india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-66/

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૬૬ –  મુસ્લિમ લીગનું નવું બહાનું, હિન્દુ મહાસભાનો ટેકો અને પંજાબમાં હિંસા

કૅબિનેટ મિશનની યોજનામાં ગ્રુપિંગની વ્યવસ્થા હતી તેનો કોંગ્રેસ વિરોધ કરતી હતી અને બંધારણ સભામાં એની બહુમતી હતી એટલે મુલિમ લીગના સભ્યો ચુંટાયા હોવા છતાં ગૃહમાં હાજર નહોતા રહેતા. કોંગ્રેસ લીગને ગૃહમાં લઈ આવવા માગતી હતી કે જેથી એમને વાતચીતની ફરજ પડે અને કૅબિનેટ મિશનની યોજનામાં ફેરફાર કરી શકાય. ગાંધીજીએ તો એ જ વખતે સલાહ આપી હતી કે કૅબિનેટ મિશને માત્ર સૂચન કર્યું છે પરંતુ કોંગ્રેસ અને લીગ એનાથી જુદો કોઈ ઉકેલ શોધી શકે તો બ્રિટન કેબિનેટ મિશનની યોજના પરાણે લાદી શકે એમ નથી. જિન્ના ઇચ્છતા હતા કે કોઈ પણ નિર્ણય થાય તે પહેલાં કોંગ્રેસ અને બ્રિટને પાકિસ્તાનની માગણી સ્વીકારવી જોઈએ.

પરંતુ કોંગ્રેસે ગ્રુપિંગનો સ્વીકાર કરી લીધો ત્યારે લીગ વિમાસણમાં પડી ગઈ. આવી કોઈ પણ સ્થિતિમાં જિન્નાનો વ્યૂહ એ જ રહ્યો કે કોંગ્રેસ જે કરે તેનો પહેલાં તો અસ્વીકાર કરવો અને એના માટે કોંગ્રેસને અન એવાઐસરૉયને જવાબદાર ઠરાવવા. બીજી એમની રીત એ હતી કે જ્યારે પણ કોઈ નવી વાત આવે અને એવું લાગે કે જિન્ના હા પાડશે ત્યારે એ જવાબ ટાળી જતા અને કહી દેતા કે લીગની કારોબારી એનો નિર્ણય કરશે. આથી કોંગ્રેસે ગ્રુપિંગ સ્વીકારીને ખરેખર તો પાકિસ્તાનનો સ્વીકાર કરી લીધો તે પછી એમની પાસે કંઈ રસ્તો રહ્યો નહોતો.

હવે જિન્નાએ કૅબિનેટ મિશનની યોજનાને જ નકારી કાઢી. ૩૧મી જાન્યુઆરીએ કરાંચીમાં લીગની વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી તેમાં ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો તે ટૂંકમાં આ પ્રમાણે હતો :

બ્રિટિશ સરકારનું ૬ઠ્ઠી ડિસેમ્બરનું નિવેદન દેખાડે છે કે ગ્રુપિંગ વિશે મુસ્લિમ લીગે કરેલું અર્થઘટન જ સાચું હતું. દરેક ગ્રુપ પોતાનું બંધારણ બનાવે અને દરેકનું જુદું જુદું કેન્દ્ર હોય. એ જ નિવેદનમાં કહ્યું કે કેબિનેટ મિશનના ૧૬મી મેના નિવેદન કરતાં જુદો વિચાર કોંગ્રેસે રજૂ કર્યો હતો, એનો અર્થ એ કે એણે કૅબિનેટ મિશનની ગ્રુપિંગની યોજના સ્વીકારી નહોતી. વળી, એ જ નિવેદનમાં બ્રિટિશ સરકારે એવો પણ મત વ્યક્ત કર્યો છે કે બંધારણ સભાની કાર્યવાહીની પ્રક્રિયા વિશે પણ બધા પક્ષો સંમત ન થાય તો બંધારણ સભાની સફળતાની કોઈ શક્યતા નથી.

હવે સમાધાન શોધવું હોય તો કોંગ્રેસે ફરી વિચાર કરીને કૅબિનેટ મિશનની યોજનાનો સંપૂર્ણ સ્વીકાર કરવાનો છે. અને નવમી ડિસેમ્બરથી શરૂ થયેલી બંધારણ સભા મોકૂફ રાખવાની છે.

કોંગ્રેસે ૬ઠ્ઠી જાન્યુઆરીએ ઠરાવ કરીને કહ્યું છે કે એ કૅબિનેટ મિશને સૂચવેળી ગ્રુપિંગની વ્યવસ્થાનો સ્વીકાર કરે છે પરંતુ તે સાથી એ પણ ઉમેરે શ્હે કે આસામ અને પંજાબના શીખોના અધિકારોને જફા ન પહોમ્ચવી જોઈએ. આનો અર્થ એ થાય છે કે એ હજી પણ ગ્રુપિંગનો વિના શરતે સ્વીકાર નથી કરતી.

બંધારણ સભામાં કોંગ્રેસે કેટલાક મહત્ત્વના નિર્ણય પણ લઈ લીધા છે; જેમ કે, ભારતને કોંગ્રેસે ‘પ્રજાસત્તાક’ રાજ્ય જાહેર કરી દીધું છે અને નવા બંધારણના પાયાના સિદ્ધામ્તો પણ મંજૂર કરી દીધા છે.

એક પક્ષ સામેલ ન હોય ત્યારે બંધારણ સભા આવા મહત્ત્વના નિર્ણયો લે તેને મુસ્લિમ લીગ ગેરકાનૂની ઠરાવે છે અને બંધારણ સભાનો ભંગ કરવાની માગણી કરે છે.

બેઠકના બીજા દિવસે, ૧ ફેબ્રુઆરીએ લીગે ઠરાવ પસાર કરીને પંજાબમાં મુસ્લિમ લીગના કાર્યકરો પર જુલમ થતો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો. મુસ્લિમ લીગ નૅશનલ ગાર્ડ્સ દળના અસંખ્ય કાર્યકરોની ધરપકડ કરી લેવાઈ તેની સામે પંજાબમા પ્રદેશની મુસ્લિમ લીગે નાગરિક વિરોધનો કાર્યક્ર્મ જાહેર કર્યો હતો. (આર. એસ. એસ અને નૅશનલ ગાર્ડસને પંજાબના ગવર્નરે ગેરકાનૂની જાહેર કર્યાં હતાં, પણ ૨૮મી જાન્યુઆરીએ બન્ને સંગઠનો પરનો પ્રતિબંધ પાછો ખેંચી લેવાયો હતો). મુસ્લિમ લીગની વર્કિંગ કમિટીએ એની આકરી ટીકા કરી. બીજા એક ઠરાવમાં મુસ્લિમ લીગે આક્ષેપ કર્યો કે કોંગ્રેસની સરકારો હોય તેવા પ્રાંતોમાં મુસલમાનોના જાનમાલની સલામતી નથી. આમ જિન્નાએ બંધારણ સભામાં ન જોડાવાનું નવું કારણ શોધી લીધું.

હિંદુ મહાસભાનો બંધારણ સભાને ટેકો

મુસ્લિમ લીગની કરાંચી બેઠક પછી એક અઠવાડિયે હિન્દુ મહાસભાની વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી. એણે ઠરાવ કરીને મુસ્લિમ લીગના છેલ્લામાં છેલ્લા નિર્ણયની ટીકા કરી અને કહ્યું કે હવે એણે મંત્રણાઓનો માર્ગ છોડીને ડાયરેક્ટ ઍક્શનનો માર્ગ લીધો છે. બંધારણ સભાને નિયમો બનાવવાનો અને અખંડ હિન્દુસ્થાનનું બંધારણ બનાવવાનો પૂરેપૂરો હક છે.પરંતુ મુસ્લિમ લીગ બંધારણ સભાને જ તોડી પાડવા માગે છે.

એણે રજવાડાંઓને પણ બંધારણ સભામાં જોડાવાની અપીલ કરી. હિન્દુ મહાસભા દેશી રાજ્યોમાં વિસ્તરવા માગતી હતી, કારણ કે ત્યાં કોંગ્રેસ કામ નહોતી કરતી. બીજી વાત એ હતી કે કોંગ્રેસ રજવાડાંઓનાં પ્રજાકીય સંગઠનોને ટેકો આપતી હતી, એના સક્રિય સહકારથી સ્ટેટ્સ પીપલ્સ કૉન્ફરન્સની રચના પણ થઈ હતી. એમની માગણી બ્રિટિશ ઇંડિયામાં વસ્તીના પ્રમાણમાં પ્રતિનિધિઓ ફાળવાયા હતા તેવી જ વ્યવસ્થા રાજ્યોમાં કરવાની માગણી હતી. પરંતુ બ્રિટનનું આધિપત્ય રાજાઓ પર હતું અને બ્રિટને ત્રીજું ગૃહ સૂચવ્યું હતું તે રાજાઓ માટે હતું. પરંતુ રાજ્યો બધાં એક જ કદનાં નહોતાં એટલે એમાં પણ સર્વસંમતિ થઈ શકતી નહોતી.

હિન્દુ મહાસભાની વર્કિંગ કમિટીએ ઠરાવ દ્વારા રાજાઓને બંધારણ સભામાં આવવા અપીલ કરી. અને સ્થાઅનિક પ્રજાને પણ યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ આપવા જનાવ્યું. ઠરાવમાં કહ્યું કે અખંડ હિન્દુસ્થાન દુનિયાના દેશોમાં અને ખાસ કરીને એશિયાઈ દેશોમાં અસરકારક ભાગ ભજવી શકે તે માટે બ્રિટિશ ઇંડિયાના પ્રાંતો અને રાજ્યો એક થઈને કામ કરે તે જરૂરી છે. બ્રિટિશ યોજના પ્રમાણે સંઘ સરકારની સત્તાઓ નક્કી થઈ ગયા પછી પ્રાંતોને બાકીની સત્તાઓ આપવાની રહેશે. એમાંથી વિભાજનવાદી વલણો ઊભાં થશે અને કેન્દ્રની સત્તા નબળી પડશે.

હિન્દુ મહાસભાએ કહ્યું કે હવે કોંગ્રેસ અને બીજા પક્ષોએ બંધારણ બનાવવાનું કામ શરૂ કર્યું છે તે, મુસ્લિમ લીગ જોડાય કે નહીં, પણ પૂરું કરવું જોઈએ. ઠરાવમાં બંધારણના માળખાના સિદ્ધાંતો પણ દર્શાવ્યા – (૧) ભારતની એકતા અને અખંડિતતા (૨) મજબૂત સંઘ સરકાર (૩) સંઘ અને ફેડરેશનમાં જોડાનારા ઘટકો માટે બંધારણ બનાવવા માટે એક જ બંધારણ સભા (૪) પુખ્ત મતાધિકાર અને (૫) સંયુક્ત મતદાર મંડળ.

હિન્દુ મહાસભાના અખંડ હિન્દુસ્થાનના ઠરાવના સંદર્ભમામ ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખરજી શી રીતે અલગ પડતા હતા તે આપણે જોઈશું, પરંતુ તે પહેલાં પંજાબની સ્થિતિ જોઈએ. મુસ્લિમ લીગ વિશે ચર્ચા કરતી વખતે આપણે એનો આછેરો ઉલ્લેખ પણ કર્યો છે.

પંજાબ અને ફ્રંટિયર પ્રાંતમાં લીગના આંદોલન દરમિયાન હિંસા

મુસ્લિમ લીગની વર્કિંગ કમિટીની બેઠક ૩૧મી જાન્યુઆરીએ કરાંચીમાં મળી તેના એક અઠવાડિયા પહેલાં જ દેશમાં મુસ્લિમ લીગનું આંદોલન શરૂ થઈ ગયું હતું. આપણે જોઈ ગયા તેમ પંજાબમાં મુસ્લિમ લીગના નેશનલ ગાર્ડ્સ દળને ગેરકાનૂની જાહેર કરવામાં આવ્યું તેના વિરોધમાં મુસ્લિમ લીગની પંજાબ શાખાએ આંદોલન શરૂ કર્યું હતું. નેશનલ ગાર્ડ્સના સ્થાનો પ્ર પોલીસ છાપા મારતી હતી તેમાં આડે આવવા બદલ લીગના નેતાઓ ખાન ઇફ્તિખાર હુસેન મામદોત, મિંયાં ઇફ્તિખારુદ્દીન, મિંયાં મુમતાઝ દૌલતાના, બેગમ શાહ નવાઝ, સરદાર શૌકત હયાત ખાન, ફિરોઝ ખાન નૂન અને સૈયદ અમીર હુસેન શાહની ધરપકડ કરી લેવાઈ. લાહોર શહેરમાં આ સમાચાર વાયુવેગે ફેલાઈ જતાં મુસલમાનોએ દુકાનો બંધ કરી દીધી અને રસ્તાઓ પર નીકળી આવ્યા અને તોફાનો શરૂ થઈ ગયાં. સિવિલ લાઇન્સ પોલિસ સ્ટેશનમાં લીગના નેતાઓને રાખવામાં આવ્યા હતા, ત્યાં સાંજે મુસલમાનોએ દેખાવો કર્યા, એમને વીખેરવા માટે પોલિસે લાઠી ચાર્જ કર્યો, એમાં કેટલાય ઘાયલ થયા. બીજા દિવસે ૨૫મી જાન્યુઆરીએ બ્રિટિશ સેનાની મદદ લેવી પડી. ૧૭ ધારાસભ્યો સહિત અસંખ્ય લોકોની ધરપકડ થઈ.

માત્ર પંજાબમાં નહીં પરંતુ સિમલા, મુંબઈ, મદ્રાસ, સિલહટ, ઝાંસી, ઔરંગાબાદ, દિલ્હી એમ ઘણાં શહેરોમાં પણ તોફાનો થયાં. રંગૂન (યંગોન)માં પણ મુસલમાનોએ હડતાળ પાડી. એક માત્ર લુધિયાણામાં સરઘસ નીકળ્યું તેમાં લોકો ખિઝર સરકારની વિરુદ્ધ અને હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનાં સૂત્રો પોકારતા હતા.

શ્યામા પ્રસાદ મુખરજીનો મત

હિન્દુ મહાસભાના બંગાળના નેતા ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખરજી બંગાળના ભાગલાની તરફેણ કરતા હતા. શરત ચંદ્ર બોઝ અને સુહરાવર્દીએ સંગઠિત બંગાળના હિમાયતી હતા. એમનો વિચાર હતો કે બંગાળ સ્વતંત્ર દેશ બની શકે તેમ છે. શરત બાબુએ કોંગ્રેસે બ્રિટન સરકારની યોજના મુજબ ગ્રુપિંગ સ્વીકારી લિધું તેના વિરોધમાં કોંગ્રેસમાંથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. બીજી બાજુ, સુહરાવર્દી મુસ્લિમ લીગમાં હોવા છતાં એ સંપૂર્ણ રીતે લીગના નેતાઓ સમક્ષ આત્મસમર્પણ કરવા નહોતો માગતો. બીજી બાજુ ડૉ. મુખરજી માનતા હતા કે બંગાળ સ્વતંત્ર થઈ જશે તો મુસલમાનોની બહુમતી હોવાથી એમનું વર્ચસ્વ વધી જશે. એના કરતાં પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંગાળ, એવા ભાગલા પડી જાય તે સારું છે કારણ કે કોમી સમસ્યાનો બીજો કોઈ ઉકેલ નથી. એમનો દૃષ્ટિકોણ હિન્દુ મહાસભાના અખંડ હિન્દુસ્થાનના સિદ્ધાંતથી જુદો પડતો હતો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. I, Jan-Dec 1947

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-65

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૬૫ – બંધારણ સભાનું ઉદ્‍ઘાટન અને કોંગ્રેસનું શીર્ષાસન

બંધારણ સભામાં કોંગ્રેસના ૨૦૧, મુસ્લિમ લીગના ૭૩ અને બીજા નાનામોટા પક્ષો મળીને ૨૯૬ સભ્યો હતા, નવ મહિલાઓ પણ હતી. પરંતુ એમાં ચાર શીખ સભ્યો માટેની જગ્યા ખાલી હતી. નવમી ડિસેમ્બરે ભારતની બંધારણ સભાની બેઠક શરૂ થઈ ત્યારે ૨૦૫ સભ્યો હાજર હતા. મુસ્લિમ લીગના સભ્યો બેઠકમાં હાજર ન રહ્યા. હંગામી અધ્યક્ષ ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહાએ અમેરિકા, કૅનેડા, સ્વિટ્ઝર્લૅંડ, ફ્રાન્સ અને બીજા યુરોપિયન દેશોનાં બંધારણોની ચર્ચા કરી અને એમનો અભ્યાસ કરવા સભ્યોને અપીલ કરી.

બીજો દિવસ

બંધારણ સભામાં ત્રણ વિભાગ હતા: પહેલા વિભાગમાં મદ્રાસ, મુંબઈ, ઓડિશા, યુક્ત પ્રાંત, મધ્ય પ્રાંત, બિહાર, કૂર્ગ, દિલ્હી અને અજમેર-મારવાડ હતાં, જ્યારે બીજા વિભાગમાં પંજાબ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત, સિંધ અને બલુચિસ્તાન હતાં. ત્રીજા વિભાગમાં બંગાળ અને આસામ હતાં. આ ત્રણેય વિભાગોએ પોતપોતાનાં બંધારણો બનાવવાનાં હતાં. બંધારણ સભાની પહેલા દિવસે ઉદ્‍ઘાટન પછી મુલતવી રહી અને બીજા દિવસે મળી ત્યારે નિયમ સમિતિ બનાવવામાં આવી. એના માટેની ચર્ચા બહુ જ ગંભીર અને જીવંત રહી. સવાલ એ હતો કે બંધારણ સભા કામકાજના જે નિયમો બનાવે તે અલગ અલગ ત્રણ વિભાગોને પણ લાગુ કરવા કે કેમ. ઘણા સભ્યોનું કહેવું હતું કે બંધારણ સભાના સર્વગ્રાહી નિયમો બનાવવામાં “વિભાગો અને સમિતિઓ” શબ્દો ઉમેરવા જોઈએ કારણ કે આ વિભાગો કે સમિતિઓ બંધારણ સભાના ઘટકો છે, એમનું અલગ અસ્તિત્વ નથી. વિભાગો બંધારણ સભાના સામાન્ય નિયમો સાથે સુસંગત હોય તેવા નિયમો ઉમેરી શકે છે. બીજી બાજુ, કેટલાક સભ્યોનો મત હતો કે ત્રણ વિભાગોમાંથી બીજા અને ત્રીજા વિભાગમાં એવા સભ્યો છે જે અમુક જાતના વિરોધને કારણે ગૃહમાં હાજર નથી. (બીજા અને ત્રીજા વિભાગમાં કોંગ્રેસ લઘુમતીમાં હતી, અને બહુમતી મુસ્લિમ લીગની હતી. પણ મુસ્લિમ લીગના સભ્યો ગેરહાજર હતા). એમની ગેરહાજરીમાં એમના માટે પણ નિયમ બનાવી દેવામાં કંઈ સારપ નથી.

અંતે એવું નક્કી થયું કે અત્યારે કોઈ જાતના નિયમો નથી એટલે એ તો બનાવવા જ પડશે અને એમાં વિભાગો અને સમિતિઓને પણ સામેલ કર્યા વિના ચાલશે નહીં. એટલે એ શબ્દો ઉમેરવા જોઈએ. ઠરાવ મંજૂર રહ્યો, એકમાત્ર ડૉ. આંબેડકરે એની વિરુદ્ધ મત આપ્યો.

રાજેન્દ્ર પ્રસાદ પ્રમુખપદે

ત્રીજા દિવસે બંધારણ સભાના કાયમી પ્રમુખ તરીકે બાબુ રાજેન્દ્ર પ્રસાદને ચૂંટવામાં આવ્યા. ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહાએ તે પછી કહ્યું કે હંગામી પ્રમુખ તરીકે મારી પહેલી ફરજ બજાવતાં હું ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદને કાયમી પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયેલા જાહેર કરું છું અને આચાર્ય કૃપલાની અને મૌલાના આઝાદને વિનંતિ કરું છું કે તેઓ રાજેન્દ્ર પ્રસાદને અધ્યક્ષના આસન સુધી લઈ આવે. આ રીતે રાજેન્દ્ર પ્રસાદે બંધારણ સભાના પ્રમુખનું પદ સંભાળી લીધું. ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણને એમનું સ્વાગત કરતાં કહ્યું કે એક ઐતિહાસિક પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે આજે બંધારણ સભા શરૂ થઈ છે. એમણે આશા દર્શાવી કે રાજકીય આઝાદી હવે આર્થિક સ્વતંત્રતા અને સમાનતામાં પરિણમશે કે જેથી દરેક નાગરિક આ મહાન દેશના નાગરિક હોવા બદલ ગૌરવ અનુભવે.

ઉદ્દેશોનો ઠરાવ

પાંચમા દિવસે જવાહરલાલ નહેરુએ ‘ઉદ્દેશોની ઘોષણા’નો ઠરાવ રજૂ કર્યો.

એમણે સ્વાતંત્ર્ય માટે સતત સંઘર્ષ કરતા રહેવાના રાષ્ટ્રના નિર્ધારને વાચા આપીને સભ્યોમાં નવું જોશ રેડ્યું. એમણે મુસ્લિમ લીગનું નામ લીધા વગર જ ગેરહાજર સભ્યોને ભારતની આઝાદીમાં પક્ષાપક્ષીનો વિચાર છોડીને બંધારણ સભામાં જોડાવા અપીલ કરી.

ઠરાવમાં ભારતને રીપબ્લિક (પ્રજાસત્તાક) જાહેર કરવામાં આવ્યું. નહેરુએ આ બાબતમાં કહ્યું કે ઘણા લોકો કહે છે કે રાજાઓ અને બ્રિટિશ સત્તાને પસંદ નહીં આવે કે ભારત પ્રજાસત્તાક બને. પરંતુ આપણી આખી લડતનું લક્ષ્ય એ જ રહ્યું છે. આમ છતાં રજવાડાંઓની પ્રજા ઇચ્છે તો એમનાં રાજ્યમાં રાજાશાહી ચાલુ રહી શકે છે, આપણે ‘પ્રજાસતાક’ શબ્દ વાપરીએ તેની રાજ્યો પર કંઈ અસર નથી પડતી.

ઉદ્દેશોની ઘોષણાના ઠરાવ પર ઘણી લાંબી ચર્ચા થઈ. એમ. આર. જયકરે સભાની કાર્યપદ્ધતિ વિશેનો ઠરાવ મુસ્લિમ લીગ ગેરહાજર હોવાથી મુલતવી રાખવાનો આગ્રહ રાખ્યો હતો; તે જ રીતે ઉદ્દેશોના ઠરાવ પર પણ એમણે એ જ વલણ લીધું. ડૉ. આંબેડકર એમના ટેકામાં ઊભા રહ્યા. જયકરની જેમ એમનો પણ મત હતો કે આજે મુસ્લિમ લીગ ગૃહમાં નથી, પણ આ સ્થિતિને અંતિમ ન માની લેવી જોઈએ. નિયમો તો કંઈ પણ બનાવી શકાય પરંતુ આપણે એવા સમયની રાહ જોવી જોઈએ કે મુસ્લિમ લીગ પણ જોડાય. જો કે, ડૉ. આંબેડકરે ચર્ચાનો વિસ્તાર કરતાં ગ્રુપિંગની વ્યવસ્થાને નકારી કાઢી, જે મુસ્લિમ લીગને સંતુષ્ટ કરવા માટે જ ક્રિપ્સ મિશન અને કૅબિનેટ મિશને બનાવી હતી. ડૉ. આંબેડકરે ઉદ્દેશોને લગતા ઠરાવનો વિરોધ કર્યો તેની સાથે ઘણા સભ્યો સંમત નહોતા પણ ગ્રુપિંગના મુદ્દા પર એમની સાથે સંમત હતા. અને ખરું જોતાં ડૉ. આંબેડકર પણ ગ્રુપિંગના વિરોધમાં કોંગ્રેસની સાથે હતા.

+++

કોંગ્રેસમાં નવું ચિંતન

દેશમાં વચગાળાની સરકાર બન્યા પછી આઝાદીના ભણકારા વાગવા શરૂ થઈ ગયા હતા. લોકોને દેખાતું હતું કે જવાહરલાલ નહેરુને ઍક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલના ઉપાધ્યક્ષ બનાવીને બ્રિટને સ્પષ્ટ સંકેત આપી દીધો હતો કે હવે ભારતની સ્વાધીનતા હાથવેંતમાં છે. એક બાજુથી મુસ્લિમ લીગના વલણમાં કોઈ ફેરફાર દેખાતો નહોતો. તેમાં પણ એના પ્રધાનો, અને ખાસ કરીને લિયાકત અલી ખાને નાણા વિભાગ જે રીતે સંભાળ્યો તેના પરથી લોકોમાં એવો વિચાર દૄઢ થતો જતો હતો કે જિન્ના પાકિસ્તાન લીધા વિના નહીં માને. કોંગ્રેસમાં પણ આ વાસ્તવિકતા બહુ સ્પષ્ટ દેખાવા લાગી હતી. કોંગ્રેસ લોકોનાં માનસિક વલણો પણ જોતી હતી અને કોઈ જાતનું હઠીલું વલણ લેવા નહોતી માગતી. એની નજર જેમ બને તેમ જલદી આઝાદી હાંસલ કરી લેવા પર હતી.

દરમિયાન, કોંગ્રેસનું ૫૪મું અધિવેશન નવેમ્બરની ૨૩મી-૨૪મીએ મેરઠમાં મળ્યું. એમાં આચાર્ય કૃપલાની ૧૯૪૭ના વર્ષ માટે કોંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા. આના પછી બ્રિટિશ સરકારે વચગાળાની સરકારના પ્રધાનો અને જિન્નાને લંડન બોલાવ્યા અને છઠ્ઠી ડિસેમ્બરે બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટનાં બન્ને ગૃહોમાં નિવેદન કર્યું અને ભારતાને આઝાદી આપવાનો ચોખ્ખો નિર્ણય જાહેર કર્યો. આમ માત્ર દોઢ-બે મહિનાના ગાળામાં જ ચિત્ર બદલાઈ ગયું હતું. ૧૯૪૭ના જાન્યુઆરીમાં ચોથી તારીખથી સાતમી તારીખ દરમિયાન પહેલાં કોંગ્રેસની વર્કિંગ કમિટી અને તેની સાથે AICCની બેઠક મળી અને એક ઠરાવ પસાર કરાયો જે કોંગ્રેસની નીતિમાં જડમૂળથી ફેરફાર દર્શાવતો હતો. આને કોંગ્રેસનું શીર્ષાસન જ કહી શકાય.

ઠરાવ દ્વારા કોંગ્રેસે કૅબિનેટ મિશનની ગ્રુપિંગની દરખાસ્ત સ્વીકારી લીધી! માત્ર બે મહિના પહેલાં કોંગ્રેસ એનો વિરોધ કરતી હતી! કોંગ્રેસનો આ નિર્ણય મુસ્લિમ લીગ માટે અણધાર્યો હતો.

ઠરાવ જોઈએ તે સાથે એની પશ્ચાદ્‌ભૂમિકા પર નજર નાખવાનું પણ જરૂરી છે કે જેથી ઠરાવનો અર્થ બરાબર સમજાય. કૅબિનેટ મિશને થોડા ફેરફાર સાથે ક્રિપ્સ મિશનની દરખાસ્તો જ રજૂ કરી હતી. કોંગ્રેસે કૅબિનેટ મિશનના નિવેદનનો સ્વીકાર કરીને બંધારણ સભામાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું પણ સરકાર બનાવવા એ તૈયાર નહોતી. પરંતુ તે પછી વાઇસરૉયે આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે કોંગ્રેસ સરકારમાં પણ જોડાઈ અને નહેરુ મુંબઈમાં જિન્નાને મળ્યા પણ એમને સમજાવી ન શક્યા. કોંગ્રેસે એ પણ સ્વીકાર્યું હતું કે સમવાય માળખામાં કેન્દ્રીય બંધારણ સભામાં કે બીજી પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસ અની મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે મતભેદ થાય અને એનો ઉકેલ ન મળે તો ફેડરલ કોર્ટનેઈનો ઉકેલ શોધવાની જવાબદારી સોંપવી. બીજું, કૅબિનેટ મિશને પ્રાંતોને વિભાગોમાં મૂક્યા હતા અને એનું બંધારણ બની જાય તે પછી એમાંથી કોઈ પ્રાંત નીકળી જવા માગતો હોય તો નીકળી શકે એવી વ્યવસ્થા સૂચવી હતી. કોંગ્રેસ કહેતી હતી કે પ્રાંતોને પહેલાં જ એ નક્કી કરવાનો અધિકાર આપવો જોઈએ કે એ અમુકતમુક વિભાગમાં જોડાવા તૈયાર છે કે નહીં.

AICC સમક્ષ જે ઠરાવ રજૂ થયો તેમાં કોંગ્રેસે ફેડરલ કોર્ટ સમક્ષ વિવાદ લઈ જવાની માગણી પાછી ખેંચી લીધી અને કહ્યું કે બ્રિટિશ સરકારે ૬ઠ્ઠી ડિસેમ્બરે પાર્લામેન્ટમાં નિવેદન કર્યું તેમાં કહ્યું છે કે બન્ને પક્ષો સંમત થાય તો જ ફેડરલ કોર્ટને વિવાદ સોંપવો. એટલે કે જે પક્ષ ફેડરલ કોર્ટને વિવાદ સોંપવા જ તૈયાર ન હોય તે, એનો અંતિમ નિર્ણય માનવા પણ તૈયાર ન જ થાય. આમ આ વ્યવસ્થા હવે ઉદ્દેશહીન થઈ જાય છે.

ઠરાવમાં પ્રાંતોના અધિકારની ચર્ચા કરતાં કોંગ્રેસે કહ્યું કે આપણી ચિંતા આખા સ્વતંત્ર ભારત માટે બંધારણ ઘડવાની છે. બ્રિટિશ સરકારની દરખાસ્તોનાં જુદાં જુદાં અર્થઘટનો થાય છે એટલે ગૂંચવાડો વધ્યો છે. પરંતુ, વર્કિંગ કમિટી AICCને સલાહ આપે છે કે બ્રિટિશ સરકારનું અર્થઘટન માની લેવું જોઈએ. આમ છતાં, આના કારણે આસામ કે પંજાબમાં શીખોનાં હિતો જોખમાય એવું ન થવું જોઈએ. આમ કોંગ્રેસે કૅબિનેટ મિશને સૂચવેલી ગ્રુપિંગની વ્યવસ્થા પણ સ્વીકારી લીધી પરંતુ આસામ અને શીખો વતી બોલવાનો અધિકાર અબાધિત રાખ્યો. બલુચિસ્તાનના ડેલિગેટે એમાં બલુચિસ્તાનને જોડવાની માગણી કરી તેનો સ્વીકાર કરી લેવાયો. સુધારા પછી ઠરાવ મતદાન માટે મુકાયો ત્યારે એની તરફેણમાં ૯૯ અને વિરોધમાં ૫૨ મત પડ્યા.

જો કે એ પહેલાં ઠરાવ પરની ચર્ચામાં જયપ્રકાશ નારાયણે એનો વિરોધ કરીને કહ્યું કે કોંગ્રેસ બ્રિટન સાથે મંત્રણાઓ કરીને રસ્તો કાઢવા માગે છે તેને બદલે એણે જનતા પાસે જઈને નવી તાકાત ઊભી કરવી જોઈએ. કોંગ્રેસ વચગાળાની સરકારમાં જોડાઈ તે જ ભૂલ હતી, હવે આ ઠરાવ પસાર કરીને કોંગ્રેસ બીજી ભૂલ કરવા જાય છે. બ્રિટિશ સરકારનું છઠ્ઠી ડિસેમ્બરનું નિવેદન સ્વીકારીને કોંગ્રેસે પોતાના સિદ્ધાંત છોડી દીધા છે. એમ માનવું ભૂલભરેલું છે કે બ્રિટન ભારતને સ્વતંત્રતા આપવા માગે છે.

નહેરુ સંમત થયા કે કોંગ્રેસ ફરી લોકો સમક્ષ જઈ શકે છે, પણ કોઈ પણ સમસ્યાના બે રસ્તા છેઃ એક તો, પહેલાં બ્રિટિશ સત્તાને હટાવો અને તે પછી બેસીને સમસ્યાનો ઉકેલ શોધો. અથવા બીજો રસ્તો જયપ્રકાશ નારાયણ કહે છે તે આંદોલનનો છે. પણ આપણી અંદર જ કેટલીક નબળાઈઓ છે, એનો ઇલાજ પહેલાં કરવો જોઈએ. વળી,હંમેશાં સત્તા સાથે ટકરાવું એ જ એકમાત્ર રસ્તો નથી હોતો એટલે કોંગ્રેસ પહેલાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત બનાવવા માગે છે.

આમ કોંગ્રેસે કૅબિનેટ મિશનનો સંપૂર્ણ સ્વીકાર કરી લીધો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. II, July-Dec 1946 & Vol. I, Jan-Dec 1947

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-64

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૬૪ : બ્રિટન સરકારના મધ્યસ્થીના પ્રયાસ

વચગાળાની સરકારમાં કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચેનું ઘર્ષણ એટલું વધતું ગયું કે બ્રિટન સરકારે વાઇસરૉય અને વચગાળાની સરકારના પાંચ નેતાઓને વાતચીત માટે ૨૬મી નવેમ્બરે આમંત્રણ મોકલ્યું. જિન્ના તરત તૈયાર થઈ ગયા પણ કોંગ્રેસને લાગ્યું કે બ્રિટન હવે સરકારના માળખામાં ફેરફાર કરવાની કોશિશ કરશે. લીગે તો કંઈ ખોવાનું નહોતું. કારણ કે એને તો સરકાર કામ ન કરી શકે તેમાં રસ હતો, બીજી બાજુ, વાઇસરૉય પર બ્રિટન દબાણ કરે તો એનો લાભ લીગને જ મળે તેમ હતું. આથી કોંગ્રેસે પહેલાં તો ના જ પાડી દીધી કે બ્રિટન સરકારે મધ્યસ્થી કરે અને કંઈ ફેરફારો કરે તે કોંગ્રેસને મંજૂર નહીં હોય. નહેરુ અને સરદાર પટેલે કોંગ્રેસના નિર્ણયની જાણ કરી દીધી. તે સાથે નહેરુ, વૅવલ અને ઍટલી વચ્ચે ખૂબ પત્રવ્યવહાર થયો.

એ જ દિવસે નહેરુએ વાઇસરૉયને પત્ર લખીને જાણ કરી દીધી કે કોંગ્રેસ તરફથી અત્યારે કોઈ બ્રિટિશ સરકાર સાથે વાતચીત કરવા લંડન જઈ શકે તેમ નથી, પણ અમે ભારતની બ્રિટિશ સરકાર સાથે વાત કરવા તૈયાર છીએ. અમને લાગે છે કે કૅબિનેટ મિશન ભારત આવ્યું તે પછી જે દરખાસ્તો રજૂ થઈ અને એના પ્રમાણે નવી સ્થિતિ ઊભી થઈ છે તેમાં કંઈક ફેરફાર કરવાનો આ બેઠકનો હેતુ જણાય છે. કૅબિનેટ મિશને સૂચવેલી યોજનામાં કંઈ પણ ફેરફાર કરવો તે મુસ્લિમ લીગની જોહુકમી અને હિંસાને ભડકાવવાની એની ધમકીઓને શરણે થવા જેવું ગણાશે. મુસ્લિમ લીગે સરકારમાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું તેનો અર્થ એ કે એ લાંબા ગાળાની યોજનાની પૂરી સમજ સાથે જ કર્યું છે. એના પ્રમાણે બંધારણ સભા બોલાવવાનું નક્કી થઈ ગયું છે અને એની તારીખો પણ જાહેર થઈ ગઈ છે તેના પ્રમાણે બે અઠવાડિયાંની અંદર બંધારણ સભા મળવાની છે. આ સંજોગોમાં અમે થોડા વખત માટે પણ દેશ છોડી શકીએ તેમ નથી.

બીજા જ દિવસે વડા પ્રધાન ઍટલીએ વાઇસરૉયને કૅબલગ્રામ મોકલ્યો અને કહ્યું કે જવાહરલાલ નહેરુણે જાણ કરો કે તેઓ લંડન આવશે એવી અમને બહુ આશા છે કારણ કે મેં અને મારા સાથીઓએ હજી તો હમણાં જ ત્રણ મહિના ભારતમાં ગાળ્યા છે એટલે અમે નહીં આવી શકીએ. અહીં મીટિંગ માટે આમંત્રણ આપવાનો હેતુ એ જ છે કે જેમ બને તેમ જલદી નવમી ડિસેમ્બરે બંધારણ સભા શરૂ થાય. અમે મૂળ યોજનામાં કંઈ પણ ફેરફાર કરવા નથી માગતા.

નહેરુએ આનો જવાબ આપ્યો કે અમે આવવા તૈયાર છીએ પણ બંધારણ સભાની પહેલી ટૂંકી બેઠક મળી જાય તે પછી ઘણો સમય મળી શકશે એટલે તે પછી મળીએ.

ઍટલીએ જવાબ આપ્યો કે તમે મળવાની તૈયારી દેખાડી છે તે બહુ સારી વાત છે, પણ અમને લાગે છે કે તમે નવમી ડિસેમ્બરે બંધારણ સભાની બેઠક પહેલાં જ અહીં આવો તે બહુ મહત્ત્વનું છે. નવમી પહેલાં તમે પાછા પહોંચી જાઓ તેની બધી વ્યવસ્થા કરશું.

ઍટલીનો નહેરુ પરનો સંદેશ છાપાંઓમાં છપાયો એટલે જિન્નાએ ઍટલીને લખ્યું કે પંડિત નહેરુને તમે મોકલેલા સંદેશને કારણે નવી સ્થિતિ પેદા થઈ છે. જો તમે નવી કોઈ વાતની ચર્ચા જ ન કરવાના હો તો તમારું આમંત્રણ સ્વીકારવાનો લીગ માટે કંઈ અર્થ નથી. ઍટલીએ એમને જવાબ આપ્યો કે નહેરુને મેં જવાબ આપ્યો તેનું અર્થઘટન તમે ખોટું કરો છો. એમાં એવું કંઈ જ નથી કે બીજી કોઈ નવી વાતની ચર્ચા નહીં જ કરાય. આશા છે કે તમે આવશો.

જિન્ના આ ખાતરી મળતાં સંમત થયા અને પહેલી ડિસેમ્બરે વાઇસરૉય, વચગાળાની સરકારના ઉપપ્રમુખ નહેરુ, મુસ્લિમ લીગના પ્રમુખ જિન્ના, નાણાં મંત્રી લિયાકત અલી ખાન અને સંરક્ષણ મંત્રી સરદાર બલદેવ સિંઘ લંડન જવા કરાંચીથી રવાના થયા. ત્રીજીએ લંડન પહોંચ્યા; છઠ્ઠી તારીખ સુધી વાતચીત ચાલી પણ કોઈ સમાધાન ન થયું; નહેરુ અને સરદાર બલદેવ સિંઘ ભારત પાછા વળી આવ્યા. જિન્ના લંડનમાં રોકાઈ ગયા કારણ કે મુસ્લિમ લીગ બંધારણ સભામાં જોડાવાની નહોતી અને લંડનની મીટિંગ નિષ્ફળ ગયા પછી છઠ્ઠી તારીખે જ સરકારે પાર્લામેંટમાં નિવેદન કર્યું તેના પર લગભગ એક આખું અઠવાડિયું ચર્ચા ચાલી.

(દરમિયાન, નવમી ડિસેમ્બરે બંધારણ સભાનું ઉદ્‌ઘાટન થયું. આપણે એના વિશે આવતા પ્રકરણમાં વાત કરશું, હમણાં તો બ્રિટિશ પાર્લામેંટમાં જઈએ. અહીં મોટા ભાગના રૂઢીચુસ્ત પક્ષના સભ્યો પોતાના નેતા ચર્ચિલ સાથે અસંમત હતા. આપણે ચર્ચિલ અને બીજા સભ્યોના અભિપ્રાય જાણીને બંધારણ સભામાં આવશું).

સરકારે આમસભા અને ઉમરાવસભા, બન્નેમાં નિવેદન કર્યું પણ એના ઉપર ચર્ચા માટે સમય ફાળવવાની ઓચિંતી જ ચર્ચિલે માગણી કરી દીધી. ચર્ચિલનું વલણ તદ્દન કોંગ્રેસની વિરુદ્ધ રહ્યું. એણે કહ્યું કે આમસભા પાસેની સત્તા હિન્દુસ્તાનીઓના હાથમાં સોંપવાની બાબતમાં સૌ સંમત છે પણ એના માટે બન્ને કોમો વચ્ચે મનમેળ થવો જોઈએ. ભારતનું ભાવિ અચોક્કસ છે ત્યારે બન્ને કોમો સાથે મળીને કામ કરે તે અગત્યનું છે, પણ સાચી વાત એ છે કે આવો મનમેળ થયો નથી, એટલું જ નહીં પણ ખટરાગ હવે હિંસક અને ઝનૂની થવા લાગ્યો છે.

ચર્ચિલનો કોંગ્રેસ અને હિન્દુઓ વિરુદ્ધ બળાપો

બે દિવસ ચર્ચા ચાલી તેમાં બીજા દિવસે,૧૩મીએ ચર્ચિલે કહ્યું કે આપણે હિન્દુસ્તાન છોડીએ તેના માટેની પહેલી શરત જ એ હતી કે બન્ને કોમો શાંતિથી રહે. આજે આવી શાંતિ સ્થપાઈ નથી તેમ છતાં આપણે આપણી જવાબદારીઓ છોડવા માગીએ છીએ.

આપણી બીજી ભૂલ એ હતી કે બન્ને પક્ષો વચ્ચે સમજૂતી નહોતી થઈ અને બન્ને પક્ષોને બોલાવીને સરકારની રચના કરવાની હતી તેમ છતાં આપણે એક જ પક્ષને આમંત્રણ આપ્યું. ચર્ચિલે કહ્યું કે નહેરુ સરકાર બની તે પછીના ગાળામાં જેટલાં મોત થયાં છે તેટલાં તો છેલ્લાં ૯૦ વર્ષમાં (૧૮૫૭ પછી) નથી થયાં. એણે કહ્યું કે સરકારી આંકડા પ્રમાણે ૧૦,૦૦૦ મૃત્યુ થયાં છે, પણ એ ખરેખર તો એના બમણા કરતાં વધારે મોત થયાં છે, અને મોટા ભાગે મુસલમાનોને સહન કરવું પડ્યું છે.

એણે કહ્યું કે કોંગ્રેસ પશ્ચિમી ધારાધોરણો પ્રમાણેની બહુમતીના જોરે, અને આપણે જેનાથી પરિચિત છીએ એવી ફૉર્મ્યુલાઓ લાગુ કરીને હિન્દુ રાજ સ્થાપવાની કોશિશ કરશે તો એ ભારતની એકતા માટે જીવલેણ નીવડશે. જે તકરારો અને મડાગાંઠો દેખાય છે તે મૂળ મુદ્દો નથી, મૂળ મુદ્દો તો એ છે કે આ મડાગાંઠ માત્ર હજાર વર્ષના આવેશ અને ઘૃણાનું પ્રતીક છે. ભારતની એકતા એ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પેઢીઓના રાજે લાદેલો ઉપરછલ્લો દેખાવ છે. બહારથી મળતું માર્ગદર્શન બંધ થશે તે સાથે એ પણ અલોપ થઈ જશે.

ચર્ચિલે કહ્યું કે ભારતમાં નવ કરોડ મુસલમાનો છે, જે ભારતની મોટા ભાગની લડાયક શક્તિ છે અને ચારથી છ કરોડ ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસના લોકો છે, કૅબિનેટ મિશનની ગ્રુપિંગની યોજનામાં ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસની આંખોમાં ધૂળ નાખવામાં આવી છે. એમ કહી દેવાયું કે એ લોકો તો હિન્દુ કોમનો નાનો ભાગ છે. સરકારે જવાબ આપવાનો છે કે એમનાં હિતોનું રક્ષણ કેમ થશે.

દિલ્હીમાં બંધારણ સભાનું કામ શરૂ થયું તેનો ઉલ્લેખ કરીને ચર્ચિલે કહ્યું કે જે બેઠકમાં બે પક્ષો ભાગ ન લેતા હોય તેને બેઠક જ ન કહેવાય. એ બંધારણ સભા જે કંઈ નિર્ણય લેશે તે ભાગ ન લેનાર માટે બંધનકર્તા નથી.

એણે સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ (કૅબિનેટ મિશનના એક સભ્ય) પર આક્ષેપ કર્યો કે કૅબિનેટ મિશનની યોજનાની વિગતોમાં હિન્દુઓને અણઘટતો લાભ અપાયો છે તેમાં સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સની અસર વર્તાય છે.

એણે કહ્યું કે આપણું કામ રક્તપાત અટકાવવાનું છે. અને નવ કરોડ મુસલમાન અને છ કરોડ દલિતોને દબાવવામાં આ સરકાર બ્રિટિશ દળોનો ઉપયોગ ન કરે તેનું ધ્યાન રાખવાનું છે.

જો કે ચર્ચિલના આ પ્રલાપમાં રૂઢીચુસ્ત પક્ષના ઘણાખરા સાથીઓએ સૂર ન પુરાવ્યો. લિબરલ પાર્ટી તો સંપૂર્ણ રીતે સરકાર સાથે હતી.

જિન્નાની પત્રકાર પરિષદ

જિન્નાએ પાકિસ્તાનને પોતાનું અંતિમ ધ્યેય ગણાવ્યું અને ચર્ચિલ સાથે સંમત થયા. એમને એક પત્રકારે કહ્યું કે તમે પોતે પણ પહેલાં કોંગ્રેસમાં હતા. જિન્નાએ કહ્યું કે હું પહેલાં પ્રેપરેટરી સ્કૂલમાં હતો. એમને પત્રકારે કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગનું ધ્યેય તો સંપૂર્ણ સ્વાધીનતાનું છે. જિન્નાએ કહ્યું કે સંપૂર્ણ સ્વાધીનતાનું ધ્યેય પાકિસ્તાન છે!

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. II, July-Dec 1946

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-63

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૬૩: નોઆખલીમાં રમખાણ, બિહારમાં જવાબી હત્યાકાંડ

હજી તો કલકત્તામાં મુસ્લિમ લીગે ડાયરેક્ટ ઍક્શન કાર્યક્રમમાં ખેલેલી ખૂનની હોળીને સાત જ અઠવાડિયાં થયાં હતાં. કલકત્તામાં લીગે ધાર્યું હતું તેના કરતાં મુસલમાઅનોને વધારે નુકસાન થયું હતું એટલે બંગાળ ‘કલકત્તાનો બદલો’ લેવાના હાકલાપડકારાથી ગૂંજી ઊઠ્યું હતું અને એની સૌથી ખરાબ અસર પૂર્વ બંગાળના નોઆખલી જિલ્લામાં થઈ. ત્યાં હિન્દુઓ વિરુદ્ધ રમખાણો તો ઑક્ટોબરની દસમીએ જ શરૂ થઈ ગયાં હતાં પણ બહારની દુનિયા સુધી ૧૫મીએ સમાચાર પહોંચ્યા.

એ જ દિવસે મુસ્લિમ લીગે સરકારમાં જોડાવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો હતો એટલે ગાંધીજીએ થોડી નિરાંત અનુભવી અને સેવાગ્રામ જવાનો વિચાર કર્યો. ૨૭મીએ એમની જવાની તારીખ નક્કી થઈ ગઈ, પરંતુ ત્યાં જ નોઆખલી ભડકે બળતું હોવાના સમાચાર આવ્યા. નોઆખલી જિલ્લામાં મુસલમાનોની ભારે બહુમતી હતી. એમણે હિન્દુઓની મોટા પાયે કતલ શરૂ કરી દીધી. હિન્દુઓનાં ઘરો અને દુકાનોને આગ લગાડી દેવાઈ, પરાણે ધર્મ પરિવર્તનો, બળાત્કારો અને તે સાથે હિન્દુ છોકરીઓને બળજબરીથી મુસલમાનો સાથે પરણાવી દેવાની ચોંકાવનારી ઘટનાઓ બન્યાનું બહાર આવ્યું. નોઆખલીની કોમી કત્લેઆમ માટે મિયાં ગુલામ સરવર હુસેની નામનો એક માજી ધારાસભ્ય સીધી રીતે જવાબદાર હતો. સરવર ડેરા શરીફના ‘પીર સાહેબ’ તરીકે જાણીતો હતો અને ધર્મને નામે એની લોકોમાં સારી વગ હતી. એ કોંગ્રેસની ટિકિટ પર અથવા કોંગ્રેસની નાણાકીય સહાયથી ચૂંટણી લડ્યો હતો પણ મુસ્લિમ લીગના ઉમેદવારે એને હરાવી દીધો. મુસલમાનોમાં એનો મોભો હતો પણ હવે મુસ્લિમ લીગે એમાં ગાબડું પાડ્યું હતું. સરવર પોતાની વગ ફરી સ્થાપવા માગતો હતો એટલે એ મુસ્લિમ લીગમાં જોડાઈ ગયો અને પાર્ટીમાં બીજા નેતાઓ કરતાં આગળ નીકળી જવા માટે એણે રોજેરોજની વાતોમાં પણ હિન્દુઓને ભાંડવાનું શરૂ કરી દીધું અને હિન્દુઓનું નિકંદન કાઢી નાખવા માટે મુસલમાનોને ઉશ્કેર્યા.

આખા બંગાળના ઇમામો અને મૌલવીઓમાં નોઆખલીનો ફાળો બહુ મોટો રહ્યો છે. સુહરાવર્દીના શાસન દરમિયાન એમણે મસ્જિદોમાં રહીને લીગનો ખૂબ પ્રચાર કર્યો. એમણે નોઆખલીનાં રમખાણમાં બહુ મોટો ભાગ ભજવ્યો. નોઆખલીમાં ચારે બાજુ જંગલ અને વચ્ચે છૂટાંછવાયાં ઝૂંપડાંઓ હતાં. એક જગ્યાએથી “બચાવો…બચાવો”ની ચીસો પડે તો બીજા કોઈ જૂથના ઝૂંપડાં સુધી અવાજ પણ ન પહોંચે. ૧૦મી ઑક્ટોબરે લક્ષ્મી પૂજા ઊજવવામાં હિન્દુઓ વ્યસ્ત હતા ત્યારે સરવરના ગુંડાઓએ આનો લાભ લીધો. એમણે ઠેકઠેકાણે ઝૂંપડાંનાં જૂથોને ઘેરીને ચારે બાજુના રસ્તા બંધ કરી દીધા, કે જેથી કોઈ અંદર ન આવી શકે કે બહાર ન નીકળી શકે. ચારે બાજુથી ગુંડાઓએ, તલવારો, ખંજરો, ધારિયાં, કુહાડીઓ લઈને નિર્દોષ માણસો, સ્ત્રીઓ અને બાળકો પર હુમલા કર્યા. બીજું વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયા પછી સૈનિકોને છૂટા કરવામાં આવ્યા, તેમાંથી ૫૬ હજાર સૈનિકો તો એકલા નોઆખલી જિલ્લાના હતા. એમણે સરવરના માણસોને લશ્કરી રીતરસમો સમજાવી. એના પ્રમાણે બધી નહેરો તોડી નાખવામાં આવી, પુલો બાળી નંખાયા અને રસ્તાઓ પર આડશો ઊભી કરી દેવાઈ. સુહરાવર્દીની સરકારે મોડે મોડે લશ્કરની મદદ લીધી પણ પુલો નહોતા અને ચારે બાજુ પાણી રેલાયાં હતાં. સુહરાવર્દીએ કબૂલ્યું કે નોઆખલીમાં કેમ હિંસા ફાટી નીકળી તે જાણી શકાયું નથી અને ચારે બાજુ ખૂનામરકી, બળાત્કારો અને ધર્મપરિવર્તનો થાય છે. આમ છતાં એણે નોઆખલી જવાને બદલે દાર્જીલિંગમાં ગવર્નરે બોલાવેલી કૅબિનેટની મીટિંગમાં જવાનું યોગ્ય માન્યું. નોઆખલી જિલ્લાનાં ચાર પોલિસ થાણાંનાં ૧૨૦ ગામોના ૯૦ હજાર હિન્દુઓ અને તિપેરા જિલ્લાનાં ૭૦ ગામોના ૪૦ હજાર હિન્દુઓ ફસાઈ ગયા હતા. પાંચસો વર્ગ માઇલના વિસ્તારમાં ગુંડાઓનું રાજ હતું. રસ્તા બંધ હોવા છતાં લોકો ગમે તેમ કરીને ભાગી છૂટતા હતા. આશ્રિત કૅમ્પોમાં ૪૦ હજાર લોકો પહોંચી ગયા હતા.

આમ તો તોફાનના ઓળા ૨૯મી ઑગસ્ટે જ નોઆખલી પર ઝળુંબતા હતા. એ દિવસે મુસલમાનો ઈદ ઉલ ફિત્ર ઊજવતા હતા ત્યાર અફવા એક કાનેથી બીજા કાને પહોંચી કે હિન્દુઓએ શીખોને રોક્યા છે અને મુસલમાનોની કતલ કરી છે. તે પછી બધા મુસલમાનો નોઆખલી શહેરની મસ્જિદમાં ભેગા થયા. સરવરે દાંડી પીટીને છઠ્ઠી સપ્ટેમ્બરે એક મીટિંગ બોલાવી અને એમાં કલકતાની નામોશીનો બદલો લેવાનું નક્કી કર્યું. આવી મીટિંગો કેટલાંય ગામોમાં મળી. તે સાથે મંદિરો પર હુમલા શરૂ થઈ ગયા. બીજા દિવસે હજારેકનું ટોળું આવ્યું અને બજારમાં લૂંટફાટ મચાવી. હિન્દુઓએ સરકાર પાસે મદદ માટે ધાં નાખી પણ સુહરાવર્દીની સરકારે એમની કાકલૂદીઓ એક અઠવાડિયા સુધી કાને ન ધરી.

+++()+++

ભયંકર ઘટનાઓ વચ્ચે હિન્દુ મુસ્લિમ એકતાની ઘટનાઓ પણ બની. હસનાબાદ ગામના હિન્દુઓ અને મુસલમાનોએ ગામની શાંતિ ભંગ ન થવા દેવાનો સંકલ્પ કર્યો. એમને સમાચાર મળ્યા કે અમુક જગ્યાએ ગુંડાઓ ગામ પર હુમલો કરવાની યોજના બનાવવા મળવાના છે. એમણે એક ભલા સબઇન્સ્પેક્ટરને સમાચાર પહોંચાડી દીધા. પરિણામે બધા ગુંડા એક જ સ્થળેથી પકડાઈ ગયા.

એ જ રીતે ગુલામ સરવરનો ભાઈ એક જગ્યાએ મસ્જિદમાં મૌલવી હતો. એણે મુસલમાનોની ગુંડાગીરીનો વિરોધ કર્યો. એના હિન્દુ પાડોશીઓ એને મળ્યા અને ફરજિયાત ધર્માંતરણ કરાવતા હોવાની ફરિયાદ કરી. એણે એમને સલાહ આપી કે જીવ બચાવવા માટે ધર્મ ન બદલવો જોઈએ, એમને ઇસ્લામ સારો લાગે તો જ ધર્મ બદલવો.

એક હિન્દુ ડૉક્ટરનું દવાખાનું મુસલમાનોની ભીડનું શિકાર બન્યું. એમણે દેવીદેવતાઓના કાચમાં મઢેલા ફોટા તોડી નાખ્યા. આવો કાચ ટોળાના સરદારના પગમાં ઘૂસી ગયો અને પુષ્કળ લોહી વહી નીકળ્યું. ડૉક્ટર પોતાનું દુઃખ ભૂલી ગયો અને એને પોતાની ફરજ યાદ આવી. એ સરદારને પોતાના ખેદાનમેદાન દવાખાનામાં લઈ ગયો અને પાટાપીંડી કરી આપી. આભારવશ સરદાર સ્તબ્ધ રહી ગયો. આખા મહોલ્લામાં માત્ર ડૉક્ટરનું ઘર બચી ગયું.

+++()+++

૨૫મી ઑક્ટોબરે મુસ્લિમ લીગની ટીમે નોઆખલીની મુલાકાત લઈને રિપોર્ટ આપ્યો કે ઘટનાઓનું અતિશયોક્તિભર્યું વર્ણન કરવામાં આવે છે અને બળાત્કારનો એક પણ કિસ્સો નથી બન્યો. ૨૭મી ઑક્ટોબરે ગાંધીજીએ પ્રાર્થના સભામાં જાહેર કર્યું કે પોતે બીજા જ દિવસે સવારે કલકત્તા જવા રવાના થાય છે. ૨૯મીએ ગાંધીજી સોદપુર પહોંચ્યા. તરત જ પ્રફુલ્લ ચંદ્ર ઘોષ, કિરણ શંકર રાય વગેરે નેતાઓ એમને મળવા આવ્યા. બીજા દિવસે ગાંધીજી ગવર્નરના આમંત્રણથી એને મળવા ગયા. ગવર્નરે એમને પૂછ્યું કે પોતે આ સ્થિતિમાં શું કરી શકે. ગાંધીજીએ રોકડો જવાબ આપ્યો કે જે કંઈ કરવાનું છે તે પ્રીમિયર સુહરાવર્દીએ કરવાનું છે. ગવર્નરની ઇચ્છા કંઈક કરવાની હોય તો એ એટલું જ કરી શકે કે બ્રિટિશ સરકારની દરખાસ્ત પ્રમાણે જેમ બને તેમ જલદી પોતાનું પદ છોડી દે. ઈસ્ટર્ન કમાંડનો ચીફ મેજર જનરલ બુચર ગાંધીજીને મળવા આવ્યો અને આર્મીની મદદ જોઈએ તો આપવાની ઑફર કરી. ગાંધીજીએ આર્મીની મદદ લેવાની તો ના પાડી જ, પરંતુ એ સલાહ પણ આપી કે લશ્કરે નાગરિક સરકારની હેઠળ રહીને જ કામ કરવું જોઈએ. સુહરાવર્દીએ ગાંધીજીને મળીને નોઆખલી જવાનું થોડા દિવસ ટાળી દેવા માટે ખૂબ સમજાવ્યા અને કહ્યું કે બધા રિપોર્ટ અતિશયોક્તિભર્યા છે. પણ ગાંધીજીએ એને પણ કહી દીધું કે તેઓ જાતે જ જઈને સ્થિતિ જોશે.

ગાંધીજીએ શ્રીરામપુરમાં રોકાયા પરંતુ ત્યાં એમને ૪૩ દિવસ રહેવું પડ્યું કારણ કે વરસાદને કારણે નદીનાળાંઓ ઉપરના પુલો તૂટી પડ્યા હતા અને ખેતરોમાંથી જઈ શકાય તેમ નહોતું. અને આજુબાજુનાં ગામોની મુલાકાત લેતા રહ્યા. મોટા ભાગે તો એમને પગપાળા પ્રવાસ કરવો પડતો અથવા નાવની મદદ લેવી પડતી. સ્થાનિકના મુસલમાનો ગાંધીજી પગપાળા પણ ન ચાલી શકે તે માટે રસ્તાઓ પર મળ નાખીને ગંદા કરી નાખતા. એમણે પોતાના નિકટના કોઈ પણ સાથીને સાથે નહોતો રાખ્યો. માત્ર એમના દુભાષિયા અને સહાયક તરીકે પ્રોફેસર નિર્મલ કુમાર બોઝ, સ્ટેનોગ્રાફર પરશુરામ અને બીજા એક-બે જણને જ સાથે રાખ્યા.

ગાંધીજી અહીં મુસલમાનોને મળતા અને હિન્દુઓને પાછા ફરવાની હિંમત આપતા. પરંતુ લીગનું ત્યાં એટલું જોર હતું કે મુસલમાનોએ એમનો લગભગ બહિષ્કાર કર્યો હતો. મુખ્યત્વે ગાંધીજી શરણાર્થીઓને મદદ મળે તેવા પ્રયાસોમાં લાગ્યા રહ્યા. એમણે નોઆખલીને એમની અહિંસાની પરીક્ષા જેવું ગણ્યું હતું. ગાંધીજીનો વ્યૂહ એ હતો કે શરણાર્થીઓને મદદ મળે, એ પાછા ફરે, એમનાં ઘરો બંધાય તે સરકારની જવાબદારી હતી અને સેવાભાવી સંસ્થાઓએ પણ સરકારની જવાબદારી સંભાળી ન લેવી જોઈએ. ગીતા પ્રેસ, ગોરખપુર તરફથી કેટલાક જણ એક લાખ રૂપિયાના ધાબળા વગેરે લઈને આવ્યા, પણ ગાંધીજીએ એ લેવાની ના પાડી. એમણે એનું કારણ આપ્યું કે ધાબળા વગેરે આપવાનું કામ સરકારનું છે અને પોતાની માગણી માટે દબાણ કરવું એ શરણાર્થીઓનો અધિકાર છે. સરકાર ન કરી શકે અને કબૂલે કે એની પાસે સાધનો નથી, તો જ ખાનગી સંસ્થાઓએ મદદ માટે આગળ આવવું જોઈએ. લોકો પોતાના અધિકારો વિશે જાગૃત ન થાય અને મુસીબતો વખતે કેમ કામ કરવું તે સમજે નહીં તો લોકશાહી વિકસે નહીં.

પરંતુ, નોઆખલીના રમખાણોનો પડઘો બિહારમાં પડ્યો. અહીં ચિત્ર અવળું હતું. નોઆખલીમાં મુસલમાનોએ હિન્દુઓ પર કાળો કેર વર્તાવ્યો તો બિહારમાં હિન્દુઓએ એનો બદલો લીધો અને મુસલમાનો કતલેઆમનો ભોગ બન્યા. ગાંધીજી પર મુસ્લિમ લીગાના પ્રધાનો અને બીજા નેતાઓ આક્ષેપ કરવા લાગ્યા કે એ હિન્દુઓને બચાવવા માટે નોઆખલીમાં બેઠા છે, પણ બિહારના મુસલમાનો પ્રત્યે એમનામાં દયામાયા નથી. ગાંધીજી પાસે આ રિપોર્ટ પહોંચ્યા ત્યારે એમણે જાહેર કર્યું કે બિહારમાં જે થયું છે તે હિન્દુઓ અને હિન્દુ ધર્મ માટે શરમજનક છે પરંતુ એ કારણે તેઓ નોઆખલી છોડવાના નથી. બિહારમાં કોંગ્રેસ સરકાર હતી. નોઆખલીમાં જે રીતે મુસ્લિમ લીગની સરકાર પર આક્ષેપ થતા હતા તેવા જ આક્ષેપો બિહારની કોંગ્રેસ સરકાર પર પણ થતા હતા. ગાંધીજીને સમાચાર મળતા હતા કે કોંગ્રેસ સરકાર મુસલમાનોને રક્ષણ આપવામાં નિષ્ફળ રહી હતી. ગાંધીજીએ ચિંતા દર્શાવી કે કોંગ્રેસ સરકાર બરાબર કામ નહીં કરે તો મુસ્લિમ લીગનો આક્ષેપ સાચો પડશે કે કોંગ્રેસ એક હિન્દુ સંગઠન છે. જો કે પછી એમને એવા સમાચાર મળતા રહ્યા કે બિહાર ગયા વિના છૂટકો નથી. આમ એમણે ત્રણેક મહિને નોઆખલી છોડ્યું.

સંદર્ભઃ

1. The Last Phase – Pyare Lal Vol 9 Book 1

2. My Days with Gandhi – Nirmal Kumar Bose