Can we treat nature as a person?

પર્વતો, નદીઓ, સમુદ્રો, સરોવરો, પ્રાણીઓ અને જંગલોને વ્યક્તિ માની શકાય? આ સવાલના જવાબમાં આપણને સ્વાભાવિક રીતે જ ગંગામૈયા અને ગાયમાતા યાદ આવશે કે આપણે એમને નદી કે પ્રાણી નથી માનતા અને માતા માનીએ છીએ. પરંતુ બંધારણમાં અને એના આધારે બનેલા કાયદાઓમાં વ્યક્તિને અધિકારો મળે છે. ગંગા મૈયા કે ગાયમાતાને આવા અધિકાર નથી. બંધારણમાં ‘જીવવાનો અધિકાર’ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જીવવાના અધિકારને વિસ્તાર્યો છે અને હવે જીવવાનો અધિકાર એટલે ‘ગરિમાપૂર્ણ જીવનનો અધિકાર’. જીવવું એટલે માત્ર મૃત્યુથી બચવું એ જ નહીં પણ જીવન સ્વમાનપૂર્વક જીવવા ન મળતું હોય તો પણ તમારા અધિકારનો ભંગ થાય છે. એ અધિકારનું રક્ષણ કરવાની સરકારની ફરજ છે.

વ્યક્તિ આવા અન્યાય સામે કોર્ટમાં જઈ શકે પણ ગંગામૈયા કે ગાયમાતાને એવો અધિકાર નથી કારણ કે આપણે એમને વ્યક્તિના અધિકારો નથી આપ્યા. ગંગાને મેલી કરીએ છીએ, એમાં પ્રદૂષણ ફેલાવીએ છીએ; ગાય ઊકરડો ચૂંથીને જે મળે તે ખાતી હોય, એના પેટમાં પોલિથિન જતું હોય તે ગરિમાપૂર્ણ જીવન જીવવાના અધિકારનો ભંગ છે. પરંતુ ગંગા કે ગાય વ્યક્તિ ન હોવાને કારણે કોર્ટની મદદ લઈ શકતાં નથી.

પરંતુ ન્યૂઝીલૅંડમાં જમીન અને નદીને કાનૂનમાં ‘વ્યક્તિ’નો દરજ્જો અપાયો છે.(અહીં વાંચો). ન્યૂ ઝીલૅંડ સરકાર અને માઓરી જાતિના સમુદાયો વચ્ચે સમજુતી થઈ છે તે પ્રમાણે ૮૨૧ ચોરસ માઇલના ‘તે ઉરેવેરા’ (te-urewera) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનને હવે કાનૂનમાં વ્યક્તિનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. સરકારે એના પરના માલિકીના હકો છોડી દીધા છે અને એના માટે હવે “એક કાનૂની વ્યક્તિના અધિકારો, સત્તાઓ, ફરજો અને જવાબદારીઓ” નક્કી કરવામાં આવ્યાં છે એટલે ‘તે ઉરેવેરા’નું નુકસાન કરનાર સામે કોઈ પણ વ્યક્તિ ‘તે ઉરેવેરા’ વતી કાનૂની દાવો દાખલ કરી શકશે. ૨૦૧૨માં માઓરી જૂથો અને સરકાર વચ્ચે વાટાઘાટ થયા પછી વ્હાનગાનુઈ (whanganui) નદીને પણ વ્યક્તિનો દરજ્જો અપાયો છે.

માઓરી જાતિ પોતાને પ્રકૃતિથી અભિન્ન માને છે. વ્હાનગાનુઈ નદી વિશે માઓરી કહે છેKō au te Āwa, kō te Āwa kō au. (હું એ જ નદી, નદી એ જ હું). એમની આ ભાવનાને માન આપવા માટે સરકારે આ નિર્ણય કર્યો છે. કાયદાના ક્ષેત્રમાં આ એક ક્રાન્તિકારી કદમ છે અને એનો બધી જગ્યાએ અમલ થવો જોઈએ. પ્રકૃતિ સાથે સીધો સંબંધ આદિવાસીઓને, અથવા તેનાથી થોડા ઊતરતા દરજ્જે ગ્રામીણ લોકોને રહ્યો છે. આપણે શહેરવાસીઓ જંગલો, નદીઓ અને એમની પેદાશોનો માત્ર ઉપભોગ કરીએ છીએ.

દક્ષિણ અમેરિકાના દેશોમાં આ બાબતમાં વધારે જાગૃતિ જણાય છે (વિગતવાર). ઈક્વૅડોરે ૨૦૦૮માં નવું બંધારણ બનાવ્યું તેમાં પ્રકૃતિને કાનૂનની વ્યાખ્યા લાગુ કરી શકાય એવી વ્યક્તિ જાહેર કરવામાં આવી છે. બોલીવિયાએ તો ૨૦૦૯માં નિવાસીઓના અધિકારો પર પણ પ્રકૃતિના અધિકારોને પ્રાથમિકતા આપી છે. એના ૨૦૧૦ના ‘પૃથ્વી માતા’ (Ley de Derechos de la Madre Tierra, Law 071)માં પહેલી વાર ખનિજોની વ્યાખ્યા “આશીર્વાદ” તરીકે (માણસના સાર્વભૌમ અધિકાર હેઠળની સંપત્તિ નહીં). કરવામાં આવી છે. de la Madre Tierra  (પૃથ્વી માતા)ના સંરક્ષણ માટે માનવ અધિકારના રક્ષણની વ્યવસ્થા જેવી પૃથ્વીમાતાના રક્ષણ માટે લોકપાલની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. અને પ્રકૃતિને જે અધિકરો અપાયા છે તેમાં, જીવનનો અને જીવન ટકાવી રાખવાનો અધિકાર, માનવ દ્વારા ફેરફાર માટેના હસ્તક્ષેપ વિના જીવનચક્ર અને જીવનપ્રક્રિયાઓ ચાલુ રાખવાનો અધિકાર, શદ્ધ પાણી અને શુદ્ધ હવાનો અધિકાર, પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવી રાખવાનો અધિકાર, માણસની સીધી કે આડકતરી પ્રવૃત્તિથી પ્રભાવિત થયેલા જીવનને અસરકારક અને સુયોગ્ય રીતે પુનઃસ્થાપિત કરવાનો અધિકાર, અને ઝેરીલા કે વિકિરણયુક્ત કચરા સામે બચાવનો અધિકાર સામેલ છે. પૃથ્વીમાતાને ‘જીવંત ગતિશીલ પ્રણાલિ’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવી છે. આ અધિકારો માનવ અધિકાર જેવા જ છે.આપણા દેશમાં આવા કોઈ કાયદા નથી. પ્રકૃતિને માનવસમોવડી ગણીએ તો એને ગરિમાપૂર્ણ જીવન જીવવાનો અધિકાર પણ આપવો પડે અને એ જવાબદારી નિભાવવા આપણે તૈયાર નથી. माता भूमिः पुत्रोऽहम् पृथिव्याભૂમિ માતા છે અને હું પૃથ્વીનો પુત્ર છું, એમ કહ્યા પછી માતાનાં રસકસના માલિક હોઈએ તેમ વર્તીએ છીએ. ખરેખર તો ભૂમિને માતા માનનારાઓનો યુગ આથમી ગયો. આજે આપણે પોપટિયા જાપ ભલે જપીએ, એમાં માનતા નથી. આજે ધરતી આપણી માતા નહીં, આપણી સંપત્તિ છે.

મૂડીવાદની નજરે પ્રકૃતિ કાચો માલ છે અને વ્યક્તિ માત્ર ગ્રાહક. કોઈ ખનિજ, કોઈ વૃક્ષ, કોઈ નદી એના પ્રાકૃતિક રૂપમાં કાચા માલ તરીકે કામ આવે એ જ એનું મહત્ત્વ છે અને બજારમાં જઈને માલ ખરીદી શકે તે જ માણસ છે. છેલ્લા લગભગ અઢી દાયકાથી ભારતમાં આ નવા ચિંતને જોર પકડ્યું છે એટલે આપણે પ્રકૃતિને કદી વ્યક્તિ માનવાના નથી અને એના અધિકારોને ઠોકરે ચડાવતા રહેશું.

ઑડિશામાં નિયમગિરિ ડૂંગરમાં બૉક્સાઇટનો વિપુલ જથ્થો છે. સરકારે ખનિજ ખોદવાનું કામ વેદાંતા બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીને સોંપ્યું છે. ત્યાંના ડોંગરિયા કોંધ આદિવાસીઓ માટે નિયમગિરિ એમનું જીવન છે. એમની જીવનશૈલી શહેરી માણસો કરતાં જુદી છે. એમનો પ્રકૃતિ પ્રત્યેનો અભિગમ પણ આત્મીયતાથી ભરેલો છે. હાલમાં કલ્પવૃક્ષ સંસ્થાએ નિયમગિરિમાં ડોંગરિયા કોંધ આદિવાસીઓનાં ગામોની મુલાકાત લઈને જુલાઈ મહિનામાં એમનો અહેવાલ (કલ્પવૃક્ષ) પ્રકાશિત કર્યો છે. અહીં એમાંથી કેટલીક વિગતો સંક્ષેપમાં જોઈએ.

નિયમગિરિ પર્વતમાળા ઑડિશાના રાયગડા અને કાલાહાંડી જિલ્લાઓના ૨૫૦ વર્ગ કિલોમીટર વિસ્તારને આવરી લે છે. એમાં પાનખરનાં જંગલો અને લુપ્ત થવાને આરે પહોંચેલી વનસ્પતીઓનો વિપુલ ભંડાર છે. વંશધારા અને નાગાવલી નદીઓ અહીંથી નીકળે છે અને ઑગસ્ટ ૨૦૦૪માં એ જંગલને હાથીઓનું અભયારણ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. કોંધ આદિવાસીઓ ઓડિશા અને આંધ્રમાં પણ છે. અને કોંધનો ‘કો’ તેલુગુનો શબ્દ છે અને એનો અર્થ ‘પહાડ’ છે. આમ કોંધ આદિવાસીઓને પહાડ સાથે સીધો સંબંધ છે. એમના જીવનનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ નિયમરાજા કરે છે. એમનું માનવું છે કે નિયમરાજાના કાયદા પ્રમાણે જ એમણે જીવવાનું છે. એણે જે આપ્યું તે ખાવાનું, એ જ્યાં કહે ત્યાં રહેવાનું. નિયમરાજા ઉપરાંત ‘ધરણી પેનુ’ (ધરણી માતા) એમની મહત્ત્વની દેવી છે.

ઑડિશા સરકારે વેદાંતા સાથે બૉક્સાઇટના ખોદકામ માટે કરાર કર્યા અને વેદાંતાએ ત્યાં કામ શરૂ કર્યું ત્યારે ત્યાંના લોકોને ખબર પડી. એમણે આંદોલન શરૂ કર્યું. એમના પાલનહાર અને સંરક્ષક નિયમરાજા અને ધરણી માતા બન્ને સામે મૂડીવાદી વિકાસે લડાઈ શરૂ કરી હતી. નિયમગિરિ એમની પિછાણ છે. ડોંગરિયા કોંધને મન બધાં પ્રાકૃતિક રૂપો, પહાડ, ખડક, પથ્થર, પાણી બધામાં આત્મા છે. આમ એમનું જીવન પ્રકૃતિને જરા પણ ઘસરકો ન આવે તેવી મર્યાદા સાથે વીતે છે. વીસ જાતની મકાઈ, દાળો, તેલીબિયાં, વાંસ એમના પાક છે. એમને બૉક્સાઇટ ખોદીને પૈસા કમાવાની જરૂર નથી લાગતી.

૨૦૧૩ના ઍપ્રિલમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આદિવાસીઓની તરફેણમાં એક મહત્ત્વનો ચુકાદો આપ્યો અને વન અધિકાર અધિનિયમ (FRA)ની જોગવાઈઓનું સમર્થન કર્યું અને તે સાથે જ કહ્યું કે ડોંગરિયા કોંધ સમાજના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક અધિકારોનો મુદ્દો પહેલાં કોર્ટ સમક્ષ મૂકવામાં આવ્યો નહોતો. એણે સરકારને કોંધ સમુદાય પાસે પાછા જવાનો આદેશ આપ્યો. આના પછી ૧૨ ગ્રામસભાઓની મીટિંગો મળી તેમાં બૉક્સાઇટના ખાણકામની દરખાસ્તને નકારવામાં આવી.

ડોંગરિયા કોંધ વિકાસના વિરોધી છે?

આનો જવાબ ‘ના’ છે. એમને પ્રકૃતિને નુકસાન ન થાય એવો વિકાસ જોઈએ છે. ઘરો અને ગલીઓમાં કેરોસીનના દીવા કરવા પડે છે તે તેઓ બંધ કરવા માગે છે પણ પરંપરાગત વીજળી એમને જોઈતી નથી. એમનું કહેવું છે કે નિયમગિરિમાં સૌર વીજળી જ ચાલે તેમ છે કારણ કે વીજળીના હાઇ ટેન્શન વાયરો જંગલોને નુકસાન કરશે. ડામરની સડકોનો પણ એ લોકો વિરોધ કરે છેઃ “સરકાર શા માટે અમારે ગળે સડકો પધરાવવા માગે છે? અમારી પાસે મોટરો તો છે નહીં. અમારા બે પગ એ જ અમારું બે પૈડાંનું વાહન છે.” એમની દલીલ છે કે આ રસ્તાઓ જંગલોનો વિનાશ કરશે કારણ કે એના પરથી શહેરી કોંટ્રૅક્ટરોની ટ્રકો દોડશે.

પરંતુ એમને વિકાસ અને બજારે એમની મરજી વિરુદ્ધ ઘેરી લીધા છે. હવે એમને પૈસાની વધારે જરૂર લાગે છે, કારણ કે હવે યુવાનોને શહેરી સંસ્કૃતિ અને સુવિધાઓ આકર્ષવા લાગી છે. છોકરાઓ પહેલાં કુહાડી ખભે લીધા વિના બહાર નહોતા નીકળતા, હવે કુહાડીઓ અદૃશ્ય થવા લાગી છે. કુહાડી ડોંગરિયા કોંધની ઓળખાણ હતી. ખેતીમાં પણ રોકડિયા પાકો વધારે લેવાવા લાગ્યા છે. આથી ખાદ્ય પાકો ઘટવા લાગ્યા છે, આથી સ્વાશ્રયી કોંધોને બજાર ભણી મીટ માંડવી પડે છે.

લગ્નોમાં પણ પહેલાં છોકરો છોકરીના બાપના ખેતરમાં કામ કરે એ શરતે લગ્નો થતાં, હવે એવી પરંપરાગત શરતોનું સ્થાન કિંમતી સામાને લઈ લીધું છે. એટલું જ નહીં, હવે વહેણ બદલાયું છે. કન્યા પક્ષ હવે વર પક્ષને દહેજ આપવા લાગ્યો છે. બહારના સસ્તા દારુનું દૂષણ પણ વધ્યું છે. બીજી બાજુ જડીબૂટીઓનું જ્ઞાન ઓસરાવા લાગ્યું છે. બીજી બાજુ લાંજીગઢમાં વેદાંતાની બૉક્સાઇટ રિફાઇનરીનો ધુમાડો નિયમરાજાના નિર્મળ પ્રદેશમાં પ્રદૂષણ ફેલાવા લાગ્યો છે.

૦-૦-૦

ઘણા સવાલો અહીં ગુંચવાયા છે. એક વાત નક્કી. બોલીવિયા હોય કે ઈક્વેડોર. બધે નિયમગિરિ જ છે. પ્રકૃતિનાં સંતાનો દુઃખી છે અને આપણી ચિંતા ઔદ્યોગિક વિકાસને માર્ગે GDP વધારતા જઈને આર્થિક મહાસત્તા બનવાની છે.

અહીં ધર્મ અને અંધશ્રદ્ધાના વિરોધીઓ પણ ડોંગરિયા કોંધ આદિવાસીઓની માન્યતાઓને અંધશ્રદ્ધા ગણાવીને હસી કાઢશે. વિકાસવાદીઓ પૂછશે કે આટલું બૉક્સાઇટ ઉપયોગ વિના જમીનમાં પડ્યું રહે એ તો આપઘાત છે, આદિવાસીઓની આવી મૂર્ખતાભરી માન્યતાઓની પરવા કેમ કરાય?

પરંતુ લોકોની જીવનશૈલીનો નાશ કરીને, અનર્ગળ કાર્બન પેદા કરીને આપણે કયો વિકાસ સાધીએ છીએ? આ પણ આજનો યક્ષપ્રશ્ન છે. એનો જવાબ કોણ આપશે? પ્રકૃતિને વ્યક્તિનો દરજ્જો આપીએ અને એના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ન થતું હોય તેવા વિકાસની રાહ પકડીએ તેમાં જ કદાચ એનો જવાબ રહેલો છે. બનવાજોગ છે કે એ રસ્તો ન લેવાથી કદાચ પ્રકૃતિ ક્રોધે ભરાઈને આપણો જીવવાનો અધિકાર છીનવી લે. વેળાસર ચેતીએ તો સારું.

૦-૦-૦

Half way with Gandhiji

બીજી ઑક્ટોબરે ગાંધી જયંતી નિમિત્તે દિલ્હીના ગાંધી શાંતિ પ્રતિષ્ઠાનમાં ગુજરાતના ગાંધીવાદી ચિંતક અને નિરીક્ષકના તંત્રી પ્રકાશભાઈ શાહે વ્યાખ્યાન આપ્યું. વ્યાખ્યાનમાળાનો આ વર્ષનો વિષય હતોઃ “ગાંધી આજ સે આગે”. એમનું ભાષણ તો બહુ મનનીય રહ્યું; અહીં એના પર નુકતેચીની કરવાનો વિચાર નથી. પરંતુ ભાષણ ચાલતું હતું ત્યારે, અને તે પછી મગજમાં એના પડઘા રૂપે જે વિચારો પેદા થયા તેની જ નોંધ લેવી છે.

ગાંધીજીના જવા પછી એક સવાલ અવારનવાર પુછાતો રહ્યો છેઃ “આજે ગાંધીજી હોત તો?” ગાંધીજીના જીવનકાર્યની સાર્થકતા આ સવાલમાં છે. સત્ય એ છે કે આ બીજી ઑક્ટોબરે ગાંધીજીની ૧૪૮મી જન્મ જયંતી હતી. એટલે એ જ ગાંધીજી આજે ન જ હોય. એમણે ૧૨૫ વર્ષ જીવવાની ઇચ્છા જાહેર કરી હતી એટલે એ ઇચ્છા ફળીભૂત થઈ હોત તો પણ આજથી ૨૩ વર્ષ પહેલાં ૧૯૯૪માં એમણે વિદાય લઈ લીધી હોત. એવું કયું કામ અધૂરું રહી ગયું કે જે ગાંધીજીએ જીવતા રહીને પૂરું કરવાનું હતું? અથવા તો એમણે આપણી વચ્ચે હોવું જ જોઈએ, એમ માનવાનો આપણો અધિકાર કેટલો?

અહીં મને ઇસ્લામના સ્થાપક પયગંબર મહંમદ યાદ આવે છે. એમનો જવાનો સમય થયો ત્યારે એમણે જાહેર કરી દીધું કે મેં તમારા માટે ધર્મને પરિપૂર્ણ બનાવી દીધો છે; હવે બીજો કોઈ પયગંબર નહીં આવે. એટલે કે મહંમદ છેલ્લા પયગંબર હતા. જો કે આજે પણ એ વિવાદનો વિષય છે કે “છેલ્લા”નો અર્થ શો? એમના સમય સુધી થઈ ગયેલા બધા પયગંબરોમાં છેલ્લા કે એમના સાથે પયગંબર પરંપરાનો જ અંત આવે છે? આ ધાર્મિક વાદવિવાદમાં મારે નથી પડવું; હું અહીં એટલા માટે યાદ કરું છું કે એમનો સંદેશ સ્પષ્ટ હતો કે હવે એમના બધા અનુયાયીઓએ પોતાની રીતે ધર્મનું પાલન કરવાનું છે. આ રીતે મહંમદ સાહેબ દરેક અનુયાયીને સારી રીતે જીવવાની જવાબદારી સોંપતા ગયા કે એમણે કોઈ દૈવી મદદની કે નવા માર્ગદર્શનની આશા રાખવાની નથી, જાતે જ જીવવાનું છે.

આપણે શા માટે ઇચ્છતા હોઈએ છીએ કે કોઈ એક માણસ આવે અને આપણને સતત દોરતો રહે? ગાંધીજીએ જેટલું કર્યું તે ઘણું છે, તે પછી પણ એ રસ્તે ગાંધીજી હોય તો જ આપણે ચાલીએ, એ વળી કેવું?

એક સામાન્ય માણસની જેમ ગાંધીજીનું જીવન શરૂ થયું હતું. “પુત્રનાં લક્ષણ પારણાંમાંથી” જેવું તો એમના જીવનમાં કંઈ જ નહોતું. લંડન ભણવા ગયા તો ત્યાં પણ બહુ ઓછાબોલા, શરમાળ જ રહ્યા. વેજીટેરિયન સોસાઇટીમાં બોલવાના હતા. શરૂઆત એક રમૂજથી કરવી એમ નક્કી કર્યું હતું પણ ઊભા થયા અને લખેલું ભાષણ વાંચવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે એવા નર્વસ થઈ ગયા કે લખેલું વંચાય જ નહીં! અંતે બીજા કોઈએ એમનું ભાષણ વાંચી સંભળાવ્યું.

આવો જુવાનિયો દક્ષિણ આફ્રિકા પહોંચે છે, ત્યાં ટ્રેનની મુસાફરી દરમિયાન એને સામાન સહિત બહાર ધક્કો મારી દે છે. આપણી સાથે આવું બન્યું હોય તો આખી રાત પ્લેટફૉર્મ પર ટાઢે થરથરતાં આપણા મનમાં શું વિચારો આવે? એ બધા જ વિચાર એમને પણ આવ્યા, પરંતુ છેલ્લે જે વિચાર આવ્યો તે ટકી ગયોઃ પાછા તો જવાય જ નહીં અને આ માત્ર એમનું અપમાન નહોતું, દક્ષિણ આફ્રિકાના શાસકોની નીતિનું પરિણામ હતું. પોતાના વ્યક્તિગત અપમાનને એમણે સાર્વત્રિક બનાવી દીધું.પછી જે સંઘર્ષ શરૂ થયો તે, આમ તો માત્ર મધ્યમવર્ગીય હિન્દીઓ માટે હતો પણ સંઘર્ષ દરમિયાન જ એમને ગિરમીટિયાઓનો પરિચય થયો અને એમનો સંઘર્ષ વિસ્તર્યો, એટલું જ નહીં પણ એમનો દૃષ્ટિકોણ પણ વિસ્તર્યો. આ પહેલાં આફ્રિકાના મૂળ વતનીઓ માટે એમને કંઈ બહુ આદર નહોતો પણ સંઘર્ષ દરમિયાન દૃષ્ટિકોણનો વિસ્તાર થતાં આફ્રિકાની કાળી પ્રજા માટે પણ એમના મનમાં જગ્યા બની. આમ ગાંધી સતત વિકસતા રહ્યા. બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના વફાદાર નાગરિકમાંથી એ ‘રાજદ્રોહી’ બની ગયા અને જ્યારે રાજદ્રોહનો કેસ ચાલ્યો ત્યારે કબૂલ્યું કે એ પોતે સામ્રાજ્ય પ્રત્યે ભક્તિભાવથી જોતા હતા પણ વર્ષોના નિરીક્ષણ પછી એમને એ શાસન આસુરી શાસન લાગવા માંડ્યું હતું. આ શાસનના પતન માટે કામ કરવું તે સત્તાની નજરે ભલે રાજદ્રોહ હોય, એમની નજરે ધર્મકાર્ય હતું. કેટલું મોટું પરિવર્તન?

સત્ય અને અહિંસા તો વ્યક્તિગત રીતે સ્વાભાવિક મનાય પણ રાજકીય ક્ષેત્રે તો એનો ઉપયોગ કોઈએ કર્યો નહોતો. પરંતુ શું અહિંસા એમનો મુખ્ય સંદેશ છે? મને લાગે છે કે, અહિંસા એમનો મુખ્ય સંદેશ નથી. ગાંધીજીનો મૂળ સંદેશ જનતાને સંગઠિત કરીને અન્યાય સામે લડવાનો છે. જનતાની શક્તિ જાગે તો શસ્ત્રોની જરૂર પણ ન પડે. ફિલિપીન્સમાં રાષ્ટ્રપતિ ફર્ડીનાંડ માર્કોસ અને એમની પત્ની ઇમેલ્ડા માર્કોસના અત્યાચારી આપખુદ શાસન સામે જનતાના રોષનું નેતૃત્વ બેનિન્યો અકીનો ‘નિનોય’ સંભાળતા હતા. એમને મોતની સજા કરવામાં આવી હતી પરંતુ તબીયત લથડતાં સરકારે એમને દેશ છોડી જવાની છૂટ આપી. તે પછી એ ગાંધીજી પ્રભાવમાં આવ્યા. રિચર્ડ ઍટનબરોની ‘ગાંધી; ફિલ્મ જોઈને એમણે નક્કી કર્યું કે દેશ માટે શ્રેષ્ઠ ત્યાગ તો પોતાનું બલિદાન આપવાનો છે. એ ફિલિપીન્સ પાછા ફર્યા. વિમાનમાંથી નીકળ્યા કે માર્કોસના સૈનિકોએ એમને ગોળીએ દઈ દીધા.પરંતુ એનાથી તો જનતામાં અદમ્ય વિરોધ જાગ્યો. ફિલિપીન્સના રસ્તા લોકોથી ઊભરાવા લાગ્યા. માર્કોસે એમને દબાવી દેવા માટે ટેંકો મોકલી, પણ લોકો ટેંકોની સામે સૂઈ ગયા. જનતાના આ અહિંસક આંદોલન સામે મહા અત્યાચારી શાસકે નમવું પડ્યું. અને કોરાઝોન અકીનો રાષ્ટ્રપતિ બન્યાં.

ઈજિપ્તના તહેરીર સ્ક્વેર આંદોલનમાં લોકો ગાંધીને યાદ કરતા હતા. બ્રિટનના ઑક્યૂપાય વૉલ સ્ટ્રીટ આંદોલનમાં લોકો ગાંધીજીના ફોટાઓ સાથે બેઠા હતા.

સવાલ એ છે કે બધી જગ્યાએ, જ્યાં પણ જનઆંદોલન હોય છે ત્યાં ગાંધી હાજર હોય છે.

એમણે જનઆંદોલનનો અહિંસક માર્ગ દેખાડીને આપણને અડધે રસ્તે લાવી મૂક્યા. બાકીનો અડધો રસ્તો તો આપણે પોતે જ પાર કરવાનો રહે છે. ગાંધીજી આજે પણ હયાત છે. આપણે જોઈ શકતા નથી એ એમનો વાંક નથી. ગાંધી આજ સે આગે છે કે નહીં તે પ્રશ્ન અસ્થાને છે. ખરો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે ગાંધીને ‘આજ સે આગે’ જવા દેવા માગીએ છીએ કે કેમ.

૦-૦-૦

Mathematicians- 1– Newton

આજથી શરૂ થતી આ નવી શ્રેણીમાં આપણે ગણિતશાસ્ત્રીઓ સાથે પરિચય કરીશું. આ ગણિતશાત્રીઓનાં ગણિત ક્ષેત્રનાં યોગદાન વિષે આપણે સાવ આછો પાતળો જ ખયાલ હોવની શકયતા વધારે હશે. આમ  મોટા ભાગના વાચકોને તો આ શ્રેણીમાં જરૂર રસ પડશે તેવી અપેક્ષા છે. તે ઉપરાંત ગણિતનાં શિક્ષણ સાથે ઔપચારિક, કે પછી બીનઔપચારિકપણે પણ, સંકળાયેલ વ્યક્તિઓને પણ આ શ્રેણી ઉપયોગી બની રહેશે.

આપ સૌના પ્રતિભાવો વડે આ શ્રેણીને વધારે માહિતીપ્રદ અને રસપ્રદ બનાવવા માટે આપ સૌને પણ  આમત્રણ છે.

અંક ૧: ન્યૂટન

newtonઆજના પહેલા અંકમાં આપણે સર આઇઝેક ન્યૂટનનો પરિચય મેળવીશું.

ન્યૂટને ગુરુત્વાકર્ષણ જેવા બળની દુનિયાને જાણ કરી. કલનશાસ્ત્રના પ્રણેતા તરીકે પણ એમનું જ નામ આવે છે. વળી સફેદ દેખાતા પ્રકાશમાં સાત રંગ હોય છે, એ દુનિયાને કહેનાર પણ એ જ સૌથી પહેલા હતા. આ ત્રણ મહાન શોધો કરતી વખતે એમની ઉંમર શી હશે? નવાઈ લાગશે – ન્યૂટને હજી ૨૫મું પણ પાર નહોતું કર્યું! આના પરથી એમની બુદ્ધિપ્રતિભાનો ખ્યાલ આવશે. ૧૬૬૫-૬૬માં ઇંગ્લૅંડમાં પ્લેગ ફાટી નીકળ્યો. યુનિવર્સિટી બે વર્ષ બંધ રહી. ન્યૂટને આનો લાભ લીધો અને આ ત્રણેય મહાન શોધો કરી નાખી!

આમ છતાં, એમની નમ્રતા પણ જોવા જેવી છે. ન્યૂટન પોતે પોતાને, સૃષ્ટિને સમજવાના પ્રયાસો કરનારાઓની લાંબી પરંપરાનો જ ભાગ માનતા હતા, એમણે કહ્યુંઃ હું જો બીજા બધા કરતાં વધારે જોઈ શક્યો હોઉં તો તેનું કારણ એ કે હું કદાવર લોકોના ખભાઓ પર ઊભો છું.

philosophiae-naturalis-principia-mathematicaપરંતુ ન્યૂટનને માત્ર આટલામાં જ રસ નહોતો. એમને ખરું આકર્ષણ તો  Alchemy એટલે કીમિયાગરીમાં – એ વખતના રસાયણવિજ્ઞાનમાં – હતું! એ બહુ ધાર્મિક પ્રકૃતિના હતા અને ધર્મગ્રંથોમાં પણ એમનો રસ ઓછો નહોતો. મધ્યયુગમાં કીમિયાગરી અને ધાર્મિક કથાસાહિત્ય (Liturgy)નો ઘણો પ્રચાર હતો અને ન્યૂટન પણ એમાંથી મુક્ત નહોતા. આમ જોવા જાઓ તો એ જમાનામાં ‘સાયન્સ’ શબ્દ કરતાં ‘ફિલોસોફી’ શબ્દ વધારે પ્રચલિત હતો અને આપણે આજે જેને ‘સાયન્સ’ કહીએ છીએ તેના માટે પણ ‘ફિલોસોફી’ શબ્દ જ વપરાતો હતો. ઈશ્વરની રચનાને સમજવાના બધા પ્રયાસો ધર્મની હેઠળ આવતા હતા એટલે વિજ્ઞાન પણ સૃષ્ટિને સમજવાના પ્રયાસ તરીકે ધર્મનો જ ભાગ મનાતું. ન્યૂટને ગણિત વિશેનું સૈદ્ધાંતિક પુસ્તક લખ્યું તેનું લેટિનમાં નામ પણ Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica ( Mathematical Principles of Natural Philosophy) છે.

ન્યૂટને એમાં બધા નિયમો સમજાવ્યા છે. પરંતુ એમણે ૧૬૬૫-૬૬માં જ આ નિયમો શોધી લીધા હતા, તેમ છતાં આ પુસ્તક તો છેક ૧૬૮૭માં પ્રકાશિત કર્યું. આમ કેમ? એનું કારણ એ કે ન્યૂટને જવાબો તો મેળવી લીધા હતા પણ ગણતરીમાં કંઈ ભૂલ થઈ હોવાનું એમને લાગતું હતું. ખગોળ વિજ્ઞાની હેલીના એક સવાલનો જવાબ આપતાં એમને ભૂલ ધ્યાનમાં આવી. તે પછી તો એમના જીવનકાળ દરમિયાન જ એની બે આવૃત્તિઓ થઈ.

ન્યૂટનનો જન્મ ૧૬૪૨માં વૂલ્સથોર્પના એક ખેડૂત પરિવારમાં થયો. એમના જન્મ પહેલાં જ બાપનું અવસાન થઈ ગયું. એમના પિતા (એનું નામ પણ આઇઝેક હતું) વિશે પાડોશીઓ માનતા કે એ માણસ જંગલી, ઉડાઉ અને નબળો છે. ન્યૂટનનો જન્મ નવ મહિના પૂરા થાય તે પહેલાં જ થયો હતો એટલે કદ એવું નાનું હતું કે એક હથેળીમાં સમાઈ જાય. બાળકના જન્મ પછી સુવાવડમાં મદદ કરનારી બે સ્ત્રીઓ જ્યારે કોઈ ઓસડિયાં લેવા ગઈ ત્યારે એમ માનીને જ ગઈ કે પાછા જશું ત્યારે છોકરો મરી ગયો હશે! બાળક આઇઝેક ત્રણ વર્ષનો થયો ત્યારે માતા હાન્ના આયેસ્કૉફ પણ એને નાનીને ઘરે છોડીને પાસેના ગામ નૉર્થ વિટ્‍હૅમના પાદરી રેવરંડ બાર્નાબાસ સ્મિથને પરણી ગઈ.

શરીર નબળું હોવાથી આઇઝેકને શેરીની રમતોનો શોખ નહોતો પણ એણે પોતાના આનંદ માટે નવી રમતો શોધી લીધી હતી, જેમ કે, પતંગમાં દીવો બાંધીને ચગાવવો જેથી ગામવાસીઓ વિમાસણમાં પડે અને ડરી જાય. વળી એ જાતે ચાવીવાળાં રમકડાં પણ બનાવી લેતો.

તે ઉપરાંત એની ઉંંમરનાં બાળકોથી નોખો પાડે એવો પણ એક ગુણ એનામાં હતો. નાના આઇઝેકને વાંચવાનો જબરો શોખ હતો. એ જે કંઈ વાંચતો તે બધું એક ડાયરીમાં પણ નોંધી લેતો. એના મામાએ એની પ્રતિભાને પિછાણી લીધી અને એને કૅમ્બ્રિજ મોકલવાનું સૂચવ્યું; માએ પણ એ વાત માની લીધી. જો કે તે પહેલાં ગ્રાન્ટહૅમ સ્કૂલમાં એને શરૂઆતમાં ભણવામાં બહુ રસ નહોતો પડતો પણ એક દાદા જેવા છોકરા સાથે માયકાંગલા આઇઝેકની મારપીટ થઈ ગઈ. તે પછી એનામાં આત્મવિશ્વાસ વધ્યો અને ભણવામાં પણ મન ચોંટવા લાગ્યું. આ જ વર્ષો દરમિયાન એને એક પાદરીને ઘરે રહેવાનું થયું અને પાદરીની દીકરી સાથે પ્રેમ થઈ ગયો. સગાઈ પણ થઈ. પરંતુ કૅમ્બ્રિજ ગયા પછી ન્યૂટનનું બધું ધ્યાન મગજમાં ચાલતા વિચારો પર કેન્દ્રિત થઈ ગયું અને એમાં જ એ્મણે જિંદગીભર લગ્ન પણ ન કર્યાં.

ન્યૂટનનો સમય બ્રિટનમાં રાજકીય અને ધાર્મિક ક્ષેત્રે ભારે ઉથલપાથલનો સમય હતો. ચાર્લ્સ પહેલાએ પાર્લામેન્ટને દબાવી દેવાના બહુ પ્રયત્ન કર્યા પણ ધાર્મિક કટ્ટરપંથીઓ ઑલિવર ક્રોમવેલ સાથે હતા અને ચાર્લ્સ પહેલો એમની સામે ટકી ન શક્યો. એનો શિરચ્છેદ કરવામાં આવ્યો ત્યારે ન્યૂટનની ઉંમર સાત વર્ષની હતી અને ઇંગ્લૅંડમાં ક્રોમવેલનું શાસન ચાલતું હતું. ક્રોમવેલે પણ ચાર્લ્સ પહેલાનો જ માર્ગ લીધો; પાર્લામેન્ટને એણે લગભગ નકામી બનાવી દીધી અને અત્યાચાર ચાલુ રાખ્યા; એણે પોતાના ઈશ્વરીય કાર્યમાં ઈશ્વરીય ન્યાયનો દાવો પણ કર્યો.

ન્યૂટન પર આનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો અને એ જીવનભર જુલમો, દગાખોરી અને દમનના વિરોધી રહ્યા. એટલે જ જ્યારે ક્રોમવેલ પછી ગાદી સંભાળનારા રાજા જેમ્સે કૅમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીની સ્વાયત્તતા પર અંકુશ મૂકવાની કોશિશ કરી ત્યારે ન્યૂટને દૃઢતાથી વિરોધ કર્યો.

વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં

ન્યૂટન પર ત્રણ વ્યક્તિઓની ભારે અસર પડી. દ’કાર્ત પાસેથી એમને Analytical Geometry  મળી, કૅપ્લર પાસેથી ગ્રહોની ગતિના ત્રણ નિયમ મળ્યા અને ગૅલીલિઓ પાસેથી ગતિના ત્રણ નિયમોમાંથી પહેલા બે નિયમ મળ્યા.

ગુરુત્વાકર્ષણ

કૅપ્લરના ત્રણ નિયમ હતાઃ

(૧) ગ્રહો સૂર્યને કેન્દ્રમાં રાખીને એક ભ્રમણકક્ષામાં એની આસપાસ ફરે છે; (

૨) સૂર્ય અને ગ્રહને જોડતી કાલ્પનિક રેખા નિયત સમયમાં કક્ષામાં સમાન વિસ્તાર આંતરે છે (એટલે કે સૂર્યથી દૂરના સ્થાને ગ્રહ ધીમે ફરે છે અને નજીકમાં ઝડપથી); (

૩)એક ગ્રહ એક આખી પરિક્રમા પૂરી કરે તેમાં લાગતા સમયનો વર્ગ સૂર્યથી એના સરેરાશ અંતરના ઘનને સપ્રમાણ હોય છે.

law-of-gravitationઆના પરથી ન્યૂટને ગુરુત્વાકર્ષણનો સિદ્ધાંત આપ્યોઃ

બ્રહ્માંડમાં પદાર્થના કોઈ પણ બે કણ એકબીજાને એક બળ દ્વારા આકર્ષે છે; આ બળ એમનાં દળોના ગુણાકારના સમપ્રમાણમાં, અને બન્ને વચ્ચેના અંતરના વર્ગના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે.બાજુમાં આપેલી આકૃતિ જોતાં આ વાત બરાબર સમજાઈ જશે.

ન્યૂટનના ગતિના નિયમો

ગતિના ત્રણ નિયમો છે જેમનું બહુ મહત્ત્વ છે, એટલે અહીં એ ત્રણેયનો ઉલ્લેખ કરીએ તે જરૂરી છે. પરંતુ એનું મહત્ત્વ આપણા માટે બીજા એક કારણસર પણ છે! તો પહેલાં તો આ નિયમો જોઈ લઈએ.

1. કોઈ પણ પદાર્થ સ્થિર હોય તો સ્થિર જ રહે અને ગતિમાં હોય તો એ જ ગતિમાં જ રહે. એના પર બળ વાપરીએ તો એનામાં ફેરફાર થાય. (એટલે કે જે પદાર્થ સ્થિર હોય તેને ધક્કો મારીએ તો એ ગતિમાં આવે; બીજી બાજુ ગતિમાન પદાર્થ પર બળ વાપરીએ તો એની ગતિમાં ફેરફાર થાય – કાં તો ગતિ વધે, કાં તો ઘટે અને કાં તો પદાર્થ ઊભો રહી જાય).

2. ગતિમાં થયેલા ફેરફારનો દર એના પર આપણે વાપરેલા બળના સમપ્રમાણમાં હોય છે અને એ ફેરફાર જે દિશામાં બળ વાપર્યું હોય તે દિશામાં જ થાય છે. (એટલે કે તમે દડા પાછળ હો અને એને લાત મારો તો એ વધારે ગતિથી આગળ જશે, પણ તમે એની દિશાને અવરોધો અને લાત મારો તો એ ઉલટી દિશામાં જશે અથવા અટકી જશે. આખી પ્રક્રિયા તમારી લાતમાં કેટલું જોર હતું તેના પર આધાર રાખે છે).

3. આઘાત અને પ્રત્યાઘાત એકસરખાં અને સામસામે હોય છે.

આમાંથી બીજો નિયમ જુદા કારણસર મહત્ત્વનો બની રહે છે. એમાં ગતિના ફેરફારના દરની વાત છે. એટલે કે એક નિશ્ચિત દિશામાં અથવા નિશ્ચિત માત્રામાં પદાર્થની ગતિમાં થયેલા દરેક ફેરફાર નોંધવાના છે. આના માટે ન્યૂટને કલનગણિત (Calculus)વિકસાવ્યું!

કૅલ્ક્યુલસ

આપણે જાણીએ છીએ કે કોઈ પણ વ્યવસ્થા કે પ્રક્રિયામાં ફેરફાર થતો હોય છે. દાખલા તરીકે કાર ચાલતી હોય તો એની સ્પીડ કલાકામાં કેટલી છે તે સ્પીડોમીટર દ્વારા જાણી શકાય. પરંતુ એ રીતે દરેક સેકંડે કેતલી સ્પીડ રહી તે જાણી ન શકાય. કૅલ્ક્યુલસ આ ફેરફારો શી રીતે થાય છે, તેનો અભ્યાસ કરવાનું ગણિત છે.એના દ્વારા આપણે ફેરફારોનું મૉડેલ તૈયાર કરી શકીએ છીએ અને આગળ જતાં કઈ જાતના ફેરફારો થશે અને પ્રક્રિયા પર એની અસર શી થશે તેની આગાહી કરી શકીએ છીએ.

‘કૅલ્ક્યુલસ’ શબ્દ લેટિનમાંથી આવ્યો છે અને એનો અર્થ થાય છેઃ ‘નાના કાંકરા’. કોઈ પણ સળંગ ગતિશીલ ક્રિયાને નાના ખંડોમાં વિભાજિત કરીને જોવી એ કેલ્ક્યુલસનું કામ છે. ડિફરેન્શિયલ કૅલ્ક્યુલસદ્વારા નાના ખંડોમાં ક્રિયાને સમજી શકાય છે. બીજી બાજુ,ઇંટીગ્રલ કૅલ્યુલસનાના ટુકડાઓને જોડીને કુલ કેટલું છે તે જોવામાં મદદ કરે છે.ડિફરેન્શિયલઅનેઇંટીગ્રલબન્ને ગુણાકાર-ભાગાકાર જેમ એકબીજાથી ઉલટી દિશામાં ચાલે છે.

ડિફરેન્શિયલ કેલ્ક્યુલસનું ઉદાહરણ
ડિફરેન્શિયલ કેલ્ક્યુલસનું ઉદાહરણ

અને

constant-velocity%e0%aa%97%e0%aa%a4%e0%aa%bf%e0%aa%ae%e0%aa%be%e0%aa%82-%e0%aa%a5%e0%aa%a4%e0%aa%be-%e0%aa%ab%e0%ab%87%e0%aa%b0%e0%aa%ab%e0%aa%be%e0%aa%b0%e0%ab%8b%e0%aa%a8%e0%ab%87-%e0%aa%95%e0%aa%be%e0%aa%b0

ઇંટીગ્રલ કેલ્ક્યુલસનાં ઉદાહરણ

(આલેખ ૧ સ્થિર ગતિ (constant velocity) દર્શાવે છે, જેથી આધાર-રેખા પર ચતુષ્કોણ બને છે. તેનું ક્ષેત્રફળ પદાર્થે કાપેલ અંતર દર્શાવે છે. આલેખ ૨ ગતિમાં થતા ફેરફારોને કારણે આધાર-રેખા પર વક્ર રેખાવાળી આકૃતિ બને છે. તેનું ક્ષેત્રફળ પણ કાપેલ કુલ અંતર બતાવે છે. તેની ગણતરી બાજુના સમીકરણથી કરી શકાય).

%e0%aa%b8%e0%aa%ae%e0%ab%80%e0%aa%95%e0%aa%b0%e0%aa%a3%e0%aa%a8%e0%ab%81%e0%aa%82-%e0%aa%89%e0%aa%a6%e0%aa%be%e0%aa%b9%e0%aa%b0%e0%aa%a3સમીકરણનું ઉદાહરણ

આર્કિમિડીઝના યુગ પછી આધુનિક વિજ્ઞાનનો જે કંઈ વિકાસ થયો છે તેમાં કૅલ્ક્યુલસનો ફાળો અગત્યનો છે. કૅલ્ક્યુલસમાં એક પદાર્થની સ્થિતિ, ગતિ અને ગતિમાં થતા ફેરફારની નોંધ લેવામાં આવે છે. આમ ‘ફેરફાર’ એટલે સમગ્રપણે થયેલા ફેરફાર વિશે નહીં, પણ એક નિયત સમયના ગાળામાં થતા ફેરફારની આખી ક્રમબદ્ધ શ્રેણી વિશે વિચાર કરવામાં આવે છે. કેલ્ક્યુલસ વિશે આ લેખમાં તો આટલું જાણવું પૂરતું છે.

જો કે કૅલ્ક્યુલસ ન્યૂટને વિકસાવ્યું કે એમના સમકાલીન લાઇબ્નીસે, એ વિશે એ બન્નેના જીવનકાળમાં જ મોટો વિવાદ હતો, પરંતુ બન્નેએ એનો એક જ સમયે સ્વતંત્ર રીતે વિકાસ કર્યો હતો એમ હવે સૌ કોઈ માને છે. આપણે આ લેખમાળાના બીજા લેખમાં લાઇબ્નીસનો પરિચય મેળવશું ત્યારે આ વિવાદ અને બન્ને દિગ્ગજોની સાઠમારી વિશે વધારે વાત કરશું.

ન્યૂટનની પ્રતિભાના પડઘા

ન્યૂટન જ્યારે કૅમ્બ્રિજમાં અભ્યાસ માટે ગયા ત્યારે એમને ડૉ. આઇઝેક બૅરો જેવા શિક્ષક મળ્યા. બૅરો ધર્મજ્ઞાતા અને ગણિતશાસ્ત્રી હતા. એમના માટે કહેવાય છે કે ન્યૂટન રૂપી સૂર્યનો ઉદય થાય તે પહેલાં ડૉ. બૅરો મળસ્કે ચળકતા તારા જેવા હતા. એમની પાછળ જ ન્યૂટનનું આવવું એ એમના માટે દુર્ભાગ્ય જેવી વાત હતી. એમણે ન્યૂટનની પ્રતિભા જોઈ લીધી કે એમના પોતાના કરતાં પણ મહાન ગણિતશાસ્ત્રીનો હવે ઉદય થાય છે. એમણે ન્યૂટનને ત્રણ વર્ષ માર્ગદર્શન આપ્યું તે પછી સમય પાકી ગયો છે એવું નક્કી કરીને પોતાની પ્રતિષ્ઠાવાન  Lucasian Professorship છોડી દીધી અને એ જગ્યાએ ન્યૂટનની નીમણૂક કરાવી દીધી.

ન્યૂટનને ‘સર’નો ખિતાબ પણ મળ્યો અને સિક્કા બનાવવા માટેની ટંકશાળના પ્રમુખપદે પણ એમની નીમણૂક કરવામાં આવી. બીજા ઓછા પ્રતિભાવાળા લોકો માટે આ બહુ મોટું સન્માન હતું અને એ વખતે પણ વહીવટી હોદ્દાને સૌથી વધારે મહત્ત્વ અપાતું હતું. જોવાનું એ છે કે ન્યૂટન જેવો જબ્બર વૈજ્ઞાનિક પણ એવા વિચારથી મુક્ત નહોતો! તે ઉપરાંત ન્યૂટન ૧૭૦૩માં બ્રિટીશ રૉયલ સોસાયટીના અધ્યક્ષ બન્યા અને એમનું મૃત્યુ થયું ત્યાં સુધી એ પદ એમની પાસે જ રહ્યું.

%e0%aa%a8%e0%ab%8d%e0%aa%af%e0%ab%82%e0%aa%9f%e0%aa%a8%e0%aa%a8%e0%ab%81%e0%aa%82-%e0%aa%b8%e0%ab%81%e0%aa%aa%e0%ab%8d%e0%aa%b0%e0%aa%b8%e0%aa%bf%e0%aa%a6%e0%ab%8d%e0%aa%a7-%e0%aa%b8%e0%aa%ab%e0%aa%b0%e0%aa%a8%e0%ab%8d%e0%aa%af%e0%ab%82%e0%aa%9f%e0%aa%a8%e0%aa%a8%e0%ab%81%e0%aa%82-%e0%aa%98%e0%aa%b0

ન્યૂટનનું સુપ્રસિદ્ધ સફરજનનું ઝાડ (ડાબે) અને ઘર (જમણી બાજુ)

૧૭૨૭માં એમનું અવસાન થયું તે પછી એમને પૂરા માનસન્માન સાથે વેસ્ટમિન્સ્ટર ઍબીમાં દફનાવવામાં આવ્યા. આ એક હજાર વર્ષથીયે જૂનું ઐતિહાસિક ચર્ચ છે, ઇંગ્લૅંડના રાજાઓનો રાજ્યાભિષેક અહીં જ થાય છે અને સત્તર રાજાઓને આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા છે.

ન્યૂટનનું એક કથન ટાંકીને આ લેખનું સમાપન કરીએઃ

દુનિયા સમક્ષ હું કેવો દેખાઉં છું તે હું જાણતો નથી; પણ મારી જાતને તો હું સમુદ્રકાંઠે રમતા એક છોકરા તરીકે જોઉં છું જે વખતોવખત વધારે લીસો પથ્થર કે વધારે સુંદર છીપલું શોધવામાં રચ્યોપચ્યો રહેતો હોયબીજી બાજુ, મારી નજરની સામે સત્યનો મહાન સાગર વણખેડાયેલો જ ઊછળતો હોય.

<><><><><>