું. ખેતી કરનારાઓ આ દર સ્વીકારવા તૈયાર નહોતા. ૨૭મી સપ્ટેમ્બરે ખેડૂતો દાદુભાઈ દેસાઈના પ્રમુખપદે મળ્યા અને મહેસૂલની ચૂકવણી રોકી રાખવાનું એલાન કર્યું. આ બાજુ સરકારે તલાટીઓને મહેસૂલની વસૂલાત શરૂ કરી દેવાનો હુકમ આપ્યો.

આના પછી ખેડૂતોએ વલ્લભભાઈ પટેલ પાસે ધાં નાખી. એ પહેલાં તો આમાં પડવા નહોતા માગતા. એમણે કહ્યું કે લેજિસ્લેટિવ કાઉંસિલમાં એમના સભ્યો (MLC) મદદ કરે જ છે. એ વખતે દાદુભાઈ દેસાઈ, ભીમભાઈ નાયક અને ડૉ. દીક્ષિત MLC હતા. એ મદદ કરતા જ હતા પણ એમની અરજીઓ પર સરકારે ધ્યાન ન આપ્યું. ફરીથી કલ્યાણજી મહેતા અને કુંવરજી મહેતા, બે ભાઈઓ. વલ્લભભાઈને મળ્યા. એમણે શરત કરી કે ખેડૂતોએ ના-કરની લડત ચલાવવી પડશે અને એમાં જે કંઈ પણ ભોગ આપવો પડે તે માટે તૈયાર રહેવું પડશે. ખેડૂતો તૈયાર થઈ ગયા.

ખેડૂતો જૂના દરે મહેસૂલ ચુકવવા તૈયાર હતા અને નવા દર પ્રમાણે જે ચુકવવાનું થાય તે રોકી રાખવા માગતા હતા પણ ગાંધીજીએ સલાહ આપી કે એમણે વધારો સરકાર પાછો ખેંચી લે તે માટે લડત કરવી જોઈએ અને ત્યાં સુધી એક પણ પૈસો ન ચુકવવો.

૪થી ઑક્ટોબરે વલ્લભભાઈ બારડોલી ગયા અને જાહેર સભામાં એમણે લડતની જાહેરાત કરી કે જ્યાં સુધી સરકાર વધારો પાછો ન ખેંચી લે ત્યાં સુધી કોઈ કર ભરશે નહીં. એમણે સરકારને પત્ર લખ્યો પણ કંઈ જવાબ ન આવ્યો. આના પછી લડત શરૂ થઈ.

વલ્લભભાઈએ સત્યાગ્રહીઓને તૈયાર કરવા માટે કૅમ્પો ચલાવ્યા કારણ કે એમણે જોયું કે સત્યાગ્રહ લાંબો ચાલે તેમ છે. સત્યાગ્રહની રોજેરોજની માહિતી જાહેરમાં મૂકવા માટે જુગતરામ દવેને એમણે પ્રચાર ઑફિસ ચલાવવાની જવાબદારી સોંપી. મણીલાલ કોઠારીને ફંડફાળો ઉઘરાવવાનું અને હિસાબો રાખવાનું કામ સોંપ્યું. અબ્બાસ તૈયબજી અને ઈમામ બાવઝીર શાહ પણ મુસ્લિમ જમીનમાલિકોને સત્યાગ્રહમાં સામેલ કરવા માટે આગળ આવ્યા. વલ્લભભાઈ ગામડાંની તળપદી ભાષામાં બોલતા એટલે એમની વાત સીધી હૈયા સોંસરવી ઊતરી જતી. આથી સ્ત્રીઓ પણ મોટી સંખ્યામાં આગળ આવી. સભાઓમાં સ્ત્રીઓની હાજરી બહુ મોટી રહેતી અને વલ્લભભાઈનો પડ્યો બોલ ઝીલવા તત્પર રહેતી,

છેવટે સરકારે સરદારના ૬ઠ્ઠી ફેબ્રુઆરીના પત્રનો ૧૭મી તારીખે જવાબ આપ્યો. સરકારે મહેસૂલ ઘટાડવાની તો ઘસીને ના પાડી એટલું જ નહીં પણ ધમકીયે આપી કે બારડોલીના જમીનમાલિકો સ્થાનિકના કે બહારના માણસોની ચડવણીથી મહેસૂલ નહીં ચૂકવે તો સરકાર લૅન્ડ રેવેન્યુ કોડ મુજબનાં પગલાં લેશે.

આમ સરદાર ‘બહારના’ થઈ ગયા. સરદારે આની સામે સખત વાંધો લીધો. એમણે જવાબ આપ્યો કે હું તો છું જ બારડોલીનો, અને દેશના કોઈપણ ભાગનો હોઉં, અહીં બારડોલીના ખેડૂતોના આમંત્રણથી આવ્યો છું પણ તમે (ગવર્નર) જે સરકાર વતી બોલો છો તે સરકાર આખી જ ‘બહારના’ માણસોની બનેલી છે. એમણે આકારણી અધિકારી અને કમિશનરના રિપોર્ટોને રદબાતલ ઠરાવ્યા અને કહ્યું કે એનો આધાર જ તર્કહીન છે. એમણે સ્વતંત્ર ટ્રાઇબ્યુનલની રચના કરીને આ મુદ્દાની ફરી વિચારણા કરાવવાની માગણી કરી.

દમનનાં પગલાં

૧૫મી ફેબ્રુઆરીથી સરકારે દમનનાં પગલાં શરૂ કર્યાં અને તે હિન્દુસ્તાનની જ્ઞાતિ વ્યવસ્થાના ગુણદોષ સમજીને. વાણિયાઓ ભીરુ મનાય.એટલે સૌ પહેલાં તો સરકારે ૫૦ વાણિયા જમીનમાલિકોને નોટિસ મોકલી. દસ દિવસમાં એમણે સવાયું મહેસૂલ ચૂકવી દેવાનું હતું અને ન ચૂકવે તો મહેસૂલની ચોથા ભાગની રકમ દંડ તરીકે વસૂલ કરવાની ધમકી પણ આપી. પરંતુ વાણિયાઓએ મૂંછ નીચી ન કરી!

હવે જપ્તીઓ શરૂ થઈ પણ જેણે મહેસૂલ ન ચૂકવ્યું હોય તેમના ઘરે કર્મચારીઓ પહોંચે તો ઘરે તાળાં લટકતાં જોવા મળે. સત્યાગ્રહ માટેના કૅમ્પોમાં તાલીમ પામેલા સ્વયંસેવકો સરકારની બધી હિલચાલ પર નજર રાખતા અને જપ્તીવાળા આવે તે પહેલાં જ લાગતાવળગતાને જાણ કરી દેતા એટલે એ લોકો ઘરબાર બંધ કરીને બીજે ક્યાંક ચાલ્યા જતા.

સરકારે હવે લોકોને ફોડવાનું શરૂ થયું બે વાણિયાઓને સરકારના માણસોએ સમજાવ્યા કે તમે તાળાં મારીને ભલે ભાગી જાઓ પણ કોઈક જગ્યાએ અમુક પૈસા ભૂલતા જજો. એ રીતે એમણે મહેસૂલની રક્મ વસૂલ્ કરી લીધી. બીજા સત્યાગ્રહીઓ આથી ગુસ્સે ભરાયા. સરદારે એ બન્નેનો ખુલાસો પૂછ્યો, માફી મંગાવી અને સત્યાગ્રહ ફંડ માટે રકમ વસૂલ કરી.

કડોદ ગામના વાણિયાઓ પાસે મોટી જમીન હતી. એમણે તો પહેલાં જ નવા દરે મહેસૂલ ચૂકવી દીધું હતું. એ લડતમાં જોડાયા નહોતા. એમના ખેતરમાં કામ કરતા ખેતમજૂરોએ એમનો બહિષ્કાર કર્યો અને ગામમાં એમના ખેતરે કોઈ કામ ન કરે એવો નિર્ણય લીધો. જો કે, ગાંધીજીને આ સમાચાર મળ્યા ત્યારે એમણે નારાજી જાહેર કરી કે આ જાતનું દબાણ હિંસા જ છે.

પણ સરકારે દમનનો છૂટો દોર મૂક્યો હતો. એટલે સરદારે ગામના પટેલોને ભેગા કર્યા અને સરકારને મદદ ન કરવા સમજાવ્યા. પટેલો તૈયાર થઈ ગયા. હવે સરકારી નોટિસ બજાવવા જવાનું પટેલોએ બંધ કરી દીધું. માલ જપ્તીમાં આવ્યો હોય પણ એને ગામ બહાર લઈ જવા માટે દૂબળાઓની જરૂર પડે; એ મજૂરી કરવાની ના પાડી દેતા. દમન સામે આખી જનતા એક થઈ ગઈ હતી.

સરકારે જોયું કે દમનથી કામ ચાલે તેમ નથી એટલે સમાધાનનો રસ્તો પણ ખોલ્યો. જે ગામોને ઊંચી આવકના વર્ગમાં મૂકવામાં આવ્યાં હતાં એમનો દરજ્જો પાછો નીચો કરવામાં આવ્યો. કેટલાંય ગામોના દર અડધાથી પણ વધારે નીચા કરી દેવાયા. આમ છતાં સત્યાગ્રહીઓની માંગ આખેઆખો વધારો રદ કરવાની જ રહી. હવે વધારે ને વધારે લોકોને નોટિસો મળવા લાગી.

૨૬મી માર્ચે વાલોડ અને બાજીપુરા (હવે તાપી જિલ્લામાં)ના વાણિયા જમીનમાલિકોને નોટિસો મળી કે ૧૨મી એપ્રિલ સુધી જો મહેસૂલ નહીં ચૂકવી દે તો એમની જમીનો જપ્ત કરી લેવાશે. એમણે જવાબ આપી દીધો કે જે કરવું હોય તે કરો, મહેસૂલ નહી ભરીએ.વલ્લભભાઈએ એમને અભિનંદન આપ્યાં અને લોકોને ચેતવ્યા કે હજી મોટાં બલિદાન આપવા માટે એમણે તૈયાર રહેવું પડશે. એ ગામેગામ ફરીને લોકોને પાનો ચડાવતા. કેટલાંય ગામોએ સભાઓ થઈ તેમાં લોકોએ અડગ રહેવાની પ્રતિજ્ઞાઓ લીધી.

બીજી બાજુ, હવે દમનની માત્રા વધવાના અણસાર હતા. જિલ્લાનો કલેક્ટર બારડોલી ગયો તો ત્યાં એનું સ્વાગત કરવા ખાતાનો કોઈ કર્મચારી હાજર ન રહ્યો. એ પાસેનાં ગામોમાં પણ જવા માગતો હતો પણ એને લઈ જવા માટે કોઈ વાહન આપવા તૈયાર નહોતું. એણે રિપોર્ટ આપ્યો કે જમીનમાલિકો મહેસૂલ આપવા તૈયાર છે પણ એમને બીક છે કે પછી તોફાનીઓ એમનો પાક સળગાવી દેશે. સરકારે હવે ગાયભેંસ, ઓઢવાપાથરવાનું જે હાથમાં આવ્યું તે જપ્ત કરવાનું શરૂ કરી દીધું. આટલાથીયે સરકાર લોકોને હંફાવી ન શકી એટલે ધરપકડો શરૂ થઈ.

આના પછી લેજિસ્લેટિવ કાઉંસિલના ગુજરાતના નવ સભ્યોએ સામૂહિક રાજીનામાં ધરી દીધાં. બારડોલી હવે રાષ્ટ્રીય મુદ્દો બની ગયું હતું. મુંબઈમાં કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીએ બારડોલી સત્યાગ્રહને ટેકો આપ્યો. મે મહિનાની ૨૭મીએ જયરામદાસ દોલતરામના પ્રમુખપદે સૂરત જિલ્લા સંમેલન મળ્યું તેમાં ૧૨મી જૂને આખા દેશમાં બારડોલી દિન મનાવવાની અપીલ કરવામાં આવી. તે પછી એક અંગ્રેજભક્ત રાયબહાદુર હરિલાલ દેસાઇએ જાતે જ મધ્યસ્થી બનવાની કોશિશ કરી. એમણે કહ્યું કે લોકો નવા દરે મહેસૂલ ચૂકવી દે તે પછી સરકાર તપાસ સમિતિ નીમશે. સરદાર પટેલે એમને તીખો જવાબ આપ્યો: ”ઊંચા દરે ચૂકવણી કરી દીધા પછી તપાસ સમિતિનું કામ શું?…તમે દૃઢતાથી વર્તી ન શકતા હો અને હું જે અનુભવું છું તે, લોકોની તાકાત જોઈ ન શકતા હો તો કંઈ ન કરો એ જ મોટી સેવા ગણાશે.”.

સરકારે વલ્લભભાઈના શબ્દોમાં “કેટલાક પટાવાળા, પોલીસવાળા અને કસાઈઓ”ને મોકલીને સૂરતથી સરકારે જમીનો વેચી છે અને આ ખાંધિયાઓએ ખરીદી છે. સ્થાનિકના પારસીઓને પણ એમણે ચેતવણી આપી કે તમારી જ કોમના માણસો તમે ખેતરે જશો ત્યારે મોટી સંખ્યામાં આડે ઊભા હશે અને કહેશે કે હળને હાથ અડાડતાં પહેલાં અમને ગોળીએ દઈ દો અને અમારાં હાડકાં ખાતર તરીકે વાપરજો. એમણે પારસી મહિલા આગેવાન મીઠુબેન પિટીટ, દરબાર ગોપાળદાસનાં પત્ની ભક્તિબેન અને પુત્રી મણીબેનને કહ્યું કે સરકાર જે જમીન વેચાયેલી દેખાડે છે ત્યાં જઈને ઝૂંપડાં બાંધીને ધામા નાખો.

પાંચમી જૂને બોમ્બે લેજિસ્લેટિવ કાઉંસિલમાંથી નરીમાન, ભૂલાભાઈ દેસાઈ અને નારણદાસ બેચરે રાજીનામાં આપી દીધાં. બે દિવસ પછી જયરામદાસ દોલતરામે પણ પોતાનું રાજીનામું મોકલી આપ્યું. આ બાજુ બારડોલીમાં ૬૩ પટેલો અને ૧૧ તલાટીઓએ નોકરીને લાત મારી દીધી.

000

બારડોલીની કથા હવે પછીના અંકમાં ચાલુ રહેશે.

000

સંદર્ભઃ Mahatma Gandhi (Vol. VI) Salt Satyagraha: Watershed by Sushila Nayar (available on gandhiheritageportal.org પર ઑનલાઇન વાંચવા માટે ઉપલબ્ધ. મુખ્ય પેજ પર છેક ઉપરના બારમાં ‘other books’પર ક્લિક કરો, તે પછી પેજ ખુલતાં અંગ્રેજી આલ્ફાબેટ પ્રમાણે લેખકના નામ સામે pyarelal’ ટાઇપ કરો).

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-35

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણઃ 3૫: ચૌરીચૌરા પછી કોંગ્રેસ

(હજી ક્રાન્તિકારીઓ વિશે લખવાનું છે પરંતુ તે વખતે કોંગ્રેસમાં શું ચાલતું હતું તે જાણવા માટે આપણે પાછળ જવું પડશે.આગળ જતાં કોંગ્રેસનાં પ્રજાકીય આંદોલનો અને સશસ્ત્ર ક્રાન્તિકારીઓનાં વલણો એક ઐતિહાસિક બિંદુએ એક થઈ જાય છે કે ક્રાન્તિ કથામાં વિરામ આપવાની જરૂર છે. અત્યારે તો આપણે એટલું યાદ રાખીએ કે ઍસેમ્બ્લી બોંબ કાંડ પછી ભગત સિંઘ અને બટુકેશ્વર દત્ત જેલમાં છે અને એમને સજાઓ થઈ ગઈ છે. દત્તની આઝાદી પછીની કરુણ કહાણી પણ આપણે જોઈ લીધી છે. ક્રાન્તિકારીઓ પાસે પાછા આવીએ ત્યારે આટલું અનુસંધાન જરૂરી છે).

ચૌરીચૌરાની ઘટના પછી ગાંધીજીએ આંદોલન બંધ રાખ્યું. કોંગ્રેસમાં પણ એક જાતની નિરાશા ફેલાઈ ગઈ હતી. ખિલાફતનું આંદોલન પણ એની સાથે બંધ થઈ ગયું હતું. સ્થિતિ એવી હતી કે વાઇસરૉય રીડિંગે પોતાના પુત્રને લખ્યું કે ગાંધીનો રાજકારણી તરીકેનો માર્ગ અહીં પૂરો થાય છે. એણે બ્રિટનના ગૃહ મંત્રીને તાર મોકલ્યો તેમાં પણ કહ્યું કે બારડોલીના ઠરાવો પછી કોંગ્રેસ કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષ્ય નહોતું. એ જ ઘડીથી એની વેરણ છેરણ થવાની શરૂઆત થઈ ગઈ હતી. કાર્યકરો હતાશ થઈ ગયા હતા.

આ સંજોગોમાં કોંગ્રેસમાં નવાં વલણો ઉપસવા લાગ્યાં હતાં. મોતીલાલ નહેરુ ગાંધીજીએ આંદોલન પાછું ખેંચી લીધું તેનાથી બહુ ગુસ્સામાં હતા પણ એમણે જાહેરમાં ગાંધીજીનો બચાવ જ કર્યો. એમણે જ કોંગ્રેસમાં નવો રસ્તો દેખાડવાની પહેલ કરી. ૧૯૨૨ના જૂનમાં લખનઉમાં કોંગ્રેસનું ખાસ અધિવેશન મળ્યું તેમાં અસહકાર કાર્યક્રમના એક મુદા પર તીવ્ર મતભેદો બહાર આવ્યા. એ હતો, ધારાસભાનો બહિષ્કાર. કોંગ્રેસના નેતાઓમાં એમાં રીતસરની તિરાડ પડી ગઈ. કેટલાક નેતાઓ કહેતા હતા કે અસહકાર તો ઍસેમ્બ્લીમાં જઈને પણ કરી શકાય પણ એના જવાબમાં અમુક નેતાઓ કહેતા હતા કે ધારાસભાનો બહિષ્કાર ચાલુ રાખવો જોઈએ. કોંગ્રેસના વ્યૂહમાં ફેરફાર ઇચ્છતા જૂથને ‘ફેરવાદી’ (pro-changers) અને બહિષ્કાર ચાલુ રાખવાના સમર્થકોને ‘ના-ફેરવાદી’ (no-changers) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

બંગાળના નેતા દેશબંધુ ચિત્તરંજન દાસ, મોતીલાલ નહેરુ, એન. સી, કેળકર, વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ વગેરે નેતાઓ ફેરવાદી હતા અને એમના વિરોધમાં ઊભા રહેલા ના-ફેરવાદીઓમાં જવાહરલાલ નહેરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ, રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, રાજગોપાલાચારી, અબૂલ કલામ આઝાદ વગેરે હતા.

આ મુદ્દા પર ૧૯૨૦ના કલકત્તા અધિવેશનમાં જ ભારે મતભેદો હતા અને ચિત્તરંજન દાસે ગાંધીજીનો સખત વિરોધ કર્યો હતો. પરિણામે, ગાંધીજીએ રજૂ કરેલો બહિષ્કારનો ઠરાવ પાતળી બહુમતીએ મંજૂર રહ્યો હતો. ચિત્તરંજન બાબુએ બંગાળમાં સ્વરાજ પાર્ટી બનાવી લીધી હતી.

સ્વરાજ પાર્ટી

૧૯૨૨માં ગયામાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં ફેરવાદીઓએ ધારાસભામાં જવાનો ઠરાવ રજૂ કર્યો પણ એનો જોરદાર વિરોધ થયો અને ૮૯૦ વિ. ૧૭૪૦ મતે એમનો ઠરાવ ઊડી ગયો. પરંતુ દેશબંધુ દાસ અને મોતીલાલ નહેરુને પોતાનો માર્ગ સાચો લાગતો હતો એટલે એ આવી સજ્જડ હાર પછી પણ વાત મૂકવા તૈયાર નહોતા. એમણે ફરીથી ગયામાં જ સંમેલન બોલાવ્યું, મોતીલાલના અસીલ, ટિકારીના મહારાજાના મહેલમાં ફેરવાદીઓ એકઠા થયા અને ‘કોંગ્રેસ-ખિલાફત સ્વરાજ પાર્ટી’ની સ્થાપના કરી.

ફેરવાદીઓ અને ના-ફેરવાદીઓ કોંગ્રેસ અને ગાંધીજી પ્રત્યે વફાદારીનો ઢંઢેરો તો પીટતા હતા પણ સામસામે ઊગ્ર જીભાજોડીમાં ગુંચવાયેલા રહેતા હતા. એકાદ વર્ષ આમ ચાલતું રહ્યું તે પછી ૧૯૨૩ના સપ્ટેમ્બરમાં દિલ્હીમાં મૌલાના અબૂલ કલામ આઝાદના રાષ્ટ્રપતિપદે (એ વખતે કોંગ્રેસ પ્રેસીડન્ટને ભારતીય ભાષાઓમાં ‘રાષ્ટ્રપતિ કહેતા), કોંગ્રેસનું ખાસ અધિવેશન મળ્યું તેમાં ગાંધીજીએ વચલો રસ્તો કાઢી આપ્યો. એમણે સૂચવ્યું કે જે લોકોન ધાર્મિક કારણો કે અંતરાત્માનો અવાજ રોકતો ન હોય એ લોકો ઍસેમ્બ્લીમાં જાય. કોંગ્રેસમાં ૧૯૦૭ના જહાલ-મવાળ સંઘર્ષ પછી ભંગાણ પડ્યું હતું, આવું ફરી ન થાય તે રોકવાનું જરૂરી હતું.

તે પછી તરત નવેમ્બરમાં ચૂંટણી થઈ, સ્વરાજ પાર્ટીએ ૧૦૧માંથી ૪૨ સીટો પર જીત મેળવી. પ્રાંતોમાં, મધ્ય પ્રાંતમાં એને સ્પષ્ટ બહુમતી મળી, બંગાળમાં એ સૌથી મોટો પક્ષ બની. યુક્ત પ્રાંત અને આસામમાં બીજા નંબરની મોટી પાર્ટી બની, પણ પંજાબ અને આસામમાં એ તદ્દન નિષ્ફળ રહી. મોતીલાલ નહેરુ કેન્દ્રીય ઍસેમ્બ્લીમાં નેતા બન્યા, બાબુ ચિત્તરંજન દાસ બંગાળ પ્રાંતની ધારાસભામાં સ્વરજ પાર્ટીના નેતા બન્યા. વિઠ્ઠલભાઈએ સ્પીકરનું પદ સંભાળ્યું. એ નિયમોના આધારે જ સરકારને એક પણ ઈંચ આઘીપાછી ન થવા દેતા. સરકારને એ આંખના કણાની માફક ખૂંચતા હતા.

ઍસેમ્બ્લીમાં સ્વરાજ પાર્ટીની શરૂઆત સારી રહી. ગૃહમાં પંડિત મદન મોહન માલવીય અને મહંમદ અલી જિન્ના પણ હતા. એક ઉત્તર, તો બીજા દક્ષિણ! પરંતુ મોતીલાલ નહેરુની કુનેહને કારણે સ્વરાજ પાર્ટીને બન્નેનો ટેકો મળ્યો અને પહેલા સત્રમાં એમણે સરકારના ઠરાવોને મતદાનથી રોકી દીધા.

સ્વરાજ પાર્ટીએ પોતાનો મૅનિફેસ્ટો બહાર પાડ્યો હતો તેમાં પોતાને કોંગ્રેસનું અંગ ગણાવી અને અસહકારના સિદ્ધાંતનો વિરોધ ન કર્યો, ઉલટું ઍસેમ્બ્લીમાં અસહકાર ચાલુ રાખવાનું જાહેર કર્યું હતું. મોતીલાલે ઍસેમ્બ્લીમાં પોતાના પહેલા ભાષણમાં પણ એ વાતનો પુનરુચ્ચાર કર્યોઃ

અમે મૂળ તો અસહકારી છીએ, પણ અહીં સહકાર આપવા આવ્યા છીએ, જો તમને ગરજ હોય તો. તમે અમારી વાત નહીં માનો તો અમે અમારા હકો માટે અડીખમ ઊભા રહીને અસહકાર કરીશું.

સ્વરાજ પાર્ટીની બહારના એક સભ્યે ભારતને ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવા માટે શાહી પંચ નીમવાનો ઠરાવ રજૂ કર્યો. મોતીલાલે એના પર સુધારો સૂચવ્યો કે ડોમિનિયન સ્ટેટનું બંધારણ ભારતમાં બને, એને ઍસેમ્બ્લીમાં મંજૂરી મળે તે પછી જ એના પ્રમાણે બ્રિટન કાયદો બનાવે. એમના આ સુધારાને ૭૭ વિ. ૪૮ મતે મંજૂર રહ્યો જે જિન્ના અને પંડિત માલવીયના સહકારથી શક્ય બન્યું.

સ્વરાજ પાર્ટીના પ્રવેશ પછી કોઈ કાયદા ગૃહમાં મંજૂર ન રહ્યા. પરંતુ વાઇસરૉયને ઍસેમ્બ્લીના નિર્ણયોની ઉપરવટ જવાનો અધિકાર હતો એટલે એવા બધા કાયદાઓને વાઇસરૉયની મંજૂરી મળી જતી.

ગાંધીજીએ સમાધાન કરવ્યું હોવા છતાં સ્વરાજીઓ અને એમના વચ્ચે મતભેદો ચાલુ હતા. ખાસ કરીને, ગાંધીજીની અહિંસા વિશે, એક તરફ ગાંધીજી અને બીજી તરફ સ્વરાજ પાર્ટીના બે ધરખમ નેતાઓ, ચિત્તરંજન દાસ અને મોતીલાલ નહેરુ વચ્ચે મોટી ખાઈ હતી. ગાંધીજીનું માનવું હતું કે ઍસેમ્બ્લીમાં જવું અને સહકાર ન આપવો એ હિંસાનું જ એક રૂપ છે. મોતીલાલે એનો જવાબ આપ્યો કે તમે જે કહો છો તેવી અહિંસા મેં સ્વીકારી જ નથી. મારી સાથે કોઈ જોહુકમીનું વર્તન કરશે તો હું એને એની જ ભાષામાં જવાબ આપીશ. કોઈ બળવાન માણસ નબળાને દબાવતો હોય તો હું એ બળવાન માણસને મારીશ, અને ન મારું તો એ હિંસા જ ગણાય. મોતીલાલે કહ્યું કે ગાંધીજીની અહિંસા કોંગ્રેસના કોઈ કાર્યકરે ગાંધીજી જેટલી હદે ઇચ્છે છે તેટલી હદે સ્વીકારી નથી. બંગાળમાં ગોપીનાથ શહાએ એક અંગ્રેજ અધિકાઅરીની હત્યા કરી તેને વખોડતો ઠરાવ કોંગ્રેસે પસાર કર્યો ત્યારે ચિત્તરંજન દાસ ગાંધીજી સાથે સંમત નહોતા થયા.

કોંગ્રેસને બચાવવાના પ્રયાસમાં ગાંધીજી સ્વરાજ પાર્ટીના સભ્યોને વધારે ને વધારે જવાબદારીનાં પદો સોંપતા ગયા તે એટલે સુધી કે ના-ફેરવાદીઓ નારાજ રહેવા માંડ્યા. પરંતુ ૧૯૨૫માં ચિત્તરંજન બાબુનું અચાનક અવસાન થઈ જતાં સ્વરાજ પાર્ટીનું હીર હણાઈ ગયું. મોતીલાલ એકલા પડી ગયા.

તે પછી સ્વરાજ પાર્ટી લાંબું ન ટકી. એની અસહકારની નીતિ બાબતમાં પક્ષમાં જ વિરોધ થવા લાગ્યો અને ‘જવાબદાર સ્વરાજ પાર્ટી’નો જન્મ થયો. એના પછી મોતીલાલ નહેરુ કોંગ્રેસમાં ખુલ્લા અસહકારના માર્ગે પાછા આવી ગયા અને સ્વરાજ પાર્ટી સમેટાઈ ગઈ. ગાંધીજી નવા આંદોલનની તૈયારીમાં પડી ગયા હતા. એ આંદોલન એવું થવાનું હતું કે લોકો ચૌરીચૌરાની ઘટના પછી ગાંધીજીએ આંદોલન પાછું ખેંચી લીધું હતું તે ભૂલી ગયા. એના વિશે હવે પછી.

000

સંદર્ભઃ Builders of Modern India – Motilal Nehru by B. R. Nanda, Publication Division, August 1964.

(This is an abridged version of The Nehrus : Motilal and .lawaharlal by B. R. Nanda and is published by kind permission of George Allen and Unwin, Ltd., London).

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-34

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણઃ ૪: ક્રાન્તિકારીઓ (૭)

વાઇસરૉય પર નિશાન

ભગત સિંઘ અને બટુકેશ્વર દત્તે ઍસેમ્બ્લીમાં બોંબ ફેંક્યા તે પહેલાં HSRAના સાથીઓમાં એક જાતનો અજંપો હતો. કંઈ થતું નથી, અને કંઈક કરવું જોઈએ એવી ભાવના હતી. તેમાં પણ દિલ્હીમાં ગોઠવાયેલા ક્રાન્તિકારીઓમાં અકળામણ વધારે હતી. એવામાં સમાચાર મળ્યા કે હોળી સબબ સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીના બધા સભ્યોએ એક ભોજન સમારંભ ગોઠવ્યો છે અને એમાં વાઇસરૉય પણ હાજર રહેશે. તરત જ નિર્ણય લેવાયો કે આ સમારંભમાં વાઇસરૉય જાય ત્યારે એના પર હુમલો કરવો. આ કામ શિવ વર્મા, રાજગુરુ અને જયદેવ કપૂરને સોંપાયું. એમણે બધી માહિતી મેળવીને બોંબ તૈયાર કરી લીધા.

વાઇસરૉયની મોટરથી પહેલાં એક પાઇલૉટ કાર નીકળે એટલે તૈયાર થઈ જવું. વાઇસરૉયની કાર પર તાજનું મુદ્રા ચિહ્ન હોય એટલે એને ઓળખવાનું મુશ્કેલ નહોતું. શિવ અને જયદેવે બોંબ ફેંકવાના હતા. બન્ને એકબીજાથી વીસેક મીટર દૂર હાથમાં બોંબ સાથે ગોઠવાઈ ગયા. એક જણ ચૂકી જાય તો બીજો ફેંકી શકે એટલે એમણે બે જગ્યા પસંદ કરી હતી. બન્ને પાસે બબ્બે બોંબ હતા એટલે નિશાન ખાલી જવાનો તો સવાલ જ નહોતો. બન્ને પાસે ભરેલી પિસ્તોલો પણ હતી, એટલે કે બોંબથી બચી જાય તો પિસ્તોલ કામ આવે. વળી, હુમલા પછી સલામતી ટુકડીઓ કંઈ હાથ જોડીને બેસી રહેવાની નહોતી. બન્નેએ એમની સામે પણ લડવાનું પણ હતું. એમને હુકમ હતો કે હુમલો કર્યા પછી જીવતા પાછા ન આવે અને ત્યાં જ લડતાં લડતાં પોતાનું બલિદાન આપે. રાજગુરુ એમનાથી દૂર, વાઇસરૉયની કાર જલદી નજરે ચડી જાય તેમ ઊભા રહ્યા. રાજગુરુના ઈશારા પર બોંબ ફેંકવાના હતા.

પાઇલૉટ કાર દેખાયા પછી બન્ને રાજગુરુ સામે જોતા હતા પણ રાજગુરુએ કોઈ ઈશારો જ ન કર્યો! તાજના નિશાનવાળી કાર નજીક આવી ત્યારે શિવ અને જયદેવને સમજાયું કે રાજગુરુએ ઈશારો શા માટે ન કર્યો. વાઇસરૉયની કારમાં વાઇસરૉય પોતે જ નહોતો, પુરુષોમાં માત્ર ડ્રાઇવર અને બાકી બીજી ત્રણ સ્ત્રીઓ હતી. તે પછી ખબર પડી કે વાઇસરૉય ક્યાંક માછલી પકડવા ગયો હતો અને ત્યાંથી જુદા રસ્તે એ સમારંભમાં પહોંચ્યો હતો. કોઈ ઘટના જ ન બની એટલે આખી વાત દબાઈ ગઈ. ક્રાન્તિકારીઓ એક રીતે નિરાશ તો થયા પણ એક વાતનો સંતોષ પણ રહ્યો કે નિર્દોષોને એમણે ન માર્યા. બોંબ ફેંકવાનો હેતુ સામ્રાજ્યવાદી સત્તાના પ્રતિનિધિ પર હુમલો કરવાનો હતો, એનાં કુટુંબીઓ પર નહીં.

બીજો પ્રયાસ

વાઇસરૉય પર જીવલેણ હુમલો કરવાનો પ્રયાસ ઍસેમ્બ્લી બોંબ કાંડ પછી થયો. HSRAના બે સાથીઓ યશપાલ (હિન્દી સાહિત્યકાર) અને ઇન્દ્રપાલ એના મુખ્ય સૂત્રધાર હતા. યશપાલ બોંબ બનાવવાની પાકી રીત કાશ્મીરમાં શ્રીનગર જઈને શીખી આવ્યા હતા. આ યોજના પણ યશપાલની જ હતી પણ સંગઠનમાં બીજા સભ્યોને કહ્યા વગર તો ચાલે તેમ નહોતું. એમણે ભગવતી ચરણ વોહરાને આ વાત કરી કે હવે દિલ્હીમાં જ બોંબ બનાવી શકાશે અને વાઇસરૉય શિમલાથી દિલ્હી પાછો આવે ત્યારે એની ટ્રેન નીચે બોંબ ગોઠવીને ઉડાવી દઈશું. ભગવતીભાઈએ તો આ યોજનાને ઉત્સાહથી વધાવી લીધી, પરંતુ સલાહ આપી કે દિલ્હીમાં લોકો બહુ સમજદાર હોય છે એટલે દિલ્હીને બદલે બીજે ક્યાંક વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. એ જ્યાં પહેલાં રહ્યા ત્યાં પોતાને કોઈ પોલિસ ઑફિસરના સંબંધી તરીકે ઓળખાવીને રહેતા. લોકોને વિશ્વાસ બેસે તે માટે કોંગ્રેસના નેતાઓની ટીકા કરતા અને પોલીસનો બચાવ કરતા.

તે પછી ભગવતી ચરણે રોહતકમાં એક સાથી લેખરામને ત્યાં વ્યવસ્થા કરી આપી. લેખરામ ત્યાં છુપાવા માટે વૈદ્ય તરીકે દેખાવ કરીને રહેતો કે જેથી જેમ બીજાં વસાણાં બનાવતો હોય તે સાથે બોંબ માટેનો મસાલો તૈયાર કરવાનો હોય તો પણ કોઈને શંકા ન જાય. ભગવતી ચરણ તો પછી ચાલ્યા ગયા પણ યશપાલ અહીં નોકર તરીકે રહ્યા. એક દિવસ એમને સમાચાર મળ્યા કે પોલીસને કંઈક શંકા ગઈ છે અને ગલીએ ગલીએ ફરીને તપાસ કરે છે કે ક્યાં ઍસિડની ગંધ તો નથી આવતી ને! તે પછી યશપાલ અને લેખરામ એ જ સાંજે બધો સરંજામ લઈને દિલ્હી ભાગી નીકળ્યા.

વાઇસરૉયના આવવાના સમાચાર છાપામાં વાંચીને એ તૈયાર થઈ ગયા. ટ્રેનો તો ઘણી પસાર થતી હોય એટલે પહેલાં જ બોંબ ગોઠવવાનું શક્ય નહોતું. વળી વાઇસરૉયની ટ્રેન આવવાની હોય ત્યારે લાઇન પર ચોકીપહેરો પણ જબ્બરદસ્ત હોય. તે દિવસે તો કંઈ કરી ન શકાય. બોંબ પહેલાં પણ ન ગોઠવી શકાય. પછી એમણે નક્કી કર્યું કે થોડા દિવસ પહેલાં જ કોઈ વેરાન જગ્યાએ પાટા નીચે બોંબ દબાવી દેવા અને જમીનમાં તાર દાટી દેવા. એના બીજા છેડા દૂર બૅટરી સાથે જોડાયેલા હોય. વાઇસરૉયની ટ્રેન પસાર થવાની હોય તે રાતે એક જણ બૅટરી પાસે છુપાઈ જાય અને બોંબ ફોડે.

બધું વિચાર્યા પછી ભગવતી ચરણ અને યશપાલને લાગ્યું કે ત્રીજા માણસની જરૂર છે એટલે એમણે લાહોરથી ઇન્દ્રપાલને બોલાવી લીધો. એ ત્યાં બાવાના વેશે થોડા દિવસ પહેલાં જ ગોઠવાઈ ગયો કે જેથી એને સલામતીવાળા પણ જોઈ લે અને શંકા ન કરે. આટલું થયા પછી એમને પિત્તળના બે લોટામાં બનાવેલા બોંબ પાટા નીચે દાટી દીધા.

બધી તૈયારી થઈ ગયા પછી ભગવતી કાનપુર ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થીને મળવા ગયા. (એમના વિશે કાકોરી કાંડના પ્રકરણમાં વાંચી ગયા છીએ). એ કોંગ્રેસના નેતા હતા પરંતુ સશસ્ત્ર ક્રાન્તિકારીઓ સાથે પણ એમના સંપર્ક હતા. ‘પ્રતાપ’ના તંત્રી હતા અને ભગત સિંઘ પણ એમને ત્યાં જ રહ્યા હતા. વિદ્યાર્થીજીએ ભગવતીને ચોખ્ખી ના પાડી કે વાઇસરૉય પર હુમલો કરવામાં સાર નથી અને ચંદ્રશેખર આઝાદ પણ નારાજ થશે. એમણે કહ્યું કે ૨૪મી ઑક્ટોબરે વાઇસરૉય દિલ્હી આવીને બ્રિટન સરકારે એની કૉલોનીઓ વિશે બનાવેલી નીતિઓની જાહેરાત કરશે. વાઇસરૉય પર હુમલો થશે તો બ્રિટનમાં ઉહાપોહ થઈ જશે અને સરકાર વધારે સખત બની જશે. વિદ્યાર્થીજીએ સખત વલણ લીધુ એટલે એ વખતે તો બોંબ કાઢી લેવા પડ્યા. તે પછી એક મહિના સુધી તક મળવાની નહોતી.

લગભગ બે મહિના પછી ડિસેમ્બરના ત્રીજા અઠવાડિયામાં વાઇસરૉયનો કોલ્હાપુર જવાનો કાર્યક્ર્મ હતો અને ૨૩મીએ એ પાછો આવવાનો હતો. એ જ દિવસે ગાંધીજી એને મળવાના હતા. ક્રાન્તિકારીઓએ ફરી કમર કસી લીધી અને નવી દિલ્હી અને નિઝામુદ્દીન સ્ટેશનો વચ્ચે પુરાના કિલ્લાની પાછળ પાટા નીચે બોંબ ગોઠવી દીધા. એ દિવસે આઝાદ સહિત ઘણા સાથીઓ દિલ્હીમાં એકઠા થઈ ગયા હતા. બોંબ ફૂટ્યા પછી કેમ ભાગી છૂટવું તેની પણ તૈયારી કરી લીધી હતી.

આઝાદ ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થીની વાત માનવા તૈયાર હતા. એમણે કહ્યું કે ૧૯૨૮માં કોંગ્રેસે પોતાની માગનીઓ રજૂ કરીને સરકારને એક વર્ષની મહેતલ આપી હતી. તે ૧૯૨૯માં પૂરી થાય છે અને લાહોરમાં ૨૪મીથી કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળવાનું છે. ગાંધીજી વાઇસરૉયનું વલણ જાણવા જ ૨૩મીએ વાઇસરૉય દિલ્હી આવે તે પછી એને મળવાના હતા અને જે કંઈ વાત થાય તે લઈને એ જ દિવસે લાહોર માટે રવાના થવાના હતા. આથી બોંબનું પ્રકરણ જ ટાળી દેવું જોઈએ. પણ ભગવતી ચરણ અને યશપાલે દલીલ કરી કે વાઇસરૉયે વચન તો પાળ્યું નથી તો હવે ગાંધીજીને બોલાવીને એ માત્ર અપમાન જ કરશે એટલે એને તે પહેલાં જ ઉડાડી દેવાની જરૂર છે. અને કોંગ્રેસ ખરેખર આંદોલન કરવા માગતી હશે તો વાઇસરૉય પરના હુમલાથી લોકો વધારે જોશભેર કોંગ્રેસને ટેકો આપશે.

અંતે નક્કી થયું કે હુમલો ન કરવો. ભગવતીએ તો સ્વીકારી લીધું પણ યશપાલ ન માન્યા. એ જ રાતે એમણે પાટા નીચે તાર દબાવ્યા, બીજા દિવસે રાતે એમણે આવવાનું હતું બીજા દિવસે યશપાલે દૂર બૅટરી ગોઠવીને તાર જોડી દીધા, સાથી ભાગરામને સમજાવી દીધું કે પહેલાં પાઇલૉટ એંજિન આવશે તે પછી વાઇસરૉયની ગાડી આવે અને એનું એંજિન અમુક પૉઇંટ પર પહોંચે ત્યારે ઇશારો કરી દે.

પાઇલૉટ એંજિન સર્ચ લાઇટ વિના જ આવ્યું અને નીકળી ગયું. તે પછી પંદરેક મિનિટે ટ્રેન આવવાની હતી. એમાં તો લાઇટ હશે જ. પણ એમાંય લાઇટ નહોતી. એટલે માત્ર અવાજને ભરોસે બટન દબાવવાનું હતું યશપાલે બટન દબાવ્યું. એમને આશા હતી કે એંજિનની આગળ વિસ્ફોટ થયો હશે અને એંજિન પાટા પરથી ખડી જવાનો અવાજ સંભળાશે, પણ કશું જ ન થયું. વાઇસરૉયની ટ્રેન સાંગોપાંગ નીકળી ગઈ! વિસ્ફોટ કાં તો પહેલાં થઈ ગયો કાં તો ટ્રેન નીકળી ગઈ તે પછી થયો. યશપાલને સમજાયું નહીં કે શું થયું.

જો કે બીજા દિવસે સમાચાર ફેલાઈ ગયા કે વાઇસરૉયની ટ્રેનને ઉડાવી દેવાનું સાહસ ક્રાન્તિકારીઓએ કર્યું હતું પણ નિષ્ફળ ગયું. કદાચ ટ્રેનના એંજિનને ઉડાવી દે એવો શક્તિશાળી બોંબ બનાવી નહોતો શકાયો.

બીજા દિવસે કોંગ્રેસની બેઠક શરૂ થઈ તેમાં શરૂઆતમાં જ ગાંધીજીએ આ કૃત્યની ટીકા કરી અને વાઇસરૉયના બચી જવા વિશે આનંદ વ્યક્ત કર્યો. જો કે વાઇસરૉયને શુભેચ્છા આપવાનો ઠરાવ મહામુશ્કેલીએ પાસ થયો. ૧૭૧૩ સભ્યોમાં માત્ર ૮૧ની બહુમતીથી ઠરાવ મંજૂર રહ્યો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ सिंहावलोकन भाग 2, यशपाल. विप्लव प्रकाशन 1955.

%d bloggers like this: