Pranks and goof-ups in my A.I.R. days

 

વર્ષને અંતે ‘મારી બારી’માંથી ડોકિયું કરતાં એક ખાસ વાત નજરે ચડી. આકાશવાણીમાં હું જોડાયો તેને હમણાં ગઈ તે ૧૫મી તારીખે ૪૫ વર્ષ પૂરાં થયાં. આકાશવાણી યાદ આવતાં મેં કરેલા ગોટાળા, છબરડા પણ યાદ આવ્યા. આમ પણ વર્ષને અંતે કંઈ હળવી વાત થઈ જાય તો ખોટું પણ શું? મેં આકાશવાણી વિશે એક લેખ લખ્યો જ છે જે અહીં ક્લિક કરીને વાંચી શકાશે પણ આજનો વિષય જુદો છે.

આકાશવાણીમાં ‘લાઇવ બ્રોડકાસ્ટ’ને કારણે ઘણી વાર ગોટાળા થતા જ હોય છે. આવા કેટલાક મારા અને કેટલાક બીજા સાથીઓના ગોટાળા અને છબરડાની વાતો કરવી છે.

એ દિવસોમાં હું આકાશવાણી ભુજમાં એનાઉંસર હતો. ધીમે ધીમે આત્મવિશ્વાસ વધતો જતો હતો. એટલે ચાલુ કાર્યક્રમે સ્ટૂડિયો છોડીને બહાર ફરવું વગેરે રોજનું બનવા લાગ્યું હતું. એ દિવસોમાં સ્પૂલવાળાં ટેપડેક હતાં. સ્પૂલવાળાં એટલે ‘આનંદ’ ફિલ્મના અંતે ટેપનું ચકરડું ફરે છે એવાં. એક વાર શાસ્ત્રીય સંગીતની ટેપ ચડાવીને બહાર નીકળ્યો. ટેપ અર્ધો કલાક ચાલવાની હતી એટલે નિરાંત હતી, જો કે આખો વખત તો બહાર રહેવાનો સવાલ જ નહોતો. પરંતુ મેં પોતે ધાર્યું હતું તેના કરતાં પણ વધારે મિનિટો વાતોમાં નીકળી ગઈ. પછી ‘હું જાઉં; ટેપ ચાલે છે” કહીને સ્ટૂડિયોમાં ગયો ત્યારે જોયું તો મારી આંખો સ્થિર થઈ ગઈ. ટેપ સામેના ખાલી સ્પૂલમાં વીંટાતી જ નહોતી અને બહાર નીકળી જતી હતી, મને સમજાયું કે ટેપમાં કોઈ સાંધો આવી ગયો છે પણ એ એવી રીતે ગોઠવાઈ ગયો છે કે કનેક્શન કપાયું નથી એટલે બહાર ટેપ તો બરાબર સંભળાય છે પણ બધી બહાર ડેક પર, એનાઉંસરની ખુરશી પર, જમીન પર, જ્યાં ત્યાં ફેલાય છે. હજી દસેક મિનિટ બાકી હતી. કંઈ સુધારવા જાઓ તો ટેપ બંધ થઈ જાય. ઍન્જીનિયર દોડી આવે, ડ્યૂટી ઑફિસર દોડી આવે. હું ત્યાં જ ઊભો રહ્યો. મને યાદ છે ત્યાં સુધી એક સાથી એનાઉંસર બહેન, (કદાચ પુષ્પા અંતાણી?) પણ મારી પાછળ જ સ્ટૂડિયોમાં ધસી આવ્યાં હતાં. અમે બન્ને સ્તબ્ધ કે હવે કરવું શું. આમ તો અમે ચાર એનાઉંસરો ‘અમે ૧૦૫’ની નીતિવાળા – એકબીજાનાં અવળાંસવળાં કર્મોમાં સાથ આપીએ એટલે કોઈ ચાડી ખાય એવી ચિંતા તો નહોતી. માંડ પ્રોગ્રામ પૂરો થયો. સિંધીમાં સમાચાર દિલ્હીથી રીલે કરવાની જાહેરાત પૂરી ગંભીરતાથી કરી અને પછી અમે આ ટેપ સમેટવાની કોશિશ કરી પણ ટેપ તો કેટલાય મીટર લાંબી હતી. કેમ સમેટાય? પછી અમે એને કાપીને ફેંકી દેવાનો દુઃખદ નિર્ણય લીધો. આટલો ઢગલો તો કચરાના ડબ્બામાં પણ ન નાખી શકાય એટલે દીવાલ પાછળના પરદામાં ઘૂસાડ્યો. લાઇબ્રેરીમાંથી રેકૉર્ડિગ વિનાની એક આખી ટેપ મેળવી લીધી અને મૂળ ટેપની જગ્યાએ ગોઠવી દઈને… બસ…કોઈને આ પાપની ખબર આજ સુધી તો પડવા દીધી નથી!

સ્ટૂડિયો અમારો અડ્ડો. એક એનાઉંસર આવે અને બીજો જાય. પણ જેણે જવાનું હોય તે પણ જાય નહીં, ડ્યૂટી ઉપરાંત કલાક તો ખરો જ. વાતો ચાલ્યા કરે, વચ્ચે એનાઉંસમેન્ટનો સમય થાય ત્યારે સંપૂર્ણ શિસ્ત સાથે એ પણ થઈ જાય. ચારમાંથી અમે ત્રણ તો એક જ કૉલેજનાં, અને લગભગ તાજાં નીકળેલાં. માંડ બે-ત્રણ વર્ષ થયાં હશે. જો કે કૉલેજમાં જુદા જુદા વર્ષમાં, એટલે બહુ ગાઢ પરિચય નહોતો, મિત્રતા તો આકાશવાણીમાં આવ્યા પછી થઈ. પણ કૉલેજને કારણે વાતોનો મસાલો સ્ટૂડિયોમાં બહુ મળી રહેતો.

એમાં પણ બે એનાઉંસર બહેનો, પુષ્પાબેન અને જયંતિકા માંકડ નાટકોમાં પણ ભાગ લે. રાજકોટના મિમિક્રી કલાકાર રમેશ જાની પણ અમારા ચોથા સાથી. એ ત્રણેય જણ ડાયલૉગ ડિલિવરી, અભિનય વગેરેમાં સારાં. મને નાટકબાટક બહુ ન આવડે. પણ એક વાર મહિલાજગતના એક નાટકમાં બેચાર ડાયલૉગ હતા એટલે મને લઈ લીધો હતો. એમાં સાસુવહુનું કંઈ હતું. નાટક ‘લાઇવ’ હતું. એક પ્રસંગ એવો હતો કે ટપાલી આવે છે અને દરવાજો ખટખટાવીને બોલે છે કે “ટપા… લ” ! તે પછી માલતી જાનીનો ડાયલૉગ હતો કે “લો ટપાલ આવી.” પણ એ ક્ષણ આવી ત્યારે દરવાજો ખખડાવવાનું યાદ જ ન આવ્યું. ઈશારાથી દેખાડ્યું. અંતે માલતીબેન સમજ્યાં પણ ભૂલી ગયા. કોઈ પુરુષે “ટપા…લ” બોલવાનું હતું તેને બદલે માલતીબેને સ્ટૂડિયોનું હૅન્ડલ ખખડાવીને મોટા અવાજે કહ્યું, “ટપા…લ”. અને સૌને માટે હસવું રોકવાનું અઘરું થઈ ગયું. પછી જેમ તેમ હસવાનું જાણે નાટકમાં જ હોય તેમ બે ચાર ડાયલૉગ નીકળ્યા. પછી માલતીબેને કંઈક ગુસ્સામાં કહેવાનું હતું, “ભલે લાગે આઘાત…” પણ એ બોલ્યાં, “ભલે આગે લાઘાત…”!! એ નાટક ઘણીવાર ‘રિપીટ’ થયું પણ એમાં ટપાલીનો અવાજ સ્ત્રીનો જ રહ્યો અને “ભલે આગે લાઘાત” પણ જેમનું તેમ રહ્યું.

પહેલાં તો ડ્યૂટીચાર્ટ અમે સાથે મળીને બનાવતાં પણ પછી એક પ્રોગ્રામ એક્ઝિક્યૂટિવે (P.Ex કે પેક્સ)) જાતે જ એ કામ શરૂ કરી દીધું. એ દિવસોમાં આકાશવાણીના ભુજ કેન્દ્ર પરથી રવિવારે ફિલ્મી સંગીતનો કાર્યક્ર્મ પ્રસારિત થતો. પુષ્પાબેને બપોરની ડ્યૂટીમાંથી રજા લઈ લીધી હતી. પેક્સ બહેન એમની જગ્યાએ કોઈની ડ્યૂટી મૂકવાનું ભૂલી ગયાં. અમને તો ખબર હતી કે બપોરે ગરબડ થવાની છે. અમે ચારેય જણે એમને પાઠ ભણાવવાનું નક્કી કરી લીધું. સામાન્ય રીતે સવારની ડ્યૂટીમાં હોય એણે રોકાવું જોઈએ. મારી સવારની ડ્યૂટી હતી તે પૂરી થતાં મેં ડ્યૂટી ઑફિસરને કહ્યું કે પુષ્પાબેન તો આવી જશે, હું વહેલો નીકળી જાઉં છું. એ પણ વિશ્વાસમાં રહ્યો અને હા પાડી દીધી. સમય થયો ત્યારે એને ખબર પડી કે પુષ્પાબેને તો રજા લીધી છે. એણે અમારા ત્રણમાંથી કોઈકને પકડી પાડવાની કોશિશ કરી. એ દિવસોમાં ટેલિફોન તો હતા નહીં. જુદે જુદે ઠેકાણે માણસો દોડાવ્યા. હું તો ઉત્તરમાં ગાયબ, જાનીભાઈ દક્ષિણમાં જયંતિકાબેન એમના ઘરના છેક અંદરના રૂમમાં. અમે સૌ ટ્રાન્ઝિસ્ટર પર પ્રોગ્રામનો છબરડો સાંભળવાની તૈયારીમાં…અને ગોટાળો થયો! એક અનાડી અવાજમાં પ્રોગ્રામ શરૂ થયો. સ્ટેશનમાં દોડાદોડી મચી ગઈ. અમારો કોઈનો વાંક તો હતો નહીં. એ પેક્સને ‘મેમો’ મળતાં એમણે ફરી અમને ડ્યૂટીચાર્ટ સોંપી દીધો. એ પેક્સ બહેન આજે તો આ દુનિયામાં નથી. બહુ ભલાં હતાં અને મને નાના ભાઈ જેમ માનતાં હતાં પણ એ તો પછીની વાત છે. એમની સમક્ષ આ વાતનો ઘટસ્ફોટ કરવાની હિંમત કદી ન થઈ.

વિષ્ણુભાઈ ત્રિવેદી પણ અમારા પેક્સ. પછીથી એ વડોદરામાં સ્ટેશન ડાયરેક્ટર થયા. એમણે બાળકોના કાર્યક્રમ માટે વેતાળ પચીસીની એક સ્ક્રિપ્ટ લખી. સિદ્ધને ઉપાડીને ભરવાડ ઊકળતા તેલમાં નાખી દે છે એ કથા હતી. બે અવાજમાં એ વાંચવાની હતી. એક એ પોતે અને બીજો હું. સ્ક્રિપ્ટમાં ભરવાડ માટે એમણે ‘ભોપા’ શબ્દ વાપર્યો હતો. એ વાંચીને મેં કહ્યું, “યાર, આ શબ્દ વાંચતાં હસવું આવી જશે. બદલાવી નાખો ને” ત્રિવેદીભાઈ કહે “વાંચો ને યાર, તમારા જેવા અનુભવી માણસ આમ કહે તે કેમ ચાલે?” રેકૉર્ડિંગ શરૂ થયું. મારો ડાયલૉગ પૂરો થયો. ત્રિવેદીભાઈએ બોલવાનું હતું પણ બોલે જ નહીં. મેં કોણી મારીને ઈશારો કર્યો. તોય ન બોલ્યા. મેં એમની સામે જોયું તો જોરથી હસવા માંડ્યા. “યાર, તમે કહ્યું ને તે હવે મને જ ભોપા વાંચીને હસવું આવે છે.” માંડ સ્વસ્થ થયા. મેં વાંચી લીધું. વળી ત્રિવેદીભાઈનો વારો આવ્યો. આ વખતે તો ‘મેં જોયું તો એમનું આખું શરીર હલતું હતું. મેં કહ્યું “યાર, તમે તો ભોપા સુધી પહોંચતાં પહેલાં જ હસવા માંડ્યા!’ બેચાર પ્રયત્ન પછી ત્રિવેદીભાઈએ હાર માની લીધી. ‘નહીં, ભોપાને કાઢવો જ પડશે…” પણ ટાઇમ તો એટલો હતો નહીં એટલે ભોપાને અને વેતાલને પડતા મૂકીને કોઈ જૂનું રૂપક ઉપાડી લાવ્યા અને શ્રોતાઓ માટે ચડાવી દીધું અયનમંડળમાં… પછી અમે એ ભોપાવાળી સ્ક્રિપ્ટ કદી રેકૉર્ડ જ ન કરી!

આ તો એનાઉંસરીના જમાનાની વાત. આવા તો અનેક બનાવો છે. બધા તો લખી ન શકાય. માત્ર ‘અંદરની ઝલક’ જ આપી શકાય. એનાઉંસર તરીકે તો માત્ર ચાર વર્ષ ગાળ્યાં પણ દિલ્હીમાં સમાચાર વાચક તરીકે તો જિંદગી ગઈ. ચોંત્રીસ વર્ષ. એટલે ગોટાળા તો ઘણા જ થયા હશે. એમાંથી ‘પદ્મભૂષણ’નો ખિતાબ મળે એવા બે-ચાર ગોટાળાની વાત કરીએ.

૧૯૭૯ના જાન્યુઆરી મહિનામાં હું રેડિયો મૉસ્કોમાં કામ કરવા ગયો. ત્યાં તો ન્યૂઝ પણ રેકૉર્ડ થતા હતા એટલે ભૂલો થવાનો સંભવ જ નહોતો. પણ ત્યાં ત્રણ વર્ષનું ‘સેકંડમેન્ટ’ પૂરું કરીને દિલ્હી પાછો આવ્યો. સમાચારમાં વચ્ચે ‘બ્રેક’ આવે તેમાં ઓળખ આપવાની હોય – “આ સમાચાર આકાશવાણીના છે.” અથવા “આ સમાચાર આપ આકાશવાણી પરથી સાંભળી રહ્યા છો.” ત્રણ વર્ષની ટેવને કારણે “આ સમાચાર રેડિયો મૉસ્કોના છે” એમ ન બોલી જવાય એ માટે સામે લખીને રાખતો. બે-ત્રણ દિવસ તો બરાબર ચાલ્યું, પછી વિશ્વાસ બેસી ગયો. બરાબર તે જ દિવસે ભૂલ થઈ. વચ્ચે બ્રેક આવતાં બોલી દીધું, “આ સમાચાર રેડિયો મૉસ્કોના છે”. તરત જીભ કચરી અને સુધાર્યું પણ ‘લાઇવ’ સમાચારમાં તો જે તીર છૂટ્યું તે તો છૂટ્યું જ. કદાચ ભૂલ ન સુધારી હોત તો શ્રોતાઓને પણ રોજની ટેવને કારણે કદાચ ધ્યાનમાં ન આવે. પણ ભૂલ સુધારતાં તો ખાસ ધ્યાનમાં આવી જાય. એ જમાનામાં રેડિયોના સમાચાર લોકો સાંભળતા. ફરિયાદના કાગળો, એક-બે છાપાંમાં ચર્ચાપત્રો બીજા જ દિવસથી શરૂ થઈ ગયું. વાત છેક મિનિસ્ટર સુધી પહોંચી. ”છે કોણ, આ શખ્સ? શું છે એનો ઇરાદો?” સોવિયેત સંઘમાં રહ્યો છે એટલે આમ કર્યું?” મિનિસ્ટ્રીમાં એક અભિપ્રાય એવો પણ હતો કે નોકરીમાંથી જ કાઢો. બધા સાથીમિત્રો અને ઉપરી અધિકારીઓ સમજતા હતા કે આ ‘સ્લિપ ઑફ ટંગ’ જ હતી અને સૌ માનતા હતા કે વાતમાં કંઈ દમ નથી. તે સાથે એમ પણ કહેતા, “આવી વાતમાં ધ્યાન કાં ન રાખ્યું?? મારી પાસે જવાબ નહોતો. મારા ખુલાસા પુછાયા. મેં દિલગીરી દર્શાવી. અંતે સમાચાર વિભાગે મિનિસ્ટ્રીને લખ્યું કે કંઈ બહુ મોટી વાત નથી; આ ભાઈ બે દિવસ પહેલાં રેડિયો મૉસ્કો બોલતા હતા એટલે ટેવને કારણે બોલાઈ ગયું છે. નોકરી તો ન ગઈ પણ મિનિસ્ટ્રીએ સમાચાર વાંચવાની મનાઈ કરી દીધી. બસ અંગ્રેજીમાં જે સ્ક્રિપ્ટ મળે તેનું ગુજરાતીમાં રૂપાંતર કરી દો, બીજા કોઈ વાંચે. એકાદ મહિનો એમ ચાલ્યું.

થોડા વખત પછી સાથીઓને એમ લાગવા માંડ્યું કે આ સજા તો એમને થઈ છે. જ્યારે જૂઓ ત્યારે એમને વાંચવાની ડ્યૂટી પણ કરવી પડે છે. એટલે જે વાંચવાને યોગ્ય હોય તેની સાથે જ મને ડ્યૂટી પર મૂકી શકાય. આમ એમને લાગ્યું કે મને તો મઝા થઈ ગઈ. સજા તો એમને થઈ. આમ તો કોઈને મારી સાથે ડ્યૂટીમાં વાંધો નહીં, કારણ કે કામ બહુ જલદી પૂરું કરી આપું, અનુવાદ પણ ઠીક જ હોય એટલે એની ચિંતા ન હોય, પણ સૌને મુખ્ય કંટાળો એ કે મેં વાક્ય એક રીતે શરૂ કર્યું હોય અને પૂરું બીજી રીતે થતું હોય. આવા લોચા તો મેં કદાચ નિવૃત્તિ સુધી માર્યા હશે. અંતે એક દિવસ મેં પોતે જ નક્કી કરી લીધું. સમાચાર વાંચવાનો સમય થયો એટલે મેં બધાં પાનાં સંભાળી લીધાં – “આજે હું વાંચીશ”. મારા સાથીઓ જોઈ રહ્યા. પ્રતિબંધનું શું? મેં કહ્યું, એ લોકો ભૂલી ગયા છે કે મારા પર પ્રતિબંધ છે. એટલે જાતે તો છૂટ આપવાના નથી. એનો ભંગ કરીશ ત્યારે યાદ આવશે અને પ્રતિબંધ ફરી મૂકવો હશે તો મૂકી દેશે. બસ, કોઈને ખબર ન પડી અને બીજાં ૨૮ વર્ષ સુધી કામ કર્યું. હજી જૂની ફાઇલોમાં ક્યાંક ઑર્ડર પડ્યો હશે કે મારે માઇક પર સમાચાર નથી વાંચવાના – અને એ ઑર્ડર રદ કરવાનો ઑર્ડર તો શોધ્યો જડે તેમ નથી!

રૅડિયો પર કામ કરતાં ઉચ્ચાર અને શબ્દોના વજન વિશે ખ્યાલ આવ્યો. કોશિશ એ રહી કે ઉચ્ચાર બરાબર થવો જોઈએ. એક વાર મારા માથે ઉચ્ચાર શુદ્ધિનું ભૂત ચડી બેઠું અને ‘પદ્મભૂષણ’ને યોગ્ય ભૂલ કરવામાં મને બહુ મદદ કરી. હવે જોઈએ આ ભૂતનો ખેલ.

અમે ગુજરાતી અને કન્નડ યુનિટ સાથે બેસીએ. એ દિવસોમાં નરસિંહ રાવ વડા પ્રધાન હતા. ઉચ્ચારનું ભૂત મારા માથે ચડ્યું તે દિવસે નરસિંહ રાવ ગુજરાતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. અમારા કન્નડ મિત્ર ઉપેન્દ્ર રાવ અને હું નરસિંહ રાવ વિશે વાતો કરવા લાગ્યા. એમણે કહ્યું કે તેઓ બહુ ઘણી ભાષાઓ જાણે છે અને તેલુગુમાં પણ એમનું નામ ખોટું બોલાતું હોય છે એવી એમની ફરિયાદ છે. ઉચ્ચાર ભૂતે મને એમના નામનો બરાબર ઉચ્ચાર કેમ થાય તે પૂછવા પ્રેર્યો. ઉપેન્દ્ર રાવે અક્ષરો છૂટા પાડીને સમજાવ્યું. “ન-ર- સિમ-હા રાવ.” વાત પતી ગઈ.

હું સ્ટૂડિયોમાં ગયો. એ વખતે મારા મગજમાં એક ગાંડો વિચાર આવ્યો. આ વિચાર કેટલો અર્થહીન હતો તે તો જરા વારમાં સમજાઈ જશે પણ એ વખતે એ વિચારે મારા સમગ્ર અસ્તિત્વનો કબજો લઈ લીધો હતો. મને એમ લાગવા માડ્યું કે વડા પ્રધાન અમદાવાદમાં છે અને કદાચ મારું બુલેટિન સાંભળતા પણ હોય. એટલે ઊંડો શ્વાસ લીધો. ‘ન-ર-સિમ-હા રાવ’ને સમર્યા અને કહ્યું કે જોજો, એક ગુજરાતી તમારા નામનો ઉચ્ચાર કેવો સારો કરે છે!

પહેલી જ ન્યૂઝ સ્ટોરી એમની હતી. આખી સ્ટોરી બરાબર યોગ્ય ભાર આપીને, ‘ન-ર-સિમ-હા રાવ’ એમ સ્પષ્ટ બોલીને પૂરી કરી. દોઢેક મિનિટ ચાલી હશે. મેં સંતોષનો શ્વાસ લીધો અને માઇક બંધ કરવા હાથ મૂક્યો. આ શું? મેં સ્ટોરી વાંચી પણ માઇક તો બંધ જ હતું ! સ્ટોરી ‘એર’ પર ગઈ જ નહીં! એક બહુ લાંબો પોઝ ગયો હશે, શ્રોતાઓના રેડિયો પર ખાલીપો ઘૂંઘૂંઘૂં… કરતો હશે. ઉચ્ચારનું ભૂત તરત માથેથી ઊતરીને ભાગી ગયું. અક્કલ પાછી ફરી અને મને ઠપકો આપવા લાગી કે “તેં સાચું નામ બોલવાની લાયમાં વડા પ્રધાનના સમાચાર જ ન આપ્યા અને એ તારા સમાચાર ક્યાં સાંભળવાના હતા? એમને ટાઇમ હોય?” આવી વઢ ખાતાં ખાતાં પણ બાકીના સમાચાર તો વાંચવાના હતા. એ બાકીની સાત-આઠ મિનિટો કેમ ગઈ હશે તેની કલ્પના નથી કરી શકતો. મિનિટો પૂરી જ નહોતી થતી!

ધીમે ધીમે રીઢા થઈ જવાય. વાંચવા જાઓ ત્યારે જૂનું બુલેટિન પણ સાથે લઈ જવાની પ્રથા હતી કે જેથી છેલ્લી ઘડીએ કોઈ સ્ટોરી બદલાય અને બુલેટિન ટૂંકું પડે તો થીગડાં મારી શકાય. એક વાર એવું બન્યું કે ખરેખર થીગડાની સામગ્રી સાથે નહોતો લઈ ગયો. દસ મિનિટ પૂરી કેમ કરવી તે સવાલ હતો. ઓચિંતી વાંચવાની સ્પીડ પણ ઘટાડી ન શકાય. નવ મિનિટ પૂરી થઈ જાય તે પછી માત્ર ૩૫-૪૦ સેકંડ બાકી હોય ત્યારે હેડલાઇન ફરી વંચાય. મેં એ કામ આઠમી મિનિટે જ કરી દીધું અને પૂરી એક મિનિટ બાકી હતી ત્યારે “સમાચાર પૂરા થયા” એમ જાહેર કરી દીધું. બીજું કંઈ કરી શકું એમ પણ નહોતો. ખુરશી છોડી એટલી વારમાં તો એન્જીનિયર સ્ટૂડિયોમાં પહોંચી આવ્યો. “આપને તો એક મિનિટ પહલે ખતમ કર દિયા!” મેં પણ ‘આશ્ચર્ય’થી ઘડિયાળ સામે જોયું. “ઑહ સોરી, આપકો નોટ તો કરના હી પડેગા, કર દીજિયે, માફી માંગ લેંગે!!” એક ભૂલ છુપાવવા માટે એનું નવી નિર્દોષ દેખાતી ભૂલમાં રૂપાંતર કરો, જેમાં નુકસાન ઓછું હોય અને તમારો બચાવ વધારે સબળ હોય! આવું થાય તો એનો બીજો ઉપાય એ કે ત્રણ ચાર મિનિટ પહેલાં વાંચેલી કોઈ સ્ટોરી “કૃપા કરીને આ સમાચાર ફરી સાંભળશો” એવી શ્રોતાઓને વિનંતિ કરીને બીજી વાર વાંચી નાખવી. શ્રોતા વિચારતો રહે કે પહેલાં કંઈક ભૂલ થઈ ગઈ હશે. એને કલ્પના પણ ન આવે કે તમે એક બીજી ભૂલ છુપાવવા માટે છેતરપીંડી કરો છો.

ગુજરાતમાં માધવસિંહ સોલંકીની જગ્યાએ અમરસિંહ ચૌધરી મુખ્ય પ્રધાન બન્યા હતા. એ દિવસે મારે વાંચવાનું નહોતું પણ અનુવાદક તરીકે મદદ માટે હતો. વાચક વાંચવા ગયા અને છેલ્લી ઘડીએ અમરસિંહભાઈનું કોઈ નિવેદન આવ્યું મેં તાબડતોબ સ્ટોરી પૂરી કરીને સ્ટૂડિયોમાં મોકલાવી દીધી. પણ નામ અમરસિંહ ચૌધરીને બદલે માધવસિંહ સોલંકી લખી નાખ્યું હતું. સમાચાર પૂરા થતાં જ અમદાવાદથી ફોન આવી ગયો. સમાચારવાચકને પૂછ્યું કે આવી ભૂલ કેમ થઈ? એમણે જવાબ આપ્યો કે મારા સીનિયરે લખ્યું હતું એટલે એમણે સુધાર્યું નહીં. ભૂલ તો કોઈ પણ કરે. આ કામમાં કોઈ સીનિયર-જૂનિયર નથી હોતા. મને ખબર પડી. હું ડાયરેક્ટરને મળ્યો અને કહ્યું કે મારી ભૂલ હતી. એમણે કહ્યું “ગલતી તો હો જાતી હૈ. લેકિન આપકે સાથીને જો જવાબ દિયા કિ આપને લિખા હૈ ઇસ લિયે ઉસને ઠીક નહીં કિયા – યહ ગલત જવાબ હૈ.”

આપણે ઘણી ભૂલો કરશું પણ એવી અપૂર્ણતાઓ જ આપણને માણસ રહેવા દે છે એટલે જ આ બધું પાપ ‘પરકાશ્યું’ છે, મને તો લાગે છે કે તો પૂર્ણ માણસ બહુ મહાન હશે પણ બહુ નીરસ જીવન જ જીવતો હશે. પ્રાણલાલ વ્યાસ ગાય છે ને, “ટોચો મા ટાંકણું લઈને ઘડવૈયા મારે ઠાકોરજી નથી થાવું.’ મારે પણ અપૂર્ણ જ રહેવું છે.

The Imperial Message–Franz Kafka

મારી બારી (૫૫) – શાહી સંદેશ

૧૩મી નવેમ્બરે ‘મારી બારી’ના ૫૪મા અંકમાં ફ્રાન્ઝ કાફકાની એક રૂપક-કથા કાનૂનના દ્વારે આપી હતી. તે પછી ૩૦ નવેમ્બરથી ૪ ડિસેમ્બર સુધી પાંચ હપ્તામાં કાફકાની In the Penal Colonyનો અનુવાદ પ્રકાશિત થયો. આની pdf ‘કાળા પાણીના ટાપુ પર’ પણ ડાઉનલોડ કરી શકો છો. આ જ શ્રેણીમાં આજે રજુ કરું છું, કાફકાની એક બીજી રૂપક-કથાનો અનુવાદ ‘શાહી સંદેશ’. મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂરે કર્યો છે. એનો ગુજરાતી અનુવાદ અહીં આપું છું.

અનુવાદની પ્રક્રિયા એવી છે કે મૂળ ભાવ અનુવાદમાં ખોવાઈ જાય. તેમાં પણ અનુવાદમાં એક માધ્યમ ભાષાને મૂળ ભાષા તરીકે ગણીને એને આપણી ભાષામાં ઉતારવાની હોય ત્યારે કેટલું બચતું હશે અને કેટલું ખોવાઈ જતું હશે તે કહી ન શકાય. સંતોષ એટલો જ છે કે પોલૅન્ડના કવિ અને અનુવાદક ઍડમ ઝ્દ્રેદોવ્સ્કી (Adam Zdrodowski) કવિતા વિશે કહે છે તેમ અનુવાદમાં અવતરિત થતાં પહેલાં કવિતાએ ખોવાઈ જવું પડે છે. (આ લેખ વાંચો). ગદ્યને પણ એ જ વાત લાગુ પડે છે. અહીં તો મૂળ કથાનક બે વાર ખોવાઈ ગયા પછી હાથ લાગ્યું છે. જે હોય તે, જેવું હોય તેવું, આગળ વાંચો.

શાહી સંદેશ

ફ્રાન્ઝ કાફકા

એક કથા છે; શહેનશાહે તમને એક સંદેશ મોકલ્યો છે. તમે – એક નાચીઝ પ્રજાજન, શાહી સૂરજની આગળ બહુ જ દૂરના ખૂણે પડતો એક ક્ષુલ્લક પડછાયો. શહેનશાહે મૃત્યુશય્યાએથી સંદેશ મોકલ્યો છે. માત્ર તમને જ. એણે કાસદને બોલાવીને એના પલંગ પાસે ઘૂંટણિયે બેસવા કહ્યું છે અને એના કાનમાં સંદેશ કહ્યો છે. શહેનશાહે કાસદ બરાબર સમજે એની એટલી બધી કાળજી લીધી કે એણે ફરી એ જ સંદેશ પોતાના કાનમાં કહેવા સંદેશવાહકને ફરમાન કર્યું. તે પછી માથું હલાવીને એણે સંકેત આપ્યો છે કે કાસદ બરાબર સમજ્યો છે. બધા શાહજાદાઓ શહેનશાહના મૃત્યુને જોવા પહોળી સીડીનાં ભવ્ય પગથિયાં ટોળે મળીને ઊભા છે. એમને નડતી બધી દીવાલો ધસી પડી છે. એકત્ર થયેલા આ દર્શકોની સામે જ શહેનશાહે પોતાનો સંદેશ આપ્યો છે.

કાસદ તરત જ સફરે નીકળી પડે છે. એ જરાય હામ હારે તેમ નથી. ભીડમંથી માર્ગ કાઢવા ક્યારેક જમણા હાથે, તો ક્યારેક ડાબા હાથે સૌને ધકેલતો એ આગળ વધે છે. એની છાતીને પણ ભીડનો અવરોધ સહન કરવો પડે છે પણ ત્યાં તો સૂરજનું ચિહ્ન ઝળાંહળાં છે એટલે એનું કામ સહેલું થઈ જાય છે. બીજા કોઈને માટે નીકળવું સહેલું નથી. પરંતુ અહીં તો માનવ મહેરામણ ઊમટ્યો છે, એનો આરો કે ઓવારો નથી. કાસદ ખુલ્લા મેદાનમાં પહોંચે તો તીવ્ર ગતિએ ઊડવા લાગે અને તમારા દરવાજે એની મુઠ્ઠીઓ ઠોકાવાનો તમને ગમતો અવાજ પેદા થાય…

તેને બદલે એ તો હજી મહેલની અંદરના ખંડોમાં જ છે અને એટલી મથામણ કરે છે કે એની શક્તિ હવે ઓસરવા લાગી છે. એ કદી સીડી સુધી પહોંચી નહીં શકે. અને પહોંચી જાય તો પણ શું? કંઈ વળવાનું નથી. એણે પછી સીડી પરથી નીચે ઊતરવાની મહેનત કરવી પડશે. એય પણ ધારો કે એ કરી લે, તોય શું? હજી તો એણે મહેલની અંદરના વચલા ખંડોની હરોળ પાર કરવાની રહેશે, ફરી એક સીડી, ફરી એક મહેલ. આવું જ ચાલ્યા કરશે, હજારો વર્ષ સુધી; અને છેલ્લે જો એ બહારના નાકામાંથી નીકળી શકે – એવું કદી નહીં થઈ શકે, કદી પણ નહીં – તો આખું પાટનગર વીંધીને એણે નીકળવાનું છે.

પાટનગર તો દુનિયાનું કેન્દ્ર છે. એમાં તો એનો પોતાનો જ કાંપ ખદબદે છે. ભલે ને, કોઈ મરણપથારીએ પડેલા માણસનો સંદેશ લાવતો હોય, અહીંથી તો કોઈ પોતાનો માર્ગ કાઢી જ ન શકે. પરંતુ તમે બારીમાં બહાર તાકતા બેઠા છો, સાંજ રાતમાં બદલતી જાય છે અને તમે પોતે જ એ સપનું જોવા લાગ્યા છો.

૦-૦-૦

ફ્રાન્ઝ કાફકાની દૃષ્ટાંત કથા પરથી સ્ટેફાની ડીન્કલબાખે નિર્દેશિત કરેલ ફિલ્મ : The Imperial Message:

In the Penal Colony (5) – A short story by Franz Kafka

ફ્રાન્ઝ કાફકા
મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂર

Franz Kafka - 1In the Penal Colony - an Opera by Philip Glass
કેદી અને સૈનિકને સમજાયું નહીં કે શું થાય છે. શરૂઆતમાં તો એ જોતાય નહોતા. રુમાલો પાછા મળ્યા તેથી કેદ્દી બહુ રાજી થઈ ગયો હતો પણ એને એ મઝા લાંબો વખત લેવા ન મળી. સૈનિકે ઓચિંતા જ એના હાથમાંથી રુમાલ ઝુંટવી લીધા અને પોતાના બેલ્ટની નીચે દબાવી દીધા. હવે ઝુંટવાનો વારો કેદીનો હતો પણ સૈનિક સાવધ હતો. આમ બન્ને વચ્ચે કુશ્તીનો નવો ખેલ શરૂ થઈ ગયો.

જ્યારે ઑફિસર તદ્દન નગ્ન થઈ ગયો ત્યારે એમનું ધ્યાન આકર્ષાયું. ખાસ કરીને કેદી તો કંઈ મોટું પરિવર્તન થાય છે એ વિચારથી જડ થઈ ગયો. એની સાથે જે થવાનું હતું, હવે એ ઑફિસર સાથે થવાનું હતું. કદાચ હવે અંત સુધી પણ પહોંચે. આ વિદેશી પ્રવાસીએ જ હુકમ આપ્યો હોવો જોઈએ. તો આ બદલો છે. જો કે એને અંત સહેવો પડ્યો નહોતો, પણ એનો બદલો અંત સુધી લેવાશે. એના ચહેરા પર એક વિસ્તૃત નીરવ મૌન રેલાયું અને એ બાકીના આખા વખત સુધી ત્યાં ટકી રહ્યું.

પરંતુ ઑફિસર મશીન તરફ ગયો. એ તો બહુ પહેલાં જ સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે એ મશીનને બરાબર સમજતો હતો, પણ હવે એ વિચારવું સ્તબ્ધ કરી દે તેવું હતું કે એ મશીન કેમ ચલાવશે અને મશીન એનો આદેશ કેમ માનશે. એણે માત્ર પોતાનો હાથ હળ સુધી પહોંચાડવાનો હતો, જેથી હળ ઊંચો થાય અને એની નીચે એ ગોઠવાઈ શકે એટલી જગ્યા કરી આપે. એણે ‘પથારી’ને માત્ર હાથ લગાડ્યો અને એ ધ્રૂજવા લાગી; ડૂચો એના મોઢા પાસે આવ્યો, પણ જોઈ શકાયું કે એને એ મોઢામાં લેવામાં ખંચકાટ થયો. ક્ષણવાર માટે એ અચકાયો પણ પછી એ નમ્ર બની ગયો અને મોઢામાં ડૂચો લઈ લીધો. બધું તૈયાર હતું, માત્ર પટ્ટા પથારીની બન્ને બાજુ લટકતા હતા, પણ એમની જરૂર નહોતી કારણ કે ઑફિસરને બાંધી રાખવાની જરૂર નહોતી. પછી કેદીએ લટકતા પટ્ટા જોયા. એનો અભિપ્રાય એવો હતો કે પટ્ટા બાંધ્યા વિના સજા પૂરેપૂરી આપી નહીં ગણાય. એણે સૈનિકનું ધ્યાન લટકતા પટ્ટા તરફ ખેંચ્યું અને બન્ને ઑફિસરના હાથ બાંધી દેવા પટ્ટા તરફ દોડ્યા. ઑફિસરે ‘કારીગર’ને શરૂ કરવા માટેનું લીવર ચલાવવા પોતાનો પગ લંબાવ્યો હતો, ત્યાં તો એણે આ બન્નેને આવતાં જોયા એટલે પગ પાછો ખેંચી લીધો અને પગ પર પટ્ટો બાંધવા દીધો. પણ હવે એ પોતે લીવર સુધી પહોંચી શકે તેમ નહોતો. કેદી કે સૈનિક, બેમાંથી કોઈને પણ લીવર મળતું નહોતું. પ્રવાસીએ આંગળી ન ચીંધવાનો દૃઢ નિર્ણય કર્યો હતો.

એની જરૂર નહોતી કારણ કે પટ્ટો બંધાતાં જ મશીન ચાલુ થઈ ગયું; પથારી ધ્રૂજવા લાગી, ઑફિસરની ચામડી પર સોય સરકવા લાગી, હળ ઊંચો થઈને એના શરીર પર અથડાવા લાગ્યો. પ્રવાસી ઘણી વાર સુધી તો એના તરફ તાકતો રહ્યો, પછી એને યાદ આવ્યું કે કારીગરમાંથી કિચુડ કિચુડ અવાજ આવવો જોઈતો હતો, પણ બધું બરાબર ચાલતું હતું. હળવી ગૂંજ પણ નહોતી સંભળાતી.

મશીન એવું શાંતિથી ચાલતું હતું કે એના પરથી ધ્યાન જ હટી જાય. પ્રવાસી સૈનિક અને કેદીનું અવલોકન કરવા લાગ્યો. કેદી બહુ જોશમાં હતો. મશીનનો દરેક ભાગ એને આકર્ષતો હતો, ઘડીકમાં એ નીચે વળીને જોતો હતો તો ઘડીકમાં એ પગની પાનીએ ઊંચો થઈને ગરદન ઘુમાવતો હતો. એની હાથની આંગળી સતત કોઈ વસ્તુ તરફ તકાયેલી રહેતી હતી અને એ સૈનિકને બારીકીઓ દેખાડતો હતો.

પ્રવાસી એ જોઈને અકળાયો. એણે અંત સુધી ત્યાં જ રહેવાનું મનમાં નક્કી કરી લીધું હતું પણ આ બે જણને એ સાંખી ન શક્યો. એણે કહ્યું, “તમે હવે ઘરે જાઓ.”

સૈનિક તો કદાચ જવા માટે તૈયાર થઈ ગયો હોત પણ કેદીને આ હુકમ સજા જેવો લાગ્યો. એણે બે હાથ જોડીને એને ત્યાં રહેવાની છૂટ આપવા આજીજી કરી. પ્રવાસીએ માથું હલાવીને ના પાડી તો પણ એ માનવા તૈયાર નહોતો અને ઘૂંટણિયે પડીને કાકલૂદી કરવા લાગ્યો. પ્રવાસીએ જોયું કે માત્ર હુકમ આપવાથી વળે તેમ નથી. એ એમની પાસે જઈને એમને હાંકી કાઢવા તૈયાર થઈ ગયો તે જ વખતે એણે ઉપર કારીગરમાં કંઈ અવાજ સાંભળ્યો. એણે ઉપર જોયું. કૉગવ્હીલ કંઈ તકલીફ તો નહીં આપે ને? પણ જે બનતું હતું તે કંઈક જુદું જ હતું. ધીમે ધીમે કારીગર ઊંચે ઊઠ્યો અને ‘ક્લિક’ અવાજ સાથે ખૂલી ગયો. કૉગવ્હીલના દાંતા દેખાયા અને ઊંચા થયા. થોડી જ વારમાં આખું વ્હીલ નજરે ચડ્યું. એવું લાગતું હતું કે એક જબ્બરદસ્ત તાકાત કારીગરને જાણે એ રીતે હચમચાવતી હતી કે વ્હીલ માટે જગ્યા ન રહે. વ્હીલ કારીગરની ધાર સુધી ઊંચે ગયું અને પછી એમાંથી બહાર નીકળીને રેતીમાં થોડું દદડીને પડી ગયું, પણ ત્યારે બીજું વ્હીલ પણ એની પાછળ નીકળી આવ્યું. તે પછી તો વ્હીલોની વણઝાર ચાલી અને દરેકની હાલત એ જ થઈ. દરેક વ્હીલ બહાર આવતું ત્યારે એમ જ લાગતું કે હવે તો કારીગર ખાલી થઈ ગયો હશે, પણ ફરી એક વ્હીલ એના તમામ બારીક સાંચાકામ સાથે બહાર આવતું, રેતીમાં દદડતું અને પછી શાંત થઈને ઢળી પડતું.

કૉગવ્હીલોની આ ઘટનાએ કેદીને એવો સંમોહનમાં લઈ લીધો હતો કે એ પ્રવાસીનો આદેશ ભૂલી ગયો હતો. એ દરેક વ્હીલને પકડવાની કોશિશ કરતો હતો અને તે સાથે સૈનિકને પણ મદદ માટે વિનંતિ કરતો જતો હતો, પણ દર વખતે એને પોતાનો હાથ પાછો ખેંચી લેવો પડતો હતો કારણ કે એક વ્હીલ પકડાય તે પહેલાં જ બીજું ધસી આવતું હતું. એના પહેલા ઉછાળથી જ એ ડરી જતો હતો.

બીજી બાજુ પ્રવાસી બહુ ચિંતામાં હતો. દેખીતી રીતે જ મશીનનો કડૂસલો થવાનો હતો. એ શાંતિથી કામ કરે છે એ તો માત્ર ભ્રમ હતો; હવે પ્રવાસીને મનમાં લાગવા માંડ્યું કે એણે ઑફિસરને ટેકો આપવો જોઈએ, કારણ કે ઑફિસર હવે પોતાની સંભાળ લઈ શકે તેમ નહોતો. પરંતુ કૉગવ્હીલોએ એનું ધ્યાન રોકી લીધું હતું અને મશીનના બીજા ભાગ કેમ ચાલે છે તે જોવાનું તો ભુલાઈ જ ગયું હતું. હવે કારીગરમાંથી છેલ્લું વ્હીલ પણ બહાર આવી જતાં એ હળને જોવા લાગ્યો અને તે સાથે એ નવા અને વધારે અણગમતા આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયો. હળ લખાણ કોતરતો નહોતો પણ શરીર ખોદતો હતો. પથારી પણ શરીરને પલટાવતી નહોતી, પણ સોયો તરફ ઉછાળતું હતું. પ્રવાસી, બની શકે તો, મશીનને રોકવા માગતો હતો, કારણ કે એ જે જાતનો જુલમ કરતું હતું એની તો ઑફિસરે ઇચ્છા પણ નહોતી કરી. આ તો વિશુદ્ધ કતલ હતી. એણે પોતાના હાથ લંબાવ્યા, પણ એ જ ક્ષણે હળ ઊંચો થયો, ઑફિસરનું શરીર એમાં ખૂંપી ગયું હતું. હળ પથારીની એક બાજુએ ખસી ગયો. આવું તો બારમા કલાકે થવું જોઈએ. લોહીના ફુવારા ઠેકઠેકાણેથી વછૂટતા હતા. એમાં પાણી પણ ભળતું નહોતું. પાણીના ફુવારા તો ચાલતા નહોતા. અને હવે છેલ્લું કામ પણ પાર ન પડ્યું. શરીર લાંબી સોયોમાંથી છૂટીને ખાડામાં ન પડ્યું. હળ ખાડા પર ઝળૂંબતો રહ્યો અને પછી પોતાની મૂળ જગ્યાએ જવા સરકવા લાગ્યો, પણ અટકી ગયો, જાણે એને સમજાઈ ગયું હોય કે હજી એનો ભાર હળવો નથી થયો. એ ખાડાની ઉપર જ રહી ગયો. છેવટે એ જ્યાં હતો ત્યાં જ ખાડાની ધારે જ નીચે અથડાયો.

“અરે, હીં આવો જલદી…મદદ કરો”, પ્રવાસીએ મોટેથી કેદી અને સૈનિકને સાદ પાડ્યો અને પોતે ઑફિસરના પગ પકડી લીધા. એ પગ પાસેથી ઠેલો મારવા માગતો હતો અને આ બે જણ એને માથા પાસેથી પકડે એવો એનો વિચાર હતો પણ પેલા બે નક્કી ન કરી શક્યા કે મદદ કરવી કે કેમ. કેદી તો ખરેખર ઉલટો ફરી ગયો. પ્રવાસીએ બન્નેની પાસે જઈને એમને ઑફિસરના માથા પાસે જવા ફરજ પાડી. અને હવે પ્રવાસીને અનિચ્છાએ જ લાશનો ચહેરો જોવો પડ્યો. એ જેવો જીવનમાં હતો તેવો જ મૃત્યુમાં પણ હતો. હોઠ સખત ભીડાયેલા હતા અને આંખો ખુલ્લી હતી. એમાં પણ એ જ ભાવ હતો, જે એના જીવતાં રહેતો હતો, નજર શાંત હતી અને એમાંથી એક જાતનો, પોતાની રીત સાચી હોવાનો વિશ્વાસ ડોકાતો હતો. લોખંડનો આરો એના કપાળમાં ખૂંપેલો હતો. મશીનમાં બીજાઓને જે દિવ્ય અહેસાસ મળ્યો હતો એ ઑફિસરના ચહેરા પર નહોતો.

૦-૦-૦

પ્રવાસી અને એની પાછળ સૈનિક અને કેદી વસાહતનાં પહેલાં ઘરોની હરોળ પાસે પહોંચ્યા ત્યારે સૈનિકે એક ઘર તરફ આંગળી ચીંધીને કહ્યું, “એ ટી-હાઉસ છે.” એ ઘરના ગ્રાઉંડ ફ્લોરમાં એક ગુફા જેવી ઊંડી જગ્યા હતી. એની દીવાલો અને છત ધુમાડાથી કાળાં પડી ગયાં હતાં.       ટી-હાઉસ એની આખી લંબાઈમાં રસ્તા તરફ ખૂલતું હતું. એ બીજાં ઘરો કરતાં જુદું નહોતું. છેક કમાન્ડન્ટના મહેલ જેવા રહેણાક સુધી બધાં જ જર્જર મકાનો હતાં, પ્રવાસીના મન પર એવી છપ પડી કે અહીં એક જૂની પરંપરા ધબકે છે. અને એણે ભૂતકાળની શક્તિનો અનુભવ કર્યો. એ ટી-હાઉસની નજીક ગયો. પાછળ જ સૈનિક અને કેદી પણ ચાલ્યા. ટી-હાઉસની સામેના રસ્તા પર ટેબલો મૂકેલાં હતાં, ત્યાં સુધી ત્રણેય જણ પહોંચ્યા. પ્રવાસીએ અંદરથી આવતી ઠંડી, ભારે હવા શ્વાસમાં લીધી. “એક વૃદ્ધને અહીં દફનાવ્યો છે. પાદરીએ ચર્ચમાં દફનાવવાની ના પાડી દીધી. કોઈને સમજાતું નહોતું કે ક્યાં દફનાવવો. અંતે અહીં એને દફનાવ્યો. ઑફિસરે તમને એ નહીં જ કહ્યું હોય, કારણ કે એને એ વાતની બહુ શરમ હતી. એણે ઘણી વાર કબર ખોદીને વૃદ્ધને બહાર કાઢવાની કોશિશ પણ કરી હતી પણ એને લોકોએ ભગાડી મૂક્યો હતો. પ્રવાસીએ પૂછ્યું, “કબર ક્યાં છે?” એને સૈનિકની વાતમાં વિશ્વાસ નહોતો બેસતો. સાંભળતાંવેંત સૈનિક અને કેદી એક જગ્યા તરફ હાથ લંબાવીને દોડ્યા, એમનું અનુમાન હતું કે કબર એ જગ્યાએ હોવી જોઈએ.

બન્ને પ્રવાસીને દીવાલની પાછળ લઈ ગયા. ત્યાં થોડા ગ્રાહકો ટેબલો પર ગોઠવાયા હતા. દેખીતી રીતે એ બધા ગોદી કામદારો હતા. મજબૂત બાંધાના અને ટૂંકી ચમકતી કાળી દાઢીવાળા. કોઈએ જાકિટ નહોતી પહેરી, બધાનાં શર્ટ ફાટેલાં હતાં. બધા જ ગરીબ ગાય જેવા. પ્રવાસી એમની પાસે આવતાં કેટલાક ઊભા થઈ ગયા, દીવાલની સાથે ચોંટી ગયા અને એને તાકવા લાગ્યા. “બહારનો છે,” એક સૂરસૂરિયું ચારે બાજુ ફેલાયું, “કબર જોવા માગે છે”. એમણે એક ટેબલ ખેસવ્યું એની નીચે ખરેખર જ કબરનો પથ્થર હતો. પથ્થર સાદો હતો. એનું લખાણ વાંચવા પ્રવાસીને ગોઠણભેર થવું પડ્યું. એના પર લખ્યું હતું, “અહીં વૃદ્ધ કમાન્ડન્ટ અહીં પોઢી ગયા છે. આ ઘરના એમના અનામ અનુયાયીઓએ અહીં એમની કબર ખોદીને આ પથ્થર મૂક્યો છે. એવી આગમવાણી છે કે અમુક વર્ષો પછી કમાન્ડન્ટ ફરી સજીવન થશે અને આ ઘરમાં રહેતા એમના અનુયાયીઓનું નેતૃત્વ સંભાળીને આ વસાહતને ફરી હાંસલ કરશે. વિશ્વાસ રાખો અને પ્રતીક્ષા કરો.”

પ્રવાસી આ વાંચીને ઊભો થયો ત્યારે એણે જોયું કે એને ઘેરીને લોકો ઊભા હતા. એમના ચહેરા પર હરખ હતો, જાણે એમણે પોતે પણ કબરના પથ્થરનું લખાણ વાંચી લીધું હોય, એમને એ હાસ્યાસ્પદ લાગ્યું હોય અને પ્રવાસી પણ એમની સાથે સંમત થશે એવી એમને આશા હોય. પ્રવાસીએ એમના તરફ ‘જોયું-ન જોયું’ કર્યું, એમને દરેકને થોડા સિક્કા આપ્યા, કબર પર ટેબલ પાછું ગોઠવાઈ જાય ત્યાં સુધી રાહ જોઈ, ટી-હાઉસની બહાર નીકળી ગયો અને બંદર તરફ પગ ઉપાડ્યા. સૈનિક અને કેદીને ટી-હાઉસમાં કોઈ ઓળખીતો મળી ગયો હતો, એણે એમને રોકી લીધા હતા, પરંતુ એ લોકોએ એમનાથી જલદી પીછો છોડાવી લીધો હશે કારણ કે હજી પ્રવાસી હોડીઓ સુધી પહોંચવાનાં અર્ધાં જ પગથિયાં ઊતર્યો હતો ત્યાં તો બન્ને હાંફતા હાંફતા પહોંચી આવ્યા. કદાચ બન્ને એમને પણ સાથે લઈ જવા છેલ્લી ઘડીએ ફરજ પાડવા માગતા હતા. એ હોડીવાળા સાથે સ્ટીમરમાં જવા માટે ભાવતાલ કરતો હતો ત્યારે એ બન્ને જણ ચૂપચાપ પગથિયાં ઊતરીને એની પાસે પહોંચી ગયા – કદાચ એમને હાકોટા કરવાની હિંમત ન થઈ. પણ છેલ્લે પગથિયે પહોંચ્યા એટલી વારમાં તો પ્રવાસી હોડીમાં બેસી ગયો હતો અને હોડી કાંઠો છોડવા લાગી હતી. બન્ને કૂદીને હોડીમાં ચડી ગયા હોત પણ પ્રવાસીએ હોડીને તળિયે પડેલું ગાંઠવાળું જાડું દોરડું એમની સામે ઉગામીને એમને ડરાવ્યા અને હોડીમાં કૂદી આવતાં એમને રોકી દીધા.

(સમાપ્ત)

In the Penal Colony (4) – A short story by Franz Kafka

ફ્રાન્ઝ કાફકા
મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂર

Franz Kafka - 2In the Penal Colony - Title of the book of  stories and short piecesપ્રવાસીએ એને આગળ બોલવા ન દીધો. “હું કેમ મદદ કરી શકું?” એ જોરથી બોલ્યો. “ એ તો શક્ય જ નથી. હું તમને મદદ પણ ન કરી શકું, તેમ જ તમારા કામમાં આડે પણ ન આવી શકું.”

“નહીં. તમે મદદ કરી શકો છો” ઑફિસરે કહ્યું. એણે મુઠ્ઠી વાળી લીધી હતી તે જોઈને પ્રવાસીને થોડી દહેશત થઈ. ઑફિસર ફરી હઠ સાથે બોલ્યો, “કરી જ શકો. મેં એક યોજના તૈયાર કરી છે એ સફળ થશે જ. તમે માનો છો કે તમારી અસર પૂરતી નથી. તમારી આ વાત સાચી હોય તો પણ આ પરંપરા ચાલુ રાખવા માટે, અંતે જે અપૂરતું હોય તેનો પણ ઉપયોગ કરવામાં કંઈ ખોટું છે? મારી યોજના સાંભળો.

“પહેલું કામ એ કે તમારે આ કાર્યવાહી વિશે તમારો અભિપ્રાય શું છે તે વિશે, શક્ય હોય ત્યાં સુધી, બોલવું જ નહીં. એમ દેખાઈ આવવું જોઈએ કે તમે આ વિશે ચર્ચા કરવા નથી માગતા, એના વિશે વાત કરવાની તમારામાં ધીરજ નથી રહી, અને બોલવા લાગશો તો બહુ કડક ભાષા વાપરશો. તમને કોઈ સીધો સવાલ ન પૂછે તો તમારે બોલવું જ નહીં; પણ તમે જે કહો તે ટૂંકું અને સાધારણ જ હોવું જોઈએ. હું એમ નથી કહેતો કે તમે ખોટું બોલો. જરાય નહીં. બસ, તમારે ટૂંકા ને ટચ જવાબ આપવા, જેમ કે ‘હા, મેં મોતની સજા જોઈ.’ અથવા, ‘હા, મને સમજાવ્યું હતું.’ બસ આટલું જ, એક શબ્દ પણ વધારે નહીં. તમારી ધીરજ ન રહે એનાં પૂરતાં કારણો છે, જો કે એમાંનું એકેય કારણ કમાન્ડન્ટનાં કારણો જેવું નથી. અલબત્ત, એ તમારા કહેવાનો અર્થ પોતાને ફાવે તે રીતે કરશે. મારી યોજનાનો આધાર પણ એ જ છે. આવતીકાલે કમાન્ડન્ટની ઑફિસમાં બધા વહીવટી અધિકારીઓની મો..ટ્ટી કૉન્ફરન્સ મળવાની છે.

“કમાન્ડન્ટ પોતે પ્રમુખપદે હશે. આ કમાન્ડન્ટ એવો છે કે એ બધી કૉન્ફરન્સોને જાહેર મેળાવડા જેવી બનાવી દે છે. એણે ખાસ ગૅલેરી બનાવડાવી છે, એ તમાશબીનોની ભીડથી ખીચોખીચ ભરેલી હોય છે. મારે પણ આ કૉન્ફરન્સોમાં ભાગ લેવો પડે છે પણ આ કૉન્ફરન્સો માટે મારા રૂંવાડે રૂંવાડેથી નફરત ટપકતી હોય છે. એ જવા દો. તમને કોઈ પણ સંજોગોમાં કૉન્ફરન્સ માટે આમંત્રણ મળશે જ. એમાં મેં હમણાં સમજાવ્યું તેમ કરશો તો આમંત્રણ તાકીદની વિનંતિ બની જશે. કોઈ ભેદી કારણસર તમને આમંત્રણ ન મળે તો તમારે એ માગવું પડશે; તે પછી તો તમને આમંત્રણ મળશે જ, મને શંકા નથી. તો, કાલે તમે કમાન્ડન્ટના બૉક્સમાં એની સ્ત્રીઓ સાથે બેઠા હશો. તમાશબીનોને પ્રભાવિત કરવા માટે પહેલાં તો કેટલીયે ક્ષુલ્લક બાબતો રજૂ થશે – મોટા ભાગે તો બંદર વિશેની વાતો જ હશે, બંદર સિવાય અહીં બીજું કામ થતું જ નથી – અમારી ન્યાયપદ્ધતિ પણ ચર્ચામાં આવશે. કમાન્ડન્ટ એ મુદ્દો નહીં રાખે, અથવા તરત નહીં રાખે તો એનો ઉલ્લેખ થાય એવું હું કંઈક કરીશ. હું ઊભો થઈને કહીશ કે આજે એક જણને મૃત્યુદંડ અપાયો. બહુ જ ટૂંકું. માત્ર એક સ્ટેટમેન્ટ. સામાન્ય રીતે આવાં સ્ટેટમેન્ટો કરાતાં નથી, પણ હું કરીશ.

“અને હવે કમાન્ડન્ટ મારો હંમેશની જેમ આભાર માને છે; ચહેરા ઉપર સ્મિત ચમકે છે,જાણે મારો મિત્ર હોય! અને એ પોતાની ઉપર કાબુ નહીં રાખી શકતો; એક ભવ્ય તક એને મળી છે, એ જાહેર કરવાની કે, ‘હમણાં જ રિપોર્ટ મળ્યો છે’ અથવા ‘એક જણને હમણાં જ મૃત્યુદંડ અપાયો છે અને એક જાણીતા સંશોધક પ્રવાસી એના સાક્ષી બન્યા. એમણે આપણા ટાપુની મુલાકાત લઈને આપણને સન્માન આપ્યું છે. આજે આપણી આ કૉન્ફરન્સમાં એમની ઉપસ્થિતિથી આજની કૉન્ફરન્સનું મહત્ત્વ પણ વધી જાય છે. તો એમને જ પૂછીએ તો કેવું, કે મૃત્યુદંડ અમલમાં મૂકવાની અને એ સજા કરવાની આપણી કાર્યપદ્ધતિ વિશે એમનો શો અભિપ્રાય છે?’ જોરથી તાળીઓનો ગડગડાટ થાય છે, સૌ સંમત છે. બીજા બધા કરતાં હું વધારે આગ્રહપૂર્વક કહું છું.

“કમાન્ડન્ટ તમારા તરફ નમીને કહે છે ‘તો અહીં એકત્ર સૌ સભાજનો વતી હું તમને એક સવાલ પૂછું છું.’ અને હવે તમે બૉક્સના કઠેરા પાસે આગળ આવો છો. તમારા હાથ એવી રીતે ગોઠવો છો કે જેથી સૌ જોઈ શકે, તે નહીં તો, સ્ત્રીઓ તમારા હાથ પકડીને તમારી આંગળીઓ દબાવશે… છેવટે તમે બોલી શકશો. એ ક્ષણની રાહ જોવાનું માનસિક દબાણ સહન કરી શકાશે કે નહીં તે હું જાણતો નથી. તમે બોલો ત્યારે કંઈ સંયમ ન રાખજો, સત્ય હોય તેની મોટેથી ઘોષણા કરજો. બૉક્સના આગળના કઠેરા પાસેથી નમીને, તમારી માન્યતા પ્રમાણે કમાન્ડન્ટને બૂમ પાડીને કહો. પણ કદાચ તમે એ કરવા તૈયાર ન પણ થાઓ. એ તમારા સ્વભાવમાં નથી, તમારા દેશમાં કદાચ આ કામ જુદી રીતે થાય છે. ઠીક છે, એ તો બરાબર જ છે. એની પણ જબરી અસર પડશે. ઊભા પણ ન થાઓ, માત્ર બેચાર શબ્દો બોલો, ઘૂસપૂસના અવાજમાં જ કહી દો જેથી તમારી નીચે બેઠેલા અમુક અધિકારીઓ જ સાંભળી શકે. એ પણ પૂરતું છે. તમારે એય કહેવાની જરૂર નથી કે આ મૃત્યુદંડને. મશીનના કિચૂડ કિચૂડ થતા વ્હીલને, તૂટેલા પટ્ટાને, મોઢામાં ઠૂંસવાના ડૂચાને લોકો ટેકો નથી આપતા. હું એ બધું મારા પર લઈ લઈશ અને હું ખાતરીપૂર્વક કહું છું કે મારા આરોપનામાથી એ કૉન્ફરન્સ હૉલ મૂકીને ભાગી જશે. એ સ્વીકાર કરવા ઘૂંટણિયે પડશે. હે જૂના કમાન્ડન્ટ તમને શત શત પ્રણામ… આ છે, મારી યોજના. એ અમલમાં મૂકવામાં મને મદદ કરશો? પણ તમે તો મદદ માટે તૈયાર છો જ; અને હોવું પણ જોઈએ.”

આટલું બોલીને ઑફિસરે પ્રવાસીને બાવડેથી ઝાલ્યો, એની સામે તાકીને જોયું, એનો શ્વાસ જોરથી ચાલતો હતો. પ્રવાસીના ચહેરા પર એનો ઉચ્છ્વાસ અથડતો રહ્યો. એ છેલ્લું વાક્ય એટલું મોટેથી બોલ્યો કે કેદી અને સૈનિક પણ ચમકી જઈને સાવધાનની મુદ્રામાં આવી ગયા. એમને એકેય શબ્દ સમજાયો નહોતો પણ એમણે ખાવાનું છોડી દીધું અને મોઢામાં પહેલાં ઓરી દીધેલો કોળિયો ચાવતાં પ્રવાસી સામે જોવા લાગ્યા.

શરૂઆતથી જ કેવો જવાબ આપવો એવી શંકા પ્રવાસીને નહોતી; એની જિંદગીમાં એને ઘણા અનુભવો થયા હતા. એટલે અહીં કંઈ અસમંજસ જેવું નહોતું. એ મૂળથી જ માનને પાત્ર હતો અને કોઈ વાતે ડરતો નહોતો, પણ આ ઘડીએ, સૈનિક અને કેદીને જોઈને એ એક ઊંડો શ્વાસ લેવા જેટલા વખત માટે ખંચકાયો. છેવટે એણે પરાણે શબ્દો નીકળતા હોય એમ કહ્યું: “ના”. ઑફિસર થોડી વાર આંખો પટપટાવતો જોઈ રહ્યો. પણ નજર ન હટાવી.” તમે જાણવા માગો છો કે હું ના શા માટે કહું છું?” પ્રવાસીએ પૂછ્યું. ઑફિસરે ડોકું ધુણાવીને હા પાડી.

“હું તમારી મોતની સજા આપવાની રીતને નાપસંદ કરું છું.” પ્રવાસીએ કહ્યું, “તમે મારા પર વિશ્વાસ મૂકીને વાત કરી તે પહેલાં જ મેં એને નામંજૂર કરી દીધી હતી – જો કે હું તમારો વિશ્વાસ કોઈ પણ સંજોગોમાં નહીં તોડું – હું વિચારતો હતો કે દરમિયાનગીરી કરવાની મારી ફરજ બની જશે કે કેમ અને મારી દરમિયાનગીરી સફળ રહે તેની જરાકેય તક છે કે કેમ. મને સમજાયું કે સફળતા માટે મારે કોને કહેવું પડશે – ક્માન્ડન્ટને જ. અલબત્ત, તમે પણ એ વાત સાવ સાફ કરીને કહી દીધી. પણ એ કહેવાના મારા નિર્ણયને તમે બળ ન આપ્યું. ઉલટું, તમે પોતે જે સાચું માનો છો તેમાં તમારી નિષ્ઠા મને સ્પર્શી ગઈ છે, જો કે મારા નિર્ણય પર એની કંઈ જ અસર નથી.”

ઑફિસર કંઈ ન બોલ્યો. મશીન તરફ ફર્યો. એક પિત્તળનો સળિયો પકડ્યો અને ‘કારીગર’ તરફ જોયું, જાણે ખાતરી કરવા માગતો હોય કે બધું બરાબર ચાલે છે. સૈનિક અને કેદી વચ્ચે સમાધાન થઈ ગયું હોય એમ લાગતું હતું. કેદી સખત પટ્ટામાં ઝકડાયેલો હતો એટલે એનું હલનચલન અઘરું હતું પણ એ સૈનિક તરફ કંઈક ઇશારો કરતો હતો અને સૈનિક એના તરફ નમ્યો. કેદીએ કંઈક કહ્યું અને સૈનિકે માથું હલાવ્યું. પ્રવાસી ઑફિસર પાસે ગયો અને કહ્યું, “હું શું કરવા માગું છું તે હજી તમે જાણતા નથી. મોતની સજા આપવાની રીત વિશે મારે જે કહેવાનું છે તે કમાન્ડન્ટને કહીશ, પણ કૉન્ફરન્સમાં નહીં, એકાંતમાં…અને કોઈ કૉન્ફરન્સમાં ભાગ લેવા જેટલો સમય હું અહીં રોકાઈશ પણ નહીં. હું આવતીકાલે સવારે જ જાઉં છું, કંઈ નહીં તો મારા શિપમાં તો હું બેસી જ ગયો હોઈશ.” ઑફિસર સાંભળતો હોય એવું ન લાગ્યું. એ પોતાને જ કહેતો હોય એમ બોલ્યો, “તો, તમને આ રીત યોગ્ય ન લાગી.” એ જાણે કોઈ મોટો માણસ કોઈ બાલિશ મૂર્ખતા પર હસે અને તેમ છતાં સ્મિતની આડમાં પોતે જે વિચારતો હોય તે જ વિચારતો રહે તેમ જરા હસ્યો. છેવટે એ બોલ્યો, “એનો અર્થ એ કે હવે સમય આવ્યો છે.” અને તરત પ્રવાસી સામે જોયું. એની આંખો ચમકતી હતી. એમાં કંઈક પડકાર, કંઈક સહકાર માટેની અપીલ જેવું જોઈને પ્રવાસી થોડો બેચેન થયો. એણે પૂછ્યું, “સમય? શાનો?” પણ એને જવાબ ન મળ્યો.

“તું આઝાદ છે” ઑફિસરે કેદીને એની ભાષામાં કહ્યું. કેદીના કાને પહેલાં તો વિશ્વાસ ન કર્યો. “હા, તને છોડી મૂક્યો.” પહેલી વાર સજા પામેલા કેદીના ચહેરા પર જીવન સળવળ્યું. આ શું સાચું સાંભળ્યું? કે ઑફિસર ટીખળ કરે છે? અને પછી કહી દે, “ના રે ના…”? શું વિદેશી પ્રવાસીએ એના વતી માફી માગી લીધી? છે શું આ બધું? એના ચહેરા પર આ પ્રશ્નો વાંચી શકાતા હતા, પણ બહુ લાંબો વખત નહીં. શક્ય હોય તો એ ખરેખર જ આઝાદ થવા માગતો હતો અને હળની નીચે જેટલી જગ્યા હતી એટલામાં ખેંચતાણ કરવા લાગ્યો.

‘તેં મારા પટ્ટા તોડી નાખ્યા,” ઑફિસરે ઘાંટો પાડ્યો. “પડ્યો રહે જેમ છે તેમ. અમે તને હમણાં જ છૂટો કરશું.” એ પોતે જ એને છોડવા લાગ્યો અને એમાં મદદ કરવાનો સંકેત કર્યો. કેદી નિઃશબ્દ હસ્યો, પહેલાં પોતાના તરફ, પછી ઑફિસર તરફ, હવે સૈનિક તરફ – અને પ્રવાસીને પણ ભૂલ્યો નહીં.”

“એને બહાર કાઢ” ઑફિસરે હુકમ કર્યો. હળને કારણે બહુ સંભાળવું પડે એમ હતું. કેદીએ અધીરાઈમાં પોતાનો વાંસો તો છોલી જ નાખ્યો હતો.

હવે ઑફિસરે એના તરફ ધ્યાન આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું. એ પ્રવાસીની પાસે આવ્યો, એણે ફરી ચામડાનું પાકિટ કાઢ્યું. એમાંના કાગળો ઉથલાવ્યા, એને જોઈતો હતો તે કાગળ કાઢ્યો અને પ્રવાસીને દેખાડ્યોઃ “આ વાંચો” પ્રવાસીએ કહ્યું, “હું નહીં વાંચી શકું. મેં તમને પહેલાં પણ કહ્યું હતું કે હું આ લખાણો વાંચી શકતો નથી.”

“જરા ઝીણી નજરે જોવાની કોશિશ કરો” ઑફિસરે કહ્યું અને બન્ને સાથે વાંચી શકે તે માટે પ્રવાસીની તદ્દન નજીક આવીને ઊભો રહ્યો. પણ એથીયે કામ ન ચાલ્યું એટલે શું વાંચવાનું છે તે પ્રવાસીને સમજાય તે માટે એણે લખાણની નીચે રેખા બનાવતો હોય એમ ટચલી આંગળી ફેરવી, પણ કાગળને અડક્યા વિના; જાણે આંગળી અડકે તો કાગળ મેલો થઈ જવાનો હોય. પ્રવાસીએ આખરે ઑફિસરને રાજી કરવા માટે ખરેખર વાંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ એ કંઈ સમજી ન શક્યો. હવે ઑફિસરે એક-એક અક્ષર છૂટો પાડીને વાંચવા માંડ્યુઃ “‘ન્યાયી બનો!’ એમ અહીં લખ્યું છે. હવે તો તમે વાંચી જ શકશો.” પ્રવાસી કાગળ પર એટલું બધું નમી ગયો કે ઑફિસરને બીક લાગી કે એ અડક્શે, એટલે એણે કાગળ હટાવી લીધો. પ્રવાસી કશું ન બોલ્યો. તેમ છતાં એ પણ પાકું હતું કે એ વાંચી નહોતો શક્યો. ઑફિસરે ફરી કહ્યું, “અહીં લખ્યું છે ‘ન્યાયી બનો!’.”

“હશે,” પ્રવાસીએ કહ્યું, “તમે કહો છો તે માની લેવા હું તૈયાર છું.” “તો ભલે,” ઑફિસરે કહ્યું અને એ હાથમાં કાગળ સાથે સીડી ચડવા લાગ્યો; બહુ સંભાળપૂર્વક એણે કાગળ ‘કારીગર’ની અંદર મોક્યો અને બધાં કૉગવ્હીલ્સની ગોઠવણી બદલતો હોય એમ લાગ્યું; આ કામ ભારે માથાફોડિયું હતું. અને એમાં બહુ નાનાં ચક્રો સાથે કામ લેવું પડતું હશે અને એણે એટલી ચોક્સાઈ રાખવી પડતી હશે કે ક્યારેક ઑફિસરનું માથું સાવ જ ‘કારીગર’માં ગરક થઈ જતું હતું. નીચે પ્રવાસી આ બધી મથામણ કશી દરમિયાનગીરી વિના જોતો રહ્યો. ઉપર જોઈ જોઈને એની ગરદન અકડાઈ ગઈ હતી અને તડકામાં આંખો ચૂંચી થઈ જતી હતી.

આ બાજુ સૈનિક અને કેદી ભેગા મળીને કંઈક કરતા હતા. કેદીનાં શર્ટ-પેન્ટ ખાડામાં પડ્યાં હતાં, તે સૈનિકે રાઇફલની બેયોનેટની અણીથી બહાર કાઢી આપ્યાં હતાં. શર્ટ તો બહુ જ ગંદું હતું એટલે કેદીએ એને ડોલના પાણીથી ધોઈ નાખ્યું. એણે શર્ટ-પેન્ટ પહેર્યાં ત્યારે એ બન્નેને જોરથી હસવું આવી ગયું, કારણ કે કપડાં તો છેક નીચે સુધી વેતરાયેલાં હતાં.કદાચ સજામાંથી બચી ગયા પછી કેદીને એમ લાગ્યું હોય કે સૈનિકને હસાવવાની એની ફરજ છે, તેમ એ ચિરાયેલાં કપડાંમાં જ સૈનિક ગોળ ગોળ ઘૂમતો રહ્યો. સૈનિકને એટલું હસવુ આવ્યું કે એ નીચે પડીને આળોટવા લાગ્યો. છેવટે, બન્નેએ બીજી સભ્ય વ્યક્તિઓની હાજરીમાં પોતાની મોજમસ્તી પર કાબુ મેળવી લીધો.

ઑફિસર ઘણા વખત સુધી ઉપર કામ કરતો રહ્યો. કામ પૂરું થતાં બધું બરાબર ચાલે છે કે નહીં તે તપાસતાં એના ચહેરા પર સ્મિત ઝળક્યું, એણે કારીગરનું ઢાંકણ બંધ કર્યું. ઢાંકણ ક્યારનું ખુલ્લું પડ્યું હતું. એ હવે નીચે આવ્યો, ખાડામાં નજર નાખી, એક નજર કેદી પર પણ નાખી. એનાં કપડાં ખાડામાંથી બહાર કાઢી લેવાયાં છે તે જોઈને એને સંતોષ થયો. એ હાથ ધોવા માટે ડોલ તરફ ગયો. હાથ બોળવા જતો જ હતો ત્યાં તો એને ધ્યાનમાં આવ્યું કે પાણી તો ઉલટી થાય એવું ગંદું હતું. હાથ ન ધોઈ શકાયા તે એને ગમ્યું નહીં, અંતે રેતીમાં રગડવા પડ્યા – આ વિકલ્પ એને પસંદ તો ન આવ્યો પણ બીજો ઉપાય પણ નહોતો. તે પછી એ ટટ્ટાર ઊભો રહ્યો અને પોતાના યુનિફૉર્મની જાકિટનાં બટન ખોલવા લાગ્યો. જાકિટ ખૂલતાં કૉલરની નીચે દબાવેલા બે લેડીઝ રુમાલ એના હાથમાં આવી ગયા. એણે કેદી તરફ ફેંક્યા, “લે, તારા રુમાલ…” પછી પ્રવાસી તરફ ફરીને બોલ્યો “પેલી સ્ત્રીઓએ ભેટ આપ્યા હતા.”

જાકિટ અને પછી યુનિફોર્મનાં બધાં કપડાં ઉતારવાની એને ઉતાવળ હોય એવું લાગતું હતું, પણ તે સાથે દરેક કપડાને એ પ્રેમથી, સંભાળીને ઉતારતો હતો. જાકિટની ચાંદીની દોરીઓ પર એ મમતાથી આંગળી ફેરવતો રહ્યો. દોરીને છેડે દોરાનું ઝૂમખું હતું તેને પણ એણે હળવેકથી હાથમાં લીધું પણ તે પછી એણે જે કર્યું તેની સાથે એની આ પ્રેમભરી કાળજી બંધબેસતી નહોતી. યુનિફૉર્મ ઉતાર્યા પછી એણે જાણે એની સૂગ હોય તેમ એક ઝાટકે ખાડામાં ફેંકી દીધાં. એની પાસે હવે નાની તલવાર એના પટ્ટા સાથે બચી હતી. એને મ્યાનમાંથી તલવાર બહાર કાઢી, તોડી નાખી, પછી એના ટુકડા, મ્યાન અને પટ્ટો – બધું એકઠું કર્યું અને એટલા જોરથી ખાડામાં ફેંક્યાં કે ત્યાં ખણખણાટ થયો.

હવે એ તદ્દન નગ્ન ઊભો હતો. પ્રવાસીએ હોઠ કરડ્યા પણ કંઈ ન બોલ્યો. ઑફિસર જેના પ્રત્યે ભક્તિભાવથી જોતો હતો તે ન્યાયવ્યવસ્થા કદાચ એના હસ્તક્ષેપને કારણે અંતની નજીક પહોંચતી હોય અને આ વ્યવસ્થાનો અંત લાવવા માટે એ પોતાને વચનબદ્ધ પણ માનતો હતો. પરંતુ અત્યારની ઘડીએ એ બરાબર જાણતો હતો કે શું થવાનું હતું તેમ છતાં ઑફિસર જે કંઈ કરતો હતો તેમાં તેને રોકવાનો એને અધિકાર નહોતો. એની જગ્યાએ પ્રવાસી પોતે હોત તો એણે પણ એમ જ કર્યું હોત.

(ક્રમશઃ…. …હપ્તો પાંચમો … તારીખ ૪ ડીસેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજ)

In the Penal Colony (૩) – A short story by Franz Kafka

ફ્રાન્ઝ કાફકા
મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂર

Franz kafka-age-34In the Penal Colony - Franz Kafka - That's  a wonderful machine

પ્રવાસીએ મનોમન વિચાર્યું: ”બીજાની વાતમાં બરાબર અસર થાય એમ દરમિયાનગીરી કરવી એ હંમેશાં બહુ મુશ્કેલ સવાલ રહ્યો છે. એ આ કાળા પાણીના ટાપુનો સભ્ય નહોતો કે એ ટાપુ જે દેશનો હતો તે રાજ્યનો નાગરિક પણ નહોતો. એ જો આ મૃત્યુદંડની ટીકા કરે અથવા એને રોકવાનો ખરેખર પ્રયાસ કરે તો એ લોકો એને કહી શકે કે “તું તો પરદેશી છે, તું તારું સંભાળ”, અને એની પાસે એનો કંઈ જવાબ પણ ન હોય, સિવાય કે એ એટલું ઉમેરે કે એને આ સંદર્ભમાં પોતાના વિશે જ નવાઈ લાગે છે કારણ કે એ અહીં માત્ર નિરીક્ષક તરીકે આવ્યો છે અને બીજી પ્રજાની ન્યાય આપવાની રીતમાં ફેરફાર કરવાનો એનો કોઈ ઇરાદો પણ નથી. આમ છતાં અહીં એને એવું કરવાની ઉત્કટ ઇચ્છા થઈ હતી. આખી કાર્યપદ્ધતિનો અન્યાય નકારી શકાય એવો નહોતો. કોઈ એમ ન કહી શકે કે આમાં એનો કંઈ સ્વાર્થ હતો, કારણ કે કેદી એના માટે તદ્દન અજાણ્યો હતો, એના દેશનો નહોતો અને એના માટે સહાનુભૂતિ પણ નહોતી. પ્રવાસી પોતે અહીં ઊંચા હોદ્દે બેઠેલાઓની ભલામણ લઈને આવ્યો હતો, અહીં એની સાથે બહુ જ સૌજન્યપૂર્વક વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું અને એને આ સજા જોવા માટે આમંત્રણ મળ્યું હતું એ હકીકત પોતે જ દેખાડતી હતી કે એના વિચારોનું સ્વાગત થશે. અને એ વધારે શક્ય હતું કારણ કે એણે બહુ જ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં સાંભળ્યું હતું કે કમાન્ડન્ટ આ કાર્યપદ્ધતિ ટકાવી રાખવાની વિરુદ્ધ હતો અને ઑફિસર તરફ એનું વલણ દુશ્મન જેવું હતું.

એ જ વખતે પ્રવાસીએ ઑફિસરનો ક્રોધભર્યો અવાજ સાંભળ્યો. એણે હજી હમણાં જ મહામહેનતે કેદીના મોઢામાં ડૂચો ભરાવ્યો હતો પણ કેદીને ભયંકર મોળ ચડતાં આંખો મીંચી લઈને ઊલટી કરી નાખી. ઑફિસરે એને જલદી ડૂચા પાસેથી હટાવી લીધો અને એનું માથું ખાડાની ઉપર ગોઠવવાની કોશિશ કરી પણ એમાં મોડું થઈ ગયું હતું અને ઊલટી આખા મશીન પર રેલાઈ ગઈ હતી. “બધો વાંક પેલા કમાન્ડન્ટનો છે!“ ઑફિસરે આગળના પિત્તળના સળિયા પર કશા અર્થ વિના મોટેથી ગુસ્સો ઠાલવ્યો, “આખું મશીન ગાયભેંસની ગમાણ જેવું ગંધાય છે.” એણે ધ્રૂજતા હાથે પ્રવાસીને આખું દૃશ્ય દેખાડ્યું. “મેં કમાન્ડન્ટને સમજાવવામાં કલાકો કાઢ્યા છે કે સજા પહેલાં આખો દિવસ કેદીને ભૂખ્યો રાખવો જ જોઈએ. પણ અમારા નવા હળવા સિદ્ધાંતમાં તો એનાથી ઉલટું છે.” એ આગળ બોલ્યો. કમાન્ડન્ટની સ્ત્રીઓ માણસને સજા માટે લઈ જઈએ તે પહેલાં એને મીઠાઈઓ ખવડાવે છે. આખી જિંદગી તો એ ગંધાતી માછલી ખાઈને જીવ્યો હોય અને હવે મીઠાઈ ખાય! ચાલો, એમાં મને શું વાંધો હોય? પણ મને જે જોઈએ તે તો આપો! હું છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી નવો ડૂચો માગું છું. મરતાં પહેલાં, કોણ જાણે, આ ડૂચો સેંકડો જણે મોઢામાં લીધો હશે અને મરતાં મરતાં એના પર બચકાં ભર્યાં હશે. ઊલટી ન થાય તો જ નવાઈ!

સજા પામેલો કેદી માથું ઢાળીને પડ્યો હતો, પણ ચહેરા પર શાંતિ હતી. સૈનિક એના શર્ટથી મશીન સાફ કરવાની મથામણમાં પડ્યો હતો. ઑફિસર પ્રવાસી તરફ આવ્યો. પ્રવાસી ઑફિસર આવે છે એવી જ કંઈક શંકામાં ઝડપથી આગળ જતો હતો, પણ ઑફિસરે પાછળથી એનો હાથ પકડી લીધો અને એને એક બાજુ લઈ ગયો. “મારે તમને ખાનગીમાં કંઈક કહેવું છે”, એ બોલ્યો, “કહી શકું?” “જરૂર, જરૂર” પ્રવાસીએ કહ્યું અને નજર ઢાળીને સાંભળવા લાગ્યો.

“સજાની આ પદ્ધતિ અને રીતની પ્રશંસા કરવાની તમને હમણાં તક મળી છે, પણ આ ટાપુમાં એને ઉઘાડેછોગ ટેકો આપનાર આજની ઘડીએ તો કોઈ નથી. હું એકલો એનો હિમાયતી છું અને તે સાથે જ જૂના કમાન્ડન્ટની પરંપરાનો પણ હું જ એકલો હિમાયતી છું. આ રીત હજી કેટલા વખત સુધી ચાલશે તે હું કહી શકું તેમ નથી, પણ અત્યારે તો મારી બધી શક્તિ જેમ છે તેમ ચલાવતા રહેવામાં રોકાયેલી છે. જૂના કમાન્ડન્ટની હયાતીમાં એમના અનુયાયીઓથી આ ટાપુ ભર્યો હતો. પોતાના મતમાં એમનો જે દૃઢ વિશ્વાસ હતો તે અમુક અંશે મારામાંય છે પણ એમના જેટલી શક્તિ નથી. પરિણામે આ રીતના સમર્થકો આજે નજરે ચડતા નથી. જો કે એવા ઘણા છે, પણ કોઈ કબૂલશે નહીં. તમે આજે, મૃત્યુદંડનો દિવસ છે ત્યારે, ટી-હાઉસમાં જશો અને ત્યાંની વાતો સાંભળશો તો તમને માત્ર અસ્પષ્ટ અભિપ્રાયો જ કદાચ સાંભળવા મળશે. આવા અભિપ્રાયો હજી પણ જે સજાની આ રીતના સમર્થક હશે તેમના જ હશે પણ અત્યારના કમાન્ડન્ટ અને એના અત્યારના સિદ્ધાંતને કારણે આવા અભિપ્રાયો મને બહુ કામ લાગે તેવા નથી. અને હવે હું તમને પૂછું છું: આ કમાન્ડન્ટ અને એના પર પ્રભાવ પાડનારી સ્ત્રીઓને કારણે” એણે મશીન તરફ હાથથી નિર્દેશ કરીને કહ્યું, “આવું શાનદાર મશીન, જિંદગીભરની મહેનતનું નજરાણું, રોળાઈ-વિલાઈ જશે? આવું થવા દેવું જોઈએ? ભલે ને કોઈ થોડા દિવસ માટે અજાણ્યા તરીકે અમારા ટાપુ પર આવ્યો હોય, તો પણ? હવે વખત બગાડવો પાલવે તેમ નથી. જજ તરીકે હું જે કામ કરું છું તેના પર હુમલો થવામાં હવે બહુ વાર નથી. કમાન્ડન્ટની ઑફિસમાં કૉન્ફરન્સો મળે છે અને મને બોલાવતા નથી; અરે, તમે આજે અહીં આવ્યા છો તે પણ મને તો કંઈક સૂચક પગલું લાગે છે; એ બધા કાયરો છે અને તમારો, પરદેશીનો એક અંચળા તરીકે ઉપયોગ કરે છે….

“પહેલાં કોઈને મૃત્યુદંડ આપવાનો હોય એ દિવસો તો… ક્યાં ગયા! મોતની સજાના એક દિવસ પહેલાં અહીં લોકો ઊભરાતા. બધા જોવા આવતા; વહેલી સવારે કમાન્ડન્ટ અને એમની સ્ત્રીઓ આવે અને આખો કૅમ્પ ધૂમધામથી ગાજી ઊઠે. હું રિપોર્ટ આપતો કે બધી તૈયારી પૂરી છે. ત્યાં જે એકઠા થયા હોય – કોઈ પણ મોટા અમલદારની શી મજાલ કે ગેરહાજર રહે? – બધા આ મશીનની ફરતે ગોઠવાઈ જાય; આ નેતરની ખુરશીઓ એ જમાનાની દુઃખદ યાદ જેવી પડી છે. દરેક નવા મૃત્યુદંડ વખતે મશીન આખું સાફ કરાતું અને એ ચમકી ઊઠતું; હું હંમેશાં નવા સ્પેર પાર્ટ્સ લઈ લેતો. સેંકડો લોકો પેલી ઊંચી ટેકરી છે, છેક ત્યાં સુધી પગની પાનીએ ઊંચા થઈને જોતા હોય…અને કમાન્ડન્ટ પોતે જ સજા પામેલા કેદીને હળની નીચે સુવાડે. આજે જે કામ સાધારણ સૈનિક પાસે ગયું છે તે પહેલાં મારું હતું. એ કામ તો ચુકાદો આપનાર જજનું – અને એ મારા માટે ગૌરવની વાત હતી. અને પછી સજા શરૂ થતી! મશીન પણ બરાબર ચાલતું; કોઈ જાતનો વિચિત્ર અવાજ ન કરતું. ઘણા તો જોતાય નહીં; બસ, આંખો બંધ કરીને રેતીમાં પડ્યા રહેતા; એ સૌને ખબર જ હોય કે શું થશે. હવે ન્યાયનો અમલ થાય છે. સાવ શાંતિમાં સજા પામેલા અપરાધીનો કણસાટ – મોઢામાં ભરેલા ડૂચાને કારણે રુંધાયેલો, – બસ તે સિવાય બીજો કોઈ અવાજ ન સાંભળો. હવે મશીન પણ ડૂચાથી રુંધાયેલા ઉંહકારાથી વધારે જોરદાર કોઈ બીજા અવાજથી પડઘાતું નથી. એ દિવસોમાં લેખન માટેની સોયમાંથી ઍસિડવાળું પ્રવાહી ટપકતું પણ હવે એની છૂટ નથી. અને પછી છઠ્ઠો કલાક આવતો! ત્યારે નજીકથી જોવા માટે તો પડાપડી થતી. કોને છૂટ આપવી અને કોને નહીં? બહુ અઘરું થઈ પડતું. જો કે કમાન્ડન્ટ સમજદાર હતા અને એમણે હુકમ આપ્યો હતો કે એ જોવામાં બાળકોને પહેલી પસંદગી આપવી. મને તો મારા હોદ્દાને કારણે સૌથી નજીક રહેવાનો અધિકાર હતો જ. ઘણી વાર મારા હાથમાં કોઈ નાનું બાળક પણ રહેતું. અપરાધીના ચહેરા પર આવતું ઈશ્વરીય પરિવર્તન જોઈને એના પરથી નજર ન હટાવી શકાતી. એ ન્યાયના આભામંડળની છાલક અમારા ગાલોને પણ અલપઝલપ તેજોમય બનાવીને અલોપ થઈ જતી. સાહેબ, શું હતા એ દિવસો!”

દેખીતી રીતે જ ઑફિસર ભૂલી ગયો હતો કે એ કોની સાથે વાત કરતો હતો. એ પ્રવાસીને ભેટી પડ્યો હતો અને માથું એના ખભા પર ઢાળી દીધું હતું. પ્રવાસી અમૂંઝણમાં સપડાયો. એણે અધીરાઈથી ઑફિસરના માથા ઉપરથી આગળ નજર નાખી. સૈનિકે મશીનની સાફસૂફી કરી લીધી હતી અને હવે એક વાસણમાંથી બેઝિનમાં ભાતનો રગડો નાખતો હતો. હવે કેદી પણ તદ્દન સામાન્ય થઈ ગયો હોય એવું લાગતું હતું એણે સૈનિકને ભાતનો રગડો બેઝિનમાં નાખતો જોયો કે તરત એ જીભ કાઢીને ત્યાં સુધી પહોંચવા મથતો રહ્યો પણ દર વખતે સૈનિક એને દૂર હડસેલતો રહ્યો. દેખીતું હતું કે ભાતનો રગડો એ પછીના કલાકોમાં આપવાનો હતો. તેમ છતાં સૈનિક પોતે પોતાના ગંદા હાથ બેઝિનમાં નાખીને એક ભૂખ્યા માણસની નજર સામે ખાતો જતો હતો એ જરાય બરાબર નહોતું.

ઑફિસર તરત સાવધાન થઈ ગયો. “હું તમને અકળાવવા નહોતો માગતો,” એણે કહ્યું, “મને એય ખબર છે કે એ દિવસોની વાતો ને આજે વિશ્વાસપાત્ર બનાવી શકાય તેમ પણ નથી.. ગમે તેમ, મશીન હજી કામ કરે છે અને સારીએવી અસર પણ કરે છે. અને આ ખીણમાં એકલું જ હોવા છતાં એ સારીએવી અસર કરે છે. આજે પણ લાશો માની ન શકાય તેમ હિલ્લોળા લેતી સૌમ્ય ગતિથી છેવટે ખાડામાં જ પડે છે, જો કે એ જોવા માટે પહેલાં તો બણબણતી માખીઓની જેમ સેંકડોની ભીડ જામતી તેવું હવે નથી થતું. પહેલાં તો અમારે ખાડાની ફરતે મજબૂત વાડ ઊભી કરવી પડી હતી, હવે એ તોડી નાખી છે.”

પ્રવાસી ઑફિસર પરથી પોતાની નજર હટાવવા માગતો હતો. એ આમતેમ જોવા લાગ્યો. ઑફિસરને થયું કે ખીણ કેટલી વેરાન છે તેનું પ્રવાસી નિરીક્ષણ કરતો હતો. એણે એનો હાથ પકડીને પોતાની તરફ ફેરવીને પૂછ્યું, “તમે સમજી શકો છો કે આ કેવી શરમજનક સ્થિતિ છે?”

પણ પ્રવાસીએ કંઈ જવાબ ન આપ્યો.

ઑફિસરે થોડી વાર માટે એને એકલો રહેવા દીધો. એ પગ પહોળા કરીને, થાપા પર હાથ ટેકવીને નીચે જોતો ઊભો રહ્યો. પછી પ્રવાસીને પ્રોત્સાહિત કરતો હોય તેમ એણે સ્મિત કર્યું, “ગઈકાલે કમાન્ડન્ટે તમને આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે હું સાવ જ તમારી પાસે જ હતો. મેં સાંભળ્યું હતું. હું તરત સમજી ગયો કે એ શું કરવા માગતો હતો. એની પાસે એટલી સત્તા છે કે એ મારી વિરુદ્ધ પગલું ભરી શકે, પણ હજી એની હિંમત નથી પડતી. પરંતુ તમારો ચુકાદો એ મારી વિરુદ્ધ વાપરશે…તમે તો પ્રખ્યાત વિદેશી છો. એણે બરાબર સમજીને બધો હિસાબ માંડ્યો છે. આટાપુ પર આ તમારો બીજો જ દિવસ છે, તમે જૂના કમાન્ડન્ટને કે એની કામ કરવાની રીત વિશે જાણતા નથી, તમે યુરોપમાં જે રીતે બધા વિચારે છે તે જ રીતે વિચારવા ટેવાયેલા છો, કદાચ તમે મૃત્યુદંડથી જ સમૂળગા વિરુદ્ધ પણ હશો., એટલે મોતના આવા મશીનથી તો વિરુદ્ધ હોઈ જ શકો છો. વળી તમે જોશો કે મૃત્યુદંડને લોકોનો બહુ ટેકો પણ નથી. કમકમાં છૂટે એવી એની રીત છે, મશીન પણ થોડું જૂનું અને ઘસાયેલું છે, આ બધું ધ્યાનમાં લઈએ તો શું એ શક્ય નથી કે તમે મારી રીતને નામંજૂર કરી દો? અને તમે નામંજૂર કરશો તો છૂપું પણ નહીં રાખો (અને હજી તો કમાન્ડન્ટ શું વિચારતો હશે તેના પ્રમાણે બોલું છું), કારણ કે તમે એ જાતના માણસ છો જેને પોતાનાં અંતિમ તારણોમાં બહુ જ વિશ્વાસ હોય. હા, તમે ઘણાયની ખાસિયતો જોઈ છે અને એને સહેતાં શીખ્યા છો. એટલે તમે અમારી રીત સામે બહુ કડક વલણ લો એવું તો શક્ય નથી; તમારા દેશમાં તમે એવું કરત. પણ કમાન્ડન્ટને એની જરૂર નથી. તમારા મોઢામાંથી કંઈક બેધ્યાનપણે પણ નીકળી જાય તેય એના માટે ઘણું છે. તમારા શબ્દો તમારા બધા વિચારોને પણ પ્રગટ કરે છે કે કેમ, તેની પણ જરૂર નથી, તો પણ તમારા શબ્દો એનો હેતુ બર લાવવામાં ખપ લાગશે. એ આડકતરી રીતે છુપા સંદેશવાળા પ્રશ્નો પૂછીને અમુક જવાબ કઢાવવાની કોશિશ પણ કરશે, એની મને તો ખાતરી છે. એની સ્ત્રીઓ તમને ઘેરીને બેઠી હશે અને કાન સરવા કરીને સાંભળશે; તમે કદાચ આવું બોલોઃ ‘અમારા દેશમાં અપરાધ સંબંધી કાર્યવાહી જુદી રીતે થાય છે’ અથવા તો ‘અમારા દેશમાં સજા કરતાં પહેલાં કેદીની પૂછપરછ થાય છે’ અથવા તો ‘અમારે ત્યાં મધ્યયુગ પછી કેદી પર અત્યાચાર ગુજારવાનું બંધ છે’ – આ બધાં કથનો સાવ સાચાં છે અને તમારા માટે તો સ્વાભાવિક પણ છે. મારી રીત સારી કે ખરાબ, એવું તમે કહેતા જ નથી, બધાં નિર્દોષ કથનો છે. પણ કમાન્ડન્ટ એના પરથી શું વિચારશે? હું એને જોઈ શકું છું, અમારા માનવંતા કમાન્ડન્ટ સાહેબ તરત પોતાની ખુરશી પાછળ હડસેલશે અને બાલ્કનીમાં દોડી જશે અને પાછળ એની સ્ત્રીઓને પણ ભાગતી જોઈ શકું છું. મને એનો અવાજ સંભળાય છે – આ સ્ત્રીઓ એને ગર્જના કહે છે – એ આમ બોલે છે: ‘પશ્ચિમના એક જાણીતા સંશોધકને બધા દેશોની ગુનાઓની સજાની રીતોનો અભ્યાસ કરવા મોકલાયા છે અને એમણે હમણાં જ કહ્યું છે કે આપણી ન્યાયની જૂની રીત અમાનુષી છે. આવી મહાન વ્યક્તિનો આ ફેંસલો આવ્યા પછી આ જૂની રીતો ચાલુ રાખવાનો વિચાર પણ મારા માટે અશક્ય છે. એટલે હું આજથી જ આદેશ આપું છું કે…’ વગેરે વગેરે. તમે કદાચ વચ્ચેથી બોલવાની કોશિશ કરશો કે તમે એવું કંઈ કહ્યું નથી, તમે મારી રીતને અમાનવીય નથી ગણાવી, ઉલટું, આ જબ્બરદસ્ત અનુભવ પછી તમને લાગે છે કે આ સૌથી માનવીય રીત છે, એમાં માનવીય ગરિમા સચવાય છે, અને તમે આ મશીનના પ્રશંસક બની ગયા છો – પણ એ વખતે તો બહુ મોડું થઈ ગયું હશે, તમે બાલ્કની સુધી પણ પહોંચી નહીં શકો, કારણ કે બાલ્કનીમાં તો સ્ત્રીઓની ભીડ જામી હશે. તમે પોતાના તરફ ધ્યાન ખેંચવાની કોશિશ કરશો, બૂમ પાડવા ઇચ્છશો પણ એક સ્ત્રી આવીને તમારા મોઢે હાથ રાખી દેશે…અને મારો – અને જૂના કમાન્ડન્ટના કામનો – અંત આવી જશે.”

પ્રવાસીએ ચહેરા પર આવતા સ્મિતને દબાવી દીધું. જે કામ એને બહુ જ અઘરું લાગતું હતું તે તો બહુ સહેલું નીકળ્યું. એણે ટાળવાની રીતે જવાબ આપ્યોઃ” તમે મારી અસરને બહુ ઊંચી આંકો છો, કમાન્ડન્ટે મારા માટેના ભલામણપત્રો વાંચ્યા છે, એ જાણે છે કે હું અપરાધ વિશેની કાર્યપદ્ધતિનો નિષ્ણાત નથી. મારે કંઈ અભિપ્રાય આપવાનો હશે તો એ અંગત વ્યક્તિ તરીકે જ હશે. એની કિંમત કોઈ પણ સામાન્ય માણસના અભિપ્રાય કરતાં વધારે નહીં હોય. અને કમાન્ડન્ટના પોતાના અભિપ્રાય કરતાં તો એ વધારે મહત્ત્વનો નહીં જ હોય. હું સમજું છું ત્યાં સુધી કે કમાન્ડન્ટને આ કાળા પાણીના ટાપુ પર ઘણી સત્તાઓ છે. એનું વલણ તમે માનો છો તેમ તમારી ન્યાયપદ્ધતિની વિરુદ્ધ હશે તો એનો અંત નજીકમાં જ છે અને તે પણ એમાં મારો કોઈ જાતનો નમ્ર ફાળો હોય કે ન હોય.”

ઑફિસરને આખરે કંઈ સમજાયું? ના, એ હજી પણ ન સમજ્યો. એણે જોરથી માથું ધુણાવ્યું, કેદી અને સૈનિક પર અછડતી નજર નાખી. એ બન્ને ભાતના રગડા પાસેથી હટી ગયા. ઑફિસર પ્રવાસી પાસે આવ્યો પણ એની સામે જોયા વિના જ, પોતાના જ કોટ પર ક્યાંક નજર ટકાવીને ધીમા અવાજે બોલ્યો., “ તમે હજી કમાન્ડન્ટને જાણતા નથી. તમે પોતાને – માફ કરજો, મારો શબ્દ બરાબર ન લાગે તો – અમને સૌને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી પોતાને વિદેશી માનો છો; તેમ છતાં, તમારી અસરનો મેં કરેલો અંદાજ ખરેખર વધારેપડતો નથી. મેં જ્યારે સાંભળ્યું કે તમે એકલા જ મૃત્યુદંડ અપાતો હશે એ વખતે હાજર હશો ત્યારે મને ખરેખર આનંદ થયો. કમાન્ડન્ટે આ વ્યવસ્થા મારા પર હુમલો કરવા માટે કરી, પણ હું એને મારા લાભમાં ફેરવી નાખીશ. આ મૃત્યુદંડ વખતે લોકોની ભીડ હોત તો કાનભંભેરણીઓ અને નફરતભરી નજરોથી બચી શકાયું નહોત, પણ એવું કંઈ છે નહીં કે ધ્યાન બીજે વળી જાય. આ સ્થિતિમાં તમે મારો ખુલાસો સાંભળ્યો છે, મશીન જોયું છે અને હવે મોતની સજા શી રીતે અપાય છે તે પણ જોવાના છો. તમે આ બાબતમાં તમારો મત બાંધી લીધો છે એમાં પણ કંઈ શંકા નથી. હજી કંઈ એમાં કચાશ હશે તો મૃત્યુદંડની કાર્યવાહી જોશો એટલે એ પણ દૂર થઈ જશે. અને હવે હું તમને આ વિનંતિ કરું છું; મને કમાન્ડન્ટની સામે મદદ કરો!”

(ક્રમશઃ… …હપ્તો ચોથો … તારીખ ૩ ડીસેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજ)

++ એક પૂર્ણ શ્રાવ્ય પુસ્તકનાં સ્વરૂપે   ++

In the Penal Colony (2) – A short story by Franz Kafka

ફ્રાન્ઝ કાફકા
મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂર

Franz Kafka - 4In the Penal Colony - Franz Kafka - It's a wonderful machine“તમે ઇચ્છો છો ને, કે તમને હું કેસ સમજાવું? કેસ બહુ સીધો છે, બધા જ કેસો જેવો. એક કૅપ્ટને આજે સવારે મારી પાસે ફરિયાદ કરી કે આ માણસ ડ્યૂટી પર સૂઈ ગયો હતો. એને કૅપ્ટનની સેવામાં મૂક્યો છે અને એના દરવાજા પાસે એણે સૂવાનું હોય છે. હવે, એની ડ્યૂટી એ છે કે, દર કલાકના ટકોરા થાય ત્યારે એણે ઊભા થઈને કૅપ્ટનના દરવાજાને સલામ કરવાની હોય છે. તમે સમજો છો ને? આ ડ્યૂટી કંઈ આકરી નથી, તેમ છતાં બહુ જરૂરી છે કારણ કે એ ચોકીદાર પણ છે અને નોકર પણ; અને એણે બેઉ કામ તકેદારીથી કરવાનાં છે. ગઈ રાતે કૅપ્ટન જોવા ગયો કે એ ડ્યૂટી કરે છે કે નહીં. રાતે બેના ટકોરા થયા ત્યારે એણે દરવાજો ઉઘાડ્યો તો આ માણસ ટૂંટિયું વાળીને પડ્યો હતો. એણે પોતાની ઘોડેસવારીની ચાબૂક લીધી અને એના મોઢા પર ફટકારી. આ માણસે ઊઠીને એની માફી માગવી જોઈતી હતી, તેને બદલે એણે કેપ્ટનના પગ પકડીને એને હચમચાવ્યો અને ચીસ પાડીને બોલ્યો, ‘ફેંકી દે તારી ચાબૂક, નહીંતર હું તને કાચો જ ખાઈ જઈશ.’ આ જ તો પુરાવો છે.”

“કૅપ્ટન કલાકેક પહેલાં મારી પાસે આવ્યો હતો. મેં એનું નિવેદન નોંધી લીધું અને સાથે સજા જોડી દીધી. તે પછી આ માણસને મેં બેડી-ડસકલાં પહેરાવવાનો હુકમ કર્યો. બસ, આવો સીધોસટ કેસ છે. મેં જો આ માણસને બોલાવ્યો હોત અને પૂછપરછ કરી હોત તો ગૂંચવાડો જ વધ્યો હોત. એણે જૂઠાણાં હાંક્યાં હોત અને હું જેમ એનું દરેક જૂઠાણું ખુલ્લું પાડતો જાઉં તેમ એ વળી નવાં જૂઠાણાં ઉમેરાતો જાત. આમ જ ચાલ્યા કરત. હવે તો એ મારા કબજામાં છે અને હું એને જવા નહીં દઉં… સમજાઈ ગઈ ને આખી વાત? પણ આપણે ઘણો સમય બગાડીએ છીએ, અત્યારે મોતની સજાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જવી જોઈતી હતી, ને મેં હજી તમને મશીન વિશે પૂરું સમજાવ્યુંયે નથી. એણે પ્રવાસીને પરાણે ખુરશીમાં બેસાડી દીધો અને બોલવાનું શરૂ કર્યું.

“આ જોયું ને? હળનો આકાર માણસના શરીરના આકાર જેવો છે; આ હળ માણસના ધડ માટે છે અને આ એના પગ માટે. માથા માટે એક નાનો ખીલો જ છે. સમજાય છે ને?” ઑફિસર બહુ પ્રેમથી પ્રવાસી તરફ નમ્યો; એને રજેરજ બધું સમજાવી દેવાની તાલાવેલી હતી.

પ્રવાસીએ હળ પર નજર નાખી ત્યારે એનાં ભવાં સંકોચાયાં. ન્યાય આપવાની પ્રક્રિયાના ખુલાસાથી એને સંતોષ નહોતો થયો. એણે પોતાને યાદ અપાવ્યું કે આ તો કાળા પાણીનો ટાપુ છે. એમાં અસાધારણ ઉપાયોની જરૂર પડે અને મિલિટરીની શિસ્ત એની તમામ બારીકાઈઓ સાથે લાગુ થવી જોઈએ. એને એમ પણ લાગ્યું કે નવો કમાન્ડન્ટ કંઈ કરશે એવી આશા પણ રાખી શકાય; એને કંઈક ફેરફાર કરવાની ઇચ્છા હોય એમ પણ લાગે છે, ભલે ને, ફેરફારો ધીમે ધીમે થાય. એ નવી જાતની કાર્યવાહી હશે જે આ ઑફિસરના સાંકડા મનમાં ન જ સમાય. આવા વિચારોના પરિણામે એણે એક સવાલ પૂછી નાખ્યો.

“કમાન્ડન્ટ આ સજા વખતે હાજર રહેશે?”

આવા સીધા સવાલથી અકળાયો હોય તેમ ઑફિસર બોલ્યો, “નક્કી નથી. એટલે જ આપણે સમય વેડફવો નથી. અને મને ગમતું તો નથી, તો પણ મારે આખું વિવરણ ટૂંકમાં જ પતાવવું પડશે. જો કે આવતીકાલે મશીન સાફ થઈ જશે ત્યારે – એની સૌથી મોટી ઉણપ એ છે કે એ બહુ ગંદું થઈ જાય છે – હું બધી વિગતો ફરી કહીશ. અત્યારે તો માત્ર અગત્યના મુદ્દા કહી દઉં. માણસ અહીં સૂએ ત્યારે પથારી ધ્રૂજવા લાગે છે. એ વખતે હળને એના શરીર પર ગોઠવી દેવાય છે. એનું નિયંત્રણ આપમેળે જ એવી રીતે થાય છે કે સોય માંડ જરાતરા એના શરીરને અડકે. એ ચામડીને અડકે કે તરત સ્ટીલની રિબન સખત પટ્ટી બની જાય છે અને તે પછી કામ શરૂ થાય છે. જે માણસ કંઈ ન જાણતો હોય તે જોતો હોય તો એને એક સજા અને બીજી સજા વચ્ચે કંઈ ફેર ન દેખાય. હળ એકધારી નિયમિતતાથી કામ કરતો જણાશે. એ ધ્રૂજે અને તે સાથે એની સોય શરીરમાં ભોંકાય. પથારી હાલતી હોવાથી માણસ પોતે તો ધ્રૂજતો જ હોય. સજા કેટલી આગળ વધી તે બરાબર જોઈ શકાય તે માટે હળ કાચનો બનાવેલો છે. કાચમાં સોય કેમ લગાડવી એ ટેકનિકલ સવાલ સૌ પહેલાં જ સામે આવ્યો હતો પણ અમે અખતરા કરતા રહ્યા અને અંતે સફળ થયા. એવું છે ને, અમને કોઈ પણ તકલીફ બહુ મોટી નહોતી લાગતી. અને હવે તો કોઈ પણ આ કાચમાંથી જોઈ શકે છે કે શરીર પર શું લખાય છે. જરા પાસે આવીને જૂઓ ને, આ સોયો.”

પ્રવાસી ધીમે ધીમે ઊભો થયો, મશીન સુધી પહોંચીને હળ તરફ લળીને જોવા લાગ્યો. “તમે સમજ્યા ને,” ઑફિસરે કહ્યું, “સોયો બે જાતની છે અને જુદ્દી જુદી રીતે ગોઠવી છે. દરેક લાંબી સોયની સાથે એક નાની સોય પણ છે. નાની સોય પાણી છોડે છે, જેથી લોહી સાફ થતું જાય અને શરીર પરનું લખાણ ચોખ્ખું વંચાય. લોહી અને પાણી આ નળીઓ મારફતે મુખ્ય નળીમાં જાય છે ત્યાંથી એ આ બીજા પાઇપમાં થઈને ખાડામાં જાય છે.” ઑફિસરે આંગળીથી લોહી અને પાણીનો રસ્તો પણ દેખાડ્યો. પછી આખી તસવીરને વધારે સચોટ બનાવવી હોય તેમ એણે ખાડામાં જતા પાઇપ નીચે ખોબો ધર્યો, જાણે એ પ્રવાહી ઝીલી લેવાનો હોય.

એ વખતે પ્રવાસી પાછળ ખસી ગયો અને હાથથી ઑફિસરની પીઠને અડકીને એણે સંકેત આપ્યો કે એ પાછો જાય છે. પણ એણે જોયું કે કેદી પણ ઑફિસરના હુકમને માનીને હળને નજીકથી જોવા માટે વાંકો વળ્યો હતો. એણે સાંકળથી જોડાયેલા નિંદરાતા સૈનિકને પણ ખેંચી લીધો હતો. પ્રવાસી આ જોઈને કાંપી ઊઠ્યો. કેદીની આંખોમાંથી અનિશ્ચિતતા ટપકતી હતી કે આ બે જણ શું કરે છે. પણ ઑફિસરે કરેલું વર્ણન એને જરાય સમજાયું નહોતું. એટલે એ ઘડીક અહીં તો ઘડીક ત્યાં નજર ઘુમાવતો હતો. એની આંખો કાચ પર ફરતી હતી. પ્રવાસી એને પાછળ હડસેલી દેવા માગતો હતો પણ ઑફિસરે એક હાથથી પ્રવાસીને મક્કમતાથી રોકી લીધો અને બીજા હાથની મુઠ્ઠીમાં ધૂળ લઈને ઊંઘરેટિયા સૈનિક તરફ ફેંકી. સૈનિકે સફાળા આંખો ખોલી નાખી અને જોયું કે અપરાધી શું કરતો હતો. એણે હાથમાંથી રાઇફલ સરકી જવા દીધી, જમીનમાં એડીઓ જોરથી ભરાવીને કેદીને પાછળ તરફ ખેંચ્યો. કેદી લથડિયું ખાઈને પડી ગયો. સૈનિક એના તરફ નીચે વળીને જોવા લાગ્યો. કેદી ઊભા થવા માટે પોતાનાં બેડી-ડસકલાં અને સાંકળ સાથે મથામણ કરવા લાગ્યો. ઑફિસર સૈનિક તરફ જોઈને બરાડ્યો, “એને ઊભો કર.” કારણ કે એણે જોયું કે પ્રવાસીનું ધ્યાન કેદી પર ચોંટી ગયું હતું. ખરું કહો તો, કેદીનું શું થાય છે તે જોવામાં એ એટલો મશગૂલ હતો કે એનું ધ્યાન પણ નહોતું કે એ કાચના હળની વચ્ચેથી માથું ઘુસાડીને જોતો હતો, “એનાથી ચેતજો…” ઑફિસરે ફરી ઘાંટો પાડ્યો. એ પોતે જ મશીનની બીજી બાજુ ગયો અને બગલની નીચે હાથ નાખીને કેદીને ઊંચક્યો. એના પગ લપસી જતા હતા એટલે એણે સૈનિકની મદદથી બરાબર ઊભો રાખ્યો.

“હવે મને બધી ખબર પડી ગઈ”, ઑફિસર એની પાસે પાછો આવ્યો ત્યારે પ્રવાસી બોલ્યો.
ઑફિસરે પ્રવાસીનું બાવડું ઝાલીને કહ્યું, “પણ એક મહત્ત્વની વાત હજી નથી જાણતા.” ઑફિસરે ઉપર આંગળી ચીંધીને કહ્યું,” કારીગરમાં હળને ધાર્યા પ્રમાણે ચલાવવા માટે કૉગ-વ્હીલ્સ ગોઠવ્યાં છે. કેદીના શરીર પર સજા તરીકે શું લખાણ લખવું છે તે જોઈને હળને કેમ ચલાવવો તે નક્કી થાય છે. એના નક્શા જૂના કમાન્ડન્ટે બનાવ્યા હતા તે હું હજી પણ ઉપયોગમાં લઉં છું. જૂઓ, આ રહ્યા એ નક્શા.” એણે ચામડાના પાકિટમાંથી થોડાં પાનાં કાઢ્યાં. “પણ માફ કરજો, હું તમને હાથમાં તો નહીં આપી શકું, એ મારો અમૂલ્ય ખજાનો છે. તમે બેસો, હું તમારી સામે આ કાગળો ખોલીશ, આ…મ. તે પછી તમને બધું સ્પષ્ટ સમજાઈ જશે.” એણે પહેલો કાગળ પ્રવાસીની સામે ફેલાવ્યો. પ્રવાસીને થયું કે કંઈક વખાણના શબ્દો બોલવા જોઈએ પણ એને માત્ર એકબીજીને કાપતી રેખાઓ જ દેખાતી હતી. રેખાઓ આખા કાગળ પર એવી નજીકથી દોરાયેલી હતી કે બે રેખા વચ્ચે ખાલી જગ્યા શોધવાનું કામ અઘરું હતું.

ઑફિસરે કહ્યું, “આ વાંચો”

પ્રવાસીએ કહ્યું, “હું તો વાંચી શકતો નથી”.

ઑફિસરે કહ્યું, “પણ બહુ સ્પષ્ટ છે”.

“હા, પણ યુક્તિથી લખેલું છે” પ્રવાસી વાત ટાળવા માગતો હોય એવા સ્વરમાં બોલ્યો, “હું તો ઉકેલી શકતો નથી.”

“સાચું કહ્યું” ઑફિસરે હસતાં હસતાં કહ્યું. પછી કાગળને આઘો ખસેડતાં બોલ્યો, ”આ કંઈ નિશાળિયાં બાળકો માટેનું સુલેખન નથી. એને ધ્યાનથી સમજવાની જરૂર પડે તેમ છે અને મને ખાતરી છે કે અંતે તો તમે પણ એ સમજી જશો. એ ખરું કે એની લિપિ પણ સાદી તો હોઈ જ ન શકે; આ મશીનનો હેતુ માણસને સીધો જ મારી નાખવાનો નથી, પણ થોડા સમયના ગાળા પછી; સરેરાશ બાર કલાકે, કારણ કે એનો મહત્ત્વનો વળાંક છઠ્ઠા કલાકે આવે છે. એટલે મૂળ લખાણની આસપાસ કેટલીયે આંટીઘૂંટીઓ હોય તે સ્વાભાવિક છે. મૂળ લખાણ તો શરીરની ફરતે બહુ સાંકડા ઘેરાવામાં લખાય છે, બાકીનું આખું શરીર તો સુશોભન માટે છે. હળ અને આખું મશીન કેમ કામ કરે છે તે હવે તમે સમજી શક્યા?…જૂઓ આમ!” એ સીડી તરફ ભાગ્યો, એક વ્હીલ ઘુમાવ્યું અને મશીનના બધા ભાગો ચાલુ થઈ ગયા. વ્હીલનો અવાજ ન થતો હોત તો અદ્ભુત કામ કહેવાત. વ્હીલના અવાજથી નવાઈ લાગી હોય તેમ ઑફિસરે એની સામે મુક્કો ઉગામ્યો, પછી માફી માગવાની મુદ્રામાં પ્રવાસી તરફ હાથ લંબાવ્યો અને મશીનના નીચેના ભાગ કેમ ચાલે છે તે જોવા માટે સડસડાટ નીચે ઊતરી આવ્યો. બીજા કોઈને ધ્યાનમાં ન આવે પણ એને એકલાને જ સમજાય એવું કંઈક હજી બરાબર કામ નહોતું કરતું. એ ફરી ઉપર ચડ્યો. કારીગરની અંદર બન્ને હાથ નાખીને કંઈક કર્યું, પછી જલદી નીચે આવવા માટે સીડીને બદલે એક સળિયા પરથી નીચે સરકીને પ્રવાસીની પાસે આવ્યો. બધા ઘોંઘાટ વચ્ચે પોતાનો અવાજ સંભળાય તે માટે એ પ્રવાસીના કાન પાસે આવીને જોરથી બોલ્યો, “તમે સમજી શક્યા? હળે લખવાની શરૂઆત કરી દીધી છે. લખાણનો પહેલો મુસદ્દો લખાઈ જશે એટલે રૂનું પાથરણું વીંટાવા માંડશે અને ધીમે ધીમે કેદીના શરીરને સીધું કરી દેશે, જેથી હળને લખવા માટે નવી જગ્યા મળી જાય. દરમિયાન લખાયેલો ભાગ રૂના પાથરણા પર હશે, આ રૂ ખાસ રીતે બનાવ્યું છે કે એનાથી લોહી જામી જાય. એટલે લખાણને વધારે ઊંડું ઉતારવા માટે શરીર તૈયાર થઈ જાય છે. અને હળને છેડે એ દાંતા છે તે જેમ શરીર ફરતું જશે તેમ જખમો પરથી રૂના થરને ઊખેડતા જશે અને ખાડામાં ફેંકતા જશે. અને હળ માટે વધારે કામની જગ્યા બનશે. હળ આમ પૂરા બાર કલાક સુધી ઊંડે ને ઊંડે સુધી લખ્યા કરે છે. પહેલા છ કલાક તો અપરાધી લગભગ પહેલાં જેવો જ જીવતો રહે છે; એને માત્ર પીડા થાય છે. બે કલાક પછી એના મોઢામાંથી ડૂચો કાઢી લેવાય છે કારણ કે એનામાં ચીસો પાડવાની શક્તિ જ નથી રહી હોતી. અહીં આ વીજળીથી ગરમ થતા બેઝિનમાં ભાતની બહુ ગરમ ન હોય એવી લૂગદી રાખવામાં આવે છે. એમાંથી કેદી પોતાની જીભથી જેટલું ખાઈ શકે તેટલું ભલે ખાય. આજ સુધી એક પણ અપરાધીએ આ તક છોડી નથી. મને યાદ છે, મારા લાંબા અનુભવમાં એક પણ આ તક ચૂક્યો નથી.

લગભગ છઠ્ઠા કલાકે માણસની ખાવાની ઇચ્છા મરી જાય છે. એ વખતે હું સામાન્ય રીતે ઘૂંટણભેર બેસીને જોતો હોઉં છું કે શું થાય છે. સામાન્ય રીતે માણસ એનો છેલ્લો કોળિયો ભાગ્યે જ ગળાની નીચે ઉતારતો હોય છે, બસ, મોઢામાં ફેરવીને ખાડામાં થૂંકી દેતો હોય છે. એ વખતે મારે નીચા નમી જવું પડે છે, નહીંતર તો એ ક્યાંક મારા મોઢા પર જ થૂંકી દે. પણ લગભગ છઠ્ઠા કલાકે એ એવો તો શાંત થઈ જતો હોય છે! તદ્દન ગમાર, મૂર્ખને પણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. એની શરૂઆત આંખોથી થાય છે. ત્યાં એક જાતનો પ્રકાશ હોય છે. આ ક્ષણ એવી હોય છે કે આપણને પોતાને પણ હળ નીચે ગોઠવાઈ જવાની ઇચ્છા થઈ આવે છે. એ વખતે માણસ લખાણ સમજવા લાગે છે, બસ એટલું જ. એ પોતાનું મોઢું એવી રીતે હલાવે છે કે જાણે એ સાંભળતો હોય. તમે તો જોયું છે કે નરી આંખે આ લખાણ વાંચવાનું કેટલું અઘરું છે, પણ આ માણસ પોતાના જખમોથી એ લખાણ વાંચે છે. એ તો ખરું જ છે કે એ સહેલું નથી, અને એ પાર પાડવામાં એને છ કલાક લાગ્યા હોય છે. લગભગ એ સમયે હળ એની અંદર ઊંડે સુધી ઘૂસી જાય છે અને એને ખાડામાં ફેંકી દે છે. એ ત્યાં લોહી અને પાણી પર અને રૂના પાથરણા પર પડે છે. બસ ચુકાદાનો અમલ પૂરો થાય છે અને અમે, હું અને સૈનિક એને દાટી દઈએ છીએ.”

પ્રવાસીના કાન ઑફિસર તરફ હતા અને એણે જૅકેટના ખિસ્સાંમાં હાથ નાખીને મશીનનું કામ જોયું હતું. કેદીએ પણ મશીનને ચાલતું જોયું પણ કંઈ સમજ્યા વિના. એ થોડો આગળ નમ્યો અને હાલતી સોયોને ધ્યાનથી જોતો હતો ત્યારે સૈનિકે ઑફિસરનો ઈશારરો મળતાં પાછળથી ચાકુથી એનાં શર્ટ અને પેન્ટ ફાડી નાખ્યાં. કપડાં નીચે પડી ગયાં, કેદીએ પોતાની નગ્નતાને ઢાંકવા સરકી જતાં કપડાંને પકડી લેવાની કોશિશ કરી પણ સૈનિકે એને અધ્ધર ઊંચકી લીધો અને એને હલબલાવીને કપડાંના છેલ્લા અવશેષોને નીચે ખેરવી નાખ્યા.

ઑફિસરે મશીન બંધ કરી દીધું. અચાનક છવાઈ ગયેલી શાંતિમાં કેદીને હળની નીચે સુવડાવી દીધો. એની સાંકળો ઢીલી કરી દઈને તેને બદલે એને પટ્ટાઓમાં ઝકડી લેવામાં આવ્યો. પહેલી ક્ષણે કેદીને રાહત જેવું લાગ્યું. હવે હળને જરા નીચે ઉતારવામાં આવ્યો કારણ કે કેદી એકવડિયા બાંધાનો હતો. સોય એના શરીરને સ્પર્શી ત્યારે એની ચામડી પર એક ધ્રુજારીની લહેર દોડી ગઈ. સૈનિક એનો જમણો હાથ પટ્ટામાં બાંધવામાં લાગ્યો હતો ત્યારે કેદીએ એનો ડાબો હાથ ઉછાળ્યો પણ એ પ્રવાસી તરફ તકાયો. ઑફિસર આડી નજરે પ્રવાસીને જોવા લાગ્યો. એ જાણવા માગતો હતો કે સજાના અમલની એના પર શી અસર પડે છે, જો કે એને ઉપરટપકે બધું સમજાવ્યું તો હતું જ.
કાંડાનો પટ્ટો તૂટી ગયો, કદાચ સૈનિકે એને બહુ કસકસાવી દીધો હતો. સૈનિકે તૂટેલો પટ્ટો હાથમાં લઈને દેખાડ્યો. ઑફિસર એની પાસે ગયો. હજી એનો ચહેરો પ્રવાસી તરફ જ હતો. એ બોલ્યો, “આ બહુ જ જટિલ મશીન છે. કોઈ વસ્તુ અહીંતહીં તૂટે એનું કંઈ ન થઈ શકે. પણ ધ્યાન મૂળ ચુકાદાના અમલ પરથી હટવું ન જોઈએ. બહુ મોટી વાત નથી, આ પટ્ટો તો સહેલાઈથી સમારી લેવાશે. હું એને બદલે સાંકળ બાધી દઈશ, બસ, થયું કામ. જો કે જમણા હાથનાં કંપનો મૂળ જેવાં બારીક નહીં રહે.”

એણે સાંકળ બાંધતાં કહ્યું, “હવે મશીનના મેન્ટેનન્સ માટે પૈસા બહુ ઓછા મળે છે. પહેલાં તો આના જ માટે એક મોટી રકમ અલગ રાખવામાં આવતી. એક સ્ટોર પણ હતો અને એમાં રિપેરકામ માટે બધી જાતના સ્પેર પાર્ટ્સ હાજર રહેતા. હું એનો ઉપયોગ બહુ ઉડાઉપણે કરતો એ વાત પણ કબૂલી લઉં, પણ એ તો પહેલાં, આ નવો કમાન્ડન્ટ આવ્યા પછી નહીં; એ તો કંઈ પણ પહેલાં જેમ થતું હોય તેને વખોડવાની તક ચૂકતો જ નથી. હવે એણે મશીન માટેના નાણાનો હવાલો પોતાના હાથમાં લઈ લીધો છે. અને હું નવો પટ્ટો મંગાવીશ તો મને કહેશે, જૂનો પટ્ટો ક્યાં? પુરાવા તરીકે એ આપવો પડશે અને નવો પટ્ટો દસ દિવસે આવશે અને તે પણ હલકા માલનો, જરાય સારો નહીં હોય. પણ પટ્ટા વિના હું મશીન કેમ ચલાવીશ તેની કોઈને ફિકર નથી હોતી.”

(ક્રમશઃ…. …હપ્તો ત્રીજો … તારીખ ૨ ડીસેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજ…..)

++ In the Penal Colonyનું બહુ જ સચોટ કહી શકાય એવું ૧૩ મિનિટનું સંક્ષિપ્ત ફિલ્માંકન: ++