india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-44

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ : ૪૪: ગાંધી-જિન્ના મંત્રણા અને પત્રવ્યવહાર(૧)

રાજગોપાલાચારીની ફોર્મ્યુલા પર વાદવિવાદ ચાલતો હતો તે દરમિયાન જ જિન્નાને ગાંધીજીનો ગુજરાતીમાં પત્ર મળ્યોઃ

પત્રવ્યવહાર

જિન્ના એ વખતે શ્રીનગર હતા. એમણે ૨૪મી જુલાઈએ જવાબ આપ્યો કે તમારો પત્ર મને ૨૨મીએ અહીં મળ્યો. હું અહીંથી લગભગ ઑગસ્ટની અધવચ્ચે મુંબઈ પાછો આવીશ ત્યારે મારે ઘરે તમારું સ્વાગત કરવામાં મને આનંદ થશે. ત્યાં સુધી તમારી તબીયત પણ પૂરી બરાબર થઈ ગઈ હશે. છાપાંમાં એ વાંચીને મને ખુશી થાય છે કે તમારી તબીયત સુધરતી જાય છે અને મને આશા છે કે તમે બહુ થોડા વખતમાં સાવ બરાબર થઈ જશો. આપણે મળીએ ત્યાં સુધી હું આટલું જ કહીશ.

જો કે જિન્નાની પોતાની જ તબીયત બગડતાં ઑગસ્ટમાં તો બન્નેની બેઠકો ન થઈ શકી પણ સપ્ટેમ્બરની નવમીએ ગાંધીજી જિન્નાના મુંબઈના ઘરે પહોંચ્યા. વાતચીતના કેન્દ્રમાં રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા હતી. બન્ને નેતાઓ વાતચીત પછી એકબીજાને પત્રો લખીને બેઠકમાં થયેલી વાતચીતોના આધારે પોતાની દલીલની વધારે સ્પષ્ટતા કરતા. એમની મંત્રણાઓ વિશેની બધી માહિતી એમના પત્રોમાંથી જ મળે છે. આપણે તારીખવાર આ પત્રો જોઈએ.

૧૦ સપ્ટેમ્બર (જિન્ના): આપણે ગઈકાલે મળ્યા ત્યારે તમારી પાસેથી મેં જાણ્યું કે તમે મારી સાથે હિન્દુ-મુસ્લિમ સમસ્યાની ચર્ચા કરવા અંગત રીતે આવ્યા હતા અને કોઈનું પ્રતિનિધિત્વ નહોતા કરતા. મેં સ્વાભાવિક રીતે જ ધ્યાન દોર્યું કે મારી સામે કોઈ એવું હોવું જોઈએ કે જેને કોઈ સંસ્થાએ પ્રતિનિધિ બનાવ્યા હોય કે જેથી એની સાથે વાત કરી શકું અને હિન્દુ-મુસ્લિમ સમસ્યાનું સમાધાન શોધી શકું. મારી મુશ્કેલી એ છે કે હું મુસ્લિમ લીગ વતી જ બોલી શકું કેમ કે એનો હું પ્રમુખ છું પણ એના નિયમોથી બંધાયેલો છું. તમે વાતચીત માટે જે રીત અખત્યાર કરી છે તેનો કોઈ બીજો દાખલો જડતો નથી. હિન્દુ અને મુસ્લિમ, આ બે રાષ્ટ્રોના પ્રતિનિધિઓ મંત્રણા કરે તો કંઈક રસ્તો નીકળી શકે તે સિવાય આપણે આગળ કેમ વધી શકીએ?

આમ છતાં, મેં તમને લાહોર ઠરાવ સમજાવ્યો અને એના મૂળભૂત સિદ્ધાંતનો સ્વીકાર કરવા માટે તમને મનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ તમે એ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો એટલું જ નહીં, તમે કહ્યું કે “મારા અને તમારા વચ્ચે એક સમુદ્ર છે”.

રાજગોપાલાચારીની ઑફરના અમુક મુદ્દા અસ્પષ્ટ છે, ત્યારે તમે જે મુદ્દાઓ અસ્પષ્ટ લાગતા હોય તે લખીને મોકલવા મને કહ્યું અને આપણે ૧૧મી તારીખે મળીએ તે પહેલાં એના લેખિત ખુલાસા આપવા સંમત થયા.

– રાજગોપાલાચારીની ફૉર્મ્યુલાની પ્રસ્તાવના વિશે જિન્નાએ પૂછ્યું કે આપણા બન્ને વચ્ચે સમજૂતી થઈ જાય તો પક્ષકાર તરીકે તમારી સ્થિતિ શી હશે?

– પહેલા મુદ્દામાં સ્વાધીન હિન્દુસ્તાનના બંધારણની વાત હતી. જિન્નાએ પૂછ્યું કે એ બંધારણ કોણ બનાવશે અને એ ક્યારે લાગુ પડશે?

– ફૉર્મ્યુલામાં એવું કહ્યું છે કે મુસ્લિમ લીગ કોંગ્રેસની ભારતની આઝાદીની માંગને ટેકો આપશે અને રાષ્ટ્રીય સરકાર બનાવવામાં કોંગ્રેસને સહકાર આપશે. હું એ જાણવા માગું છું કે આવી સરકાર કયા આધારે બનશે?

– રાજાજીએ ‘સંપૂર્ણ બહુમતી’ નક્કી કરવા માટે પંચ નીમવાની વાત કરી છે તે પંચની નીમણૂક કોણ કરશે?

– ફૉર્મ્યુલામાં “બધા પક્ષ” કહ્યું છે તો એ કોણ છે? વળી આ બધી શરતો બ્રિટન બધી સત્તા સોંપવા તૈયાર થાય તો જ લાગુ પડશે, એવું કહ્યું છે તો હું જાણવા માગું છું કે બ્રિટન કોને સત્તા સોંપશે?

૧૧ સપ્ટેમ્બર (ગાંધીજી): (સંબોધન કાયદે આઝમ). રાજાજીની ફૉર્મ્યુલામાં પણ એવું સૂચિત છે અને મેં જાહેરમાં કહ્યું છે કે હું તમને વ્યક્તિગત રીતે મળું છું. હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા મારી જિંદગીનું મિશન છે અને વિદેશી સત્તાની હકાલપટી કર્યા વિના એ સિદ્ધ ન થઈ શકે. આથી આત્મનિર્ણયના અધિકારનો અમલ કરવાની પહેલી શરત બધા પક્ષોના સહિયારા પ્રયાસોથી આઝાદી મેળવવાની છે. આવો સહિયારો પ્રયાસ શક્ય ન હોય તો પણ હું જે કોઈ બળોને એકઠાં કરી શકું એમની મદદથી મારે વિદેશી સત્તા સામે લડાઈ ચાલુ રાખવાની છે. હું તમને યાદ આપું કે રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા પહેલાં તમે પોતે કબૂલ કરો અને તે પછી મુસ્લિમ લીગ સમક્ષ જાય તે રીતે બનાવેલી છે. હવે તમારા પ્રશ્નોના જવાબ આપું તો સ્વાધીન ભારતના બંધારણ વિશે મેં ઉપર જવાબ આપી દીધો છે. આ બંધારણ ફૉર્મ્યુલામાં દર્શાવેલી વચગાળાની સરકાર બનાવશે. પંચની નીમણૂક પણ વચગાળાની સરકાર જ કરશે અને એને ‘સંપૂર્ણ બહુમતી’ કોની છે તે નક્કી કરવાનું કામ સોંપશે. લોકમત અને મતાધિકાર કઈ રીતે નક્કી થાય તે ચર્ચાનો વિષય છે. ગાંધીજીએ કહ્યું કે ‘બધા પક્ષો’ એટલે ‘જેમને રસ હોય તેવા પક્ષો’.

આ પત્રમાં ગાંધીજીએ સ્વતંત્રતાને પ્રથમ સ્થાન આપ્યું. રાજાજીની ફૉર્મ્યુલામાં પહેલાં સર્વસંમત તખ્તો ગોઠવાઈ જાય તે પછી બ્રિટન સત્તા આપશે કે નહીં તે જોયા પછી એ શરતો લાગુ કરવી એવું સૂચન છે. ગાંધીજી કહે છે કે ફૉર્મ્યુલામાં બ્રિટન શાંતિથી સત્તા સોંપે એવું કહ્યું છે અને હું ઇચ્છું છું કે એ જલદી સત્તાની સોંપણી કરી દે.

૧૧ સપ્ટેમ્બર (જિન્ના): જિન્ના એ જ દિવસે પત્રનો જવાબ આપ્યો તેમાં ફરી ગાંધીજી વ્યક્તિગત રીતે વાત કરે છે તે તરફ ધ્યાન દોર્યું. વાતચીતમાં ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે લાહોર ઠરાવ ચોક્કસપણે કંઈ કહેતો નથી અને એનાં કેટલાંક તત્ત્વો રાજાજીએ સમાવી લીધાં છે. જિન્નાએ પોતાના પત્રમાં આ બાબતમાં પોતાની અસંમતિ દર્શાવી. એમણે કહ્યું કે ઇંડિયાની સમસ્યા પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાન એવા ભાગલા સ્વીકારવાથી જ આવશે. તમે લાહોર ઠરાવના શબ્દોનો અર્થ મારા પાસેથી જાણવા ન માગ્યો, પણ એનો ભારપૂર્વક વિરોધ કર્યો. હવે તમે જ કહો કે લાહોર ઠરાવ કઈ રીતે અનિશ્ચિત છે. રાજાજીએ એમાંથી તત્ત્વો લઈન આકાર આપ્યો છ એમ હું માની શકતો નથી. તમે આઝાદી પહેલાં મળવી જોઈએ એમ કહો છો તે ઘોડાની આગળ ગાડી જોડવા જેવું છે. તમે કહો છો કે તમ કોંગ્રેસને મનાવવા માટે તમારી તમામ શક્તિ ખર્ચી નાખશો, તે સારી વાત છે, પણ મારા માટે એ પૂરતું નથી.

૧૩ સપ્ટેમ્બર (જિન્ના): તમે ૧૨મીએ આવ્યા ત્યારે તમે કહ્યું કે તમને મારો ૧૧મી સપ્ટેમ્બરનો પત્ર વાંચવાનો પૂરતો સમય નથી મળ્યો. હું તમારા જવાબની રાહ જોઉં છું.

૧૪ સપ્ટેમ્બર(ગાંધીજી) :  આ પત્રમાં ગાંધીજી કહે છે કે તમને કદાચ રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા ગમતી નથી એટલે હું હાલ ઘડી એને મારા મનમાંથી કાઢી નાખું છું. હવે હું લાહોર ઠરાવ પર ચર્ચાને કેન્દ્રિત કરીશ અને પરસ્પર સમજૂતીનું કોઈ બિંદુ મળે તે શોધવા પ્રયત્ન કરીશ. આઝાદી વિશે બોલતાં ગાંધીજી કહ્યું કે મારો પાકો વિચાર છે કે આપણે ત્રીજા પક્ષને હાંકી નહીં કાઢીએ ત્યાં સુધી શાંતિથી નહીં રહી શકીએ.

તમે મને વચગાળાની સરકાર વિશે પૂછો છો તો હું કહીશ કે આપણે બન્ને સંમત થઈએ તો બીજાઓને સમજાવવાની જવાબદારી આપણી રહેશે. એવી ક્ષણ આવશે કે મારી જગ્યા કોઈ અધિકૃત વ્યક્તિ લેશે. લોકમતનું પરિણામ ભાગલાની તરફેણમાં આવે તો બન્ને રાજ્યોએ સમાન હિતની બાબતો વિશે સમજૂતી કરવાની રહેશે.

આ પત્ર દ્વારા ગાંધીજીએ રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાને હટાવી નાખી અને વાતચીતનો આધાર બદલી નાખ્યો છે. પરંતુ રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાનાં તત્ત્વોને છોડ્યાં નથી, માત્ર આઝાદી માટે સાથે મળીને કામ કરવા પર ભાર મૂક્યો છે અને જિન્ના પોતાના સવાલોનું પુનરાવર્તન કરતા રહ્યા છે પણ ગાંધીજીએ એનો જવાબ ધીરજથી આપ્યો છે. તે સાથે એમણે લાહોર ઠરાવને પણ નકારી કાઢ્યો છે. જિન્ના વેધક પ્રશ્નો પૂછે છે તેનું કારણ એ છે કે એમનું લક્ષ્ય ગાંધીજી પાસેથી મુસ્લિમ લીગને શું મળશે તે કઢાવવાનું છે. બીજી બાજુ, ગાંધીજી બધું માનવા તૈયાર છે પણ ત્રીજા પક્ષની દરમિયાનગીરી વિના. જિન્ના બ્રિટનની હાજરીમાં જ પોતાની માંગ પૂરી કરવા માગે છે.

૧૪ સપ્ટેમ્બર (જિન્ના): આ પત્રમાં જિન્નાએ ફરી એ વાતનો ખુલાસો માગ્યો કે આઝાદી આખા દેશ માટે હશે કે કેમ? એમનો બીજો સવાલ એ છે કે ગાંધી-રાજાજી ફૉર્મ્યુલામાં કહ્યું છે કે મુસ્લિમ લીગ આઝાદી માટે કોંગ્રેસના ઠરાવને ટેકો આપશે; તો એ ૧૯૪૨ ઑગસ્ટનો ઠરાવ છે?

૧૫ સપ્ટેમ્બર (ગાંધીજી): આ પત્રમાં ગાંધીજી ફરી કહે છે કે એમણે રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા છોડી દીધી છે અને સીધા જ લાહોર ઠરાવ પર આવે છે. ગાંધીજી કહ્યું કે લાહોર ઠરાવમાં દ્વિરાષ્ટ્ર સિદ્ધાંત નથી. આપણી ચર્ચામાં તમે બહુ ઉત્કટતાથી કહ્યું છે કે ભારતમાં બે રાષ્ટ્રો છે – હિન્દુ અને મુસલમાન. તમે કહો છો કે જેમ હિન્દુઓનું પોતાનું વતન છે તેમ મુસલમાનોનું પણ હોવું જોઈએ. આપણી દલીલો આગળ વધે છે તેમ તમે જે ચિત્ર રજૂ કરો છો તે મને વધારે ને વધારે ચોંકાવનારું લાગે છે. ચિત્ર સાચું હોય તો એનું આકર્ષણ થાય પણ મારો ભય વધતો જાય છે કે એ ખરું ચિત્ર નથી. મને ઇતિહાસમાં એવો કોઈ બીજો દાખલો નથી જડતો કે જેમાં ધર્મ પરિવર્તન કરનારા અને એમના વારસદારો પોતાને માતાપિતાથી અલગ કોમ (રાષ્ટ્ર) તરીકે ઓળખાવે. ભારત ઇસ્લામના આગમન પહેલાં એક રાષ્ટ્ર હતું તો એનાં સંતાનો બહુ મોટી સંખ્યામાં ધર્મ બદલી લે તો પણ ભારત એક જ રહે છે.

આ કથન પર ડૉ. આંબેડકરની ટિપ્પણી છે કે ગાંધીજીએ એમની અકળ શૈલીમાં જિન્નાને કહી દીધું કે છેવટે તો તમે લોહાણા જ રહો છો! આ પછી ગાંધી-જિન્ના મંત્રણા નિષ્ફળ રહેશે એમ ડૉ. આંબેડકરે માની લીધું હતું. એ સાચા પડ્યા.

તમે મુલક જીતી લીધો એટલે એનો અલગ મુલક નથી બનાવતા, પણ કહો છો કે અમે ઇસ્લામ સ્વીકાર્યો એટલે અમને અલગ દેશ જોઈએ. બધા જ લોકો ઇસ્લામ સ્વીકારી લે તો આ એક રાષ્ટ્ર બની જશે? બંગાળીઓ, ઉડિયા, આંધ્રવાસીઓ, તમિલિયનો, મહારાષ્ટ્રીયનો, ગુજરાતીઓની આગવી ખાસિયતો છે તે શું બધા મુસલમાન બની જશે તો ભુંસાઈ જશે? આ બધા રાજકીય દૃષ્ટિએ એક થયા છે, કારણ કે એ બધા વિદેશી ધૂંસરી નીચે છે.

તમે રાષ્ટ્રીયતાની નવી કસોટી ઉમેરતા હો એમ લાગે છે. હું જો એ સ્વીકારું તો મારે ઘણા દાવા સ્વીકારવા પડે અને કદી ન ઉકેલી શકાય એવી સમસ્યાનો સામનો કરવો પડે. આપણી રાષ્ટ્રીયતાની એકમાત્ર કસોટી, જે બહુ જ અરૂચિકર છે, આપણી એકસમાન રાજકીય ગુલામીમાંથી પ્રગટ થાય છે. તમે અને હું આ ગુલામીને સાથે મળીને ફેંકી દઈએ તો આપણો રાજકીય સ્વતંત્રતામાં જન્મ થશે. તે પછી જો આપણે સ્વતંત્રતાની કિંમત નહીં સમજ્યા હોઈએ તો આપણા પર લોખંડી સકંજો કસનાર સૌનો એક માલિક નહીં હોય તો અંદરોઅંદર ઝઘડીશું અને અનેક જૂથોમાં વિખેરાઈ જઈશું. આ સ્તરે નીચે ઊતરી જતાં આપણને કોઈ રોકશે નહીં અને આપણે નવા માલિકની ખોજ કરવા નીકળવું નહીં પડે કારણ કે રાજસિંહાસનના દાવેદારો ઘણા હોય છે અને એ કદી ખાલી નથી રહેતું.

આટલી ભૂમિકા પછી ગાંધીજી સીધા જ લાહોર ઠરાવ પર આવે છે અને ઝીણામાં ઝીણી બાબતોની છણાવટ કરે છે. જિન્નાએ એનો જવાબ આપ્યો છે. પણ બન્નેના મુદ્દા એકસાથે જોવાનું સરળ રહેશે એટલે આવતા પ્રકરણમાં આપણે ગાંધીજીના આ પત્રના બાકી રહેલા ભાગની અને એના જવાબમાં જિન્નાએ ૧૭મી સપ્ટેમ્બરે આપેલા જવાબની એકસાથે ચર્ચા કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Annual Indian Register July-Dec1944 Vol.II

ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ ગ્રંથ ૭૮, નવજીવન પ્રકાશન મંદિર. (https://www.gandhiheritageportal.org).


India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-43

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ :૪૩: ગાંધીજીની બિનશરતી મુક્તિ અને રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા

જિન્ના ૨૭મી ઍપ્રિલે ખિઝર હયાત ખાનના હાથમાંથી યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીને ઝુંટવી લેવાની મહેનત કરતા હતા ત્યારે દેશને સમાચાર મળ્યા કે ગાંધીજી આગાખાન મહેલની જેલમાં મૅલેરિયામાં પટકાયા છે. મુંબઈ પ્રાંતની સરકારે નિયમિત બુલેટિનો આપવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. આ સ્થિતિમાં ગાંધીજીને છોડવાની માંગ પ્રબળ બનવા લાગી. અંતે ૬ઠ્ઠી મેના રોજ સરકારે ગાંધીજીને તબિયતને કારણે વિના શરતે છોડી મૂક્યા.

એ દરમિયાન ખાકસાર નેતા અલ્લમા મશરીકીએ ગાંધીજીને પત્ર લખીને જિન્નાને મળવાનો એમને આગ્રહ કર્યો. ગાંધીજીએ કહ્યું કે મેં કાયદે આઝમને મળવાની ઑફર કરી હતી તે હજી ઊભી જ છે અને મને સારું થઈ જશે તે પછી હું એમને જેમ બને તેમ જલદી મળવા તૈયાર છું. એમણે જિન્નાને જેલમાંથી લખેલો પત્ર પણ જાહેર જનતા માટે પ્રકાશિત કર્યો. ગાંધીજીએ પત્રમાં લખ્યું હતું કે તમે અને હું શા માટે સાથે મળીને કોમી એકતાના યક્ષ પ્રશ્નનું સૌને કામ આવે એવું સમાધાન શોધવાના દૃઢ સંકલ્પવાળી બે વ્યક્તિ તરીકે પ્રયત્ન કેમ ન કરી શકીએ?

ગાંધીજીને છોડ્યા પછી બીજા કોંગ્રેસ આગેવાનોનું શું? બ્રિટનની આમસભામાં આ સવાલનો લૉર્ડ ઍમરીએ એવો જવાબ આપ્યો કે ગાંધીજીને માત્ર તબીયતના કારણે સરકારે છોડ્યા છે એટલે બીજા કોંગ્રેસ આગેવાનોને છોડાશે નહીં. કોંગ્રેસ અને એના નેતાઓ સામે સરકારે હિંસા માટે જવાબદાર હોવાના આક્ષેપ કર્યા હતા તે ચાલુ રહ્યા.

રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા

પરંતુ, રાજગોપાલાચારી તો કોંગ્રેસથી અલગ પડી ગયા હતા અને જિન્નાની મુસલમાનોના આત્મનિર્ણયના હકની માગણીને માની લીધી હતી. એમણે તો જેલમાં ગાંધીજી બીમાર પડ્યા તે પહેલાં જ, આઠમી ઍપ્રિલે જિન્નાને પત્ર લખીને પોતાની ફૉર્મ્યુલા મોકલી આપી હતી. ગાંધીજીએ પણ આ ફૉર્મ્યુલા જિન્નાને મોકલવાની છૂટ આપી દીધી હતી. એમની ફૉર્મ્યુલા આ હતીઃ

ગાંધીજી અને જિન્ના સંમત થાય તે રીતે કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે સમાધાનની શરતો નક્કી કરવી અને તેઓ બન્ને, કોંગ્રેસ અને લીગને એનો સ્વીકાર કરવા સમજાવે.

. સ્વાધીન ભારતનું બંધારણ બનાવવાની કોંગ્રેસની માંગને મુસ્લિમ લીગ ટેકો આપે અને વચગાળાની સરકાર બનાવવામાં કોંગ્રેસને સહકાર આપે. (એના નિયમો પણ એમણે નીચે પ્રમાણે દર્શાવ્યા).

. યુદ્ધ સમાપ્ત થાય તે પછી એક કમિશન નીમવું જે ઉત્તર-પશ્ચિમ અને પૂર્વ ભારતમાં સ્પષ્ટ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા જિલ્લાઓ અંકિત કરે અને ત્યાં લોકમત લેવાય જેમાં ત્યાંના બધા લોકો પુખ્ત મતાધિકારને ધોરણે લોકમતમાં મતદાન કરે અને હિન્દુસ્તાનથી અલગ થવું કે નહીં તે નક્કી કરે બહુમતી અલગ સાર્વભૌમ રાજ્ય બનાવવાની તરફેણ કરે તો એ નિર્ણય લાગુ કરવો પણ એને અડકીને આવેલા જિલ્લાઓને પણ એ અધિકાર મળવો જોઈએ કે એ સાર્વભૌમ રાજ્યમાં જોડાવું કે નહીં.

. લોકમત લેતાં પહેલાં બધા પક્ષોને પોતાના વિચારો લોકો સમક્ષ મૂકવાની અને પ્રચાર કરવાની છૂટ આપવી.

. અલગ થવાનું હોય તો સંરક્ષણ, વ્યાપાર અને સંદેશવ્યવહાર વગેરે માટે પરસ્પર સમજૂતીઓ કરવી.

. વસ્તીની હેરફેર સંપૂર્ણપણે સ્વૈચ્છિક હોવી જોઈએ.

. બ્રિટન બધી સત્તાઓ અને જવાબદારીઓ સોંપવા તૈયાર હોય તો જ આ શરતોને બંધનકર્તા ગણવી.

જિન્નાએ આઠમી તારીખના આ પત્રના જવાબમાં રાજાજીની દરખાસ્તોનો અસ્વીકાર કર્યો. રાજાજીએ એમને ૧૭મી ઍપ્રિલે ફરી પત્ર મોકલીને જિન્નાના ઇનકાર માટે નિરાશા વ્યક્ત કરી અને ખાતરી આપી કે ગાંધીજી હજી પણ એને ટેકો આપે છે. રાજાજીએ ૩૦મી જૂને તાર મોકલ્યો. જિન્નાએ ૨ જુલાઈએ વળતો તાર મોકલીને કહ્યું કે મેં તમારી યોજનાનો સ્વીકાર નથી કર્યો એવું તમારું અર્થઘટન ખોટું અને અન્યાયી છે. હું એને મુસ્લિમ લીગની વર્કિંગ કમિટી સમક્ષ મૂકવા માગતો હતો પણ તમે મને એમ કરવા ન દીધું. હું અંગત રીતે તમારી યોજનાનો સ્વીકાર કે અસ્વીકાર કરું તે ન ચાલે. મારું વલણ આજે પણ એ જ છે. મિ. ગાંધી આજે પણ પોતાની દરખાસ્તો સીધી મને મોકલશે તો હું એ વર્કિંગ કમિટી સમક્ષ મૂકવા તૈયાર છું.

રાજાજીએ ૪ જુલાઈએ તારથી જવાબ આપ્યો કે મેં એમ માન્યું કે તમે ના પાડી. ગાંધીજી આ દરખાસ્તને ટેકો આપે છે, જો કે એમને એવો અધિકાર નથી મળ્યો પણ એમનું વજન કોંગ્રેસને સમજાવવામાં કામ આવશે. તમે લીગની કાઉંસિલ સમક્ષ મૂકવા નહોતા માગતા અને તમારી પોતાની સંમતિ ન હોય તો આવી લાંબી પ્રક્રિયાનો કંઈ અર્થ નથી. જિન્નાએ પણ તારથી જવાબ આપ્યો કે એમનું વલણ ૨ જુલાઈના તારમાં છે તે જ રહે છે.

રાજાજીએ જવાબ આપ્યો કે હવે અંગત પત્રવ્યવહાર અહીં પૂરો થાય છે અને હું તમારી સાથે પાંચમી તારીખ સુધી થયેલો પત્રવ્યવહાર જાહેરમાં મૂકું છું.

ગાંધીજી અને રાજાજી પર ટીકાની ઝડીઓ

પત્રવ્યવહાર લોકો સમક્ષ આવતાં જ રાજાજી પર ટીકાની ઝડીઓ વરસી, એટલું જ નહીં, ગાંધીજી પણ એનાથી ખરડાયા. લોકોનું કહેવું હતું કે રાજાજીએ પાકિસ્તાનની માગણી માની લીધી છે, તે પછી તો હાંસિયા પરના મુદ્દાઓની ચર્ચા કરવા માટે એમણે આ યોજના રજૂ કરી છે. ગાંધીજી આવી યોજના પર ચર્ચા કરવાની સંમતિ કેમ આપી શક્યા? ગાંધીજીના અનેક નિર્ણયો અથવા કાર્યપદ્ધતિ સાથે સંમત ન થાય તેવા ઘણા લોકો હતા પણ કોઈ એમ ન કહેતા કે ગાંધીજીએ શરણાગતી સ્વીકારી લીધી. હવે તો રાજાજી જિન્નાને ખાતરી આપતા હતા કે ગાંધીજી પોતે આ સ્વીકારે છે અને કોંગ્રેસને પણ મનાવી લેશે!

શ્રીનિવાસ શાસ્ત્રીની ટીકા

રાજાજીએ પહેલી વાર જ્યારે કોંગ્રેસમાં મુસ્લિમ લીગની માંગ માની લેવાની ફૉર્મ્યુલા મૂકી ત્યારે ગાંધીજીએ એનો સખત વિરોધ કર્યો હતો. આમ છતાં રાજાજી એવું જ કહેતા રહ્યા કે હિન્દુ મહાસભા સિવાય એનો ક્યાંય વિરોધ નથી થતો. પણ એ સાચું નહોતું. શીખોએ એનો જોરદાર વિરોધ કર્યો. રાજાજી પંજાબના ભાગલા કરવા જોઈએ એવી જિન્નાની વાત માની ગયા હતા અને શીખો પર એની સૌથી વધારે અસર થાય એમ હતું. કોંગ્રેસ પછી લિબરલ પાર્ટી જ એવી હતી કે જે કોમવાદી નજરે વિચાર નહોતી કરતી. લિબરલ પાર્ટીના નેતા અને ગાંધીજીના મિત્ર વી. એસ. શ્રીનિવાસ શાસ્ત્રીએ રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાના એક એક વાક્યનું વિશ્લેષણ કરીને એનાં ચીંથરાં કરી નાખ્યાં. શ્રીનિવાસ શાસ્ત્રીએ કેટલાક મહત્ત્વના મુદ્દા રજૂ કર્યાઃ

– લાહોર ઠરાવમાં એક ‘પાકિસ્તાન’ની વાત નથી; એમાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોનું ‘રાજ્ય’ નહીં, ‘રાજ્યો’ બનાવવાની વાત છે. એટલે બે રાજ્યો તો બનશે જ પણ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા જિલ્લા બહુ નજીક નહીં હોય તો કોરિડોર પણ આપવો પડશે. એટલે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ન કહ્યું હોય તો પણ ત્રીજું કે ચોથું રાજ્ય પણ બની શકે એવો લાહોર ઠરાવનો ગર્ભિતાર્થ છે.

– લોકમત તો જ્યાં મુસલમાનોની સ્પષ્ટ બહુમતી છે ત્યાં જ લેવાનો હોય તો એનું પરિણામ તો લોકમત પહેલાં જ નક્કી થઈ જશે.

– હમણાં સુધી કોંગ્રેસ મુસ્લિમ લીગને મુસલમાનોની એકમાત્ર પ્રતિનિધિ નહોતી માનતી પણ હવે મહાત્માજી અને રાજાજીએ માની લીધું છે કે મુસ્લિમ લીગ જ મુસલમાનોની એકમાત્ર પ્રતિનિધિ છે.

– હવે જિન્ના અને ગાંધીજી આના આધારે સંમત થાય – અને લીગ અને કોંગ્રેસને પણ મનાવી લે – તો કોંગ્રેસે લોકો પાસે જવું પડશે. સરકાર પણ એમની ફૉર્મ્યુલા સ્વીકારી લે તોય એ વખતે હિન્દુ મહાસભા અને શીખો એનો વિરોધ કરશે. પરંતુ જે ફૉર્મ્યુલા સ્વીકારી હોય તે લાગુ કરવા માટે વિરોધને દબાવી દેવો પડે. એનો અર્થ એ કે આ બન્ને મહાન નેતાઓ હિન્દુ મહાસભા અને શીખોને કચડી નાખવામાં સરકારને મદદ કરશે.

– લોકમત લેતાં પહેલાં મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ ત્યાં પ્રચાર માટે જશે. બીજી બાજુ, ત્યાંના હિન્દ્દુઓ પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરશે. એ વખતે કોંગ્રેસે ભાગલા સ્વીકારી લીધા હોવાથી ત્યાં જઈને શું કહેશે?

આવા કેટલાક મુદ્દા શ્રીનિવાસ શાસ્ત્રીએ ઊભા કર્યા. એમણે એ પણ કહ્યું કે બ્રિટિશ તાજ સાથેની સમજૂતી પ્રમાણે રજવાડાંઓને રક્ષણ મળે છે. અલગ રાજ્યો બન્યા પછી એ કયા રાજ્ય પાસે રક્ષણ માગશે? એમને તો ભાગલા ન થાય તેમાં જ રસ હશે કે જેથી બ્રિટિશ તાજ સાથે થયેલી સમજૂતી નવી સત્તાને વારસા તરીકે મળે.

બીજા કેટલાક નેતાઓ એવી ટીકા કરતા હતા કે રાજાજી પંજાબથી બહુ દૂર છે. એમને પંજાબ વિશે કંઈ પણ દરખાસ્ત મૂકવાનો અધિકાર શું? હિન્દુ સંગઠનો, શીખ સંગઠનો, બ્રિટિશ રાજકારણીઓ વગેરે સૌ કોઈ રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાની ટીકા કરતા હતા અને ગાંધીજી પર પણ પસ્તાળ પડતી હતી.

રાજાજીનો જવાબ

રાજાજીએ આ ટીકાઓનો જવાબ આપ્યો તે ટૂંકમાં આ પ્રમાણે છેઃ

બ્રિટન અને અમેરિકામાં એ ચિંતા હતી કે આઝાદ ભારત યુદ્ધમાં શું કરશે? ગાંધીજીને એક સવાલ પુછાયો કે ભારતની આઝાદી માગો છો તેના પરથી એમ સમજવું કે આઝાદ ભારત તરત જ જાપાન સામે લડાઈમાં ઝંપલાવશે? ગાંધીજીનો જવાબ એક શબ્દમાં હતોઃ Yes!

એ જ રીતે ન્યૂ સ્ટેટ્સમૅન અખબારે લખ્યું કે ગાંધીજીએ મુસ્લિમ લીગની મધ્યવર્તી માગણી સ્વીકારી લીધી છે અને યુદ્ધમાં બ્રિટન સાથે સહકાર કરવાની સલાહ આપી છે.

ગાંધીજીએ જે દરખાસ્તોને ટેકો આપ્યો છે તેમાં મુસ્લિમ લીગના લાહોર ઠરાવની બધી મુખ્ય બાબતો આવી જાય છે. હવે એ આડશ નથી, સિવાય કે આડશો ઊભી કરવાના હેતુથી કોઈ આડશો ઊભી કરે તો એ જુદી વાત છે પણ મુસ્લિમ લીગ પાસે એને નકારવાનાં કોઈ કારણ નથી.

રાજાજીએ કહ્યું કે સાવરકરે હિન્દુ સંગઠનવાદીઓને મારી ફૉર્મ્યુલાનો વિરોધ કરવા હાકલ કરી છે. સાવરકર હિન્દુ સંગઠનવાદીઓ પર એવી ફરજ નાખી શકે છે પણ હિન્દુસ્તાની સંગઠનવાદીઓની ફરજ શું છે? અમે આઝાદ થવા માગીએ છીએ, માત્ર મુસલમાનો વિરુદ્ધ સંગઠિત થવું એ અમારું લક્ષ્ય નથી.

કહેવાય છે કે હું પંજાબ અને બંગાળથી બહુ દૂર છું, એટલે એના વિશે શું કરવું તે ત્યાંના લોકો પર જ છોડી દેવું જોઈએ. રાજાજીએ કહ્યું કે એમની ફૉર્મ્યુલામાં એ નિર્ણય ત્યાંના લોકો પર જ છોડ્યો છે અને લોકમત લેવાની માંગ કરી છે. હું દૂર છું તો શું ગાંધીજી પણ દૂર છે? અને શું બ્રિટન નજીક છે? તમારે આધાર તો બ્રિટન પર રાખવાનો છે કે એ શું કરશે? અત્યારે પણ પાકિસ્તાનને નામે ત્યાં જે થાય છે તે જોતાં આ સમસ્યા ઉકેલવી ન જોઈએ?

રજવાડાંઓ ભારતમાં એક જ કેન્દ્રીય સત્તાને પસંદ કરશે એવી ટીકાનો રાજાજી આકરો જવાબ આપ્યો. એમણે કહ્યું કે આ રાજાઓએ કરેલાં નિવેદનો આપણે સૌએ વાંચ્યાં છે. એમાં બહુ જ સર્વસામાન્ય વાતો સિવાય કંઈ નથી. એમણે બ્રિટનની સર્વોપરિતાને બદલે ભારતીય લોકશાહીને સર્વોપરિ માનવાનો સંકેત પણ નથી આપ્યો. રાજાઓના પ્રતિનિધિઓ ક્રિપ્સ મિશનને મળ્યા ત્યારે પણ એમણી બ્રિટન સાથેની સંધિઓ પ્રમાણે રાજાઓને મળેલા અધિકારોના ઉપયોગની વાત કરી. પણ એ લોકો આ અધિકારોનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રીય ભાવનાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નહોતા કરવા માગતા, દેશી રાજ્યોમાં લોકો દ્વારા ચાલતાં લોકશાહી આંદોલનો ને કચડી નાખવા માટે એમને આ અધિકારોનો ઉપયોગ કરવો હતો! અને સંધિઓની વાત કરો તો એમાં બ્રિટનની એકતરફી શરણાગતી સિવાય બીજું શું છે?

લઘુમતીઓની વાત કરતાં રાજાજીએ કહ્યું કે મુસ્લિમ અને હિન્દુ એ બે સિવાય બીજી કોમો પણ છે; એમને પ્રદેશ નથી જોઈતો. માત્ર સમાન રાજકીય અને નાગરિક અધિકારો જોઈએ છે. લઘુમતીઓ સાથે ન્યાયી વર્તનની વાત નવી નથી. બંધારણ બનાવવાના દરેક તબક્કે આ વાત આવી છે અને એ હલ કરી લેવાઈ છે. એટલે જેટલો અવિશ્વાસ છે તેને ચગાવીને વધારે ઘેરો બનાવવાની જરૂર નથી, એનાથી તો એ જ લોકોને ખુશી થશે જે આપણને સ્વતંત્રતા આપવા નથી માગતા.

ગાંધી-જિન્ના મંત્રણા

ગાંધીજીએ આ ફૉર્મ્યુલાને મંજૂર રાખી હતી એટલે ટીકાનું નિશાન બનતાં બચી જાય એ શક્ય નહોતું. અને એમણે જિન્ના સાથે રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાને મુખ્ય મુદ્દો બનાવીને વાત કરી!

આગામી પ્રકરણમાં આપણે ગાંધી-જિન્ના મંત્રણા, એમનો પત્રવ્યવહાર, રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાનો આધાર ગાંધીજીએ કેમ બદલી નાખ્યો એના વિશે વાત કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Annual Indian Register July-Dec1943 Vol.II


India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-42

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ : ૪૨: જિન્ના: ૧૯૪૧થી ૧૯૪૪ (૩)

૧૯૪૪ના માર્ચમાં મહંમદ અલી જિન્નાએ પંજાબ મુસ્લિમ સ્ટૂડન્ટ્સ ફેડરેશનના ખુલ્લા અધિવેશનનું ઉદ્‌ઘાટન કર્યું. એમના ભાષણમાં ફરી કેટલી નવી વાતો, અથવા જૂની વાતો નવી રીતે રજૂ થઈ. એમણે વિદ્યાર્થીઓને દેશની બધી કોમો વચ્ચે સદ્‌ભાવ વધે તે માટે કામ કરવા અપીલ કરી. જિન્નાએ કહ્યું કે મુસલમાનો કોઈનું બૂરું નથી ઇચ્છતા, એ લોકો સુધી પહોંચવું જોઈએ. તે ઉપરાંત, બીજા દેશોના મુસલમાનો સાથે ભાઈચારો કેળવવાની ફરજ તો પયગંબરે જ નક્કી કરી છે. એમણે કહ્યું કે કોઈ પણ મુસ્સ્લિમ દેશ સંકટમાં હશે તો હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનો એમની પડખે ઊભા રહેશે અને બદલામાં એ દેશો હિન્દુસ્તાની મુસલમાનોની મદદે આવશે.

આ માગણીને બૃહદ-ઇસ્લામવાદ કહેવાય છે તે અંગે પણ એમણે દુઃખ વ્યક્ત કર્યું. એમના શબ્દો હતાઃ “આપણો બચાવ, આપણી મુક્તિ અને આપણું ભવિષ્ય પાકિસ્તાનમાં છે અને એ જ ઇસ્લામના ભવ્ય ભૂતકાળને પુનર્જીવિત કરશે.” આ વાતમાંથી દુનિયાના મુસ્લિમ દેશોની નેતાગીરી સંભાળવાની જિન્નાની આકાંક્ષા દેખાય છે. તે ઉપરાંત જે લોકો પાકિસ્તાનમાં ‘નવું મદીના’ જોતા હતા એમના માટે પણ એ જરૂરી હતું. સ્થિતિ એ હતી કે મુસ્લિમ દેશોમાં પાકિસ્તાનની અવધારણા પ્રત્યે ઉત્સાહ નહોતો. જિન્નાએ આ બાબત તરફ ધ્યાન દોર્યું અને ઉમેર્યું કે હવે કેટલાક દેશો પાકિસ્તાનની માગણી સમજવા લાગ્યા છે.

જિન્નાએ પંજાબ સ્ટૂડન્ટ્સ ફેડરેશનની કૉન્ફરન્સનું સમાપન પણ કર્યું. એમાં વળી એમણે નવો મુદ્દો રજૂ કર્યો. વાત એમ હતી કે એ અરસામાં પંજાબમાં હિન્દુ જાટો અને મુસલમાન જાટો ‘જાટ એકતા’ માટે સંગઠિત થવા લાગ્યા હતા. આની પહેલ એક જાટ નેતા- સર છોટુરામે કરી હતી. (સર છોટુરામ આજના હરિયાણાના મોટા જમીનદાર હતા. યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના એગ્રિકલ્ચર મિનિસ્ટર તરીકે એમણે કરેલા ખેતીલક્ષી સુધારા આજે પણ ઉદાહરણરૂપ મનાય છે). જિન્નાએ જાટ સંગઠન બનાવવાના પ્રયાસો માટે સખત નારાજી દર્શાવી. ફેડરેશને આ બાબતમાં ઠરાવ કરીને સર છોટુરામને મુસ્લિમ જાટોના મત મેળવવાનો પડકાર કર્યો. ધર્મના નામે લોકોને સંગઠિત કરવાના પ્રયત્નો કરનારાને ભારતની જાતિ વ્યવસ્થા આડે આવતી હોય છે. બીજા સુધારાવાદીઓ જેમ કોમવાદીઓ પણ પોતાના આગવા હેતુથી જાતિ વ્યવસ્થાનો વિરોધ કરતા હોય છે. જિન્ના સામે પણ આ સમસ્યા હંમેશાં આવતી રહી.

જિન્નાએ કોંગ્રેસે ૧૯૪૨માં ‘ભારત છોડો’નો ઠરાવ કર્યો તેની પણ ટીકા કરી. એમણે કહ્યું કે આ ઠરાવમાં કોંગ્રેસે મુસલમાનો અને લીગની સરિયામ અવગણના કરી છે. જો આ ઠરાવ લાગુ કરાવવામાં કોંગ્રેસ સફળ થઈ હોત અથવા બ્રિટિશ સરકાર ઢીલી પડી હોત તો પાકિસ્તાનનો ખ્યાલ મરી પરવાર્યો હોત એટલું જ નહીં, દસ કરોડ મુસલમાનોને હિન્દુ સામ્રાજ્યવાદીઓના રાજમાં અને અખંડ હિન્દુસ્તાનમાં રહેવું પડત.

કેટલાક ઇતિહાસકારો એવું દેખાડે છે કે જિન્ના ખરેખર પાકિસ્તાનનો સ્વતંત્ર દેશ નહોતા માગતા માત્ર સોદો કરવા માટેનું એ ઓજાર હતું. પરંતુ ૧૯૪૧ અને ખાસ કરીને ૧૯૪૩ પછીનાં જિન્નાનાં બધાં ભાષણોમાંથી અલગ રાષ્ટ્રનો જ સૂર પ્રગટતો હતો. ‘ભારત છોડો’ આંદોલનમાં મુસલમાનો ન જોડાયા તેનું પણ જિન્નાએ કારણ આપ્યું – બ્રિટિશરો સત્તા છોડવા નહોતા માગતા અને હિન્દુઓ પણ નહોતા ઇચ્છતા કે બ્રિટિશરો જાય કારણ કે હજી મુસલમાનોને પૂરેપૂરા કચડી શકાયા નથી. એમણે ઉમેર્યું કે બ્રિટિશરો, જે ‘ગોરા બનિયા’(વેપારી) છે અને હિન્દુ બનિયા સમજૂતી કરી લેશે અને એ બન્ને એકસંપ થઈ જશે તો આપણે ક્યાંયના નહીં રહીએ. આની સામે આપણે પોતાનો બચાવ કરવાનો હતો.

ખાકસારો સાથે જિન્નાની ટક્કર

જિન્નાએ પોતાના ભાષણમાં દાવો કર્યો કે ૯૯ ટકા મુસલમાનો લીગની સાથે છે. આ દાવાને ખોટો ઠરાવતા હોય તેમ ખાકસારોના નેતા અલ્લમા મશરીકીએ જિન્નાને પત્ર લખીને કહ્યું કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાની ઘટનાઓને કારણે તમે લીગ અને ખાકસારો વચ્ચે તડાં પડાવ્યાં છે (લીગે એક ઠરાવ દ્વારા લીગના સભ્યોને ખાકસારોના સંગઠનમાં ન જોડાવા આદેશ આપ્યો હતો તેના સંદર્ભમાં આ વાત કહેલી છે). આનો વાંક મારા માથે આવશે કે કેમ તેની મને હજી ખબર નથી, પણ આજની સંકટની ઘડીએ પાકિસ્તાનની માંગ માટે અને હિન્દુસ્તાનની આઝાદી માટે હિન્દુઓ અને મુસલમાનોએ સમજૂતી કરવી જ પડશે.

જિન્નાએ જવાબમાં મશરીકીના આક્ષેપને રદ કર્યો અને કહ્યું કે મશરીકી પોતાની વાત લિયાકત અલી ખાન સમક્ષ મૂકી શકે છે, કારણ કે મુસ્લિમ લીગને વ્યવસ્થિતપણે સંગઠિત કરવાની જવાબદારી એમને સોંપાઈ છે. અલ્લમા મશરીકીએ પણ તરત જવાબ આપ્યો કે તમે એટલું તો કબૂલ કરો છો કે મુસ્લિમ લીગ સંગઠિત નથી. તમે જેમને મળવાનું કહેશો તેને હું મળીશ પણ તમે હિન્દુ-મુસ્લિમ સમાધાન વિશે કે મુસલમાન- મુસલમાન વચ્ચે વાતચીત માટે કે પાકિસ્તાન વિશે તદ્દન નિષ્ક્રિય છો. એમાં સક્રિય થઈ જશો તે પછી હું તમારો નગણ્ય સૈનિક બનીને રહેવા તૈયાર છું.

આ પત્રવ્યવહાર દેખાડે છે કે જિન્ના પોતાના અહંભાવમાં કોઈને ગણકારતા નહોતા અને મુસલમાનોમાં પણ, કંઈ નહીં તો, ૧૯૪૪ સુધી મતભેદ હતા. આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ વિશે આપણે વાંચી લીધું છે. એમના નેતા, સિંધના અલ્લાહબખ્શનું ૧૯૪૩માં જ ખૂન થઈ ગયું હતું અને મુસ્લિમ લીગના ગુંડાઓએ એમને મારી નાખ્યા હોવાના જાહેરમાં આક્ષેપ થતા હતા.

પાકિસ્તાન વિશે મુસલમાનોને ખોટી માહિતી દ્વારા ભરમાવવાના પ્રયાસો પણ થતા હતા. ગયામાં ‘પાકિસ્તાન કૉન્ફરન્સ’માં બંગાળના લીગી પ્રીમિયર ખ્વાજા નઝીમુદ્દીને કહ્યું કે પાકિસ્તાનની માગણીનો બ્રિટિશ કૅબિનેટે સ્વીકાર કરી લીધો છે. હવે પાકિસ્તાન વિશેના મુખ્ય વાંધા ત્રણ મુદ્દા પર હતાઃ (૧). આર્થિક અને નાણાકીય સધ્ધરતા, (૨) પ્રાદેશિક અખંડતા, અને (૩) સંરક્ષણ.

બ્રિટિશ કૅબિનેટે પાકિસ્તાનનો સૈદ્ધાંતિક સ્વીકાર કર્યો જ નહોતો!

પંજાબમાં જિન્ના અને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના મતભેદ

જિન્નાના રાજકારણને સમજવા માટે યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી સાથેના એમના મતભેદો સમજવાનું બહુ જ મહત્ત્વનું છે. આપણે એ પણ જાણી શકીશું કે જિન્ના કેટલા ચકોર અને ચાલાક રાજકારણી હતા.

ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સે ૧૯૪૨ની ૮મી સપ્ટેમ્બરના અંકમાં લખ્યું કે જ્યાં કોંગ્રેસ સત્તામાં છે તે પ્રાંતોની મુસ્લિમ લઘુમતી પાકિસ્તાનની માગણીને જોરદાર ટેકો આપે છે પણ જ્યાં મુસ્લિમો બહુમતીમાં છે તે બંગાળ અને પંજાબમાં પાકિસ્તાનને ભારે ટેકો નથી મળતો.જિન્નાને મુખ્યત્વે યુક્ત પ્રાંત (આગરા અને અવધ અથવા આજનું ઉત્તર પ્રદેશ)માંથી ટેકો મળતો હતો; તે એટલે સુધી કે બરેલીના અનીસુદ્દીન અહમદ રિઝવી નામના એક વિવેચકે બે નહીં પણ ત્રણ સ્વતંત્ર મુસ્લિમ રાજ્યો બનાવવાની હિમાયત કરી. એમના કહેવા મુજબ મેરઠથી લઈને આગરા અને રોહિલખંડ(બરેલી, રામપુર, મોરાદાબાદ વગેરે આજના ઉત્તર પ્રદેશના જિલ્લા)ને પણ ઉત્તર-પશ્ચિમના પાકિસ્તાનમાં (પશ્ચિમી પંજાબ, બલુચિસ્તાન, પખ્તુનિસ્તાન)) જોડી દેવા જોઈએ. એમણે ત્રીજું મુસ્લિમ રાજ્ય હૈદરાબાદ અને કર્ણાટકના અમુક પ્રદેશોમાં સ્થાપવાનું સૂચવ્યું.

જ્યાં સુધી પંજાબ અને બંગાળમાં પાકિસ્તાન માટેનો અવાજ બુલંદ ન થાય ત્યાં સુધી પાકિસ્તાન બની ન શકે. પંજાબમાં યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી અને બંગાળમાં ફઝલુલ હકની કૃષક પ્રજા પાર્ટીને પાકિસ્તાનમાં રસ નહોતો. સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ દરજ્જો મળે તે એમની પ્રથમ પસંદગી હતી પણ ભારતના ફેડરેશનમાં પણ કેન્દ્રની દખલગીરી સહન કરવા એ તૈયાર નહોતા. એમને નબળું કેન્દ્ર અને મજબૂત એકમોમાં રસ હતો. જિન્નાએ પાકિસ્તાન ઠરાવમાં સ્વતંત્ર રાજ્યોની વાત કરી હતી, પણ એ વખત સુધી ભાગલાની માગણી નહોતી. કારણ કે જિન્ના પોતે મજબૂત કેન્દ્રના સિદ્ધાંતમાં માનતા હતા. પરંતુ સંજોગો જોઈને એમણે ફેડરેશનનો પણ વિરોધ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.

પંજાબમાં ખેડૂતોનો વર્ગ મોટો હતો પણ ખેતીને રાજવહીવટમાં મહત્ત્વ નહોતું મળતું. વેપાર અને ખેતી વચ્ચ વહીવટી ત્રાજવું વેપારી વર્ગ તરફ ઢળતું હતું. ૧૯૨૩માં ફઝલે હુસેને ખેડૂતોને ધર્મના ભેદભાવ વિના એકઠા કરીને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી બનાવી. તે પછી એમણે વેપારી વર્ગના ગરીબ વર્ગોને સામેલ કર્યા. આમ Haves અને Have-notes એવા બે વર્ગોમાંથી Have-nots માટે કામ શરૂ કર્યું. ૧૯૩૬માં જિન્ના લાહોર ગયા અને ફઝલે હુસેનને મુસ્લિમ લીગની ટિકિટ પર ચૂંટણી લડવા ખૂબ વીનવ્યા પણ ફાવ્યા નહીં. ફઝલે હુસેન રાષ્ટ્રીય સ્તરે મુસ્લિમ લીગને ટેકો આપવા સંમત થયા પણ પંજાબમાં મુસ્લિમ લીગની કોમવાદી નીતિઓ લાગુ કરવા તૈયાર નહોતા. એમનું કહેવું હતું કે પંજાબમાં મુસલમાનો કંગાળ છે અને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી ગરીબો માટે કામ કરે છે તેનો લાભ એમને મળશે જ. તે પછી જિન્નાએ મુસ્લિમ લીગના ઝંડા નીચે કેટલાક મુસલમાનોને ચૂંટણીમાં ઊભા રાખ્યા પણ માત્ર બે જ ચુંટાયા અને એમાંથી પણ એક તો તે પછી યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીમાં જોડાઈ ગયો.

૧૯૩૫ની ચૂંટણીમાં માત્ર પંજાબ જ નહીં બીજે ક્યાંય પણ મુસ્લિમ લીગનો ગજ વાગ્યો નહીં. આને કારણે રાષ્ટ્રીય સ્તરની કોઈ પણ ચર્ચામાં જિન્નાનો મુસ્લિમોના એકમાત્ર પ્રવક્તા હોવાનો દાવો નબળો પડી જતો હતો. આથી જિન્નાએ ફરી પંજાબનું શરણ શોધ્યું. દરમિયાન ફઝલે હુસેનનું અવસાન થઈ ગયું હતું એટલે ૧૯૩૭માં જિન્ના અને પંજાબના પ્રીમિયર સર સિકંદર હયાત ખાન વચ્ચે સમજૂતી થઈ જે ‘ સિકંદર-જિન્ના સમજૂતી’ તરીકે ઓળખાય છે. જિન્નાની વિનંતિ પ્રમાણે સિકંદર હયાત ખાને પોતાની પાર્ટીની મીટિંગ બોલાવી અને બધા મુસ્લિમ સભ્યોને મુસ્લિમ લીગના સભ્ય બનીને એના સિદ્ધાંતને માન્ય રાખવા અપીલ કરી. બન્ને વચ્ચેની સમજૂતી પ્રમાણે પ્રાંતમાં તો યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીની સરકાર જ કોમવાદી ભેદભાવ વિના ચાલતી રહી.

૧૯૪૩માં સર સિકંદરનું અવસાન થયું અને ખિઝર હયાત ખાન તિવાના પ્રીમિયર બન્યા. તે પછી મુસ્લિમ લીગના દિલ્હી અધિવેશનમાં જિન્નાના આગ્રહથી ખિઝરે મુસ્લિમ લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લી પાર્ટી પણ બનાવી આપી અને સિકંદર-જિન્ના કરારને બન્ને પક્ષે બંધનકર્તા કરાર તરીકે લીગે ફરી મંજૂરી આપી. લીગના નિયમો અને ધારાધોરણો ઘડાતાં હતાં તેમાં પણ એને સ્થાન અપાયું.

આટલો ઇતિહાસ જાણ્યા પછી આપણે ફરી જિન્ના અને પંજાબના પ્રીમિયર ખિઝર હયાત ખાન વચ્ચેના મતભેદો પર પાછા આવીએ. જિન્ના હવે સિકંદર-જિન્ના સમજૂતી તોડી નાખવા માગતા હતા. ખિઝર હયાત ખાન માટે આરબ અને ઊંટ જેવી હાલત ઊભી થઈ હતી. આરબે પોતાના તંબૂમાં ઊંટને માથું રાખવા દીધું તો અંતે ઊંટ આખો જ અંદર ઘૂસી આવ્યો અને આરબ ખસતાં ખસતાં તંબૂની બહાર નીકળી ગયો. જિન્ના હવે સિકંદર હયાત ખાન સાથેની સમજૂતીને તોડી નાખવા માગતા હતા. એ કહેતા હતા કે સરકારને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીની સરકાર તરીકે નહીં પણ મુસ્લિમ લીગની સરકાર તરીકે ઓળખવી જોઈએ. ખિઝર હયાત ખાન સિકંદર હયાત ખાન સાથેની સમજૂતીને વળગી રહેવા જિન્નાને કહેતા હતા. એમનું કહેવું હતું કે મારા બિનમુસ્લિમ સાથીઓ પ્રાંતમાં મુસ્લિમો સાથે સહકારથી રહેવા માગે છે એટલે જ એમણે યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના સભ્યો મુસ્લિમ લીગની રચના કરે તેની સામે વાંધો નહોતો લીધો. હવે મુસ્લિમ લીગની મિશ્ર સરકાર બનાવવી તે વચન ભંગ કહેવાય અને મહંમદ પયગંબરનો અનુયાયી વચનભંગ ન કરી શકે.

આ ઉદ્દેશથી ૨૭મી ઍપ્રિલે જિન્ના ખિઝરને મળ્યા અને એ જ વાત કરી કે સરકારને મુસ્લિમ લીગની સરકાર તરીકે ઓળખાવવી, યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી હવે નથી રહી. ખિઝર હયાત ખાને એમના સાથીઓ સર છોટૂરામ અને સરદાર બલદેવ સિંઘ સાથે આ બાબતમાં ચર્ચા કરી કે નહીં તે જાણવા માગ્યું. જિન્નાએ પોતાની રીતે નિર્ણય લેવા માટે એ દિવસ, ૨૭મી ઍપ્રિલ છેલ્લા દિવસ તરીકે નક્કી કરી રાખી હતી. એમણે ખિઝર સાથે થયેલી વાતચીતની વિગતોનો પત્ર તરત જ પોતાના સેક્રેટરી પાસે લખાવડાવ્યો અને ખિઝરના હાથમાં મૂકી દીધો. જિન્નાએ કહ્યું કે હું બીજા દિવસે સવારે સ્યાલકોટ જવાનો છું એટલે મને રાતે નવ વાગ્યા સુધી આ પત્રનો જવાબ મોકલી દેજો.

ખિઝર ચાલ્યા ગયા પણ રાતે નવ વાગ્યા સુધી એમણે જવાબ ન મોકલ્યો. નવ ને વીસ મિનિટે જિન્નાએ એમને ફોન કર્યો ત્યારે ખિઝરે જવાબ આપ્યો કે એમણે તો પોતાની વાત પહેલાં જ કહી દીધી છે, નવો જવાબ કંઈ નથી.

સાડાનવે જિન્નાએ બીજો પત્ર લખીને ખિઝર પાસે ખાસ માણસને હાથે મોકલાવ્યો પણ ખિઝરે એની પહોંચ આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો. જિન્ના અકળાયા અને એમણે લીગના બે નેતાઓ મામદોતના નવાબ અને મુમતાઝ દૌલતાનાને પત્ર સાથે મોકલ્યા. ખિઝરે ફરી પત્રની પહોંચ આપવાની ના પાડી. બન્ને પાછા આવ્યા અને જિન્નાને બધી વાત કરી. હવે જિન્નાએ એમને ફરી મોકલ્યા અને પહોંચને બદલે બન્ને પાસે લખાવી લીધું કે એમણે ખરેખર જ રાતે ૧૧ વાગ્યે ખિઝર હયાત ખાનને મળીને પત્ર આપ્યો છે! રાતના સાડા અગિયાર સુધી ખિઝરનો જવાબ ન આવતાં જિન્નાએ આગળ શું કરવું તે નક્કી કરવાનો નિર્ણય મુસ્લિમ લીગ પર છોડી દીધો. જિન્નાની હઠનું આ દૃશ્ય એમના પોતાના જ શબ્દોમાંથી લીધું છે.

ખિઝર જિન્નાની આ જોહુકમી સામે નમતું આપવા તૈયાર નહોતા પણ ઊંટ તંબૂમાં ઘૂસી ગયો હતો. ત્રણ જ દિવસ પછી ૩૦મી ઍપ્રિલે પંજાબ પ્રાંતની લીગની કૉન્ફરન્સ મળી તેમાં બે ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યા. એક ઠરાવમાં એમની વર્તણૂકની ટીકા કરવામાં આવી અને બીજા ઠરાવ દ્વારા લીગમાં જોડાયેલા યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના બધા મુસ્લિમ સભ્યોને આદેશ આપવામાં આવ્યો કે તેઓ જાહેર કરે કે એમની નિષ્ઠા મુસ્લિમ લીગ સિવાય યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી અથવા બીજી કોઈ પાર્ટીમાં નથી. સરકારની ઓળખ ‘યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીની સરકારને બદલે ‘મુસ્લિમ લીગની સરકાર’ રાખવાનો નિર્ણય પણ લેવાયો.

જિન્નાએ યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીનું અપહરણ કરી લીધું અને મુસલમાનોના રાષ્ટ્રીય નેતા તરીકે સ્થાપિત થયા. આ પહેલાં આવી જ રીતે એમણે બંગાળના ફઝલુલ હકને પણ વશમાં કરી લીધા હતા.

સિકંદર હયાત ખાન જિન્નાને બરાબર સમજી શક્યા હોત તો શું એમણે જિન્ના સાથે સમજૂતી કરી હોત? સમજૂતી ન કરી હોત તો ઇતિહાસે કઈ વાટ પકડી હોત?

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. I, Jan-June 1944

વેંકટ ધૂલિપાલાના પુસ્તક Creating a New Medinaના પ્રકરણ ૪ ના મથાળામાંથી.

ઉપરોક્ત પ્રકરણમાંથી


India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-41

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ :૪૧: જિન્ના: ૧૯૪૧થી ૧૯૪૪ (૨)

૨૪મી ઍપ્રિલ ૧૯૪૩ના રોજ દિલ્હીમાં મુસ્લિમ લીગનું ખુલ્લું અધિવેશન મળ્યું. પ્રમુખપદેથી જિન્નાએ ઘણી નવી વાતો કરી. કેટલીક વાતોમાંથી એમની અહંમન્યતા પ્રગટ થતી હતી, જેને પછી ઠોકર લાગી. આ વખતે જિન્નાનું નિશાન હિન્દુઓ પર હતું પણ વાત નવી હતી.

હિન્દુ-મુસ્લિમ એક થાઓ!

પહેલાં તો એમણે આક્ષેપ કર્યો કે ગાંધીજી અને કોંગ્રેસ દેશમાં હિન્દુ રાજ સ્થાપવા માગે છે. પણ પછી કહ્યું:

“આવો, એ પ્રકરણ બંધ કરીએ,” કારણ કે દુનિયામાં એકબીજાના લાખો લોકોને મારી નાખનારાં રાષ્ટ્રો વચ્ચે પણ દોસ્તી થઈ જાય છે અને આપણે તો હજી એવું કંઈ કર્યું નથી. આજના દુશ્મનો આવતી કાલે મિત્રો બની જાય. એ જ રાજકારણ છે. “હિન્દુ જનતાને આ મારી અપીલ છે.” તમારા નેતાઓ જો આ રસ્તે (એકબીજાનાં ગળાં કાપવાને રસ્તે) જતા હોય તો તમારે એમને કહેવું જોઈએ કે “બંધ કરો આ અંદરોઅંદરની લડાઈ”. આવો, આપણે બન્ને સમાનતાના ધોરણે બેસીને સમાધાનનો રસ્તો કાઢીએ. તમે કહો છો કે બ્રિટિશરો લડાવે છે પણ આપણે પોતે પણ લડવાની ઘણી આગવી રીતો જાણીએ છીએ જે બ્રિટિશ સરકારની રીતો કરતાં ઉચ્ચ પ્રકારની છે! દેશ એમ શા માટે ન કહે કે “એક થાઓ અને બ્રિટિશરોને હાંકી કાઢો?”

દાદાભાઈ નવરોજી, ગોખલે અને ગાંધીજી

જિન્નાએ કહ્યું કે હું દાદાભાઈ નવરોજી અને ગોખલે જેવાઓના ચરણો પાસે બેસીને શીખ્યો છું. આ નેતાઓએ મુસલમાનોમાં વાજબી અને ન્યાયપૂર્ણ સમાધાનની આશાનો સંચાર કર્યો. પણ મિ.ગાંધી હિન્દુ રાજ સ્થાપવા માગે છે. એમણે કહ્યું કે મિ. ગાંધી પોતાને પાકા હિન્દુ તરીકે ઓળખાવે છે. જિન્નાએ આના ટેકામાં ગાંધીજીનાં લખાણોના વિસ્તારપૂર્વક હવાલા આપ્યા. એમણે કહ્યું કે આ લોકો હવે મુસ્લિમ લીગને કોમવાદી કહે છે. એમનો ઉદ્દેશ બે કોમો વચ્ચે મનમેળ ન થવા દેવાનો છે. આ રાષ્ટ્રવાદ અને લોકશાહી છે?

પછી જિન્નાએ ઇસ્લામની વાત કરી – આપણે (મુસલમાનો) તો ૧૩૦૦ વર્ષ પહેલાં લોકશાહીના પાઠ શીખ્યા. એ આપણા લોહીમાં છે અને એ વખતે આપણે હિન્દુ સમાજથી બહુ દૂર હતા. માણસ-માણસની સમાનતાના પાઠ તો આપણે શીખ્યા છીએ. તમારામાં તો એક જાત બીજી જાતવાળાના પ્યાલામાં પાણી પણ ન પીએ એવી અસમાનતા છે. અમે પણ લોકશાહી ઇચ્છીએ છીએ પણ એ તમારી કલ્પના જેવી લોકશાહી નથી. તમારી લોકશાહી આવશે તો આખો દેશ ગાંધી આશ્રમ બની જશે. તમારાથી બની શકે તો લઈ લો, તમારું હિન્દુસ્તાન. મારી શુભેચ્છાઓ છે. પણ જ્યાં સુધી એક પણ મુસલમાનમાં શ્વાસ બચ્યા હશે ત્યાં સુધી અમે તમારી લોકશાહીને નહીં સ્વીકારીએ. હું મિ. ગાંધીને કહીશ કે “મારા પર તમારી સત્તાને સાંખી નહીં લઉં”.

જિન્નાને વડા પ્રધાન બનાવવાના ગાંધીજીના સૂચન પર ટિપ્પણી

લિન્લિથગો સાથેના પત્રવ્યવહારમાં ગાંધીજીએ જિન્નાના હાથમાં સત્તા સોંપવાનું સૂચવ્યું હતું તેના વિશે એમનો જવાબ હતો કે એનો અર્થ એ કે આપણે એ વાત માની લઈએ તો લિન્લિથગો તરત જ – એમને હાંકી ન કાઢે તો – બંધારણીય ગવર્નર જનરલ બની જશે. ભારત માટેનો પ્રધાન બ્રિટિશ સરકારમાં નહીં રહે, ઇંડિયા ઑફિસ બંધ થઈ જશે, નામદાર સમ્રાટની સરકાર નાબૂદ થશે. પરંતુ આ બધું હમણાંનું બંધારણ રદ કર્યા વિના ન થાય. આપણે જો આ સ્વીકારી લઈને રાષ્ટ્રીય સરકારમાં જોડાઈએ તો એનો અર્થ એ થાય કે પાકિસ્તાનની માગણી તો તરત જ પડી ભાંગે.

વાતચીત માટે ગાંધીજી પત્ર લખીને આમંત્રણ આપે!

જિન્નાએ હવે અજોડ કહી શકાય એવી વાત કરી. એમણે કહ્યું કે મિ. ગાંધી ખરેખર મુસ્લિમ લીગ સાથે સમજૂતી કરવા માગતા હોય તો સૌથી વધારે રાજી તો હું થઈશ; અને એ દિવસ, હિન્દુઓ અને મુસલમાનો, બન્ને માટે બહુ મોટો દિવસ બની જશે. મિ. ગાંધી એમ ઇચ્છતા હોય તો એમને મને લખતાં કોણ રોકે છે? મને સીધો જ પત્ર લખતાં એમને રોકનાર છે કોઈ? એના માટે વાઇસરૉય પાસે જવાની શી જરૂર? આ સરકાર ગમે તેટલી તાકાતવાળી હોય પણ આવો પત્ર મને મોકલ્યો હોય તો એને રોકવાની હિંમત સરકાર નહીં કરે. આવો પત્ર સરકાર રોકી લેશે તો બહુ ગંભીર વાત ગણાશે. જિન્નાએ આગળ કહ્યું કે મિ. ગાંધીને બધા સમાચાર મળે છે અને શું ચાલે છે તે તેઓ બરાબર જાણે છે. એમનું હૃદય પરિવર્તન થયું હોય તો એમણે, બસ, મને બે-ચાર લાઇનો લખવાની છે. પહેલાં ગમે તેટલા વિવાદ રહ્યા હોય, પણ મુસ્લિમ લીગ એનો પડઘો પાડવામાં નિષ્ફળ નહીં જાય.

પત્રનું શું થયું?

જિન્નાના શબ્દોમાંથી દર્પ ઝળકે છે. એમના પર લખાયેલો પત્ર રોકવાની સરકાર હિંમત જ ન કરે! વાતચીત માટે પોતે તૈયાર છે, પણ એના માટે વિનંતિ ગાંધીજીએ કરવાની! તો આ પત્રનું શું થયું?

બે જ દિવસમાં, ૨૬મી ઍપ્રિલે ગાંધીજીએ પત્ર લખ્યો! કોંગ્રેસના જેલમાં પુરાયેલા કેદીઓને માત્ર કુટુંબીજનો સાથે જ અંગત પ્રકારના પત્રવ્યવહારની છૂટ હતી. આ પત્ર રાજકીય સ્વરૂપનો હતો અને એના પર સરકારે પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. જિન્નાનો દાવો હતો કે સરકાર એના પોતાના નિયમોને નેવે મૂકીને પત્ર પહોંચાડશે. જિન્ના ધારતા હતા તેનાથી ઉલટું થયું. સરકારે પત્ર જિન્ના સુધી પહોંચાડવાની ના પાડી દીધી અને ગાંધીજી પાસે એ પત્ર પાછો આવી ગયો. સરકારે કહ્યું કે ‘ભારત છોડો’ આંદોલન દ્વારા બનેલા હિંસક બનાવોની જવાબદારી કોંગ્રેસ ન સ્વીકારે ત્યાં સુધી એની રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ છે એટલે આ પત્ર ન મોકલી શકાય! જિન્નાની બડાશની હવા નીકળી ગઈ અને એમણે સરકારની આ હિંમત, જેને એમણે પડકારી હતી, તેની વિરુદ્ધ કંઈ ન કર્યું. એમણે માત્ર બહાનું આપ્યું કે પત્ર લખીને ગાંધીજી જલદી જેલની બહાર આવવા માગતા હતા અને મુસ્લિમ લીગને બ્રિટિશ સરકાર સાથે અથડાવી દેવાનો એમનો ઇરાદો હતો. એમનો પત્ર રોકીને સરકારે યોગ્ય જ કર્યું છે!

રાજગોપાલાચારીએ ટીકા કરી કે જિન્ના, જે પત્ર એમની પાસે કદી ન પહોંચ્યો તેનો જવાબ આપે છે!

પરંતુ સૌથી તીખી ટીકા લિબરલ પાર્ટીના કુંવર સર જગદીશ પ્રસાદની હતી. (૧૯૩૯માં વાઇસરૉયની કાઉંસિલમાં આરોગ્ય અને શિક્ષણ માટેના સભ્ય, કેન્દ્રીય શિક્ષણ સલાહકાર બોર્ડના ચેરમેન, અને આઈ સી એસ હતા, જેમાંથી એમણે રાજીનામું આપ્યું. કોમી સમસ્યા વિશેની સપ્રુ કમિટીના પણ એ સભ્ય હતા). એમણે ૧લી જૂને દિલ્હીમાં એક નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે

“સરકારે ગાંધીજીને ના પાડી તેના કરતાં “સરકારની ના” પર જિન્નાનો પ્રત્યાઘાત વધારે ટિપ્પણીને લાયક છે. જિન્નાની બણગાં ફૂંકવાની ટેવ એમને ઘણી વાર કફોડી હાલતમાં મૂકી દે છે. એમણે એવી છાપ ઊભી કરવા પ્રયત્ન કર્યો હતો કે હવે પોતે એટલા શક્તિશાળી બની ગયા છે કે બ્રિટિશ સરકાર એમને નાખુશ કરવાનું જોખમ નહીં વહોરી લે. એમણે ગાંધીજીને આમંત્રણ આપ્યું કે મને સીધો જ પત્ર લખો અને કંઈક નવાબી રુઆબથી કહ્યું કે ભારત સરકાર એમનો પત્ર રોકવાની હિંમત નહીં કરે. પત્ર લખાયો અને રોકી દેવાયો. હવે જિન્ના ખેલંદાની ચપળતાથી આ ગૂંચમાંથી બહાર નીકળવા માટે પત્રલેખક પર હુમલો કરવાની સસ્તી ચાલ ચાલ્યા છે. એમને ખબર છે કે તેઓ બેધડક આવું કરી શકે છે, કારણ કે ગાંધીજીને જવાબ આપવાની છૂટ નહીં મળે.”

પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓ

પરંતુ પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓનું શું થશે? જિન્નાએ પોતાના ભાષણમાં કહ્યું કે ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં જ્યાં મુસ્લિમ શાસકો હતા ત્યાં લઘુમતીઓના ધર્મોને રક્ષણ મળ્યું છે અને પાકિસ્તાનમાં પણ મળશે. જિન્ના અહીં પોતાના દ્વિરાષ્ટ્રના સિદ્ધાંતનો જ છેદ ઉડાડતા હતા. મુસલમાનોને માત્ર એમના સાંસ્કૃતિક અધિકારો પૂરતા નહોતા લાગતા અને એમને પોતાનો અલગ પ્રદેશ જોઈતો હતો, પણ જ્યાં મુસલમાનોની બહુમતી હોય ત્યાં અલગ પ્રદેશની વાત નથી કરતા. માત્ર સાંસ્કૃતિક રક્ષણ આપવાની વાત કરે છે. એમના આત્મનિર્ણયના અધિકારની તો વાત જ ઊડી જાય છે.

ઑલ ઇંડિયા મોમીન કૉન્ફરન્સ

મુસ્લિમ લીગનું અધિવેશન ૨૫મી એપ્રિલે પૂરું થયું અને ૨૬મીએ દિલ્હીમાં જ ઑલ ઇંડિયા મોમીન કૉન્ફરન્સનું અધિવેશન શરૂ થયું. મોમીન કૉન્ફરન્સે મુસ્લિમ લીગનો બધા મુસલમાનોના પ્રતિનિધિ હોવાના દાવાને નકારી કાઢ્યો અને કહ્યું કે સાડાચાર કરોડ મોમીનો પાકિસ્તાનની માગનીને ટેકો નથી આપતા. પાકિસ્તાન બની જશે તો પાછળ રહી જનારા મુસલમાનોની હાલત બહુ ખરાબ થઈ જશે અને પાકિસ્તાન એમને મદદ નહીં કરે. મોમીન કૉન્ફરન્સે ગાંધીજીને મુક્ત કરવાની પણ માગણી કરી.

હજી આપણે જિન્નાની પ્રવૃત્તિઓ વિશે વધારે ચર્ચા કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. 1 Jan-June 1943