This month of May dedicated to Freedom Fighters

મે મહિનો સ્વાતંત્ર્યવીરોને અર્પણ

કહે છે કે ૧૮૫૭ના બળવા વખતે બહાદુર શાહ ઝફરનો પાકો નિરધાર હતો કે વિદ્રોહી સિપાહીઓને ટેકો ન આપવો. એના પ્રાઇવેટ સૅક્રેટરી જીવન લાલના જણાવ્યા પ્રમાણે એક વાર બહાદુર શાહને એના દાદા શાહ આલમ બીજાએ સપનામાં આવીને કહ્યું કે પ્લાસીમાં જે થયું તેનો બદલો લેવાનો સમય આવી ગયો છે. ૧૭૫૭માં પ્લાસીની લડાઈમાં શાહ આલમ, અવધના નવાબ અને મોગલ સલ્તનતના વજીર શૂજા-ઉદ-દૌલા અને બંગાળના નવાબ મીર કાસિમની સેનાઓને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ રૉબર્ટ ક્લાઇવના માર્ગદર્શન હેઠળ હાર આપીને સત્તા કબજે કરી લીધી હતી.

આ સપના પછી ૮૨ વર્ષના જઈફ બહાદુરશાહની ઊંઘ વેરણ થઈ ગઈ. ઉધરસ એને આમ પણ ભાગ્યે જ ઊંઘવા દેતી હતી એટલે સપનાં પણ ભાગ્યે જ આવતાં. પણ આ સપનાએ એને હેરાનપરેશાન કરી નાખ્યો. એના હકીમ અહેસાનુલ્લાહ ખાને પણ અંગ્રેજોની સામે વગર વિચાર્યે કૂદી ન પડવાની સલાહ આપી. છેવટે બાદશાહને બેગમ ઝીનત મહલે એને સમજાવ્યું કે સિપાહીઓને ટેકો આપવો જોઈએ.

આ ઇતિહાસ નથી. દંતકથા છે. ઇતિહાસ ઝાડ છે તો દંતકથા એના સહારે ચડતી વેલ છે. દંતકથા ઇતિહાસથી ઘણી રીતે જુદી પડે છે, પરંતુ ઇતિહાસ ન હોય અને માત્ર દંતકથા હોય એવું પણ ભાગ્યે જ બની શકે.

બહાદુર શાહને સપનું આવ્યું કે નહીં, એ કથા હોઈ શકે, પણ ઝીનત મહલ વિદ્રોહીઓ સાથે હતી એ ઇતિહાસ છે. વિદ્રોહીઓ લાલ કિલ્લાની બહાર એકઠા થઈને બહાદુર શાહને વિદ્રોહની આગેવાની લેવા માટે જોરજોરથી કહેતા હતા એ ઇતિહાસ છે અને બહાદુર શાહને એમણે શહેનશાહ-એ-હિન્દ જાહેર કર્યો એ પણ ઇતિહાસ છે. એ પણ મે મહિનો હતો. ૧૮૫૭ના મે મહિનાની કથા હાલમાં જ વેબગુર્જરી પર સમાપ્ત થયેલી નવલકથા ‘પરિક્રમા’માં લેખક કૅપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસેએ બહુ સારી રીતે વણી લીધી છે. એના ભાગ-૨ના પ્રકરણ-૮(http://webgurjari.in/2014/10/05/parikrama-part-2-chapter-8/

) અને તે પછીનાં કેટલાંક પ્રકરણો વાંચવાથી એક જાતનો ઇતિહાસ બોધ થાય છે એટલે ૧૮૫૭ના એ મે મહિનાની રોમાંચક અને દેશદાઝથી છલકાતી દાસ્તાનનું અહીં પુનરાવર્તન નથી કરવું.

મારે તે પછીનાં વર્ષોમાં આવેલા મે મહિનાઓની વાત કરવી છે. આ મે મહિનાઓ આજે તો એક સદી કે તેના કરતાં પણ વધારે જૂના છે. એ મે મહિનાઓને પણ દેશની આઝાદી સાથે સંબંધ રહ્યો છે.

૧૯૧૫નો મે મહિનો – સો વર્ષ પહેલાંનો મે – ચાર સ્વાતંત્ર્યવીરોના બલિદાનનો સાક્ષી બન્યો.

0-0-0

વાઇસરોય હાર્ડિંજ પર બોમ્બથી હુમલો કરનારા વીરો

૧૯૦૫માં લૉર્ડ કર્ઝને બંગાળના કોમી ધોરણે ભાગલા પાડ્યા. આની સામે બંગાળમાં ભયંકર રોષ ફાટી નીકળ્યો.યુગાંતર (Jugantar)નામનું વિદ્રોહી સંગઠન સ્થપાઈ ચૂક્યું હતું. બંગાળમાં ક્રાન્તિની જ્વાળા ભભૂકી ઊઠી હતી. આખું બંગાળ વેરનો બદલો વેરથી લેવા તલસતું હતું. અંગ્રેજ હકુમતને હવે કલકત્તામાં પાટનગર બનાવીને ટકી રહેવું અઘરૂં લાગવા માંડ્યું હતું. ૧૯૧૧માં હકુમતને રાજધાની દિલ્હીમાં ખસેડવામાં શાણપણ લાગ્યું. આમ પણ દિલ્હી પ્રાચીન રાજધાનીઓનું શહેર હતું. પાંડવો અને હિન્દુ રાજાઓ, ગુલામ વંશ, ખીલજી, તુગલખો અને લોદીઓ દિલ્હી પર રાજ કરીને અસ્ત પામ્યા હતા અને તે પછી મોગલોએ પોતાની રાજધાની દિલ્હીમાં સ્થાપી. “દિલ્હી પર રાજ ન કર્યું તો કર્યું જ શું?” આ સવાલ અશાંત બંગાળમાં રહીને જ રાજ કરવાના હિમાયતીઓ સામે ફેંકાતો રહ્યો. વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ પણ દિલ્હી દેશની લગભગ મધ્યમાં હતું.

૧૯૧૧ના ડિસેમ્બરમાં દિલ્હીમાં સમ્રાટ પંચમ જ્યૉર્જની તાજપોશી થઈ. સમ્રાટે તાજપોશી પછી હિન્દુસ્તાનની જનતાને દિલ્હીની નવી રાજધાની તરીકે નવાજેશ કરી. ધીમે ધીમે સરકારી ખાતાં દિલ્હી ખસેડાતાં ગયાં. છેલ્લે, હવે વાઇસરોય ચાર્લ્સ હાર્ડિંજ ઑફ પેન્સહર્ટ્સનો પ્રવેશ થવાનો હતો.

૧૯૧૨ના ડિસેમ્બરની ૨૩મી તારીખે લૉર્ડ અને લેડી હાર્ડિજ વાજતેગાજતે, હાથી પર બેસીને દિલ્હીમાં પ્રવેશ્યાં. એમનીclip_image002શોભાયાત્રા ચાંદની ચોકમાં પહોંચી. રસ્તાની બન્ને બાજુએ હાકેમને જોવા માટે ભીડ ઊમટી હતી. ત્યાં જ હાથી પરની અંબાડી પર કંઈક અફળાયું અને ધડાકો થયો. પંજાબ નેશનલ બૅન્કની બિલ્ડિંગમાંથી કોઈએ બોમ્બ ફેંક્યો હતો. એનો ભોગ તો પાછળ બેસીને ચામર ઢોળતો ખાસદાર બન્યો. હાર્ડિંજને ખબર ન પડી પણ લેડી હાર્ડિંજે પાછળ જોયું તો ખાસદાર ઊંધે માથે લટકી ગયો હતો. એનું ધ્યાન ગયું કે પતિના ખભામાંથી પણ લોહી નીકળે છે. એણે પહેલાં તો પતિને કહ્યું નહીં, માત્ર સરઘસ રોકી દેવા કહ્યું, જેથી મૃત માણસને ઉતારી શકાય. પણ બહુ લોહી વહી જવાથી હાર્ડિંજની જીભે લોચા વળતા હતા, સરઘસ રોકી દેવાયું. હાર્ડિંજને તરત સારવાર માટે લઈ ગયા.

આખું તંત્ર બોમ્બ ફેંકનારને શોધવામાં લાગી ગયું. આ કામ કોઈ એકલદોકલનું તો ન જ હોય. બંગાળના ક્રાન્તિકારીઓ પર સરકારી તંત્રનું ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું કારણ કે બોમ્બ અને એનો ઉપયોગ કરવાની રીત બંગાળી ક્રાન્તિકારીઓ જેવી જ હતી. અંતે હુમલાની યોજના પાછળ રહેલા ક્રાન્તિકારીઓ પકડાઈ ગયા, જેમાં દિલ્હીની એક શાળાના શિક્ષક માસ્ટર અમીર ચંદ, ભાઈ બાલમુકુંદ, અવધબિહારી, બસંત કુમાર બિશ્વાસ, ગણેશીલાલ ખસ્તા, વિષ્ણુ ગણેશ પિંગલે, ચરન દાસ, લક્ષ્મી નારાયણ શર્મા અને લાલા હનવંત સાહી હતા. કેસ પત્યા પછી લક્ષ્મી નારાયણ શર્મા અને ગણેશીલાલને વારાણસી લઈ જવાયા. એમને આજીવન કારાવાસની સજા મળી હતી.

૧૯૧૫ના આ જ મહિનાની આઠમી તારીખે દિલ્હીમાં અમીરચંદ, ભાઈ બાલમુકુંદ અને માસ્ટર અવધબિહારીને ફાંસી આપી દેવાઈ. બીજા દિવસે અંબાલા જેલમાં બસંત કુમાર બિશ્વાસને પણ ફાંસી આપવામાં આવી. એમને ફાંસી આપવામાં આવી તે ફાંસીઘર હવે આઈ. ટી. ઓ.ની સામે દિલ્હીની મૌલાના મૅડિકલ કૉલેજના પ્રાંગણમાં સમાઈ ગયું છે. દર વર્ષે શહીદોને અંજલિ આપવાનો કાર્યક્રમ યોજાતો હોય છે.

 બસંત કુમાર બિશ્વાસમાસ્ટર અમીર ચંદભાઇ બાલમુકુન્દ અવધ બિહારી

           બસંત કુમાર બિશ્વાસ                    માસ્ટર અમીરચંદ            ભાઈ બાલમુકુંદ                અવધબિહારી

અમીર ચંદનો જન્મ ૧૮૬૯ માં થયો હતો. પિતાની જેમ એ પણ શિક્ષક હતા અને સ્વદેશી આંદોલન તેમ જ બીજાં સામાજિક સુધારા કાર્યોમાં પણ સક્રિય હતા. લાલા હરદયાલને મળ્યા પછી ગદર આંદોલનમાં પણ સક્રિય બન્યા અને ઉત્તર ભારતમાં ક્રાન્તિકારી કાર્યોના માર્ગદર્શનમાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવતા હતા. ભાઈ બાલમુકુંદનો જન્મ ૧૮૮૯માં ઝેલમ (હવે પાકિસ્તાનમાં) ઔરંગઝેબ સામેના વિદ્રોહમાં શીખ ગુરુ તેગબહાદુરજીના એક અનન્ય સાથી અને શહીદ વીર ભાઈ મતીદાસના કુળમાં એમનો જન્મ થયો હતો. અવધ બિહારી અમીર ચંદના વિદ્યાર્થી હતા. બસંત કુમાર બિશ્વાસ બંગાળના હતા. અને એમને ફાંસી અપાઈ ત્યારે એમણે ૨૦ વર્ષ પણ પૂરાં નહોતાં કર્યાં.

ચારેય શહીદોને પ્રણામ કરીએ.

૦-૦-૦

ભગવતી ચરણ વોહરાઃ ભગત સિંઘના સાથી

ભગવતી ચરણ વોહરાભગવતી ચરણ વોહરાનો જન્મ ૧૯૦૪માં થયો. એ મૂળ ગુજરાતના હતા, પરંતુ બહુ પેઢીઓ પહેલાં ગુજરાત છોડીને આગરામાં એમનો પરિવાર વસી ગયો હતો. ભગવતી ચરણ અને એમનાં પત્ની દુર્ગાવતી પણ ગુજરાતી બ્રાહ્મણ પરિવારનાં જ હતાં. લગ્ન વખતે દુર્ગાની ઉંમર ૧૧ વર્ષ હતી. બન્ને પરિવાર આગરા છોડીને લાહોરમાં નજીક નજીકની શેરીઓમાં જ રહેતા હતા. દુર્ગાવતી પણ પતિની સાથે જ ભગત સિંઘની મંડળીમાં સક્રિય બની ગયાં. ગ્રુપમાં બધા એમને દુર્ગાભાભી કહેતા.

પરિવાર સાથેભગત સિંઘ અને સુખદેવ થાપર સૌંડર્સની હત્યા કરીને બે દિવસ પછી ભગવતી ચરણને ઘરે પહોંચ્યા. એમને લાહોરથી નીકળી જવું હતું અને કોઈ ઓળખી ન શકે એટલે એમણે વેશપલ્ટો કરી લીધો હતો. ભગત સિંઘે પહેલી વાર વાળ કપાવીને ફેલ્ટ કૅપ પહેરી. આજે તો એ તસવીરથી જ આપણે ભગત સિંઘને ઓળખીએ છીએ. પરંતુ ટ્રેનમાં એવું લાગવું જોઈએ કે એક સદ્‍ગૃહસ્થ કુટુંબ મુસાફરી કરે છે એટલે આ ફેલ્ટ કૅપવાળા જુવાનની પત્ની પણ હોવી જોઈએ. આ ભૂમિકા દુર્ગાભાભીએ ભજવી. ભગત સિંઘે દુર્ગાભાભીના પુત્ર શચીન્દ્રને તેડ્યો, અને બન્ને ફર્સ્ટ ક્લાસના ડબ્બામાં બેઠાં. બીજા અમર શહીદ રાજગુરુ એમના નોકર તરીકે થર્ડ ક્લાસમાં સામાન સાથે આવ્યા. દુર્ગાભાભીનું ગાઝિયાબાદમાં ૧૯૯૯માં અવસાન થયું.

દુર્ગાભાભી વૃદ્ધાવસ્થામાં

ભગવતી ચરણ પહેલાં તો ગાંધીજીના સત્યાગ્રહમાં જોડાયા પણ ચૌરીચૌરાના બનાવ પછી ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહ પાછો ખેંચી લેતાં એ ફરી કૉલેજમાં અધ્યાપક તરીકે જોડાઈ ગયા. વોહરા વાચનના જબરા શોખીન હતા અને ભગત સિંઘે સ્થાપેલી નૌજવાન ભારત સભા અને હિન્દુસ્તાન રીપબ્લિકન એસોસિએશનના સિદ્ધાંતવેત્તા હતા. આમ એમનું સ્થાન ગ્રુપમાં મુખ્યત્વે ચિંતક અને વિચારકનું હતું. એમણે કૉલેજમાં ભગત સિંઘ અને સુખદેવની સાથે મળીને માર્ક્સિસ્ટ સ્ટડી સર્કલ પણ બનાવ્યું હતું. એના પછી હિન્દુસ્તાન રીપબ્લિકન એસોસિએશનનું નામ હિન્દુસ્તાન સોશ્યલિસ્ટ રીપબ્લિક એસોસિએશન (HSRA) નામ અપાયું.

સશસ્ત્ર કાર્યવાહીઓ માટે પૈસાની પણ જરૂર પડતી અને વોહરા પરિવાર પૈસેટકે સુખી હતો એટલે ગ્રુપની નાણાભીડમાં પણ ભગવતી ચરણની મદદ રહેતી. પરંતુ ભગવતી ચરણ ગ્રુપના જ કેટલાક સાથીઓની ઈર્ષ્યાનો ભોગ બન્યા અને ક્રાન્તિમાં ગદ્દાર છે એવી વાતો ફેલાવા માંડી. એમણે તો જો કે પરવા ન કરી પરંતુ હિન્દીના જાણીતા સાહિત્યકાર અને એ ગ્રુપના એક સભ્ય યશપાલ પોતાના પુસ્તક સિંહાવલોકનમાં લખે છે કે એક વાર ભગત સિંઘે ભગવતી ચરણને ગોળીએ દઈ દેવાનો વિચાર કરી નાખ્યો હતો. ભગત સિંઘ એમને ભાઈ માનતા અને એમના વિરુદ્ધની અફવાઓને માનતા નહોતા પણ જોખમ પણ લેવા નહોતા માગતા. ક્રાન્તિકારીને મન ક્રાન્તિથી વધારે મોટા કોઈ જ સંબંધ નથી હોતા. પરંતુ યશપાલના કહેવાથી ભગત સિંઘ એમને ઘરે મળવા ગયા અને પાછળથી યશપાલ પહોંચ્યા તો એમણે જોયું કે બન્ને પ્રસન્ન ચહેરે વાતો કરતા હતા. યશપાલને લાગ્યું કે એક અજુગતો બનાવ બનતાં રહી ગયો.

યશપાલ લખે છે કે “ભગવતીભાઈ વિરુદ્ધ જયચન્દ્ર વિદ્યાલંકારે એમના કાન ભંભેર્યા હતા.” વાત એમ હતી કે કાકોરી કેસના આરોપીઓ રામપ્રસાદ બિસ્મિલ વગેરેના બચાવ માટે પૈસાની જરૂર હતી અને HSRAના પંજાબના વડા તરીકે પ્રોફેસર જયચન્દ્ર વિદ્યાલંકાર પર પૈસા ભેગા કરવાની જવાબદારી હતી. જયચન્દ્ર એક સ્કૂલમાં ફંડફાળા માટે ગયા ત્યાં ભગવતી ચરણનાં મોટાં બહેન સુશીલાદીદી શિક્ષિકા હતાં. એમણે પોતાની બંગડીઓ આપી દેવાનું વચન આપ્યું. ભગવતીએ જ્યારે આ જાણ્યું ત્યારે એમને દુઃખ થયું અને પોતે જ પૈસા આપી દેવાનો નિર્ણય કર્યો કે જેથી બહેનની બંગડીઓ ન જાય. વિદ્યાલંકાર બંગડી માટે ઊઘરાણી કરતા રહ્યા. એક દિવસ એમણે સંદેશ મોકલ્યો કે એમની ભાણેજીના લગ્ન માટે બંગડીઓ પોતે જ ખરીદ્દી લેશે. ભગવતીને એ ન ગમ્યું. એમણે કહ્યું કે જો મારી બહેન બંગડી વગર રહી શકતી હોય તો જયચંદ્રની ભાણેજી પણ રહી શકે અને લગ્નમાં આટલો ખર્ચ કર્યા વિના જ વિદ્યાલંકાર એટલા રૂપિયા પાર્ટીને આપી દે. આમાંથી પાર્ટીમાં ભગવતી ચરણ વિરુદ્ધ પ્રચાર શરૂ થઈ ગયો હતો એમ યશપાલ ખુલાસો કરે છે.

સુશીલાદીદીસુશીલાદીદી પણ ક્રાન્તિનાં કાર્યોમાં સક્રિયપણે ભાગ લેતાં. સૌંડર્સને માર્યા પછી ભગત સિંઘને છુપાવા માટે એમણે જ ઘર અપાવ્યું હતું. સુશીલાદીદી અને એમની એક સખીએ સાર્જન્ટ ટેલર પર ગોળીઓ છોડીને એનો જાન લેવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. એ પણ દુર્ગાભાભીની જેમ છેલ્લા શ્વાસ સુધી સામાજિક સેવાકાર્યો કરતાં રહ્યાં.

૧૯૨૯માં ભગવતી ચરણ વાઇસરોયને ટ્રેનને બોમ્બથી ઉડાવી દેવાના કાવતરામાં સામેલ થયા. વાઇસરોયની ટ્રેનને તો કંઈ નુકસાન ન થયું પણ ગાંધીજીએ એની વિરુદ્ધ ‘Cult of Bomb’ લેખ લખ્યો. એના જવાબમાં HSRA તરફથી પણ એક લેખ પ્રકાશિત થયો – Philosophy of Bomb. આ લખનાર ભગવતી ચરણ હતા.

હવે એમણે બોમ્બ બનાવવાનું શીખી લીધું હતું. એમનો વિચાર હતો કે ભગતસિંઘ અને એમના સાથીઓને બોમ્બ ફેંકીને જેલમાંથી છોડાવી લેવા. એક ભાડાના ઘરમાં એ અમુક સાથીઓની સાથે મળીને બોમ્બ બનાવતા. ૨૮મી મે ૧૯૩૦નો એ દિવસ હતો. ભગવતી ચરણ એક-બે સાથી સાથે રાવીના કિનારે બોમ્બનો અખતરો કરવા ગયા ત્યારે બોમ્બ અચાનક ફૂટી ગયો. અને ક્રાન્તિકારી વીર ભગવતી ચરણ વોહરાનું એમાં મૃત્યુ થઈ ગયું. એ સમયે એમની ઉંમર માત્ર ૨૫ વર્ષની હતી.

આ મહિને આ ગુમનામ શહીદને આપણે યાદ કરીએ.

૦-૦-૦

રાસ બિહારી બોઝઃ અનન્ય ક્રાન્તિકારી

બંગાળના આ મહાન ક્રાન્તિકારીનો જન્મ ૨૫મીરાસ બિહારી બોઝ મે ૧૮૮૬ના થયો હતો. વાઇસરોય હાર્ડિંજ પર બોમ્બ ફેંકવાની યોજનામાં પણ રાસ બિહારી બોઝ સામેલ હતા અને બનાવ બન્યા પછી પોલીસ તંત્રે સૌથી પહેલાં તો રાસ બિહારી બોઝની જ શોધખોળ શરૂ કરી હતી. એ જ રાતે એ વેશપલ્ટો કરીને દહેરાદૂન પહોંચી ગયા અને પાછા નોકરીએ લાગી ગયા.

સશસ્ત્ર ક્રાન્તિ સાથે તો એ સંકળાયેલા હતા જ. ૧૯૦૮માં ખુદીરામ બોઝ અને પ્રફુલ્લ ચાકીએ મૅજિસ્ટ્રેટ કિંગ્સફોર્ડ પર બોમ્બ ફેંક્યો. એ તો બચી ગયો પણ બે અંગ્રેજ મહિલાઓ એનો ભોગ બની. આ નિષ્ફળ પ્રયાસ પછી બોઝ બંગાળથી ભાગી છૂટ્યા અને દહેરાદૂનમાં ફોરેસ્ટ રીસર્ચ ઇંસ્ટીટ્યૂટમાં નોકરી કરવા લાગ્યા. આમ છતાં એમણે પંજાબ અને બંગાળના ક્રાન્તિકારીઓ સાથે સંબંધો તો રાખ્યા હતા અને બધી રીતે સક્રિય હતા. બોઝ બંગાળમાં યુગાંતર (Jugantar) સશસ્ત્ર સંગઠનના વિકાસ માટે પણ એના સ્થાપક જતીન્દ્રનાથ મુખરજી (બાઘા જતીન એટલે કે વાઘ જતીન) સાથે મળીને કામ કરતા હતા.

હાર્ડિંજ પરના હુમલામાં એમને પકડવામાં પોલીસને સફળતા ન મળી અને ૨૦૧૫માં તો રાસ બિહારી બોઝ જાપાન પહોંચી ગયા. આપણે જાણીએ છીએ કે સુભાષચન્દ્ર બોઝ પણ ભાગીને જાપાન પહોંચ્યા હતા અને ત્યાં એમણે આઝાદ હિન્દ ફોજની અને હિન્દુસ્તાનની ‘આરઝી હકુમત’ (હંગામી શાસન)ની રચના કરી હતી. પરંતુ આપણે એ નથી જાણતા કે આઝાદ હિન્દ ફોજની રચનામાં રાસ બિહારી બોઝનો ફાળો બહુ મહત્ત્વનો હતો. એ જાપાન સરકાર ભારતના ક્રાન્તિકારીઓને ટેકો આપે તે માટે પહેલાં પણ પ્રયાસ કરતા રહ્યા હતા. એમણે જાપાનમાં ‘ઇંડિયા ઇન્ડીપેન્ડન્સ લીગ’ની સ્થાપના કરી. હિન્દુસ્તાનીઓની અલગ સેના હોવી જોઈએ એવો વિચાર પણ એમનો જ હતો.

લીગનું બીજું અધિવેશન મળ્યું તેમાં રાસ બિહારી બોઝે એક ઠરાવ મંજૂર કરાવીને સુભાષબાબુને જાપાન આવીને લીગનું પ્રમુખસ્થાન સંભાળી લેવા અપીલ કરી. સુભાષબાબુએ આ આમંત્રણનો સ્વીકાર કર્યો અને છૂપી રીતે જાપાન પહોંચી ગયા. ત્યાં જાપાને હિન્દી યુદ્ધકેદીઓ એમને સોંપી દીધા. આમ આઝાદ હિન્દ ફોજની રચના થઈ.

પરંતુ ૧૯૧૫ પહેલાં પણ બોઝ ગદર ક્રાન્તિ સાથે સંકળાયેલા હતા. કૅનેડાવાસી પંજાબી ખેડૂતોની એમાં મુખ્ય ભૂમિકા હતી. અમેરિકામાં કૅલિફૉર્નિયામાં “પૅસિફિક કોસ્ટ હિન્દુસ્તાની એસોસિએશન બનાવ્યું હતું.એના તરફથી ‘યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ ઇંડિયા’ નામની પત્રિકા પ્રકાશિત થતી હતી. રાસ બિહારી એના માટે પણ લખતા. અહીં એ પત્રિકાના ૨૫મી ડિસેમ્બરના અંકનું પહેલું પાનું દેખાડેલું છે.https://www.saadigitalarchive.org/item/20111129-503# પર કરવાથી એ પત્રિકા વાંચી શકાશે. એના બીજા પાના પર રાસ બિહારી બોઝનો પત્ર છે, જે વાંચવા જેવો છે. નીચે એની નકલ આપી છે. આ એક કૉલમના લેખમાંથી ચીની નૅશનલ પાર્ટી સાથેના બોઝના સંબંધો પ્રગટ થાય છે, એટલું જ નહીં પણ ચીની પાર્ટી મહાત્મા ગાંધી પ્ર્રત્યે સન્માન દર્શાવ્યા છતાં અહિંસાના માર્ગને વ્યવહારુ નહોતી માનતી અને રાસ બિહારી બોઝ એમની સાથે સંમત થતાં કહે છે કે હિન્દુસ્તાન તલવારના જોરે જ આઝાદ થઈ શકશે.

‘યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ ઇંડિયા’ નામની પત્રિકારાસ બિહારી બોઝનો પત્ર

બીજું વિશ્વયુદ્ધ સમાપ્તિની નજીક પહોંચી ગયું હતું ત્યારે આ મહાન ક્રાન્તિકારી ૨૧ જાન્યુઆરી ૧૯૪૫ના રોજ માર્યા ગયા.

મે મહિનાના આ પ્રખર સંતાનને વંદન.

વેબગુર્જરી પરઃ http://webgurjari.in/2015/05/30/maari-baari_42-month-of-may-dedicated-to-freedom-fighters/

Best short stories from Pakistan: Anandi

http://webgurjari.in/2015/05/24/all-time-best-short-urdu-stories-from-pakistan_6/

ગુલામ અબ્બાસ

લેખકનો પરિચયઃ

જન્મઃ ૧૭ નવેમ્બર ૧૯૦૯ (અમૃતસર), મૃત્યુઃ ૧ નવેમ્બર ૧૯૯૪ (લાહોર). ૧૯૨૨માં ૧૩વર્ષની ઉંમરે પહેલી વાર્તા લખી, ૧૯૩૮માં ઑલ ઇંડિયા રેડિયોમાં જોડાયા અને એની પત્રિકા ‘આવાઝ’ના સંપાદક બન્યા. તે પછી રેડિયો પાકિસ્તાનમાં ગયા અને ત્યં પણ પત્રિકા ‘આહંગ’ના સંપાદક બન્યા. તે છોડીને લંડન ગયા અને બીબીસીમાં કામ કર્યું. એમણે પાંચ વાર્તા સંગ્રહ, એક નવલકથા અને બાલસાહિત્યનાં પાંચ પુસ્તકો લખ્યાં છે.

આજની વાર્તા ‘આનંદી’ના આધારે શ્યામ બેનીગલે ‘મંડી’ ફિલ્મ બનાવી છે, જો કે ફિલ્મમાં આ વાર્તા માત્ર આધાર તરીકે જ લેવાઈ છે. ઘટનાઓનું સામ્ય નથી પણ પરિસ્થિતિનું સામ્ય અવશ્ય છે.

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક – સાક્ષી પ્રકાશન, એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)


આનંદી

(જેના પરથી શ્યામ બેનીગલે ‘મંડી’ બનાવી)

ગુલામ અબ્બાસ

મ્યુનિસિપાલિટીની બેઠક જુસ્સાભેર ચાલતી હતી. હૉલ ખીચોખીચ ભરેલો હતો અને અસાધારણ વાત એ હતી કે એક પણ સભ્ય ગેરહાજર નહોતો. ચર્ચાનો મુદ્દો એ હતો કે બજારુ સ્ત્રીઓને શહેરનીબહાર વસાવવી કારણ કે શહેરમાં એમનું હોવું એ માનવતા, શીલ-સદાચાર અને સંસ્કારો માટે કલંક છે.

રાષ્ટ્રના સાચા શુભ ચિંતક તરીકે જાણીતા એક સ્થૂળકાય સભ્ય બહુ જ સાદી ભાષામાં બોલતા હતા …

“સાહેબો, એ પણ જૂઓ કે આ બાઈઓ જ્યાં રહે છે તે લત્તો શહેરની વચ્ચોવચ્ચ તો છે જ, પણ એ જ આપણું મોટું વેપારનું કેન્દ્ર પણ છે. એટલે કોઈ પણ શરીફ માણસે ત્યાંથી પસાર થવું જ પડે છે.આપણી મા-બહેનો, વહુ દીકરીઓ પણ ત્યાં જતી હોય છે. સાહેબો, આ સારા ઘરની મહિલાઓ જ્યારે અર્ધનગ્ન વેશ્યાઓને શૃંગાર કરતી જૂએ છે ત્યારે એમને પણ મનમાં ઉમંગ ઊઠે છે અને મોંઘી મોંઘી સાડીઓ, ઝરઝવેરાતની ફરમાઇશ કરવા લાગે છે.થાય એવું છે કે ઘરમાં જે આનંદ અને સુખ હતાં તે પલાયન થઈ જાય છે.

“…અને સાહેબ મારા, આપણં બાળકો, આપણા મુલકનું ભવિષ્ય આજે સ્કૂલોમાં તૈયાર થાય છે. એમને પણ આ બાજારમાં જ આવવું પડે છે. એમના મન પર, જરા વિચાર કરો, કેવીછાપ પડતી હશે…”

એક માજી અધ્યાપક બોલ્યા, “ ભાઇઓ, યાદ રાખો, છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં નાપાસ થનાર વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા દોઢગણી થઈ ગઈ છે.” એમને આમ પણ આંકડાઓ સાથે બહુ પ્રેમ હતો.

એક સાહિત્યિક પત્રિકાના અવૈતનિક સંપાદક ચશ્માં આંખે બરાબર ગોઠવતાં બોલ્ય, “ હઝરત, આપણા શહેરના ભલાભોળા રહેવાસીઓ આ સ્ત્રીઓની પાસે પહોંચવા માટે અવળે ધંધે ચડી ગયા છે. પૈસા કમાવા માટે નશાવાળી વસ્તુઓના ખરીદવેચાણમાં પડી ગયા છે. અંતે તો આપણા સમાજમાં આની અસર સંયમ, સદાચાર પર પડે છે.”

એક મોટા ખાનદાનના મુખિયા હવે બોલવા ઊભા થયા. “ સાહેબો, આખી રાત આ લોકોને ત્યાં તબલાંની થાપ, હાહા…હીહી…,રંગીલાઓના દેકારા અને ધીંગામસ્તી, ગાળાગાળી… સભ્ય લોકોની તો રાતની ઊંઘ પણ હરામ થઈ ગઈ છે…આવી સ્ત્રીઓના પાડોશમાં રહેનારાં બેન-દીકરીઓવાળાં જાણે છે કે એમનાં કુટુંબો કેવાં બારબાદ થવા લાગ્યાં છે…” આટલું કહેતાં એમને ગળે ડૂમો ભરાઈ આવ્યો.

છેલ્લે પ્રમુખ મહાશય ઊભા થયા. “ ભાઈઓ, હું તમારી વાત સાથે સોટકા સંમત છું કે આ પતિત સ્ત્રીઓને આપણી વચ્ચે રહેવા દેવા છે તે આપણે હાથે જ આપણી આબરૂના કાંકરા કરીએ છીએ. પણ સવાલ એ છે કે એનો ઉપાય શું કરવો? દસ-વીસ હોય તો જાણે સમજ્યા પણ આવી તો સેંકડો છે અને કેટલીયે એવી છે જે મકાનોની માલિક છે. હટાવીએ તો કેમ?

લગભગ એક મહિનો આ ચર્ચાઓ ચાલી. તે પછી સર્વાનુમતે નિર્ણય લેવાયો કે વેશ્યાઓને આ જગ્યાએથી હટાવવી એમને વળતર ચૂકવવું અને શહેરની બહાર ખાલી જગ્યા છે ત્યાં એમને જમીન આપવી અને ત્યાં એ ઘર બાંધીને રહે.

વેશ્યાઓને આ નિર્ણયની ખબર પડી તો એમણે એનો જોરદાર વિરોધ કર્યો. કેટલીયે તો હુકમને ઠોકરે ચડાવવા બદલ જેલની સજા પણ ભોગવી. અંતે એમનું કંઈ ચાલ્યું નહીં અને ધીમે ધીમે બધી વેશ્યાઓ નવી જગ્યાએ જવા સંમત થવા લાગી. એમનાં મકાનો લીલામથી વેચાયાં પણ એમને છ મહિના સુધી પોતાનાં જૂનાં ઘરોમાં રહેવાની છૂટ મળી, જેથી નવી જગ્યાએ એમનાં મકાનો બંધાઈ જાય.

આ સ્ત્રીઓ માટે જે જગ્યા પસંદ કરાઈ હતી તે શહેરથી છ ગાઉ દૂર હતી. પાંચ ગાઉ સુધી તો પાકો રસ્તો હતો, તે પછી એક ગાઉનો કાચો રસ્તો હતો. કોઈ જૂની અવાવરુ જગ્યા હતી, કદાચ પહેલાં કદી ત્યાં વસ્તી હોવી જોઈએ પણ આજે તો ત્યાં ચારેકોર ખંડેર દેખાતાં હતાં. નિર્જન જગ્યામાં દિવસે પણ ઘૂવડ અને ચામચીડિયાં ઊડતાં હોય એવી હાલત હતી. આસપાસ કાચાં મકાનો હતાં પણ ખેડૂતો સવારે ખેતરે ચાલ્યા જતા તે છેક રાતે પાછા ફરતા. દિવસે તો માણસ નામનું કોઈ પ્રાણી ભાગ્યે જ જોવા મળતું હતું.

પાંચસો કરતાં વધારે વેશ્યાઓ હતી તેમાંથી માત્ર ચૌદ એવી હતી કે જે પોતાના આશિકો કાયમ મદદ કરતા રહેશે એવા ભરોસે અહીં રહેવા આવી હતી. શહેરમાં એમનાં ઘણાં મકાનો હતાં. એની કિંમત બહુ ઊંચી મળી, બીજી બાજુ અહીં પાણીના ભાવે જમીન મળી એટલે રાતોરાત માલદાર બની ગઈ હતી. બીજી વેશ્યાઓએ તો નક્કી કરી લીધું હતું કે કોઈ હોટેલનો આશરો શોધી લેશે અથવા શહેરના કોઈ ખૂણે શરાફતનો નકાબ ઓઢીને વસી જશે. ચૌદ માલદાર વેશ્યાઓએ વેરાન જમીનમાં ઠેરઠેર કબરો હટાવીને જમીન સાફ કરાવી અને મકાનો બાંધવાનું શરુ કરી દીધું.

આખો દિવસ. ઈંટ, પથ્થરો, સિમેન્ટ, ગર્ડરો, પાઇપો લઈને છકડા આવતા અને મજૂરો કામ કરતા. હવે આ જગ્યા સૂનસાન નહોતી રહી. આખો દિવસ બોલાટ હવામાં તરતી રહેતી.

ખંડેરોની વચ્ચે એક મસ્જિદનૂમા જગ્યા હતી. એની પસે બંધ પડેલો કૂવો પણ હતો. કામ કરનારા મિસ્ત્રીઓએ મજૂરોને કામે લગાડીને કૂવો ગળાવ્યો અને મસ્જિદ પણ બનાવી. હવે નમાઝી મજૂરો ત્યાં એકઠા થવા લાગ્યા. સૌનો બપોરનો જમવાનો સમય તો મસ્જિદ પાસે વીતવા લાગ્યો. લોકોની ભીડ જોઈને એક ખેડૂતને શું સૂઝ્યું કે એ એક માટલામાં શરબત લાવીને વેચવા લાગ્યો. બીજા કોઈને વિચાર આવ્યો કે અહીં તો તરબૂચ પણ વેચી જોઈએ. એ તરબૂચ લાવ્યો. એક ડોશીમાને ખબર પડી કે અહીં તો માણસોની ભીડ થાય છે. એણે દીકરાને કહીને એક ખોખું ત્યાં ગોઠવી દીધું. એના પર બીડી-સિગરેટ, તમાકુનાં ખાલી ખોખાં ગોઠવી દુકાન સજાવી. કુલ સાચો માલ તો દસેક બીડીનાં બંડલ, બે-ચાર સિગરેટનાં પૅકેટ, એટલો જ હતો પણ ‘દુકાન’ ધમધોકાર ચાલવા લાગી. એક કબાબી આવ્યો અને ડોશીની પાસે જમીનમાં તંદૂર બનાવીને લાંબા સળિયા (સિખ) પર કબાબ ભૂંજવા લાગ્યો. આના પછી ભાડભૂંજિયા કેમ બાકી રહે? એક ભટિયારણ આવી અને રોટી કબાબનો ધંધો ચાલ્યો.

ચૌદ માલદાર વેશ્યાઓ પણ હવે તો વારંવાર આવીને પોતાનાં મકાનો કેમ બને છે તેની જાતે દરકાર સેવવા લાગી અને હવે તો ક્યારે અહીં રહેવા આવવું એના વિચાર કરવા લાગી.

આ સ્થળે એક બિસ્માર દરગાહ પણ હતી. એક દિવસ એક ફકીર આવ્યો અને પાસેના તળાવમાંથી ઘડા ભરીને પાણી રેડવા લાગ્યો. લોકોએ પૂછ્યું તો એણે કહ્યું આ બાબા કડકશાહની મઝાર છે. એ બહુ પ્રતાપી સૂફી હતા. વેશ્યાઓએ નક્કી કર્યું કે અહીં આવીને બાબા કડકશાહની સેવા કરવી. એમણે દરગાહ સમરાવી, દીવાબત્તી લગાડ્યાં…કવ્વાલો આવીને ગાવા લાગ્યા.

બુધવારના શુભ દિવસે વેશ્યાઓએ ગૃહપ્રવેશ કરતાં પહેલાં બાબા કડકશાહની મઝાર પર ઉર્સ રાખ્યો. આખી રાત નાતિયા કવ્વાલીઓ ગવાતી રહી, શરબતો વેચાતાં રહ્યાં. વેશ્યાઓના આશિકો પણ આ ધાર્મિક અનુષ્ઠાનમાં સામેલ થયા.

પછી તો રોજ વેશ્યાઓના ચાહકો ત્યાં આવતા થઈ ગયા. પણ આ વિસ્તારમાં હજી લાઇટ નહોતી. વેશ્યાઓએ અરજી કરી. લાઇટની તકલીફ તો આવનારાઓને પણ હતી. બીજું, એક ગાઉનો રસ્તો કાચો હતો. એ પણ ઠીક કરાવવાનો હતો. આશિકો કામે લાગી ગયા. થોડા દિવસમાં જ ત્યાં વીજળીના થાંભલા ઊભા થવા લાગ્યા અને એના પર તાર ઝૂલવા લાગ્યા. રસ્તો પણ હવે પાકો થઈ ગયો હતો. રાત-વરાત ત્યાં જવું-આવવું સહેલું થઈ ગયું.

આટલા વિકાસ પછી એની આસપાસની જમીન તરફ લોકોનું ધ્યાન જવા લાગ્યું અને માલેતુજાર શરીફજાદાઓ સસ્તી જમીનો ચપોચપ ખરીદવા લાગ્યા. હવે ત્યાં વસ્તી એટલી વધી ગઈ કે એક મ્યુનિસિપાલિટીથી કામ ચાલતું નહોતું. પણ જગ્યાનું નામ શું? કોઈ ઇતિહાસકારે શોધી કાઢ્યું કે અહીં પહેલાં ‘આનંદી’ નામનું ગામ હતું એટલે આ વસાહતને આનંદી નામ આપવામાં આવ્યું.

૦-૦-૦

આ થઈ વીસેક વર્ષ પહેલાંની વાત. હવે આનંદી ગામ નથી. એ મોટું શહેર છે. ત્યાં આજે એક રેલવે સ્ટેશન, ટાઉન હૉલ, એક કૉલેજ, બે હાઇસ્કૂલ – એક છોકરાઓ માટે, એક છોકરીઓ માટે, અને આઠ પ્રાઇમરી સ્કૂલો છે. શહેરમાંથી છાપાં, પત્રિકાઓ પણ પ્રકાશિત થાય છે. આજે તો શહેરની પોતાની મ્યુનિસિપાલિટી છે. શહેર વિકસતાં વેશ્યાઓનાં મકાનો શહેરની વચ્ચોવચ્ચ આવી ગયાં છે.

૦-૦-૦-૦

મ્યુનિસિપાલિટીની બેઠક જુસ્સાભેર ચાલતી હતી. હૉલ ખીચોખીચ ભરેલો હતો અને અસાધારણ વાત એ હતી કે એક પણ સભ્ય ગેરહાજર નહોતો. ચર્ચાનો મુદ્દો એ હતો કે બજારુ સ્ત્રીઓને શહેરની બહાર વસાવવી કારણ કે શહેરમાં એમનું હોવું એ માનવતા, શીલ-સદાચાર અને સંસ્કારો માટે કલંક છે.

આ વખતે વેશ્યાઓને જ્યાં જમીન આપવામાં આવી છે તે શહેરથી બાર ગાઉ દૂર છે.

(અનુવાદ અને સંક્ષિપ્ત રજૂઆતઃ દીપક ધોળકિયા)


 

El Nino has arrived

‘અલ નીનો’ વિશે ડૉ. પરેશ વૈદ્યનો એક લેખ આપણું ચોમાસું અને અલ-નીનો આ પહેલાં વેબગુર્જરી પર વાંચ્યો જ હશે. આ ‘અલ નીનો’ હવે આવી પહોંચ્યો છે અને ભારતમાં આને કારણે અનાવૃષ્ટિની સંભાવના ઊભી થઈ છે. Scroll.in ઈ-દૈનિકમાં આ વિષય પર રોહન વેંકટરામકૃષ્ણનનો એક લેખ ૧૫ મે ૨૦૧૫ના અંકમાં પ્રકાશિત થયો છે. મૂળ અંગ્રેજી લેખ વાંચવા માટે આ લિંક પર ક્લિક કરવા વિનંતિ છે:http://scroll.in/article/727312/el-nino-has-arrived-heres-all-you-need-to-know-about-the-weather-event-that-could-spell-doom-for-india

આનો અનુવાદ અહીં પ્રકાશિત કરવાની મંજૂરી આપવા બદલ Scroll.inનો આભાર.

 

૦-૦-૦

ભારતમાં આ ‘નાનો છોકરો’ ઉત્પાત મચાવશે?

ઑસ્ટ્રેલિયાના હવામાન ખાતાએ ‘જોરદાર’ અલ નીનોની આગાહી કરી છે. આનો અર્થ એ કે ભારતે અનાવૃષ્ટિ કે એના કરતાં પણ વધારે કપરા સંયોગો માટે તૈયાર રહેવું પડશે.

દુનિયાના હવામાનનો ‘નાનો છોકરો’ ભારત આવી પહોંચ્યો છે. એ હંમેશાં નાતાલ પર જ આવે છે એટલે જ એને આ નામ અપાયું છે. પ્રશાંત મહાસાગરનાં પાણી ગરમ થઈ જતાં આખી દુનિયાના હવામાનમાં અફરાતફરી મચી જાય છે. આ વખતે એ મે મહિનામાં જ આવી પહોંચ્યો છે. માર્ચમાં જ સમુદ્રનું તાપમાન માપતી સંસ્થાએ આ આગાહી કરી હતી, પરંતુ હવે ઑસ્ટ્રેલિયન હવામાન ખાતું એક ડગલું આગળ ગયું છે અને કહે છે કે આ વખતે અલ નીનો વધારે વિરાટ રૂપ ધારણ કરશે.
ભારત માટે આ સારા સમાચાર નથી. ભારતના હવામાન ખાતાએ આવતા ચોમાસામાં વરસાદની ખેંચ પડશે એવો વર્તારો તો પહેલાં જ કરી દીધો છે. અલ નીનોનું જોર વધારે હોય તેનો અર્થ એ કે સામાન્ય રીતે વરસાદ ખેંચાઈ જાય અને સ્થિતિ વધુ ખરાબ હોય તો દુકાળ પણ પડે. ભારતમાં ખેતી માટે આ રીતે મોકાણના ખબર છે. આમ પણ કમોસમી વરસાદ અને પાકને નુકસાનની પીડામાંથી ખેતરોને હજી કળ નથી વળી.

પરંતુ આ અલ નીનો શું છે?

પ્રશાંત મહાસાગર એક છેડે થોડો ગરમ અને બીજે છેડે પ્રમાણમાં ઠંડો રહે છે. પેરુ પાસેનાં પાણી કરતાં ઇંડોનેશિયા પાસેનાં પાણી સમુદ્રની સપાટી પર સરેરાશ ૮ સેલ્શિયસ જેટલાં વધારે ગરમ હોય છે. એકમાર્ગી પવનો (Trade winds*) આ સમતુલા જાળવી રાખે છે. પરંતુ દર બે કે સાત વર્ષે કોણ જાણે શું થાય છે કે આ સંતુલન ખોરવાઈ જાય છે. નિષ્ણાતો પણ આનું કારણ જાણતા નથી. આવું થાય ત્યારે દક્ષિણ અમેરિકાના કાંઠાના પ્રશાંત મહાસાગરને ઠંડો રાખતાં બરફીલાં ઠંડાં પાણી નીચે જ રહી જાય છે. આને કારણે સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન વધી જાય છે. અમેરિકાના National Ocean and Atmospheric Administration (NOAA)નો આ ગ્રાફ દેખાડે છે કે અલ નીનો વખતે તાપમાન કેવું અસામાન્ય બની જાય છે.

અલ નીનો વખતે તાપમાન કેવું અસામાન્ય બની જાય છે.

આવી ગરબડ ગંભીર પ્રકારની હોય તો માની લો કે કાળો કેર જ વર્તાશે. પેરુ પાસેના સમુદ્રમાં માછલાંની આખી ને આખી વસાહતો નાબૂદ થઈ જાય છે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં દુકાળ પડે છે તેમ જ પ્રશાંત મહાસાગરના કેટલાક પ્રદેશોમાં વિષુવવૃતીય વાવાઝોડાં આવે છે. પાણીમાં વમળો ફેલાય તેમ આ બનાવોની અસર આખી દુનિયા પર પડે છે.

અલ નીનોની હાજરીની ખબર કેમ પડે?

વૈજ્ઞાનિકો સમુદ્રની સપાટીના તાપમાનની ચીવટપૂર્વક નોંધ રાખતા હોય છે. આના પરથી એમને ખબર પડે છે કે શું થવાનું છે. એનો મુખ્ય ઉપાય પ્રશાંત મહાસાગરના સરેરાશ તાપમાનો સાથે તાજા નોંધાયેલા તાપમાનની સરખામણી કરવાનો છે. દક્ષિણ અમેરિકામાં, ખાસ કરીને વિષુવવૃત્તની નજીક પાણી સામાન્ય કરતાં વધારે ગરમ હોય તો વૈજ્ઞાનિકો સમજી લે છે કે ‘નાનો છોકરો’ મુલાકાતે આવ્યો છે.

અહીં NOAAની આ તસવીર ચાલુ મે મહિનાની ૧૧મીએ તાપમાનો શું હતાં તે દેખાડે છે. આના પરથી દેખાય છે કે દક્ષિણ અમેરિકાને કાંઠે પાણીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં ઘણું ઊંચું હતું.

 આ તસવીર ચાલુ મે મહિનાની ૧૧મીએ તાપમાનો શું હતાં તે દેખાડે છે.

આગાહી શી છે?

ઑસ્ટ્રેલિયા કહે છે કે અલ નીનોની અસર સારીએવી થશે. અમેરિકા પણ એમ જ માને છે. ભારતના હવામાન ખાતાએ પણ ચોમાસાની આગાહી જાહેર કરતાં કહ્યું છે કે અલ નીનો પોતાનો પ્રભાવ દેખાડે એવી શક્યતા ૭૦ % છે. પણ હમણાં મળતા સંકેતો દર્શાવે છે કે જોખમ તો એના કરતાં પણ વધારે છે. હવામાન ખાતાએ તો પહેલાં જ ચોમાસું માત્ર ૯૩% રહેવાની ધારણા દેખાડી હતી. દરમિયાન એક ખાનગી એજન્સી સ્કાયમૅટ કહે છે કે અલ નીનોનો પ્રભાવ બહુ મર્યાદિત છે.

જાગતિક હવામાન માટે આનો અર્થ શો સમજવો?

નાસાએ પણ અલ નીનો દરમિયાન દુનિયાના ઊષ્ણતામાનમાં શું ફેરફાર થાય છે તે સમજાવવા માટે એક પ્રાથમિક સ્વરૂપનો ગ્રાફ બહાર પાડ્યો છે.

પ્રાથમિક સ્વરૂપનો ગ્રાફ

NOAAનો નક્શો બહુ સાદો છે. ઉનાળામાં ઉત્તર ગોળાર્ધમાં અલ નીનો શું કરે છે તે એના દ્વારા જાણી શકાય છે.

ઉત્તર ગોળાર્ધમાં અલ નીનો શું કરે છે

ભારત માટે શું સમજવું?

મોટા ભાગે તો એમ માનવું કે તલવાર માથે ઝળૂંબે છે. ૨૦૦૦માં અલ નીનો આવ્યો હતો ત્યારે મોટો દુકાળ પડ્યો અને ખેત પેદાશને બહુ માઠી અસર થઈ હતી. એની અસર સમગ્ર અર્થતંત્ર પર પડી હતી. ભારતમાં અલ નીનો દુકાળ અને બહુ ઓછા વરસાદનું કારણ બને છે.

બે સંશોધકો, શ્વેતા સૈની અને અશોક ગુલાટીએ અલ નીનો અને દુકાળ કે અલ્પવૃષ્ટિ વચ્ચેના સંબંધનો અભ્યાસ કર્યો છે. એમનું કહેવું છે કે “એક વાત સ્પષ્ટ છે કે અલ નીનોવાળાં બધાં વર્ષોમાં દુકાળ પડ્યો જ છે એવું નથી; જો કે ઘણાખરા દુકાળ અલ નીનોના વર્ષમાં જ પડ્યા પણ બધા નહીં. પરંતુ ૧૯૮૦ના દાયકાથી, આ બન્ને વચ્ચેનો સંબંધ વધારે ગાઢ બન્યો છે.”
UNESCAP graph

પરંતુ જો પ્રબળ અલ નીનો આવશે તો ઉપર UNESCAP graph દેખાડે છે તેમ ભારતના અર્થતંત્ર પર એની ખરાબ અસર પડ્યા વિના નહીં રહે. અલ નીનોની વ્યાપક સ્તરે શી અસર થાય છે તેનો અભ્યાસ કરીને આ સંશોધકો જણાવે છે કે દેશના અર્થતંત્રની ગતિશીલતા પર નોંધપાત્ર પ્રભાવ પડતો હોય છે.

પોલ કૅશિન, કામ્યાર મોહદ્દેસ અને મેહદી રઈસી પોતાના અભ્યાસપત્ર(paper)માં લખે છે કે “ ભારતમાં અલ નીનો સામાન્ય રીતે નબળા ચોમાસા અને વધતી જતી ગરમી સાથે આવે છે. ખેતી પર આની બહુ ખરાબ અસર પડે છે અને અન્નપેદાશના ભાવો ઊંચકાય છે. અમારા ઇકોનૉમીટ્રિક પૃથક્કરણમાં અમે જોયું કે પહેલા ત્રિમાસિક ગાળા પછી કુલ આંતરિક ઉત્પાદન (GDP)માં ૦.૧૫%નો ઘટાડો થાય છે.”
સૈની અને ગુલાટી એમ કહે છે કે ભારતમાં દરેક અલ નીનો વર્ષ દુકાળ લાવે જ છે, એવું નથી; પરંતુ બીજા કેટલાક સંશોધકોનું કહેવું છે કે અલ નીનો હોય છે તેનો પ્રભાવ એ જ વર્ષે નહીં પણ તે પછીના વર્ષે દેખાતો હોય છે. તાત્કાલિક તો એવું છે કે ભારતના સત્તાધારીઓએ નજર રાખવી પડશે અને સૌ સારાંવાનાં થાય એવી આશા સાથે આ ‘નાનો છોકરો’ આવીને ઉત્પાત ન મચાવે તેનું ધ્યાન રાખવું પડશે.

૦-૦-૦

* (trade શબ્દ પહેલાં tread કે track એટલે કે કેડી/ચીલાના અર્થમાં પણ વપરાતો. જે પવનો એક જ દિશામાં વાતા હોય એમને ટ્રેડ વિંડ્ઝ કહે છે. વિષુવ વૃત્ત પાસે હવા ગરમ હોય છે એટલે હળવા દબાણનો પટ્ટો બને છે. આથી એની જગ્યા લેવા ભારે દબાણના પટ્ટામાંથી ઠંડા પવનો વિષુવવૃત્ત તરફ જાય છે. ઉત્તર ગોળાર્ધમાં એ ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન)માંથી અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં દક્ષિણ-પૂર્વ ( અગ્નિ)માંથી એકધારા વાય છે).


 

Everest sinks by an inch

એવરેસ્ટ એક ઈંચ નમ્યો. ખીણ ઊંચકાઈ

૨૫મી ઍપ્રિલે નેપાલમાં આવેલા ૭.૯ના ધરતીકંપે ગજબની તબાહી કરી છે. આની વિગતવાર માહિતી આપતો લેખ SANDRP (South Asia Network on Dams, Rivers & Peoples)ની વેબસાઇટ પર પ્રકાશિત થયો છે. આ લેખના કેટલાક અંશ અહીં આપ્યા છે.

હિમાંશુ ઠક્કર

લેખક હિમાંશુ ઠક્કર આ સંસ્થાના કો-ઑર્ડીનેટર છે. હિમાંશુ મૂળ અંજાર કચ્છના છે અને એમનું કાર્યક્ષેત્ર દિલ્હી છે.

SANDRP માત્ર ભારત જ નહીં, દક્ષિણ એશિયામાં મોટા ડૅમોને કારણે લોકો સમક્ષ ઊભી થતી સમસ્યાઓ વિશે કામ કરતી વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓનું અવિધિસરનું સંગઠન છે. લેખક માને છે કે દક્ષિણ અને મધ્ય એશિયામાં આંતરસરહદી જળ સમસ્યાઓમાંથી આ પ્રદેશોના બધા દેશોએ શીખવાનું છે, કારણ કે પર્યાવરણમાં થતા માનવસર્જિત કે પ્રાકૃતિક ફેરફારોની અસર બધા પર એકસરખી પડવાની છે.

ગયા મહિનાની ૨૫મી તારીખે નેપાલ જબ્બરદસ્ત ધરતીકંપથી ધણધણી ઊઠ્યું. પાટનગર કાઠમંડૂથી ઉત્તર-પશ્ચિમે ૭૭ કિલોમીટર દૂર એનું ઍપિસેન્ટર હતું. રિખ્ટર સ્કેલ એનો આંક ૭.૯ નોંધાયો.હિમાલયના પ્રદેશમાં બનેલી આ બહુ મોટી ઘટના છે અને એમાં ભવિષ્યમાં શું થઈ શકે તેની ગંભીર ચેતવણી પણ છે. આ ભીષણ કુદરતી પ્રકોપે નેપાલના વીસથી પણ વધારે જિલ્લાઓમાં વિનાશ વેર્યો છે. આમાંથી ભયંકર તારાજીનો ભોગ બનેલા ૧૧ જિલ્લાઓની ૮૦ લાખની વસ્તી ત્રાહિ મામ પોકારે છે. તે ઉપરાંત ભારતમાં બિહાર, પાશ્ચિમ બંગાળ, સિક્કિમ અને આસામના ઘણા પ્રદેશો, બાંગ્લાદેશ અને તિબેટને પણ આ ધરતીકંપનો માર સહેવો પડ્યો છે. ધરતીકંપને હવે સત્તાવાર રીતે Gorkha Earthquake નામ આપવામાં આવ્યું છે.

આ ધરતીકંપને ૨૦૦૫માં પાકિસ્તાનમાં આવેલા ધરતીકંપ સાથે સરખાવી શકાય. એમાં ભારત અને પાકિસ્તાનમાં ૮૬,૦૦૦ લોકોના જાન ગયા હતા. ૧૯૩૪માં બિહાર-નેપાલનો ધરતીકંપ આવ્યો હતો તેનું ઍપિસેન્ટર એવરેસ્ટનીપાસે હતું અને એનો આંક ૮.૩નો હતો. એમાં ૧૦,૦૦૦નાં મોત થયાં હતાં. તે પછી આટલાં વર્ષે આવો જબ્બરદસ્ત ધરતીકંપ આવ્યો છે. ભારતીય વાયુશાસ્ત્રવિભાગના આંકડા પ્રમાણે ૨૫ ઍપ્રિલ અને ૪ મે વચ્ચે ૮૫ આંચકા આવી ગયા.

(વેબસાઇટ પર આ લેખ પ્રકાશિત થયો તે પછી ૧૩મી તારીખે પણ આંચકા આવ્યા. રિખ્ટર સ્કેલ પર એનું માપ ૭.૩ હતું આ ધરતીકંપે નેપાલમાં ૫૭ના અને બિહારમાં ૧૬ના ભોગ લીધા છે અને આજ સુધીમાં આફ્ટરશૉક્સની સંખ્યા ૧૩૦ પર પહોંચી ગઈ છે. –દી)

clip_image004_thumb.jpg

નેપાલમાં અસર

  • નેપાલ સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે ૭,૫૫૭નાં મોત થયાં છે, ૧૪,૫૩૬ ઘાયલ થયાં છે. ૧૦,૭૧૮ સરકારી બિલ્ડિંગો સદંતર પડી ભાંગી છે; બીજી ૧૪, ૭૪૧ બિલ્ડિંગોને સારુંએવું નુકસાન પહોંચ્યું છે. ૧,૯૧,૭૧૮ ખાનગી મકાનો નેસ્તનાબૂદ થઈ ગયાં છે અને ૧,૯૧,૦૫૮ મકાનોને નુકસાન થયું છે. અસર પામેલા લોકોની સંખ્યા ૨, ૬૪,૯૪,૫૦૪ છે. આ આંકડા ૪થી તારીખના છે, તે પછી એમાં ઉમેરો થતો રહ્યો છે.
  • કાઠમંડૂનો ખીણ પ્રદેશ એવરેસ્ટના ભોગે એક મીટર ઊંચો થઈ ગયો છે. યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સીના વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે ધરતીકંપ પછી ખીણનો લગભગ ૧૨૦ કિલોમીટરનો પ્રદેશ એકાદ મીટર ઊંચો થઈ ગયો છે. ચોવીસે કલાકની GPS સર્વે દ્વારા જાણવા મળ્યું કે એની ઊંચાઈ ૧૩૩૮ મીટર હતી તેને બદલે હવે ૧૩૩૮.૮૦ મીટર છે. ટાઇમ્સ ઑફ ઇંડિયાના ૭મી મેના એક રિપોર્ટ પ્રમાણે માઉંટ એવરેસ્ટ એક ઈંચ નીચે ઘૂસી ગયો છે. કદાચ એની નીચેનું તળ ઢીલું પડીને દબાઈ ગયું છે. કદાચ આ જ કારણે એવરેસ્ટ તરફ જવાના બેઝ કૅમ્પ પર મોટા શિલાખંડો ત્રાટક્યા અને ૨૨નો ભોગ લેવાયો.
  • ધી હિન્દુ’ના એક રિપોર્ટ પ્રમાણે કાઠમંડૂ ખીણની સ્થિતિ જ એવી છે કે એને વધારે નુકસાન થાય. એની નીચે ૩૦૦ મીટર ઊંડું કાળી માટીનું કળણ છે, જે પ્રાગૈતિહાસિક કાળમાં સરોવર હોવું જોઈએ.
  • ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર માઇકલ પી. સર્લે ‘ધી હિન્દુ’ને આપેલા ઇંટરવ્યુ (અહીં)માં કહ્યું છે કે ફૉલ્ટ પૂર્વ તરફ લગભગ ૧૨૦ કિલોમીટર સુધી તૂટી ગયો હોય એમ લાગે છે. ધરતીકંપમાં આવી ગયેલા પ્રદેશોમાં  ગોરખા-લામજુંગ, બુઢ્ઢી ગંડકી ખીણ અને ગણેશ હિમાલમાં સૌથી વધારે નુકસાન થયું છે, એનું કારણ એ કે આ વિસ્તાર કોઈ અતિ પ્રાચીન સરોવર પર વિકસ્યો છે. આ જ કારણે કાઠમંડૂને સૌથી વધારે ખરાબ અસર થઈ. આ નીચેનો અવશિષ્ટ ભાગ વધારે કાંપે એવી શક્યતા રહે જ. હિમાલય ઊંચો થવાની સાથે નદીઓ સામે માટીનો પહાડ ઊભો થઈ જતાં એ પાછળ તરફ રસ્તો કાપીને નીકળે છે. કોસીની સહાયક નદી અરુણ બહુ મોટી નદી છે, એણે હિમાલયની મુખ્ય ધરીથી બહુ દૂર નીકળીને ઉત્તર તરફ ફાંટો કાઢી લીધો છે. પરંતુ નદીનો માર્ગ એમ જલદી બદલાતો નથી. એમાં સમય લાગતો હોય છે એટલે તરત દેખાતું નથી કે નદી હવે બીજે વહેવા લાગશે. જે ફૉલ્ટ સક્રિય છે તે હિમાલયની આગળના ભાગની ઉત્તરે પાંચદસ ડિગ્રી નીચે નમેલો છે. આ તિરાડ પર ગોરખા પ્રદેશની નીચે ૧૫ કિલોમીટરની ઊંડાઈએ ધરતીકંપ થયો. ફૉલ્ટ વધુમાં વધુ ૪-૫ મીટર સરક્યો હશે પણ એ તૂટીને ઉપર સપાટી તરફ નથી આવ્યો.
  • નેપાલના આ ધરતીકંપની ખાસ વાત એ છે કે જેટલા આફ્ટરશૉક્સ આવ્યા છે, અથવા જેટલું પણ નુકસાન થયું છે તે બધું જ એપિસેન્ટરની પૂર્વ તરફ થયું છે, પશ્ચિમ તરફ બહુ ઓછી અસર દેખાઈ છે. આ કેમ સમજાવી શકાય તેની મને વિમાસણ છે અને હું કેટલાયે જાણકારોને પૂછતો રહું છું પણ હજી મને સંતોષકારક જવાબ નથી મળ્યો. એક નિષ્ણાત ડેવિડ પેટ્લીએ ૨૬મી ઍપ્રિલના પોતાના બ્લૉગમાં લખ્યું છે કે “એમ લાગે છે કે ધરતીકંપને કારણે ફૉલ્ટમાં જે તિરાડ પડી તે પૂર્વ તરફ ગઈ છે. આથી એપિસેન્ટર પોતે ધરતીકંપગ્રસ્ત વિસ્તારની પશ્ચિમે છેક છેડે રહી ગયું છે. અમેરિકાની જિઓલૉજિકલ સર્વે સંસ્થા USGS)ના shakemap પરથી પણ આ વાત સ્પષ્ટ થાય છે.”

આર્નિકો હાઇવે પર ધસી આવેલી ભેખડો. ઈસ્ટ કાન્તિપુરમાંથી લીધેલો ફોટો

ઉલ્લેખનીય સારી બાબતો

ધરતીકંપ પછી જે કામ થયું છે તેમાં ઘણું પ્રશંસાને પાત્ર છે. અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં સામાન્ય લોકો રાહત અને બચાવનાં કાર્યોમાં લાગી ગયા તે ખરેખર દાદ માગી લે તેવું છે. ભારત સરકાર, ભારતીય હવાઈ દળ, NDRF (નૅશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પૉન્સ ફોર્સ) અને બીજી ઘણી એજન્સીઓએ નેપાલને તરત મદદ આપી તેની નોંધ નેપાલ સરકારે પણ લીધી છે. ભારતની રાજ્ય સરકારોએ પણ પીડિત લોકોને રાહત આપવા માટે બહુ ઉપયોગી કામ કર્યું છે. પ્રજાકીય સ્તરે પણ બહુ ઘણી સંસ્થાઓ આ માનવીય ફરજ બજાવવામાં પાછળ નથી રહી. ભારતીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા પણ નેપાલની પરિસ્થિતિનું વાસ્તવિક ચિત્ર રજૂ કરવાના બધા જ પ્રયાસ કરે છે.

આપણી કેટલીક ખામીઓ પ્રકાશમાં આવી

પરંતુ આ ધરતીકંપે કુદરતી હોનારતોનો સામનો કરવા માટેના આપણા દેશના વ્યવસ્થાતંત્રની કેટલીક ખામીઓને પણ છતી કરી દીધી છે.

– લકવાગ્રસ્ત NDMA: નૅશનલ ડિઝાસ્ટર મૅનેજમેન્ટ ઑથોરિટી (NDMA) કેટલાયે મહિનાઓથી મૃતપ્રાયઃ સ્થિતિમાં છે. મોદી સરકારે સત્તા સંભાળી તે પછી તરત જ જૂન-૨૦૧૪માં જ એના એક સિવાયના બધા સભ્યોએ રાજીનામાં આપી દીધાં હતાં. તે પછી છેક આ વર્ષના જાન્યુઆરીમાં આઠ નવા સભ્યોમાંથી ત્રણની નીમણૂક કરાઈ છે. આપદા પ્રબંધ માટેની વાર્ષિક કવાયત પણ આ વર્ષે રદ કરી દેવાઈ છે. આ લેખક સાથેની વાતચીતમાં NDMAના એક ભૂતપૂર્વ સભ્ય અને NDRFના એક સીનિયર અધિકારીએ આ વાત કબૂલી છે. ભારતની આપદા પ્રબંધ માટેની એક અગ્રગણ્ય સંસ્થા માટે આ સારાં લક્ષણો નથી.

– ક્વેક મૉનિટરિંગ નેટવર્ક ‘કોમા’માં: ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ના એક રિપોર્ટ પ્રમાણે “ધરતીના પેટાળમાં આવતા આંચકાઓની દેખરેખ રાખવા માટેનું નેટવર્ક – ગ્રાઉંડ-મોશન ડિટેક્ટર્સ – અફસરશાહીનો ભોગ બનતાં છેલ્લા આઠ મહિનાથી એનું કામ બંધ પડ્યું છે, પરિણામે લાખ્ખો જિંદગીઓ સામે ખતરો ઊભો થયો છે.” ગ્રાઉંડ-મોશન (અથવા સ્ટ્રોંગ-મોશન) ડિટેક્ટરો ‘ઍક્સીલેરોગ્રાફ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. ભારતમાં ધરતીકંપના આગોતરા સંકેત આપવામાં એમની ભૂમિકા બહુ મહત્ત્વની છે. પરંતુ નેપાલમાં ધરતીકંપ આવ્યો ત્યારે એક્સીલેરોગ્રાફ કામ નહોતાં કરતાં.

દેશમાં ધરતીકંપની સૌથી વધારે શક્યતા હોય તેવા ઝોન-૫ અને ઝોન-૪માં અને ઓછી શક્યતાવાળા ઝોન-૩માં આવેલાં ગીચ વસ્તીવાળાં શહેરોમાં – દેશનાં ૧૪ રાજ્યોમાં ૩૦૦ ખતરાવાળાં સ્થળોએ – આવાં એક્સીલેરોગ્રાફ મૂકેલાં છે, પણ ચાલતાં નથી. આ ઉપકરણો બહારથી આયાત કરવાં પડે છે અને એક ઉપકરણ ઇન્સ્ટૉલ કરવામાં દસ કરોડ રૂપિયાનો અને એના મેન્ટેનન્સમાં વાર્ષિક એક કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. આ મશીનો ધરતીકંપના આંચકાનો આંક બતાવી શકે છે, એટલું જ નહીં, કયા વિસ્તારોમાં ધરતીકંપ આવી શકે છે તે પણ બતાવી શકે છે.

આ પ્રોજેક્ટ પહેલાં IIT-રૂડકી હસ્તક હતો, પણ પછી સરકારે ભારતીય વાયુમાનવિજ્ઞાન વિભાગ (Indian Meteorological Department)માંથી જ અલગ ‘ભૂકંપન સંસ્થા’ (Seismological organization) બનાવવાનો સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪માં નિર્ણય કર્યો. તે સાથે આ પ્રોજેક્ટ માટે નાણાં આપવાનું પણ બંધ કર્યું. આમ આજે કોઈ પણ વિકલ્પ ઊભો થાય તે પહેલાં જ આ પ્રોજેક્ટ ખાડે ગયો છે. આ લેખકે કેન્દ્ર સરકારના એક બહુ જ સીનિયર અધિકારીને આ બાબતમાં પૂછ્યું તો એમણે કહ્યું કે જિયોલૉજિકલ સોસાઇટી ઑફ ઇંડિયાને આ પ્રોજેક્ટનું હસ્તાંતરણ કરવામાં અમુક સમસ્યાઓ નડે છે. પરંતુ એમણે આશા દર્શાવી કે આ મશીનો રીડિંગ તો લેતાં જ રહે છે, અને ભવિષ્યમાં એ કામ આવશે.

– નેપાલ કરતાં ભારતમાં GPS સ્ટેશનો ઓછાં છેઃ ઇંડિયન એક્સપ્રેસના એક રિપોર્ટ પ્રમાણે નેપાલે આખી ફૉલ્ટ લાઇન પર ૩૦૦-૪૦૦ GPS ઇન્સ્ટ્રૂમેન્ટ ગોઠવ્યાં છે, બીજી બાજુ, ભરતમાં કાયમી ધોરણે કામ કરતાં હોય તેવાં GPS ઇન્સ્ટ્રૂમેન્ટોની સંખ્યા ૨૫-૩૦ કરતાં વધારે નથી. ધરતીકંપ વિશેના નિષ્ણાત, અમેરિકાની કૉલોરાડો યુનિવર્સિટીના રોજર બિલ્હૅમ કહે છે કે જોરદાર ધરતીકંપને સહન કરવાની રીતે જોઇએ તો ભારત કરતાં નેપાળ વધારે સજ્જ છે, કારણ કે એણે એને લગતા ઉપાયો કરવાની શરૂઆત ભારત કરતાં બહુ વર્ષો પહેલાં કરી છે.

–  ઉપયોગી થાય એવા લૅન્ડસ્લાઇડ મૅપ્સ નથીઃ આપણી સરકાર અને બીજી એજન્સીઓ રિમોટ સેન્સિંગ દ્વારા તસવીરો લઈને માહિતી પૂરી પાડવાની પોતાની કાબેલિયતનાં ગુણગાન કરે છે, પણ ધરતીકંપને કારણે શિલાખંડો ધસી પડ્યા હોય એવી શક્ય જગ્યાઓ વિશે રિમોટ સેન્સિંગ દ્વારા માહિતી મળવી જોઈએ કે જેથી જરૂર પડે તો ત્યાં જઈને રાહત અને ઉગાર કામો શરૂ કરી શકાય. જાતે જઈને સંપર્ક ન થઈ શક્તો હોય કે સંદેશવ્યવહાર પણ ખોરવાઈ ગયો હોય ત્યારે જ્યાં આવી ઘટના બની શકે એવી જગ્યાઓના નક્શા કામ લાગે. પરંતુ માત્ર ભારત નહીં કોઈ બીજા દેશની રિમોટ સેન્સિંગ વ્યવસ્થા દ્વારા પણ આવી માહિતી મળી શકતી નથી.

– હોનારત પછી સર્વાંગી રિપોર્ટ બનાવતા નથીઃ ભવિષ્યની હોનારતો વખતે શું કરવું તે શીખવા માટેનો એક મુખ્ય રસ્તો જે દુર્ઘટના બની હોય તેનો સર્વાંગી રિપોર્ટ છે. આવો કોઈ રિપોર્ટ ભારતમાં બનતો જ નથી. ઉત્તરાખંડની જૂન ૨૦૧૩ની દુર્ઘટના પછી એનો પણ સર્વાંગી રિપોર્ટ બન્યો નથી જે ભવિષ્ય માટે માર્ગદર્શક બની શકે. ૨૫મી ઍપ્રિલના ધરતીકંપ પછી લોક સભા ટીવી પર એક ચર્ચામાં મારી સાથેNDRFના ડાયરેક્ટર જનરલ અને NDMAના એક ભૂતપૂર્વ સભ્ય પણ હતા. એમણે મારું મંતવ્ય સ્વીકાર્યું કે આવો રિપોર્ટ હોય તે જરૂરી છે.

એક સારી વાત એ છે કે કેન્દ્રીય પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલયે ધરતીકંપો વિશે વધારે સારી સમજણ કેળવવા માટે દેશની ભૂગોળની કોઈ એક સમયે યથાસ્થિતિ દર્શાવતું Topological Model બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. સરકાર નેપાલમાં અને મ્યાંમારમાં દસ-દસ ભૂકંપન-માપક કેન્દ્રો (Seismological Stations) પણ બનાવશે. પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલયના સૅક્રેટરી ડૉ. શૈલેષ નાયકને એવી આશા છે કે એનાથી ધરતીકંપોનું ભૌતિકવિજ્ઞાન સમજવામાં મદદ મળશે, જે ધરતીકંપની આગાહી કરવાની દિશામાં પહેલું કદમ હશે.

ભારતમાં ભૂગર્ભમાં ૬૬ સક્રિય ફૉલ્ટ છે. આપણો હિમાલય વિસ્તાર ૧૫ મોટા અને સક્રિય ફૉલ્ટ્સ પર બનેલો છે. ભારતમાં અત્યારે ૮૪ ભૂકંપનમાપક સ્ટેશનો છે, અને બીજાં સ્ટેશનો વિદેશથી મંગાવીને એની સંખ્યા ૧૩૦ સુધી પહોંચાડી દેવાશે.

Rasuwagadhi HEP site Image from CCTV

જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટોને નુકસાન

નિષ્ણાતો હંમેશાં હિમાલય જેવા અસ્થિર પ્રદેશમાં ડેમો બનાવવાનો વિરોધ કરતા રહ્યા છે. આવાં સ્થાનોએ કોઈ મોટા ડેમ જેવું હોય તેને પણ ભારે નુકસાન થાય છે અને એ એકંદરે થયેલા નુકસાનની ગંભીરતાને વિકરાળ બનાવી દે છે. જૂન ૨૦૧૩માં ઉત્તરાખંડની હોનારત પછી સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશથી કેન્દ્રીય પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલયે ડૉ. રવિ ચોપડાના અધ્યક્ષપદે નિષ્ણાત સમિતિ નીમી હતી. એ સમિતિએ પણ ઉત્તરાખંડની ત્રાસદી જળ વિદ્યુત પ્રોજેક્ટોને કારણે વધારે વિકરાળ બની હોવાનું તારણ આપ્યું છે. નેપાલમાં ચીનની મદદથી કેટલાયે પ્રોજેક્ટોનું કામ ચાલે છે. જળવિદ્યુત માટે ડેમ બનાવવો જરૂરી હોય છે. આવો ડેમ તૂટતાં જે વિનાશ વેરાય તેની તો માત્ર કલ્પના જ કરવી રહી. (મોરબીમાં ડેમ તૂટ્યો અને એને કારણે શહેર કેવું તારાજ થયું એ કંઈ બહુ જૂની વાત નથી. –દી)

clip_image010

બુઢ્ઢી ગંડકીના ઉપરવાસમાં હિમશિલાએ વૉર્ડ નં. ૫,, અને ગોરખા જિલ્લાના સમાગાંવ નં. ૫ અને ૮માં અવરોધ ઊભો કર્યો છે.

clip_image012

લૅન્ડસ્લાઇડ EWP મે, ૫, ૨૦૧૫

clip_image014

NRSCની તસવીર – નેપાલની ફૉલ્ટ લાઇનોઃ 0415

clip_image016

લાંગટંગ લૅન્ડસ્લાઇડની NASAની તસવીર ઍપ્રિલ ૩૦, ૨૦૧૫

clip_image018

લૅન્ડસ્લાઇડ દ્વારા બનેલો ડેમ. ઇસરોની તસવીર 30.04.15

હિમાલયમાં હજી મોટા ધરતીકંપો થઈ શકે છે

ખરેખરો મોટો ધરતીકંપ તો હજી આવવાનો બાકી છે. ૧૯૩૪ પછી મધ્ય હિમાલયમાં આ સૌથી મોટો ધરતીકંપ છે, પણ વૈજ્ઞાનિકોને જેની બીક છે તે આ નહોતો! હિમાલયમાં ઇંડિયન પ્લેટ ઉત્તર અને ઉત્તર-પશ્ચિમ તરફ સરક્યા કરે છે અને યુરેઝિયન પ્લેટની નીચે આવી જાય છે. આ કારણે આ વિસ્તારમાં સૌથી વધારે ધરતીકંપો થાય છે. હૈદરાબાદની જિઓફિઝિકલ રીસર્ચ ઇન્સ્ટીટ્યૂટના ભૂતપૂર્વ ડાયરેક્ટર અને NDMAના ભૂતપૂર્વ સભ્ય ડૉ. હર્ષ ગુપ્તા કહે છે કે “આ વિસ્તારમાં જબ્બરદસ્ત ખેંચતાણની શક્તિ (strain) એકત્ર થયેલી છે તે આપણે જાણીએ છીએ. આથી અહીં મોટો ધરતીકંપ આવે તેમ છે. કદાચ અનેક ધરતીકંપોની હારમાળા પણ બને. આવો કોઈ ધરતીકં રિખ્ટર સ્કેલ પર ૮ કરતાં પણ મોટો હશે. હજી આવવાનો છે તે ધરતીકંp આ તો નહોતો જ. કેટલી ઊર્જા નીકળી ગઈ, તે રીતે જોઈએ તો અહીં જેટલી ઊર્જા છે તેમાંથી ચાર-પાંચ ટકા પણ માંડ નીકળી હશે.

આઈ. આઈ. ટી ખડગપુરના પ્રોફેસર શંકર કુમાર નાથ કહે છે કે “ઊર્જા નીકળવાની દૃષ્ટિએ આને મધ્યમ શક્તિનો ધરતીકંપ માનવો પડશે. હિન્દુકુશથી અરુનાચલ પ્રદેશના અંત સુધીનો અઢી હજાર કિલોમીટારનો વિસ્તાર આના કરતાં પણ મોટા ધરતીકંપો સર્જી શકે છે. કદાચ રિખ્ટર સ્કેલ પર એનો આંક ૯ પણ આવે. મુશ્કેલી એ છે કે ૭.૯ના ૪૦-૫૦ ધરતીકંપો આવે તો જ ૯ જેટલી શક્તિનો ધરતીકંપ ન આવે.” બીજા એક નિષ્ણાતનું કહેવું છે કે ધરતીકંપની આગાહી ન કરી શકાય એટલે અગમચેતી અને આયોજન, આ બે જ વસ્તુ આપણા હાથમાં છે.

હિમાલયની સ્થિતિ સમજીએ

હિમાલયને ચાર ભાગમાં વહેંચી નાખો અને દરેકમાં ધરતીકંપોનો ઇતિહાસ જૂઓ અને ભવિષ્યમાં શું થશે તેનો વિચાર કરો.

પશ્ચિમી હિમાલયઃ કાશ્મીરથી યમનોત્રી સુધીના આ વિસ્તારમાં કેટલાય ધરતીકંપ થયા છે. ૨૦૦૫માં ૭.૬નો ધરતીકંપ આવ્યો તેમાં પાકિસ્તાની કબજા હેઠળના કાશ્મીરમાં અને ભારતમાં ૮૬,૦૦૦નાં મોત થયાં. તે પહેલાં ૧૯૦૫માં કાંગડામાં ૮નો આંક નોંધાયો હતો. આ ધરતીકંપે ૧૯,૦૦૦નો ભોગ લીધો. કેટલાક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ માને છે કે આ પ્રદેશમાં બહુ મોટા શક્તિશાળી ધરતીકંપો થાય તેમ છે.

પશ્ચિમી મધ્ય હિમાલયઃ યમનોત્રીથી પોખરા સુધીના આ પ્રદેશમાં ઉત્તરકાશી (૧૯૯૧ -૬.૬) અને ચમોલી (૧૯૯૯ – ૬.૮), આ બે ધરતીકંપો થયા છે, પરંતુ સીસ્મોલૉજિસ્ટો માને છે કે અહીં પણ ૮ની ઉપરનો ધરતીકંપ ગમે ત્યારે આવી શકે છે.

પૂર્વી મધ્ય હિમાલયઃ પોખરા અને સિક્કિમ વચ્ચેના આ પ્રદેશમાં ૧૯૩૪માં ૮.૩નો ધરતીકંપ આવ્યો અને ૧૦,૭૦૦ને ભરખી ગયો. તે પછી આ ૨૫મી ઍપ્રિલનો નેપાલનો ધરતીકંપ ૭.૯નો હતો.

ઈશાન ભારતઃ દેશના આ ભાગમાં કેટલાયે બહુ મોટા ધરતીકંપો થયા છેઃ શિલોંગ (૧૮૯૭/૮.૫), અરુણાચલ-ચીન સરહદ (૧૯૫૦-૮.૫). ૨૦૧૧માં સિક્કિમમાં ધરતીકંપ આવ્યો, પણ એ મત્ર ૬.૯નો હતો એટલે બહુ ઊર્જા છૂટી કરી હોય એ શક્ય નથી. ઇંડિયન એક્સપ્રેસમાં સંજય હઝારિકા લખે છે કે ઈશાન ભારતમાં દરેક શહેર અહીં હવે આવનારા ધરતીકંપમાં ભારે નુકસાન વેઠશે. કેલિફૉર્નિયાની ‘જિઓહૅઝર્ડ્સ ઇંટરનૅશનલ’ના અંદાજ પ્રમાણે અહીં ૭ના આંકનો ધરતીકંપ આવશે તો ૧૩,૦૦૦ મકાનો પડી જશે, ૧૦૦૦ શિલાઓ પડવાના બનાવ બનશે, ૨૫૦૦૦ના જાન જશે અને આમૂલ માળખાને બહુ મોટું નુકસાન થશે. આ જોખમો ઓછાં કરવાને બદલે દેશની અને રાજ્યોની સરકારોએ અહીં મોટા ડૅમો બનાવવાનો પ્રોગ્રામ પૂરજોશથી અમલમાં મૂક્યો છે. હઝારિકા લખે છેઃ “સરકારો અને કંપનીઓ માને છે કે વિકાસ તો એ જ, જેમાં કંઈક ‘મોટું’ હોય. આમ જ પશ્ચિમ બંગાળમાં તીસ્તા પર મોટો ડૅમ બન્યો છે અને સાહિત્ય અને ઇતિહાસની મદમસ્ત, અલ્લડ, જીવનથી ધબકતી તીસ્તા હવે શાંત, બીમાર તળાવ બની ગઈ છે. ધરતીકંપ કે વાદળ ફાટવાના બનાવો વખતે આ ડૅમો કેટલા સલામત રહેશે?

clip_image020

USGS દ્વારા દર્શાવાયેલાં ધરતીકંપનાં સ્થાનો

વિનાશની શૃંખલા

જાપાને ધરતીકંપો સામે કેમ કામ લેવું તેમાં તો પ્રવીનતા મેળવી લીધી છે, પણ ૧૧મી માર્ચ ૨૦૦૧૧ના ધરતીકંપમાં શું થયું? રિખ્ટર સ્કેલ પર ૯ના આંકનો ધરતીકંપ આવ્યો, તે સાથે ત્સુનામી આવી અને ત્રણ પરમાણુ રિએક્ટરો પીગળી ગયાં. આમ વિનાશની એક શૃંખલા બની. આજે પણ, માત્ર જાપાન નહીં, આખી દુનિયાનો પરમાણુ ઉદ્યોગ આ સંકટ અનુભવે છે.

ભારતમાં તો આવી શૃંખલા બને તેવી વધારે શક્યતા છે. નેપાલે ભેખડો ધસી પડવાનો અનુભવ કર્યો, જેમાં ઘણાં માણસ મરાયાં. ધારો કે કોઈ પૂરો ભરેલો ડૅમ તૂટે તો શું થાય? અને કોઈ પ્રચંડ ભેખડ નદીને રૂંધીને ડેમ બનાવી દે તો શું થાય?

અંતમાં

મારે એટલું જ કહેવાનું છે કે આપણે આવાં બધાં સાફ દેખાતાં જોખમો પ્રત્યે જાગૃત થવાનું છે. પરંતુ પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય પર્યાવરણના રક્ષણ અંગેનાં ધોરણો હળવાં બનાવવા તનતોડ મહેનત કરે છે. ૨૫મી એપ્રિલના ધરતીકંપથી બસ, એક જ દિવસ પહેલાં નદી ખીણ પ્રોજેક્ટોની ‘એક્સ્પર્ટ અપ્રાઇઝલ કમિટી’ (EAC)ની એક મીટિંગ મળી તેમાં નેપાલ-ઉત્તરાખંડની સરહદે મહાકાલી નદી પર ૬૦૦૦મેગાવૉટ વીજળી ઉત્પન્ન થઈ શકે તેવડો મોટો પંચેશ્વર ડૅમ બાંધવા વિશે વિચાર કરવાનો હતો. SNDRP, MATU, ટૉક્સિક્સ ઍલાયન્સ, હિમલ પ્રકૃતિ વગેરે અનેક સંસ્થાઓ અને ડૉ. ભરત ઝૂનઝૂનવાલા જેવા અગ્રગણ્ય નાગરિકોએ EACને પહેલાં જ લખીને જણાવ્યું હતું કે આ પ્રોજેક્ટને એના ‘નિયમો અને શરતો’ના પહેલવહેલા તબક્કે જ મંજૂરી ન આપવી જોઈએ. પરંતુ પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની નેપાલની મુલાકાત દરમિયાન એમની સાથે નેપાલ સરકારે કરેલી સમજૂતી જોતાં એમ લાગે છે કે શાણપણથી સૌ વિચારશે એવી આશા નકામી છે.

દૂરદર્શનના ન્યૂઝ પ્રોગ્રામમાં આ ધરતીકંપના પદાર્થપાઠ સમજવા માટેની ચર્ચામાં મને કેન્દ્ર સરકારના એક સૅક્રેટરી અને આપદા પ્રબંધના હાલના અને અગાઉના અધિકારીઓને મળવાની તક મળી ત્યારે મેં આ બધા મુદ્દા ઉઠાવ્યા.એમણે કહ્યું, હા, પર્યાવરણ પરના પ્રભાવ વિશે મૂલ્યાંકન (Environmental Impact Assessment –EIA) કરવાની વ્યવસ્થા છે જ. એ જોવાનું કામ એનું છે! જે આકલનો ખોટાં સાબીત થઈ ચૂક્યાં છે તેમાં એમની આટલી બધી શ્રદ્ધા ખરેખર હૃદયને સ્પર્શી ગઈ! પરંતુ આપણે જે દાવ પર લગાવીએ છીએ તે બહુ જ મહામૂલું છે, એટલે જ આપણે બહુ બુલંદ અવાજે બોલવું જોઈએ.

દરમિયાન નેપાલની જનતાનું જીવન પાછું જેમ બને તેમ જલદી પાટે ચડી જાય એવી મારી શુભેચ્છાઓ.

– હિમાંશુ ઠક્કર SANDRP (ht.sandrp@gmail.com)

૦-૦-૦-૦

(આ લેખનાં અવતરણો વગેરેના સંદર્ભો મૂળ લેખમાં મળશે, જેની લિંક ઉપર આપી છે. અહીં લેખ સંક્ષિપ્ત રૂપે રજૂ કર્યો છે. એમાં બીજી ઘણી વિગતો છે. જેમને રસ હોય તેમને લિંક પરથી મૂળ લેખ વાંચવા વિનંતિ છે. –દી.)

Literature and Society

સાહિત્ય સમાજથી દૂર રહી શકે?

-દીપક ધોળકિયા

હેમંત પુણેકરઆમ તો સાહિત્ય અને તેમાં પણ કવિતામાં મારી સ્થિતિ ‘અખાડે કા ઉલ્લૂ, ઔરોં કા ઉસ્તાદ’ જેવી છે. ન જાણનારા પર રોફ જમાવી શકાય પણ ધૂરંધરોની મહેફિલમાં મારું કામ બધા માટે ચા બનાવવાનું જ હોય !

આમ છતાં હાલમાં યુવાન મિત્ર હેમંત પુણેકરના બ્લૉગ હેમકાવ્યો (https://hemkavyo.wordpress.com/) પર એક કવિતા વાંચી જે ક્યાંકથી મનમાં ઘૂસી ગઈ અને વંટોળિયો ઊઠ્યો. તરત કંઈ લખવાનું મન થયું.એ મૂળ તો મરાઠી કવિ અનંત ઢવળેની ગઝલ છે, હેમંતે એનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કર્યો છે. પહેલાં તો અનુવાદ જ જોઈએ.

સુકાઈ ગયા મોલ, ઊભાં ખિન્ન ખેતર

શ્મશાનોથી પણ ભાસતાં ખિન્ન ખેતર

 

ઘણી વાર રેડ્યું છે લોહી અમે તોય

ઘણી વાર સૂકાં પડ્યાં ખિન્ન ખેતર

 

દુઃખી લીમડો બાંધ પર અશ્રુ ઢાળે

કયાં કારણોથી થયાં ખિન્ન ખેતર

 

હતી મુક્તતા આત્મહત્યા જ જેની

ધણીની ચિતા દેખતાં ખિન્ન ખેતર

 

નવા હાથ આવ્યા છે શ્રમ કરવા ત્યારે

ફરી જોગવા* માગતાં ખિન્ન ખેતર

 

*જોગવા એટલે દેવીના નામે માગવામાં આવતી ભીક્ષા

ખિન્ન ખેતર- અનંત ઢવળેની મરાઠી ગઝલનો અનુવાદ

૧૯૯૫થી ૨૦૧clip_image004૩ વચ્ચે દેશમાં ત્રણ લાખ ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી. મહારાષ્ટ્રમાં આ આંક ૬૦,૦૦૦ને વટાવી ગયો છે. (http://psainath.org/maharashtra-crosses-60000-farm-suicides/).

દેશમાં આતંકવાદે છેલ્લાં દસ વરસમાં આટલા લોકોનો ભોગ નથી લીધો.

ગયા વર્ષના ડિસેમ્બરમાં ઇંટેલીજન્સ બ્યૂરોએ મોદી સરકારના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત કુમાર ડોવાલ અને વડા પ્રધાનના પ્રિન્સિપલ સેક્રેટરી નૃપેન્દ્ર મિશ્રને ‘Spate of Cases of Suicide by Farmers’ રિપોર્ટ આપ્યો તેમાં દેખાડ્યું છે કે સરકાર તરફથી ખેડૂતોને અપાતી રાહત એટલી અધૂરી હોય છે કે એમણે શાહુકારના ભરોસે રહેવું પડે છે.

રિપોર્ટ કહે છે કે ચોમાસું વહેલું મોડું થાય, લોન ભરપાઈ કરવાનું અઘરું થઈ જાય, દેવાનો બોજ વધી જાય, પાક ઓછો ઊતરે, સરકાર તરફથી મળતા ટેકારૂપ ભાવો ખર્ચને પહોંચી વળે તેમ ન હોય, અને ઉપરાઉપરી પાક નિષ્ફળ જતો હોય એવાં કારણસર ખેડૂતો આત્મહત્યા કરતા હોય છે. રિપોર્ટ આ કરુણ ઘટનાઓ માટે કુદરતી અને માનવસર્જિત કારણોને જવાબદાર ઠરાવે છે. દુકાળ, કરાનું તોફાન વગેરે ઉપરાંત ખેડૂતોને બજાર સુધી પહોંચવામાં અનુભવવી પડતી તકલીફો વગેરે જવાબદાર કારણો છે. રિપોર્ટમાં જણાવ્યું છે કે મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, તેલંગણા અને પંજાબમાં આત્મહત્યાઓનું પ્રમાણ વધ્યું છે. તે ઉપરાંત ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ અને તમિળનાડુના કિસ્સાઓનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

(http://timesofindia.indiatimes.com/india/Farmer-suicides-on-rise-IB-report/articleshow/45609708.cms).

આજે ખેતરો ખિન્ન છે.

અનંત ઢવળે કહે છેઃ

હતી મુક્તતા આત્મહત્યા જ જેની

ધણીની ચિતા દેખતાં ખિન્ન ખેતર

લીલાં ખેતરો જોવા તલસતો ખેડૂત તો રાખ બનવા લાગ્યો છે. એક સુંદર ભવિષ્યનું સપનું ચિતાએ ચડી ચૂક્યું છે. આપણી આર્થિક નીતિઓની દિશા શી છે? આપણો આત્મા કકળતો કેમ નથી? આ વાત આપણા સાહિત્યનો વિષય કેમ નથી બનતી? અનંત ઢવળેની ગઝલ સાહિત્યને સમાજની પાસે લાવે છે.

સાહિત્ય અને કલા વિશે હંમેશાં બે મત રહ્યા છે. ‘કલા ખાતર કલા’ કે ‘કલાનું કંઈક ઉદ્દેશ્ય હોવું જોઈએ’? આ બે અંતિમ છેડાના મતભેદો છે. કલા ખાતર કલા એટલે કલા પોતે જ સાધ્ય હોય, જ્યારે બીજામાં કલા સાધન છે.

પહેલો પક્ષ એમ માને છે કે સાહિત્યકાર પેમ્ફલેટ નથી લખતો. એ પોતાની આંતરિક અનુભૂતિને વાચા આપે છે. પણ એ કેવી દલીલ છે? જે કવિને વસંતમાં ઉદ્યાન હસતો હોવાની અનુભૂતિ થઈ શકે છે તે જ કવિને ‘ધણીની ચિતા’ની પાછળ મૂક બનીને રોતાં ‘ખિન્ન ખેતરો’ ન દેખાય?

ખરું પૂછો તો આનો અર્થ એ જ થાય કે આપણી કહેવાતી અનુભૂતિઓ આપણા વર્ગીય દૃષ્ટિકોણનું જ પ્રતિબિંબ છે. એ સાચી અનુભૂતિ કેમ હોઈ શકે? સાહિત્ય સમાજમાંથી જન્મે છે. સાહિત્યકાર, લેખક કે કવિ યથાર્થને વ્યક્ત ન કરે તેનો અર્થ એ કે એ બીજી દુનિયામાં જીવે છે. આનો અર્થ એ નથી કે સાહિત્યકાર ખબરપત્રી બની જાય અને યથાર્થનો રિપોર્ટ આપે. સાહિત્યકાર યથાર્થને અમૂર્ત અને વ્યાપક ધરાતળ પર લઈ જઈને એનો અનુવાદ પોતાની અનુભૂતિમાં કરે અને નવો યથાર્થ, સાહિત્યમાં જેનું પ્રતિબિંબ પડે એવો, યથાર્થ બનાવે ત્યારે એ યથાર્થ પારગામી બની જાય છે. માર્ક્સ અને ઍંગલ્સ સાહિત્યના પણ જબરા શોખીન હતા. ‘કલા ખાતર કલા’ના ઘોર વિરોધી. આ બન્ને ઇતિહાસપ્રસિદ્ધ મિત્રો માનતા કે યથાર્થવાદી લેખકોની રચનાઓમાં પ્રગતિશીલ વૈશ્વિક દૃષ્ટિકોણ હોવો જોઈએ, એમાં પ્રગતિશીલ વિચારો હોવા જોઈએ અને ખરેખરી સમસ્યાઓનું એમાં નિરૂપણ હોવું જોઈએ. (https://www.marxists.org/archive/marx/works/subject/art/preface.htm).

ગુજરાતની પરંપરામાં આ પ્રકારનું સાહિત્ય છે જ, પણ એ આપણા ભૂતકાળમાં સરકી ગયું છે. એમાં સમાજની દરકાર હતી. ઝવેરચંદ મેઘાણીની ‘ઘણ રે બોલે ને એરણ સાંભળે…” એ રચનાને કેમ ભુલાય?

હથોડા પડે રે આજ જેના હાથના હો… જી:
તનડાં તૂટે રે આજ જેની કાયનાં હો…જી.

સોઈ નર હાંફીને આજ ઊભો,
ઘટડામાં ઘડે એક મનસૂબો:
બાળ મારાં માગે અન્ન કેરી દેગ;
દેવે કોણ, દાતરડું કે તેગ?

હો એરણ બ્હેની! ઘણ રે બોલે ને

આખું કાવ્ય અહીંં મળશેઃ

http://gu.wikisource.org/wiki/%E0%AA%98%E0%AA%A3_%E0%AA%B0%E0%AB%87_%E0%AA%AC%E0%AB%8B%E0%AA%B2%E0%AB%87_%E0%AA%A8%E0%AB%87- .

આની સામે, આપણું સાહિત્ય એકંદરે ઉચ્ચ અથવા મધ્યમ વર્ગીય અનુભૂતિઓનું વાહન રહ્યું. તે પછી સિત્તેરના દાયકામાં યુરોપીય વિચ્છિનતાની વાછંટ ગુજરાતમાં આવી અને તદ્દન વ્યક્તિપરક આત્મરત સાહિત્ય બનવા લાગ્યું. સમાજની અસમાનતા, સમાજના અત્યાચાર અને અન્યાય આપણા સાહિત્યમાં કેમ ન ઝિલાયાં તે યક્ષ પ્રશ્ન છે. તે પછી દલિતોએ સાહિત્યના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો અનેઝવેરચંદ મેઘાણીની જેમ સમાજપરક રચનાઓ આપી. જોસેફ મૅકવાનની ‘આંગળિયાત’ એનું ઉદાહરણ છે. તે પહેલાં ગાંધીયુગમાં પણ સામાજિક અસમાનતાનું પ્રતિબિંબ તો મળ્યું પણ નૈતિકતાના ધોરણો ઉપકાર વૃત્તિનાં રહ્યાં. આત્મમંથન પણ જોવા મળ્યું, પરંતુ તીખા સ્વરો ન પ્રગટ્યા. નરસિંહરાવ દિવેટિયાએ લખ્યું કે “ આ વાદ્યને કરુણ ગાન વિશેષ ભાવે…”, પરંતુ “આ વાદ્યને” રૌદ્ર ગાન કદી ન ભાવ્યું.

clip_image005કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને મહાત્મા ગાંધી એકબીજાને અત્યંત આદરથી જોતા હતા પરંતુ એમની જીવનશૈલી અને વિચારો વચ્ચે બહુ મોટું અંતર હતું. ગાંધીજી રવિબાબુની કલ્પનાની પાંખે વિહરતી કવિતાના ટીકાકાર હતા. ગાંધીજીએ લખ્યું,

“કવિ એમના કવિત્વની સ્વાભાવિક પ્રવૃત્તિ પ્રમાણે ભવિષ્ય માટે જીવે છે અને આપણે પણ એમ જ જીવીએ તે એમને પસંદ આવશે. આપણી પ્રશંસાભરી દૃષ્ટિ સમક્ષ કવિ વહેલી સવારે સ્તુતિગાનના સ્વરો સાથે આકાશ ભણી જતાં પક્ષીઓનું મનમોહક દૃશ્ય પ્રસ્તુત કરે છે. આ પક્ષીઓ આગલા દિવસે પેટ ભરીને ચણ્યાં હતાં, રાતે એમણે પાંખોને સંપૂર્ણ આરામ આપ્યો, એમની પાંખોને નવું લોહી મળ્યુ હતું. પરંતુ મારા ભાગે તો એવાં પક્ષી જોવાનું આવ્યું છે કે જેમને ઊડવા માટે ખૂબ સમજાવ્યાં, પરંતુ એમનામાં એટલી શક્તિ પણ નહોતી કે એ પાંખ પણ ફડફડાવે. હિન્દુસ્તાનના આકાશનું માનવપક્ષી રાતે પરવારવાનો ડોળ કરતી વખતે જેટલું નબળું હોય છે તેના કરતાં વધારે નબળું થઈને સવારે ઊઠે છે. લાખો કરોડો માટે એ શાશ્વત ઉજાગરો કે શાશ્વત ઘેન છે. એ એવી અવર્ણનીય પીડાકારી અવસ્થા છે કે જેનો ખ્યાલ ભોગવ્યા વિના ન આવે….કરોડો ભૂખ્યાં જન એક જ કાવ્ય માગે છે – શક્તિદાયક અન્ન. એમને એ આપી ન શકાય. એમણે એ મેળવવું જ પડે છે અને એ માત્ર પોતાનો પરસેવો પાડીને જ મેળવી શકે છે.” (The Mahatma and the Poet પૃષ્ઠ ૯૧. http://cscs.res.in/dataarchive/textfiles/textfile.2008-02-04.2882338605/file).

અનંત ઢવળેની આ યથાર્થવાદી ગઝલનું ગુજરાતીમાં ભાષાંતર કરીને ખરેખર તો ભાઈ હેમંત પુણેકરે સાહિત્યની એક ઉણપ દૂર કરી છે.

તમે પણ મારા જેવા ‘અરસિક’ હશો તો મારી વાત તમને ગમશે, પણ કહ્યું છે ને કે,

वितर तापशतानि यदृच्छया विलिख तानि सहे चतुरानन l
अरसिकेषु कवित्वनिवेदनं शिरसि मा लिख मा लिख मा लिख ll

                                                       હે બ્રહ્માજી, મારા ભાગ્યમાં જેટલી વિપત્તિઓ લખવી હોય તેટલી લખી દો, પણ અરસિકની સમક્ષ કાવ્યપાઠ કરવાનું તો ભૂલેચૂકેય ન લખજો !

૦-૦-૦

શ્રી હેમંત પુણેકરનો સંપર્ક hdpunekar@yahoo.co.in સરનામે થઇ શકે છે.