india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-59

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૫૯ :: ગોળમેજી પરિષદ (૭)

સંઘીય માળખાનો સવાલ (૨)

બીકાનેરના મહારાજાએ ડૉ. આંબેડકરની વાત કાપી. એ જ વલણ બધા રાજા-મહારાજાનું હતું. વડોદરાના ગાયકવાડે તો પોતાના ટૂંકા ભાષણમાં એક પણ તાત્ત્વિક મુદ્દાને સ્પર્શ ન કર્યો પણ એમનાથી પહેલાં રીવાના મહારાજાએ પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા. એમણે રાજાઓનો પક્ષ રાખ્યો. એમણે કહ્યું કે રાજાઓ પણ દેશભક્ત છે અને મારે ફાળે રાજવીઓના વિચારો રજૂ કરવાની જવાબદારી છે. બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી આવેલા ‘મિત્રો’ પણ સમાધાનનું મહત્ત્વ સમજે જ છે. આમ એમનો પણ આગ્રહ હતો કે દેશી રાજ્યોને પણ ગૃહમાં પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ.

સામાન્ય રીતે દેશી રાજ્યોને ઉપલા ગૃહમાં પ્રતિનિધિત્વ જોઈતું હતું પણ નીચેના ગૃહમાં પણ જો એમને પ્રતિનિધિત્વ મળે તો એ ચૂંટણી વિના હોવું જોઈએ એવી એમની માગણી હતી. બ્રિટિશ સરકારને એમાં કંઈ વાંધો નહોતો પણ તેજબહાદુર સપ્રુનું કહેવું હતું કે નીમણૂક દ્વારા આવેલા સભ્યોની સંખ્યા નિર્ણાયક ન હોવી જોઈએ કારણ કે એ સભ્યો સરકારી પક્ષની વિરુદ્ધ મત આપે એવી શક્યતાઓ ઓછી જ હોય છે.

બીજો સવાલ એ હતો કે ઉપલું ગૃહ જરૂરી હતું કે કેમ? શું માત્ર એક જ ગૃહ હોય તો ન ચાલે?

ટ્રેડ યુનિયન નેતા એન. એમ. જોશીએ પણ ડૉ. આંબેડકરની જેમ કહ્યું કે બીજા ગૃહની જરૂર નથી. નીચલા ગૃહમાં કોઈ કાયદો ઉતાવળથી મંજૂર થયો હોય તો ઉપલું ગૃહ એના પર ફરી વિચાર કરી શકે એવી દલીલને એમણી નકારી કાઢી. સર માણેકજી દાદાભાઈએ એમને પૂછ્યું કે એમ કેમ થઈ શકે? જોશીએ કહ્યું કે અમુક વિષયો નક્કી કરવા જોઈએ, જેને લગતો કોઈ કાયદો છ મહિના કે એક વર્ષની અંદર ફરી વાર ગ્રુહ સમક્ષ આવવો જોઈએ અને બીજી વાર મંજૂરી મળે તે પછી જ એને અમલમાં મૂકવો, એવી વ્યવસ્થા કરી શકાય. ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર સમિતિના ચેરમૅને કહ્યું કે બીજા ગૃહની જરૂર નથી એવું સૌ વિચારવા તૈયાર થાય અને વિષયોને અલગ અલગ જૂથોમાં મૂકીને એમના માટે મંજૂરીની જુદી વ્યવસ્થા કરવા સૌ સંમત થાય તો તેઓ પોતે એના પર વિચાર કરવા તૈયાર છે. એન. એમ. જોશીએ આમ તો સીધી ચૂટણીનો જ આગ્રહ રાખ્યો, પરંતુ એ પણ ઉમેર્યું કે એ રીતે અમુક વર્ગોને પ્રતિનિધિત્વ ન મળે તો મતદાર મડળ જેવી વ્યવસ્થા પણ વિચારવી જોઈએ.

સર માણેકજી દાદાભાઈ ઉપલા ગૃહમાં સભ્ય બનવાની યોગ્યતા વિશે પણ બોલ્યા. એમણે કહ્યું કે ખાસ વર્ગ ઉપલા ગૃહમાં આવે એવું આપણે ઇચ્છતા હોઈએ તો મિલકત હોવી એ જરૂરી શરત હોવી જોઈએ.

The Hindu અખબારના તંત્રી રંગાસ્વામી અયંગારે એક બહુ રસપ્રદ સૂચન કર્યું. એમણે કહ્યું કે બધા દેશોમાં પ્રતિનિધિગૃહની ચૂંટણી સીધી જ થાય છે એટલે દેશી રાજ્યોના નાગરિકોને પણ આ અધિકાર આપવો જોઈએ. એમણે મદ્રાસ પ્રાંતમાં આવેલા દેશી રાજ્ય પુદુકોટ્ટૈનો દાખલો આપ્યો કે આ નાનું રજવાડું છે અને એની ચારે બાજુ બ્રિટિશ ઇંડિયાના જિલ્લાઓ છે. પુદુકોટ્ટૈના લોકો આ જિલ્લાઓના સંપર્કમાં આવે જ છે અને જો એ બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી ચૂટણી લડતા ઉમેદવારને મત આપે તો એમનો સંપર્ક વધારે ગાઢ બનશે અને એનો લાભ પુદુકોટૈને જ મળશે! આમ એમણે બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યોના બધા નાગરિકો માટે એકસમાન મતાધિકારની હિમાયત કરી. એનો અર્થ એ કે એમણે રાજ્યોને જુદું પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો વિરોધ કર્યો. ખરેખર તો એમનું સૂચન બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી ઇંડિયા વચ્ચેનો ભેદ મિટાવી દેવાનું હતું.

ગાંધીજીના વિચારોઃ

સમિતિ ઘણા વિષયો પર વિચાર કરતી હતી અને એના ઉપર ગાંધીજી પણ પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતા રહ્યા. ૧૫મી સપ્ટેમ્બરે મીટિંગ શરૂ થઈ ત્યારે ગાંધીજી પહેલા વક્તા હતા.

એમણે કહ્યું કે હું માત્ર કોંગ્રેસના પ્રતિનિધિ તરીકે બોલું છું અને કોંગ્રેસ અને સરકારના વિચારોમાં આભજમીનનું અંતર છે એટલે જ્યારે પણ લાગશે કે હું સમિતિને ઉપયોગી થઈ શકતો ત્યારે હું હટી જઈશ. કોંગ્રેસમાં દેશની બધી કોમોના લોકો છે. કોંગ્રેસના પ્રમુખો પણ બધી કોમોમાંથી બન્યા છે. કોંગ્રેસ અછૂતો માટે પણ કામ કરે છે. કોંગ્રેસ માને છે કે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા અને અસ્પૃશ્યતાની નાબૂદી, બન્ને ધ્યેયો સ્વરાજ માટે જરૂરી છે.

ગાંધીજીએ કહ્યું કે કોંગ્રેસે ફેડરેશનનો વિચાર સ્વીકાર્યો છે, પરંતુ આ બધી રાજકીય વ્યવસ્થાઓ છે. કોંગ્રેસને માત્ર માત્ર રાજકીય બંધારણથી સંતોષ નહીં થાય. મને ખાતરી છે કે બ્રિટનની જનતા ભારત પર કોઈ અનિચ્છનીય ભાર નાખવા નથી ઇચ્છતી અને બે પક્ષો વચ્ચે સત્તાની હેરફેર થવાની હોય ત્યારે ઑડિટ જરૂરી છે. અને કોંગ્રેસ લોકોને કહેશે કે શું સ્વીકારવું, અને શું નહીં. કોંગ્રેસે કોઈ જવાબદારી સંભાળવાની હશે તો એનો એ ઇનકાર નહીં કરે. આમ ગાંધીજીએ સારા શબ્દોમાં કહી દીધું કે બ્રિટન જે કંઈ નક્કી કરે તે કોંગ્રેસ સ્વીકારી નહીં લે. આ એમનું ભાષ્ણ સમિતિની ચર્ચાના કોઈ ખાસ મુદ્દા પર નહોતું પણ શરૂઆત રૂપે જ બોલ્યા હતા.

પંડિત મદન મોહન માલવિયાએ ગાંધીજીને ટેકો આપ્યો અને ઉમેર્યું કે ભારતનું સૈન્ય દોઢ લાખનું હશે અને તે ઉપરાંત બ્રિટિશ આર્મી પણ હશે, પણ બ્રિટને બ્રિટિશ સૈનિકોને હટાવી લેવા જોઈએ.

આ વિષય પર ખાસ ચર્ચામાં બોલતાં ગાંધીજીએ નીચલા ગૃહની રચના સીધી ચૂંટણીથી કરવાની તરફેણ કરી અને ઉપલા ગૃહની હાજરીને ભાર જેવી ગણાવી. એમને મિલકતને યોગ્યતાનો માપદંડ માનવાનો ઇનકાર કર્યો અને મતદારે અમુક સ્તર સુધીનું શિક્ષણ મેળવ્યું હોય તે શરત પણ એમને મંજૂર નહોતી. એમણે કહ્યું કે એક દુર્ગુણી ધનવાન ધનના જોરે ગૃહનો સભ્ય બની શકે, પણ એક નિર્ધન કે નિરક્ષર વ્યક્તિ ઊંચા ચારિત્ર્યની હોય તો પણ ધન કે શિક્ષણના અભાવે એને ઉપલા ગૃહમાં સ્થાન ન મળે તે ન ચાલે. ગાંધીજીએ સાર્વત્રિક મતાધિકારનો આગ્રહ રાખ્યો અને કહ્યું કે એમાં બધાને સમાનતા મળશે.

એમણે રાજવીઓ પ્રતિનિધિત્વ માગતા હતા તેનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે એમણે એમની રૈયત સીધા જ પોતાના પ્રતિનિધિને મોકલી શકે એવી વ્યવસ્થા પણ સ્વીકારવી જોઈએ કારણ કે બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યોની પ્રજા વચ્ચે કોઈ મૂળભૂત તફાવત નથી.

એમનાથી પહેલાં લૉર્ડ પીલ અને લૉર્ડ સૅમ્યુઅલ હૉરે નીચલા ગૃહની ચૂંટણી પણ પરોક્ષ રીતે કરવાની તરફેણ કરી હતી. એમને કારણો આપ્યાં કે ભારત બહુ મોટો દેશ છે, અક્ષરજ્ઞાનનો અભાવ છે અને અત્યંત ગરીબી છે. આ સંયોગોમાં સાર્વત્રિક મતાધિકાર વાજબી નહીં ગણાય. જો કે લૉર્ડ પીલના ભાષણમાં વચ્ચેથી બોલતાં લૉર્ડ વેજવૂડ બૅને સવાલ કર્યો હતો કે આ ચૂંટણીમાં તાજને કંઈ રસ ન હોઈ શકે, તો આ બાબતમાં માત્ર હિન્દુસ્તાની નેતાઓનો જ અભિપ્રાય વધારે વજનદાર ન ગણાય? વેજવૂડ બૅન આડકતરી રીતે કહેતા હતા કે લૉર્ડ પીલનો આ વિષય નહોતો.

ગાંધીજીએ સાર્વત્રિક મતાધિકારની તરફેણ કરી અને આમ તો સીધી ચૂટણીની પણ તરફેણ કરી, પરંતુ એમના શબ્દો એ હતા કે “હું આડકતરી ચૂંટણીથી ડરતો નથી.” આનો અર્થ એ થયો કે એમનું મન પરોક્ષ ચૂંટણી તરફ ઢળતું હતું પણ પ્રત્યક્ષ ચૂંટણીથી વિરુદ્ધ નહોતા. બીજી બાજુ, એ ઉમેદવારોની યોગ્યતા વિશેની કોઈ પણ શરત પણ માનવા તૈયાર નહોતા.

એમની પરોક્ષ ચૂંટણી શી હતી?

ગાંધીજીએ કહ્યું કે અમે કોંગ્રેસમાં સભ્ય થવા માટે ફી રાખી છે – માત્ર ચાર આના (રૂપિયાનો ચોથો ભાગ). આથી સરકાર અમારા સામે આક્ષેપ કરે છે કે અમે સમાંતર સરકાર ચલાવીએ છીએ. આ આક્ષેપ ખોટો છે, તેમ છતાં હું એ પણ કહેવા માગું છું કે આ સરકારને ઉથલાવી પાડવાની અને એની જગ્યાએ અમારી સરકાર બનાવવાની અમારી ઇચ્છા છે જ.

કોંગ્રેસમાં પુખ્ત મતાધિકાર છે. અને એ જ માન્ય રાખીને મતદાર યાદી બનાવવી જોઈએ. જેનું નામ હોય તે મત આપી શકે. કોંગ્રેસમાં તો કરોડો લોકો છે. એમાં એક કેન્દ્રીય ધારાસભા જેવી વ્યવસ્થા પણ છે અને અમે અમારા માટે કાયદા બનાવીએ છીએ અને વહીવટ પણ ચલાવીએ છીએ. અમારી પ્રાંતિક કાઉંસિલોને પોતાના પેટા નિયમો બનાવવાની પૂરી છૂટ છે. સિવાય કે મૂળભૂત કાયદામાં એ ફેરફાર ન કરી શકે; એટલે કે મતાધિકાર માટે એ કોઈ નવી શરત ન નાખી શકે. પાંચ લાખ ગામોમાં અમારી શાખાઓ છે. દરેક શાખા પોતાનો પ્રતિનિધિ ચૂંટે છે અને આવા પ્રતિનિધિઓનું મતદાર મંડળ બને છે જે અમારી પ્રાંતિક અને કેન્દ્રીય સમિતિઓની ચૂંટણી કરે છે. હું માત્ર આખી વ્યવસ્થાની રૂપરેખા આપું છું અને સૌને એ વિચારવા યોગ્ય લાગે તો એના પર વિચાર કરી શકે છે. આવી વ્યવસ્થામાં ઉમેદવારે મોટી રકમ પણ ખર્ચવી ન પડે.

લેનિનના વિચારો ગાંધીજી માટે પ્રેરણારૂપ?

મહંમદ શફીએ ગાંધીજીના વિચારો પર હળવી ટિપ્પણી કરી કે ટોલ્સટોય એમના પ્રેરણામૂર્તિ હતા, એટલે એમના વિચાર પર પણ રશિયાની વિચારસરણીની અસર છે કે નહીં તે જોવા માટે મેં સોવિયેત સંઘનું બંધારણ જોયું. તો એમાં પણ લગભગ આવી જ યોજના છે! તો શું મહાત્મા ગાંધીએ લેનિન પાસેથી પ્રેરણા લીધી છે?

૦૦૦

સંઘીય માળખાની સમિતિમાં ઘણા વિષયો હતા, જેમ કે, નીચલું ગૃહ કોઈ કાયદો બનાવે અને ઉપલું ગૃહ એને ઉડાડી દે તો સંયુક્ત બેઠક કેમ બોલાવવી? નાણાં બિલ ઉપલા ગૃહમાં રજૂ કરી શકાય કે માત્ર નીચલા ગૃહને જ એનો અધિકાર હોય? જો ઉપલા ગૃહને નાણાં બિલ પર મત આપવાનો અધિકાર ખરો કે એ માત્ર ચર્ચા કરીને પોતાના અભિપ્રાયની નીચલા ગૃહને જાણ કરી દે, એટલું જ? કેન્દ્ર અને પ્રાંતો વચ્ચે કરવેરાની વહેંચણી, પ્રાંતોનો કેન્દ્રીય કરવેરામાં ભાગ, વગેરે ઘણા મુદ્દા પછી આપણા બંધારણમાં પણ આવ્યા.

નિષ્ફળતા

બીજી ગોળમેજી પરિષદ એકંદરે નિષ્ફળ રહી. કોમી સવાલ પર સમાધાન થઈ શકે તેમ નહોતું કારણ કે મુસ્લિમ ડેલીગેટોને પંજાબમાં પોતાની કાયમી બહુમતી સ્થાપવી હતી અને બીજા પ્રાંતોમાં વસ્તીના પ્રમાણમાં વધારે સીટો જોઈતી હતી. ત્યાં એકઠા થયેલા બધા નેતાઓ પોતપોતાના જૂથના હિત માટે એકઠા થયા હતા; એક માત્ર ગાંધીજીનું વલણ એ રહ્યું કે “તમે જાઓ, અમે હિન્દુસ્તાનીઓ બાકીનું બધું પોતે જ સંભાળી લઈશું.” સંઘના માળખા વિશે પણ દેશી રાજ્યોને કેમ પ્રતિનિધિત્વ આપવું તે છેક સુધી નક્કી ન થઈ શક્યું. હવે વડા પ્રધાન રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડ પોતાનો ફેંસલો જાહેર કરે તેની રાહ જોવાની હતી.

૧૯૩૧ની ૧લી ડિસેમ્બરે બીજી ગોળમેજી પરિષદ સમાપ્ત થઈ ગઈ. ગાંધીજી કશી આશા વિના જ ગયા હતા અને ૨૮મી ડિસેમ્બરે ખાલી હાથે હિન્દુસ્તાન પાછા ફર્યા. ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ગોળમેજી પરિષદની કાર્યવાહી, બીજા ડેલીગેટોની મનોવૃત્તિ અને ગાંધીજીના એકલવાયા જંગને કાવ્યનો દેહ આપ્યો છેઃ

૦૦૦

સંદર્ભઃ

https://www.indianculture.gov.in/flipbook/17682#

https://gu.wikisource.org/wiki/માતા તારો બેટડો આવે

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-58

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૫૮:: ગોળમેજી પરિષદ (૬)

સંઘીય માળખાનો સવાલ (૧)

દેશની રાજ્ય વ્યવસ્થા માટે સંઘીય માળખું જ ચાલશે એમ તો સૌ માનતા હતા. આ બાબતમાં બ્રિટિશ ઇંડિયાના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે કોઈ પાયાના મતભેદો નહોતા. કોમી પ્રતિનિધિત્વ બાબતમાં બધા સામસામે હતા પણ સંઘીય માળખું જ હોય એ બાબતમાં બધા સંમત હતા. દેશી રાજ્યોની પણ સંઘમાં જોડાવા તૈયાર હતાં અને ખાસ પ્રતિનિધિત્વ માગતાં હતાં. એમાં પણ નાનાં અને મોટાં, એમ બે પ્રકારનાં રાજ્યો હતાં. મોટાં રાજ્યોને પ્રતિનિધિત્વ મળવાનો વિશ્વાસ હતો પણ નાનાં રાજ્યોને એની ચિંતા હતી કે એમને કઈ રીતે સમાવાશે. કોમી મતદાર મંડળના સવાલ જેટલો જ આ સવાલ પણ મહત્ત્વનો હતો. એમાંયે રાજકારણ તો હતું જ પણ કોમી મતદાર મંડળની સમિતિમાં બ્રિટિશ ઇંડિયાના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે જે ગરમાગરમી જોવા મળતી હતી તે નહોતી, અહીં દેશી રાજાઓ સાથે એમની ચડભડ હતી. કોમી મતદાર મંડળ બનાવવાના મુદ્દા પર દેશી રાજ્યોને રસ નહોતો અને જે કોઈ બોલ્યા તે એની વિરુદ્ધ બોલ્યા કારણ કે મુસલમાન ડેલીગેટો બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી આવતા હતા અને દેશી રાજ્યોને બ્રિટિશ ઇંડિયામાં લોકશાહી ઢબે ચૂંટણી થાય તેમાં અલગ મતદાર મંડળ હોય કે સંયુક્ત મતદાર મંડળ હોય મળે તેમાં રસ નહોતો. બીજી બાજુ, સંઘીય તંત્ર વિશેની ચર્ચામાં પ્રજાકીય પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે મોટા મતભેદ નહોતા અને જે હતા તે પણ નજીવા હતા. એમાં રજવાડાં પોતાના અધિકારો સામાન્ય જનતાના પ્રતિનિધિઓની સામે બચાવવા માગતાં હતાં એટલે આ સમિતિની ચર્ચાઓનું વલણ તદ્દન જુદું હતું. એકઠા થયેલા બધા ડેલિગેટોમાંથી લગભગ બધાનાં ભાષણ વખતે વચ્ચેથી સવાલજવાબો પણ બહુ થયા. દરેક ડેલીગેટનું મંતવ્ય બીજા કરતાં જુદું પડતું હતું.

આમ છતાં એનું મહત્ત્વ ઘણું છે કેમ કે આગળ જતાં આપણા બંધારણના બીજ રૂપ સિદ્ધાંતો એમાં જ રોપાયા. દાખલા તરીકે આપણું આજનું સંઘીય માળખું. એમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાની વહેંચણીનો સવાલ આવ્યો અને બંધારણમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યોની યાદીઓ અને એક સહિયારી યાદી બનાવવામાં આવી છે તે જ રીતે એ વખતે પણ કેન્દ્ર અને પ્રાંતો વચ્ચે સત્તા વિભાજન, કેન્દ્રના વિષયો, પ્રાંતોના વિષયો, લોકસભા અને રાજ્યસભા જેવાં બે ગૃહો, ઉપલા ગૃહની ચૂંટણી શી રીતે કરવી, ગૃહમાં ચૂંટણી વગર બેસવાના હોય તેવા, સરકારે નીમેલા પ્રતિનિધિઓની સંખ્યા કેટલી હોવી જોઈએ, અને એમને મત આપવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ કે કેમ વગેરે વિષયો હતા; એટલું જ નહીં સોગંદ લેવા હોય તો વફાદારી કોના તરફ જાહેર કરવી તે પણ ચર્ચાનો વિષય હતો.

આ ચર્ચાઓની છાપ આપણા બંધારણમાં દેખાય છે, તે સાચું પરંતુ એ વખતે કોકડું વધારે ગુંચવાયેલું હતું કારણ કે બ્રિટન સરકાર સત્તા તો બ્રિટિશ ઇંડિયાના વિસ્તારમાં હતી પરંતુ દેશી રજવાડાંઓને પણ સામેલ કરવાનાં હતાં આમાં પણ બે ભાગ હતા – મોટાં રાજ્યો અને નાનાં રાજ્યો અથવા જાગીરો. બે ગૃહની પાર્લમેન્ટ હોય તો એમને શી રીતે પ્રતિનિધિત્વ આપવું? ત્યાં રાજા હોવાથી ચૂંટણી જીતીને કોઈ આવી એવું તો બને નહીં. પરંતુ ધારો કે એવું બને તો તે કયા નામે સોગંદ લે? રાજા પ્રત્યેની વફાદારી બ્રિટનના શહેનશાહ પ્રત્યેની વફાદારીમાં દબાઈ ન જવી જોઈએ.

સમિતિએ એનો ત્રીજો રિપોર્ટ આપી દીધો હતો, એને અંતિમ ઓપ આપીને મંજૂરી આપવાની હતી. સાતમી સપ્ટેમ્બરે એની વીસમી (બીજી ગોળમેજી પરિષદની પહેલી) બેઠક મળી. ગાંધીજી પહેલી વાર ભાગ લેતા હતા અને એમનો ઉલ્લેખ સમિતિના ચેરમૅન નાણા મંત્રી સૅન્કી સહિત લગભગ બધાએ કર્યો.

આપણાં દેશી રાજ્યો

પ્રજાકીય પ્રતિનિધિઓ અને રજવાડામ વચ્ચેના મતભેદો સમજવા માટે આપણે રજવાડાંની સ્થિતિ શી હતી તે સમજીએ. એની માહિતી ડૉ.આંબેડકરના ભાષણમાંથી મળે છેઃ

૪૫૪ રાજ્યોનો વિસ્તાર ૧૦૦૦ ચોરસ માઇલથી ઓછો હતો. ૪૫૨ રાજ્યોની વસ્તી એક લાખ કરતાં ઓછી હતી અને ૩૭૨ રાજ્યોની આવક એક લાખ રૂપિયા કરતાં ઓછી હતી. બીજી બાજુ, બ્રિટિશ ઇંડિયાનો વિસ્તાર ૧૦, ૯૪, ૩૦૦ ચોરસ માઇલ અને વસ્તી ૨૨ કરોડ ૨૦ લાખ હતી, એમાં ૨૭૩ જિલ્લા હતા. દરેક જિલ્લાનો સરેરાશ વિસ્તાર ૪૦૦૦ ચોરસ માઇલ હતો અને વસ્તી આઠ લાખ! હવે કોઈ કહે કે આ બધા જિલ્લાઓનો પ્રતિનિધિ પણ હોવો જોઈએ, તો એ કેવું વિચિત્ર કહેવાય! ૫૬૨ રાજ્યોમાંથી માત્ર ૩૦ એવાં રાજ્યો હતાં કે વિસ્તાર, વસ્તી અને આવકની નજરે બ્રિટિશ ઇંડિયાના કોઈ એક જિલ્લાની બરાબર હતાં. ૧૫ રાજ્યોનો વિસ્તાર તો એક ચોરસ માઇલ કરતાં પણ ઓછો હતો. ૨૭ રાજ્યોનો વિસ્તાર એક ચોરસ માઇલ હતો. એકલા સૂરત જિલ્લામાં ૧૪ રાજ્યો હતાં અને એમની દરેકની વાર્ષિક આવક રૂ. ૩૦૦૦થી ઓછી હતી. આમાંથી ત્રણ રાજ્યોની વસ્તી એકસો કરતાં ઓછી હતી અને પાંચ રાજ્યોની વાર્ષિક આવક રૂ. ૧૦૦ કરતાં ઓછી હતી.

ડૉ. આંબેડકરે કહ્યું કે એમને ‘રાજ્ય’નો ગૌરવપૂર્ણ દરજ્જો ઠોકી બેસાડવો એ એમનાં કમનસીબ છે અને એના માટે એ દયા ખાવાને લાયક છે. (ડૉ. આંબેડકરે કહ્યું તેમ એમણે આ માહિતી ડી. વી. ગુંડપ્પાના ૧૯૨૫માં પ્રકાશિત થયેલા પુસ્તક “The State and Their People in the Indian constitutionમાંથી ટાંકી).

ડૉ. આંબેડકર બધાં રજવાડાંને અલાયદું પ્રતિનિધિત્વ આપવાથી વિરુદ્ધ હતા. એમણે એ પણ પૂછ્યું કે એમને એક ગ્રુપ તરીકે પ્રતિનિધિત્વ આપવાનું પણ બીજી રીતે ખોટું થશે. સમિતિએ દેશની ઈંચેઈંચ જમીન પર પ્રતિનિધિ હોવો જોઈએ એમ સ્વીકાર્યું છે, એટલે એમને પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો ઇનકાર કેવી રીતે કરી શકાશે? અને પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો અર્થ એ થશે કે ગૃહમાં ૫૭૦ સભ્યો હશે. પરંતુ એમણે કહ્યું કે મને સંખ્યા સામે વાંધો નથી; મારો સવાલ એ છે કે આ દરેક રાજ્યને ‘રાજ્ય’ ગણવાનું યોગ્ય છે?

પરંતુ નાનાં કે મોટાં રાજ્યો પોતાને આવા ગણિતની ભાષામાં નહોતાં જોતાં. એ અમુક પ્રદેશને પોતાના વારસાગત અધિકાર હેઠળ માનતાં હતાં. રજવાડાંની દૃષ્ટિએ આવક, વિસ્તાર કે વસ્તી ગૌણ બાબતો હતી તો બ્રિટિશ સરકાર સામે લોકોના પ્રતિનિધિઓ અને દેશી રાજ્યો વચ્ચે સામંજસ્ય સ્થાપવાની સમસ્યા હતી.રાણી વિક્ટોરિયાએ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની પાસેથી સત્તાનો દોર સંભાળ્યો ત્યારે વચન આપ્યું હતું કે બ્રિટિશ સરકાર કોઈ રાજ્યનો પ્રદેશ પચાવી નહીં પાડે, પણ બ્રિટનનો તાજ એ બધાંની ઉપર રહેશે. આમ માનમોભાની દૃષ્ટિએ બધાં રાજ્યોને રાણી વિક્ટોરિયાએ સમાન માન્યાં હતાં. નવા લોકશાહી માળખામાં આ રાજ્યોને કેમ ગોઠવવાં, તે એમનેય સમજાતું નહોતું.

રજવાડાં વિશે ડૉ. આંબેડકરે જે વિચારો રજૂ કર્યા તેનો બીકાનેરના મહારાજાએ સખત વિરોધ કર્યો. એમણે આંબેડકરને સીધા જ ખોટા ન ગણાવ્યા પરંતુ કહ્યું કે એક દેશી રાજ્યનો આ લેખકે(આંબેડકરે જેનો હવાલો આપ્યો તે લેખક, ગુંડપ્પા) પણ ગોથું ખાધું છે અને એ જ ભૂલ કરી છે. આંબેડકરે વળતો સવાલ કર્યો કે નામદાર મહારાજાના મનમાં ‘રાજ્ય’ની કોઈ ખાસ વ્યાખ્યા હોય તો બતાવે કે જેથી ખબર પડે કે ભારતનું ફેડરેશન બનાવતી વખતે કોનો સમાવેશ થશે અને કોણ બાદ થઈ જશે. જો બધાંને રાજ્ય ગણો તો કોઈને બાકાત ન કરી શકાય. મહારાજાએ કહ્યું કે વખત આવ્યે બધું પ્રગટ થઈ જશે. ડૉ. આંબેડકરે કહ્યું કે ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર કમિટી રાજાઓ જે માગે તે આંખ બંધ કરીને ન આપી શકે. મહારાજાએ કહ્યું કે તો અમે પણ કોરો ચેક ન આપી શકીએ. આપને એકબીજાની જરુરિયાત સમજવી જોઈશે.

આ તબક્કે ચેરમૅનને વચ્ચે પડવા જેવું લાગ્યું. એમણે ડૉ. આંબેડકરને કહ્યું કે તમે જે ટાંક્યું તેમાં મને બહુ રસ પડ્યો અને મેં ધ્યાનથી સાંભળ્યું. પણ તમે પોતે એમાંથી કયા નિર્ણય પર પહોંચ્યા છો? ડૉ. આંબેડકરે જવાબ આપ્યો કે તમે બધાં રાજ્યોને પ્રતિનિધિત્વ આપો તેનો અર્થ એ થયો કે તમે બધાં જ રાજ્યોનો કાયમ માટે સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો અધિકાર માન્ય રાખો છો. આજના જમાનામાં કોઈ પણ એકમ પોતાનાં પૂરતાં સાધનો ન હોય તો ટકી ન શકે. એટલે કોઈ રાજ્યને સ્વતંત્ર રહેવાનો અધિકાર આપીને કોઈના પોતાને ‘રાજા’ કહેવડાવવાના અભરખાને પંપાળો છો. આપણે માત્ર એટલો જ વિચાર કરવાનો છે કે આમ કોઈને રાજી કરીએ તેથી એની પ્રજાને કંઈ લાભ થાય કે નહીં.

એમણે કહ્યું કે પાર્લમેન્ટના ઉપલા ગૃહમાં રાજાઓ આવવા માગે છે અને સમિતિનો રિપોર્ટ વાંચતાં એ પણ સમજાય છે કે એમને કેન્દ્રની સરકારમાં પણ જોડાવું છે. બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી જે ચુંટાઈને આવે તે સરકારમાં આવશે પણ રાજાઓ ચુંટાયેલા નહીં હોય! એટલે બે અલગ રીતે આવેલા લોકો સહિયારી જવાબદારીનો સિદ્ધાંત કેમ ચલાવી શકે? એટલે રાજાઓને નીમવાને બદલે ત્યાં પણ ચૂંટણી થવી જોઈએ. રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓએ આનો સખત વિરોધ કર્યો.

ડૉ. આંબેડકરે ટ્રેડ યુનિયનો, વેપારી આલમ કે જમીનદારોને અલગ પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો પણ વિરોધ કર્યો. ડૉ. આંબેડકર તો ઉપલું ગૃહ રાખવાના જ વિરોધી હતા. એમનાથી પહેલાં પણ ઘણા વક્તા હતા અને એમના વિચારો આપવાનું બાકી છે.

દેશી રાજ્યો સાથેના મતભેદો ડૉ. આંબેડકરના ભાષણમાં સૌથી વધારે તીવ્રતાથી પ્રગટ થયા અને એનું સ્પષ્ટ ચિત્ર પણ મળે છે એટલે આપણી ભૂમિકા તરીકે એમનું ભાષણ અહીં લીધું છે. સંઘીય માળખાની સમિતિની કાર્યવાહી વિશે હવે વધુ આવતા અઠવાડિયે જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ https://www.indianculture.gov.in/flipbook/17682#

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-57

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૫૭::ગોળમેજી પરિષદ (૫)

લઘુમતીઓના અધિકારોનો સવાલ (ભાગ ૪)

સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીનું નિવેદન

સર ચીમનલાલ સેતલવાડે પોતાની રજૂઆતમાં કહ્યું હતું કે કોમી સવાલનો આ રીતે ઉકેલ નહીં આવે અને સરકારે પોતે જ પોતાનો નિર્ણય આપવો જોઈએ. આમ જોઈએ તો એ ગાંધીજીની એ વાત સાથે સંમત થતા હતા કે ત્યાં બેસીને ચર્ચા કરવાથી નિવેડો નહીં આવે. પરંતુ ગાંધીજી લઘુમતીઓના અધિકારોની સમિતિનું કામકાજ અચોક્કસ મુદત માટે સ્થગિત કરીને પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે અનૌપચારિક વાતચીતો દ્વારા સમાધાન શોધવાનું કહેતા હતા, તો સર સેતલવાડ બ્રિટિશ સરકારના હાથમાં નિર્ણય સોંપી દેવાનું સૂચવતા હતા.

એવામાં સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીનું નિવેદન જુદો જ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે એમાં રાજકારણ ઓછું છે એટલે એનું મહત્ત્વ વધી જાય છે. એમણે સમવાય માળખાની રચનાની પણ વિગતે ચર્ચા કરી છે, પણ અહીં આપણે માત્ર કોમી સવાલ પરના એમના વિચારોથી પરિચિત થઈશું.

નિવેદન

નવા સુચિત બંધારણ હેઠળ લઘુમતીઓનાં હિતોનું રક્ષણ કરવા બાબતમાં બહુ જ ધ્યાન અપાયું છે. ઝીણામાં ઝીણી વિગતોને બહુ મહત્ત્વ મળ્યું છે અને મોટા અને બહોળા સિદ્ધાંતો પર ધ્યાન જ નથી અપાયું. કોઈ સંતોષકારક રસ્તો કાઢવો હોય તો આ સિદ્ધાંતો લાગુ કરવા જ જોઈએ. આથી ગોળમેજી પરિષદના સભ્ય તરીકે મને લાગે છે કે મારે એવા સિદ્ધાંતોની વાત કરવી જોઈએ કે જે સમાધાનમાં ઉપયોગી થાય.

સૌથી પહેલાં તો આપણે એ વિચારવું જોઈએ કે કોમની ઉપર રાષ્ટ્ર છે અને રાષ્ટ્રની ઉપર માનવતા છે. માનવતા માટે રાષ્ટ્રીયતાનો ભોગ આપવો પડે તેમ હોય તો એવો ભોગ આપવો જ જોઈએ. એ જ રીતે રાષ્ટ્ર માટે જરૂર પડે તો કોમે પોતાની કોમી અસ્મિતાનો ભોગ આપવો જોઈએ. જેમ વિભાજિત કોમ, કોમ નથી તેમ વિભાજિત રાષ્ટ્ર પણ રાષ્ટ્ર નથી. હિન્દુસ્તાન પોતાને જાતે શાસન કરવાને લાયક માનતું હોય તો એણે સૌથી પહેલાં પોતાની રાષ્ટ્રીયતાનો વિકાસ કરવો પડશે. આપણામાંથી કોઈ પણ વર્ગ એ વાતનો ઇનકાર નથી કરતો કે આપણી કોમોએ હિન્દુસ્તાની રાષ્ટ્રમાં વિલીન થવું પડશે. હિન્દુ, મુસલમાન, શીખ, બધાએ પહેલાં ભારતીય બનવું પડશે, અને તે પછી કોમ-નિષ્ઠ. સામાજિક રીતે આપણી ક્લબો જુદી હોઈ શકે છે. ધાર્મિક રીતે આપણી શ્રદ્ધાઓ જુદી હોઈ શકે છે. સાંસ્કૃતિક રીતે આપણે હજી પણ જરીપુરાણા ખ્યાલોને વળગી બેઠા છીએ. પરંતુ આજે આપણે આપણી આસપાસની હવામાં શ્વાસ લેવાનો છે. આજે કોઈ રૂઢિચુસ્ત બ્રાહ્મણ માટે જગ્યા નથી. એ જ રીતે કોઈ મુસલમાન પણ એમ ન કહી શકે કે કુરાનને ન માનતા હોય તે બધા કાફરો છે.

આ ભાવનાથી ભારતના બધા વર્ગોએ સાથે માળીને કામ કરવાનું છે, તો જ એમને સ્વતંત્રતાનાં ફળ મળશે. જે માણસ બીજા પર કાબૂ જમાવે છે તે પોતાને માટે જ બેડીઓ બનાવે છે. એ યાદ રાખવું જોઈએ કે જે કોમ બીજી કોમને હરાવવા માગતી હોય તે પોતે જ નાની નાની કોમોમાં વહેંચાઈ જશે કારણ કે કોમવાદી વિખવાદના મૂળમાં સ્વાર્થ જ હોય છે. સ્વાર્થ વિખૂટા પાડે છે, પણ ત્યાગ બધાંને જોડે છે. જે લોકો છોડે છે તે ભાગીદાર બને છે અને જે લોકો રાખે છે અને ઈજારો સ્થાપે છે તેઓ પોતાના વિરોધને જન્મ આપે છે, એમાંથી લડાઈ થાય છે અને બન્ને પક્ષે ગુમાવવાનું આવે છે. સાચું સમાધાન એ છે કે જેમાં બળિયો સ્વએચ્છાએ નાના પક્ષો સમક્ષ ઉદારતાથી સારી શરતો મૂકે. હિન્દુઓ બહુમતીમાં છે એટલે એમણે સૌ પહેલાં મુસલમાનો પાસે જવું જોઇએ.

આજે કોમના નિયંત્રણની વાત ચાલે છે તે કોમનાં હિતોને આગળ કરવાને નામે થાય છે. આનું પરિણામ એ આવે છે કે પેટાકોમો આ ફળમાં પોતાનો ભાગ માગે છે અને ફાટફૂટ પડે છે અને જે ‘કોમન વેલ્થ’ બન્યું હોય છે તે તૂટી જાય છે.

આથી બહુમતી કોમે પહેલાં તો અંદર જ સંગઠિત થવું પડશે અને પછી બીજી કોમોને રાષ્ટ્રમાં નોંધપાત્ર હિસ્સો આપવો પડશે. એક રાષ્ટ્રના અધિકારો હોય છે તેમ જવાબદારીઓ પણ હોય છે. અધિકારો તો વિશેષાધિકારો છે, અને જવાબદારી એની કિંમત છે. મુસલમાનોને ફાળે પણ અધિકાર અને જવાબદારી બરાબર આવવાં જોઈએ. એમને માગવા દો અને જેટલું યોગ્ય હોય તેટલું આપો. યોગ્ય ન હોય તેનો પ્રતિકાર કરો. બહુમતીને તો હંમેશાં ઉદાર થવાનું પોસાય.

‘પોલિટિક્સ’ એક ધૂંધળું વિજ્ઞાન છે. માનવીય અસ્તિત્વનાં બધાં પાસાંમાં એ હોય જ છે. સંગઠિત સમાજ સાથે મળીને સુખી જિંદગી માણે તેને પોલિટિક્સ કહે છે. લોકોની સરકાર બનાવવી એ સહેલું કામ નથી.કારણ કે લોકોના સ્વભાવ અલગ અલગ હોય છે અને બધાને સંતોષ મળે એવી વ્યવસ્થા ગોઠવવી એ અશક્ય છે. રાષ્ટ્રે મોટા ભાગે સારી રીતે રહેવું હશે તો એના માટે માનસિકતા કેળવવી પડશે. સ્વશાસનમાં રાષ્ટ્ર સફળ થાય તે માટે સૌની એક સમાન માનસિકતા કેળવવી પડશે. બધા જ લોકોના ભલાના ખ્યાલ પર માનસિકતા કેળવી હશે તો સ્થિર શાંતિ મળશે.

વિદેશી સત્તાથી સ્વતંત્ર થઈને ભારતે શાંતિમય અસ્તિત્વ માટે આવી સમાન રાજકીય મનોવૃત્તિ વિકસાવવી પડશે. આથી કોમી ભેદભાવોનો અંત લાવવો હશે તો બધા પક્ષોએ ત્યાગ કરવા તૈયાર રહેવું પડશે. આમાં હિન્દુ-મુસલમાન સંબંધોનો સવાલ સૌથી અઘરો છે. કાયદો અને વ્યવસ્થા બરાબર હોય, બંધારણ ઘર્ષણ વિના ચાલે. સંરક્ષણ માટે જરૂરી પગલાં લીધાં હોય, વ્યક્તિને પોતાનો વ્યવસાય પસંદ કરવાની છૂટ હોય, ધાર્મિક આસ્થામાં દખલ ન થતી હોય, આ બધું તો હિન્દુઓ અને મુસલમાનો બહુ મોટો ભોગ ન આપે તો પણ થઈ શકે.

અનામતની વ્યવસ્થા બંધારણમાં ન કરવી જોઈએ પણ બે કોમોએ સાથે બેસીને નક્કી કરવી જોઈએ અને એ સમજૂતી હોવી જોઈએ. હિન્દુઓએ જોવું જોઈએ કે મુસલમાનો નક્કી કરેલી સંખ્યામાં ચુંટાય.. જો એટલા મુસલમાન ન ચુંટાય તો જે હિન્દુને સૌથી ઓછા મત મળ્યા હોય એ સીટ ખાલી કરી દે. આવી કોઈ વ્યવસ્થા હશે તો બહુમતી કોમને સમાધાનની ભાવનાથી લઘુમતી કોમને મળવાનું જરૂરી લાગશે. બન્ને કોમોને લોકશાહી માનસમાં ઢાળવાનો આ અસરકારક ઉપાય છે. આમાં હિન્દુઓને શિરે વધારે મોટી જવાબદારી આવે છે. મુસલમાને તો માત્ર બહુમતી કોમનો વિશ્વાસ કરવાનો છે.

એવું પણ નહીં કે સીટો અનામત થઈ ગઈ તે પછી મુસલમાનો કોઈ બીજી સીટ પરથી ચૂંટણી લડી જ ન શકે. હિન્દુઓ જો યોગ્ય મુસલમાનને સ્વીકારે તો મુસલમાનોને પણ કહી શકાય કે એમના માટેની સીટ પર હિન્દુને ટેકો આપે. લોકોએ તો લાયકાત જોઈને મત આપવાના છે.

એ સ્પષ્ટ સમજવાની જરૂર છે કે મેં આ જે કંઈ લખ્યું છે તેમાં નાતજાત નથી લીધાં. હિન્દુઓમાં તો ઘણી પેટા કોમો છે અને સાઇમન કમિશન એમને અલગ મતદાર મંડળ આપવા માગતું હતું! એ જ રીતે મુસલમાનોમાં પણ શિયા, સુન્ની, ખોજા, વોહરા, પઠાણ વગેરે જાતો છે. ધર્મ જુદા હોવાથી અમુક સાંસ્કૃતિક ફરક પણ રહેશે. સ્વભાવ પણ જુદા હશે. પરંતુ રાષ્ટ્રની વાત આવે ત્યારે હિન્દુસ્તાન એક જ સૂરે નહીં બોલે એમ માનવાને કારણ નથી. આપણને ગમે કે ન ગમે, આજે દુનિયામાં લોકશાહીની હવા છે અને ભારત એમાંથી બાકાત ન રહી શકે. બનવાજોગ છે કે જેમ પશ્ચિમના કેટલાક દેશોમાં બન્યું છે તેમ સરમુખત્યારશાહી પાછી આવે, પણ અત્યારે તો આપણને લોકશાહીના મંચ સાથે સંબંધ છે. મુશ્કેલીઓ આવશે જ. એનો સામનો કરીને એની સામે જીતવાનું છે. એ બહાને દેશની પ્રગતિને રોકી ન શકાય. કોઈ સારા સિદ્ધાંતનો ભોગ આપીએ તેના કરતાં ધીરજથી રાહ જોવાનું બહેતર ગણાય. ધીરજનાં ફળ મીઠાં જ હોય છે.

સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીનું આ નિવેદન ગાંધીજીની ભાવનાને જ અનુકૂળ હતું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ https://indianculture.gov.in/flipbook/89519 Indian Round Table conference (Second Session) 7 September 1931 to 1 December 1931 vol. III (Proceedings of Minorities committee) પ્રકાશન ૧૯૩૨. (ડાઉનલોડ નહીં કરી શકાય).

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-56

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૫૬ :: ગોળમેજી પરિષદ (૪)

લઘુમતીઓના અધિકારોનો સવાલ (ભાગ ૩)

મુસલમાનો અને બીજી લઘુમતીઓની જુદી યોજના

ફરીથી બધા ૧૩મી નવેમ્બરે બધા મળ્યા ત્યારે ચેરમૅન રામસે મેક્ડોનલ્ડે આગ્રહ રાખ્યો કે હવે આપણે કામકાજ આટોપી લેવું જોઈએ અને ખુલ્લા અધિવેશન માટે રિપોર્ટ તૈયાર કરવો જોઈએ કે જેથી સરકાર પોતાનો અભિપ્રાય બાંધી શકે. આ તબક્કે આગાખાને જાહેર કર્યું કે મુસલમાનો, ઍંગ્લો-ઇંડિયનો, યુરોપિયનો, મોટા ભાગના ભારતીય ખિસ્તીઓ અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ વચ્ચે સમાધાન થઈ ગયું છે. આગાખાને કહ્યું કે આ સમાધાન બહુ વિચારીને થયેલું છે એટલે એનો કોઈ પણ ભાગ છૂટો કરવા જતાં આખી યોજના પડી ભાંગશે; સમાધાનની બધી જોગવાઈઓ માનવાનું જ સારું રહેશે. જો કે મેક્ડોનલ્ડે કહ્યું કે હું એમ માનું છું કે આપણે સંપૂર્ણ રીતે સંમતિ સાધી નથી શક્યા અને એવો જ રિપોર્ટ કરવો જોઈએ. તે પછી સ્થિતિ જોઈને અંતિમ નિર્ણય લેવાનું સરકાર પર છોડી દઈએ. એણે આગાખાનનો રિપોર્ટ કમિટીના દસ્તાવેજ તરીકે સ્વીકારી લીધો.

તે પછી તરત શીખ પ્રતિનિધિ ઉજ્જલ સિંઘે પોતાનો રિપોર્ટ પણ સ્વીકારવા માટે રજૂ કર્યો અને કહ્યું કે મુસલમાનો અને બીજી લઘુમતી કોમો અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસની આ સમજૂતીમાંથી શીખોને બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. બીજા પ્રાંતોની લઘુમતી કોમોએ પંજાબમાં બહુમતી કોમ, મુસલમાન, સાથે હાથ મિલાવીને શીખોને બાકાત રાખવામાં મદદ કરી છે. જે પ્રાંતોમાં મુસલમાનો લઘુમતીમાં છે ત્યાં એમને બહુ વધારે વેઇટેજ આપ્યું છે, જેમ કે બિહાર અને ઓરિસ્સામાં મુસલમાનો ૧૧ ટકા છે પણ ૨૫ ટકા સીટ આપી છે, એટલે ૧૩૦ ટકા વેઇટેજ મળ્યું. – યુરોપિયનોને ૩,૦૦૦થી ૯,૦૦૦ ટકા વેઇટેજ આપ્યું છે. એમને પંજાબની લઘુમતીઓ પર પોતાની યોજના થોપી દેવાનો કોઈ હક નથી. ઉજ્જલ સિંઘની રજૂઆત પછી બંગાળના જમીનદારોના પ્રતિનિધિ પ્રભાષ ચંદ્ર મિત્તર, પંજાબના હિન્દુ પ્રતિનિધિ રાજા નરેન્દ્ર નાથ અને ડૉ. આંબેડકરે પણ પોતે રજૂ કરેલાં નિવેદનોને કમિટીના દસ્તાવેજ તરીકે સ્વીકારવાનો આગ્રહ રાખ્યો.

કામદારોના પ્રતિનિધિઓ

એન. એમ જોશી, વી. વી. ગિરી અને બી. શિવા રાવ કામદારો વતી આવ્યા હતા અને લઘુમતી જૂથ તરીકે જોશીએ કામદારો માટે અલગ મતદાર મડળની માગણી કરી. કોમી ધોરણે મતદાર મંડળો બનાવવા સામે એમને સૈદ્ધાંતિક વાંધો હતો. એમનું કહેવાનું હતું કે દેશમાં ઔદ્યોગિકરણ વધવાની સાથે કામદારોની સંખ્યા વધવા લાગી છે અને એમનું શોષણ પણ થાય છે. કામદારો પોતાની માંગ માટે જ્યારે આદોલનો કરે છે ત્યારે કામદારો હિન્દુ હોય કે મુસલમાન, અથવા કોઈ પણ લઘુમતી કોમના હોય, સંગઠિત થઈને લડે છે, એમને ધર્મ આડે નથી આવતો.

એમની સામે કોમી નેતાઓનો જ વિરોધ હતો. એમની દલીલ હતી કે કામદાર તરીકે એ ભલે સંગઠિત થતા હોય, અંતે તો એ હિન્દુ કે મુસલમાન જ રહે છે કારણ કે એ એમની સંસ્કૃતિ છે. એટલે હિન્દુ કે મુસલમાન માટેનાં મતદાર મંડળો બનશે તેમાં કામદારો પણ હશે.

ખ્રિસ્તી પ્રતિનિધિ ડી. દત્તાનો કોમી વ્યવસ્થા સામે વિરોધ

ભારતીય ખ્રિસ્તીઓના એક પ્રતિનિધિ ડી. દત્તાએ આખી પ્રક્રિયાને નકારી કાઢતાં કહ્યું કે આમ તો ધર્મના આધારે દેશના ટુકડેટુકડા થઈ જશે. લઘુમતીઓ બે જ વાત માગી શકેઃ એક તો એમને પોતાનો ધર્મ પાળવાની છૂટ હોવી જોઈએ. બીજી માગણી કરવી હોય તો એ જ કે, ધર્મને કારણે ભેદભાવ ન થવો જોઈએ. એમણે પોતાનો અનુભવ ટાંકીને કહ્યું કે એમણે મતાધિકાર વિશેના અધિકારી લૉર્ડ સાઉથબરોને કહ્યું હતું કે આ બે સિવાય ખ્રિસ્તીઓ માટે અનામત જેવી કોઈ વ્યવસ્થા ન કરવી જોઈએ. અહીં મારા ખ્રિસ્તી સાથીઓ મારી સાથે સંમત નથી એ દુઃખની વાત છે.

એમણે કહ્યું કે જ્યાં મુસલમાનો બહુમતીમાં છે ત્યાં એ અમારો બચાવ કઈ રીતે કરશે? ત્યાં એમને અમારી સાથે શી લેવાદેવા? તો ત્યાં અમારે હિન્દુ લઘુમતી પાસે જવું? અને મદ્રાસ પ્રાંતમાં મુસલમાનો પણ લઘુમતીમાં છે તો ત્યાં બધા ભેગા મળીને બધી લઘુમતીઓના સમાન હક માટે કેમ લડી ન શકે? એમણે કોમી ધોરણે મતદાર મંડળો બનાવવાનો જોરદાર વિરોધ કર્યો અને એન. એમ જોશીની કામદારોના અલગ મતદાર મંડળની માગણીને ટેકો આપ્યો. એમણે કહ્યું કે વહેંચણીની એમની રીત વધારે સધ્ધર છે.

ડૉ. મુંજેએ હિન્દુ મહાસભા વતી બોલતાં અલગ મતદાર મંડળનો વિરોધ કર્યો અને કહ્યું કે અમે કદીયે એ નહીં માનીએ. વળી, મુસલમાનો બધી જગ્યાએ વેઇટેજ માગે છે અને પંજાબ અને બંગાળમાં પોતે બહુમતીમાં હોવાને કારણે હંમેશાં સરકાર પોતે જ બનાવે એમ ઇચ્છે છે, તો ત્યાં હિન્દુઓ લઘુમતીમાં છે એમને વેઇટેજ મળવું જોઈએ એ વાત કેમ ભૂલી ગયા છે?

જમીનદારોની માંગ

છત્તારીના નવાબે પણ આગાખાનની યોજનાનો વિરોધ કર્યો. એમનું કહેવું હતું કે કોમી ભેદભાવ જેટલો એ નિવેદનમાંથી દેખાય છે એટલો ખરેખર છે નહીં. એમણે ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ અને કોંગ્રેસનાં સ્ટેટમેંટોનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે બન્નેમાં સમાનતા છે. એમણે જમીનદારોનું અલગ મતદાર મંડળ બનાવવાની માગણી કરી.

શાહ નવાઝ બેગમે પણ કહ્યું કે આ સમસ્યા આખા દેશની નથી. પહેલી ગોળમેજી પરિષદમાં એના કેટલાક પ્રાથમિક સિદ્ધાંતો ઘડાયા હતા અને આગાખાનના નિવેદનમાં એનો સમાવેશ કરાયો છે, તો એના આધારે કોમી સમસ્યાનો ઉકેલ આવી શકે એમ છે કારણ કે આ સિદ્ધાંતો સૌએ સ્વીકાર્યા છે. પંજાબ અને બંગાળમાં સમસ્યા છે તેનો ઉકેલ વાતચીતથી લાવવો જોઈએ, શ્રીમતી સુબ્બરાયને સ્ત્રીઓ વતી કોઈ જાતની અલગ મતવ્યવસ્થાનો વિરોધ કર્યો.

ગાંધીજી બોલે છે!

ગાંધીજીએ મીટિંગનો ઉપસંહાર જ કર્યો એમ કહી શકાશે. વક્તા તરીકે એ છેલ્લા જ હતા અને એમણે લઘુમતીઓ અને અસ્પર્શ્યો વિશે પોતાનું અને કોંગ્રેસનું દૃષ્ટિબિંદુ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં રજૂ કર્યું, એમણે વિનયપૂર્ણ શબ્દોમાં ચેરમૅનને કહ્યું કે તમે કહો છો કે કોમી સવાલનો હલ નથી આવતો તેથી આખી રાજ્યવ્યવસ્થા વિશેની વિચારણા ખરાબે ચડી છે, પણ હું એની સાથે સંમત નથી. અને મેં શરૂઆતમાં જ એ વાત કહી હતી, તે પછી અહીં મને જે અનુભવ મળ્યો તે એ છે કે કોમી સવાલ પર ભાર મૂકવાને કારણે જ બધી કોમોને પોતાની વાત જેમ બને તેમ જોરથી રજૂ કરવાનું પ્રોત્સાહન મળ્યું. એ જ તો માનવસ્વભાવ છે. બધાને લાગ્યું કે હમણાં જોરથી નહીં કહીએ તો બધું ખોઈ બેસશું. આવું પ્રોત્સાહન મળવાને કારણે જ નિષ્ફળતા મળી છે. સર ચિમનલાલ સેતલવાડ સાથે હું સંમત છું કે આ મુદ્દો મુખ્ય નહોતો, મુખ્ય મુદ્દો બંધારણ બનાવવાનો હતો.

હવે આ સવાલ તો ઉકેલાયો નહીં, એટલે તમે બ્રિટિશ સરકારની નીતિ પોતે જ જાહેર કરશો. ગાંધીજીએ કહ્યું કે એક રાજકીય સંસ્થાના પ્રતિનિધિ તરીકે હું કહેવા માગું છું કે આ દસ્તાવેજ (મુસલમાનો, લઘુમતીઓ અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસની યોજના)ને તમે નિર્વિવાદ સમજૂતી ગણાવી તે આશ્ચર્યની વાત છે. તે પછી એમણે વ્યંગની ભાષામાં કહ્યું કે તમે કહો છો કે ૪૬ ટકા જનતાનો એને ટેકો મળશે. એક રીતે તમે સાચા છો, કારણ કે આખી જનતામાં અડધા ભાગની તો સ્ત્રીઓ છે અને એમણે અલગ મતદાર મંડળનો વિચાર નથી સ્વીકાર્યો એટલે તમે કહો છો તેનાથી પણ ઓછા લોકોનો ટેકો છે. આ દસ્તાવેજ માત્ર નોકરશાહી સાથે સત્તામાં ભાગીદાર બનવા માટેનો છે.

એમણે કહ્યું કે હું દાવો કરું છું કે દેશની ૮૫ ટકા, અથવા ૯૫ ટકા જનતા કોંગ્રેસની સાથે છે. સરકાર કોંગ્રેસની તાકાત પરખવા માટે ભારતમાં રેફરેંડમ કરાવવાનો પડકાર ફેંકવા માગતી હોય તો એ પડકાર ઝીલવા હું તૈયાર છું. લાખો મુસલમાનો અને અછૂતો પણ કોંગ્રેસની સાથે છે અને અસંખ્ય જેલમાં ગયા છે, એ તો જેલના ચોપડા જોઈને જ ખબર પડી જશે. ભારતીય ખ્રિસ્તીઓ પણ કોંગ્રેસમાં છે.

તે પછી ગાંધીજીએ ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસનો સવાલ લીધો. એમણે કહ્યું કે બીજી લઘુમતીઓની વાત તો હું સમજી શકું છું પણ ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસની વાત એક સૌથી ઘાતક જખમ છે. એનો અર્થ એ થશે કે હંમેશ માટે એમના પર લાંછન લાગી જશે કે એ અનૌરસ સંતાન જેવા છે. હું અછૂતોના હિતના ભોગે આઝાદી મળતી હશે તો એ પણ જતી કરવા તૈયાર છું અને અહીં માત્ર કોંગ્રેસ તરફથી નથી બોલતો, મારી પોતાની વાત પણ કરું છું, કે આજે પણ રેફરેંડમ કરાવશો તો અછૂતોના સૌથી વધારે મત મને મળશે અને હું બધાની ઉપર રહીશ. મારો દાવો છે કે હું પોતે જ અછૂતોનો પ્રતિનિધિ છું. હું આખા દેશમાં ફરીને કહીશ કે આભડછેટનો ઉપાય અલગ મતદાર મંડળ નથી અને આ લાંછન એમનું નથી પણ પુરાતનપંથી હિન્દુઓનું છે.

આ કમિટી અને આખી દુનિયા જાણી લે કે આજે હિન્દુ સુધારકોએ આભડછેટનું દૂષણ દૂર કરવાનો સંકલ્પ કર્યો છે. અમારા રજિસ્ટરમાં હંમેશ માટે ‘અછૂત’ જેવો શબ્દ ન હોવો જોઈએ અને એમનો અલગ વર્ગ ગણવો ન જોઈએ. અસ્પૃશ્યતા ટકી રહે તેને બદલે હિન્દુ ધર્મ મરી જાય તે હું વધારે પસંદ કરીશ.

તે પછી એમણે ડૉ. આંબેડકરનું નામ લઈને કહ્યું કે એમને અછૂતોનો ઉદ્ધાર કરવાની હાર્દિક ઇચ્છા છે અને એમણે પોતે પણ બહુ કઠોર અન્યાય સહન કર્યો છે. પણ એ જ હકીકત એમની વિવેકબુદ્ધિ માટે પડળ જેવી બની ગઈ છે. ડૉ. આંબેડકર બધા અછૂતો માટે બોલવાનું કહે છે ત્યારે એ સાચો દાવો નથી. એનાથી હિન્દુ ધર્મમાં તડાં પડશે જે હું જોવા તૈયાર નથી. અછૂતો મુસલમાન કે ખ્રિસ્તી બની જાય તે હું સહન કરી લઈશ પણ હિન્દુઓમાં ગામડે ગામડે બે ભાગ પડી જાય તે હું સહન કરવા તૈયાર નથી. જે લોકો અછૂતોના રાજકીય હકો માટે બોલે છે તે એમના હિન્દુસ્તાનને જાણતા નથી. એટલે હું તદ્દન એકલો હોઈશ તો પણ એમને અલગ મતદાર મંડળ આપવાની દરખાસ્તનો વિરોધ કરીશ.

તે પછી રામસે મૅક્ડોનલ્ડે ચોખવટ કરી કે બધા દસ્તાવેજો માત્ર કમિટીના દસ્તાવેજ તરીકે સ્વીકારેલા છે અને એમાંથી કોઈ પણ અંતિમ દસ્તાવેજ નથી.

જુદા જુદા પ્રતિનિધિઓએ ઘણાયે દસ્તાવેજો રજૂ કર્યા હતા. તેમાંથી એક સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીનું નિવેદન આપણે આવતા અઠવાડિયે જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ https://indianculture.gov.in/flipbook/89519 Indian Round Table conference (Second Session) 7 September 1931 to 1 December 1931 vol. III (Proceedings of Minorities committee) પ્રકાશન ૧૯૩૨. (ડાઉનલોડ નહીં કરી શકાય).

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-55

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૫૫ :: ગોળમેજી પરિષદ (૩)

લઘુમતીઓના અધિકારોનો સવાલ (ભાગ ૨)

ગાંધીજીએ અચોક્કસ સમય માટે લઘુમતી સમિતિની બેઠક મુલતવી રાખવાનું સૂચન કર્યું તેનું કારણ એ હતું કે એ સવાલ હિન્દુસ્તાનીઓનો હતો એટલે હિન્દુસ્તાનીઓ જ જાતે કોશિશો કરીને, બ્રિટિશ સરકારની દરમિયાનગીરી વગર એનો ઉકેલ લાવે, એમ એ માનતા હતા. પરંતુ બીજા સભ્યો પહેલાં ‘લઘુમતીઓનો સવાલ, પછી સ્વતંત્રતા’ એમ માનતા હતા એટલે મુસ્લિમ સભ્યો તો વિરોધ કરે જ.

ડૉ. આંબેડકર

ડૉ. આંબેડકરે વિરોધ કરતાં આક્ષેપ કર્યો કે ગાંધીજી પોતાની નિષ્ફળતા સ્વીકારીને અટક્યા નહીં,આગળ ગયા અને ડેલિગેટોના ગુણદોષની ચર્ચા કરવા લાગ્યા કે અહીં જે કોઈ છે તેમને લોકોએ નથી મોકલ્યા, સરકારે બોલાવ્યા છે એટલે એમને પોતાની કોમો તરફથી બોલવાનો અધિકાર પણ નથી. આંબેડકરે કહ્યું કે અહીં સૌ સરકારના આમંત્રણથી આવ્યા છે, પણ મને મારા પૂરતો વિશ્વાસ છે કે હું ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસનું પ્રતિનિધિત્વ કરું છું. મહાત્મા ગાંધીનો એ દાવો ખોટો છે કે કોંગ્રેસ હંમેશાં ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસની હિમાયતી રહી છે. વ્યક્તિગત રીતે કોઈ કોંગ્રેસી ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસની હિમાયત કરતા હોય એ શક્ય છે પણ સંસ્થા તરીકે કોંગ્રેસ એમને ટેકો નથી આપતી.

એમણે કહ્યું કે “હું એક વાત સ્પષ્ટ કરવા માગું છું. બ્રિટિશરો પાસેથી હિન્દુસ્તાનીઓના હાથમાં તરત સત્તા સોંપવા માટે ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ આતુર નથી, એના માટે દેકારો કરતા નથી કે એના માટે કોઈ આંદોલન છેડ્યું નથી. બ્રિટિશરો સામે અમારી અમુક ખાસ ફરિયાદ છે, અને મને લાગે છે કે મેં એ બહુ સારી રીતે દેખાડી છે. પણ દેશમાં જે લોકોએ સત્તાબદલી માટે તાકાત ઊભી કરી છે અને એના માટે રીડિયારમણ મચાવ્યું છે, એમને બ્રિટન સરકાર રોકી ન શકે તો ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ અત્યારે એ સ્થિતિમાં નથી કે એનો પ્રતિકાર કરી શકે. આ સંજોગોમાં અમારી માગણી એટલી જ છે કે સત્તા એક ટોળકીના હાથમાં ન જવી જોઈએ – પછી એ હિન્દુ હોય કે મુસલમાન; સત્તા બધી કોમોના હાથમાં પ્રમાણસર આવવી જોઈએ. આ સંજોગોમાં મારું કે મારી કોમનું શું થશે તે હું બરાબર ન જાણતો હોઉં ત્યાં સુધી ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર કમિટીની ચર્ચાઓમાં હું ગંભીરતાથી કેમ ભાગ લઉં તે મને સમજાતું નથી.”

આમ ડૉ. આંબેડકરના મનમાં પણ પહેલાં સત્તાની ફાળવણીની વ્યવસ્થા અને તે પછી સત્તા, એવું સમીકરણ હતું. ખ્રિસ્તી સભ્ય પનીર સેલ્વમે પણ એમાં સૂર પુરાવ્યો અને કહ્યું કે અહીં ચર્ચાઓ માત્ર પંજાબમાં કઈ રીતે કોમો વચ્ચે સીટો વહેંચવી તેની થાય છે, પણ હું મદ્રાસથી આવું છું અને અમને પંજાબમાં રસ નથી. એમણે કહ્યું કે ગાંધીજીએ કોંગ્રેસનો ઠરાવ વાંચ્યો તેમાં પણ કહ્યું છે કે જ્યાં હિન્દુ કે મુસલમાન ૨૫ ટકાથી ઓછા હશે ત્યાં એને વસ્તીના પ્રમાણમાં અનામત અપાશે. પણ બધી જ લઘુમતીઓ ૨૫ ટકાથી ઓછી છે, એમનું શું?

આ તબક્કે હિન્દુ મહાસભાના નેતા ડૉ. મુંજેએ વચ્ચેથી કહ્યું – કોંગ્રેસનો ઠરાવ એવો નથી, તમે વાંચો અને અભ્યાસ કરો. શીખોના પ્રતિનિધિ સરદાર ઉજ્જલ સિંઘ અચોક્કસ મુદત માટે મીટિંગ સ્થગિત કરવા તો સંમત ન થયા પણ એમણે સ્વીકાર્યું કે મીટિંગ મુલતવી રાખીને અનૌપચારિક ચર્ચાઓ માટે વધારે સમય આપવો જોઈએ. ખરા નિર્ણય એવી બેઠકોમાં જ લેવાશે.

તે પછી ચેરમૅન રામ્સે મેક્ડોનલ્ડે પણ ગાંધીજીની અચોક્કસ સમય માટે મુલતવી રાખવાનું સૂચન તો ન સ્વીકાર્યું પણ બેઠકને મુલતવી રાખવાની જરૂર તો એને પણ લાગી કે જેથી અનૌપચારિક વાતચીતો દ્વારા કંઈક રસ્તો નીકળે. ગાંધીજીએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે અહીં જે એકઠા થયા છે તે બધાને સરકારે બોલાવ્યા છે, કોઈના ખરા પ્રતિનિધિ નથી. આનો જવાબ આપતાં મૅક્ડોનલ્ડે કહ્યું કે ડેલીગેટોને પસંદ કરીને બોલાવ્યા સિવાય કોઈ રસ્તો જ નહોતો. પરંતુ અનૌપચારિક ચર્ચાઓ માટે એમણે બેઠક ફરી મુલતવી રાખી.

૦-૦-૦

અગત્યનું વિષયાંતરઃ પંજાબનો પ્રશ્ન

થોડું વિષયાંતર અહીં જરૂરી લાગે છે. લઘુમતીઓના અધિકારોની સમિતિની કાર્યવાહી અને ચર્ચાઓને સમજવા માટે – અને ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ સુધીની ઘટનાઓ સમજવા માટે પણ – આ જરૂરી છે. જો કે આગળ આપણે આ બધું વિગતે જોવાનું જ છે પણ અહીં જરા નજર નાખી લઈએ તો સારું થશે.

પનીર સેલ્વમની એ વાત ખરી હતી કે કોમી મતદાર મંડળોને લગતી બધી ચર્ચાઓ પંજાબ પર કેન્દ્રિત થઈ ગઈ હતી. આ વાત થોડી ઊંડાણથી સમજવા જેવી છે. બ્રિટિશ ઇંડિયામાં મુંબઈ પ્રાંતમાં કોઈ પણ કોમની નિર્ણાયક બહુમતી નહોતી અને સિંધને મુંબઈથી અલગ કરીને નવો પ્રાંત બનાવવાની તૈયારી ચાલતી હતી. ૧૯૩૬માં સિંધનો નવો પ્રાંત બન્યો. એ જ રીતે, મદ્રાસ પ્રાંતમાં પણ એવી સ્થિતિ નહોતી.

બે પ્રાંત, પંજાબ અને બંગાળમાં સ્થિતિ જુદી હતી. પંજાબની વસ્તીમાં મુસલમાનો ૫૧ ટકા કરતાં વધારે હતા અને શીખો ૧૩ ટકા. ત્યાંના મુસલમાનોમાં પણ મુસ્લિમ લીગનું જોર નહોતું. એ જ રીતે કોંગ્રેસ પણ બીજા નંબરે હતી કારણ કે પંજાબમાં પ્રાંતીયતાનો વધારે પ્રભાવ હતો. ત્યાં ૧૯૩૫ પછી સરકાર બની તે પણ યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીની હતી. સર છોટુરામે ગાંધીજીના અસહકાર આંદોલન સાથે અસંમત થઈને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી બનાવી હતી. સર સિકંદર હયાત ખાન ૧૯૩૭ પછી યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના પ્રીમિયર બન્યા. એમાં હિન્દુ અને મુસલમાન જમીનદારોનું પ્રભુત્વ હતું. પાર્ટીએ ખેડૂતો માટે બહુ કામ કર્યું. સર છોટુરામનું નામ આજે પણ હરિયાણાના ખેડૂતો આદરપૂર્વક લે છે.

એ જ રીતે બંગાળના પૂર્વ ભાગમાં મુસલમાનો બહુમતીમાં હતા, પણ પશ્ચિમ બંગાળમાં હિન્દુઓની બહુમતી હતી.

બંગાળ કોંગ્રેસે ચિત્તરંજન દાસ, જે. એમ. સેનગુપ્તા, નેલી સેનગુપ્તા, શરદચંદ્ર બોઝ, નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝ જેવા નેતાઓ આપ્યા પણ એ બધા બરાબરીના નેતાઓ હતા અને બંગાળ બીજા બહારના નેતાઓ કરતાં બંગાળી નેતાઓની વાત વધારે કાને ધરતું હતું. ત્યાં પણ ૧૯૩૫ પછી સરકારો બની તે કૃષક પ્રજા પાર્ટીની હતી, જેના નેતા ફઝલુલ હક હતા. (જનસંઘના સ્થાપક શ્યામાપ્રસાદ મૂકરજી એ સરકારમાં પ્રધાન હતા).

આ બન્ને પ્રાંતો કોઈ પણ નવી રાજ્યવ્યવસ્થામાં ‘નિર્બળ કેન્દ્ર, સબળ પ્રાંત’ ના હિમાયતી હતા. બીજી બાજુ, બીજી બાજુ કોંગ્રેસ મજબૂત કેન્દ્ર્ની આગ્રહી હતી. જિન્ના પણ મજબૂત કેન્દ્રના જ હિમાયતી હતા પણ પોતાની વાત મનાવવા માટે એમને પંજાબ અને બંગાળનો ટેકો મેળવવો જરૂરી હતો કારણ કે મુસ્લિમ બહુમતી ત્યાં જ હતી! – અને એ જ પ્રાંતો એમ માનતા હતા કે મોટા ભાગની સત્તાઓ પ્રાંતો પાસે હોવી જોઈએ અને કેન્દ્ર પાસે માત્ર સંરક્ષણ જેવી સત્તાઓ હોય! કોમી મતાધિકારની માગણી હોય તો જ આ પ્રાંતોની બહુમતીનો ટેકો મુસ્લિમ લીગને મળે તેમ હતો. આમ ખરેખર જિન્ના આ પ્રાંતોને ભરોસે હતા પરંતુ અંતે એવી ઘટનાઓ બની કે આ પ્રાંતો એમના ભરોસે થઈ ગયા!

મુસ્લિમ લીગ કે બધાં મુસલમાન જૂથો માટે આમ પંજાબનો પ્રશ્ન મહત્ત્વનો હતો. પોતાના બળે મુસલમાનો માત્ર પંજાબમાં જ સરકાર બનાવી શકે એમ હતું. આમ એમના પ્રયત્નો પંજાબમાં મુસલમાનોની સંપૂર્ણ અને કાયમી કાનૂનમાન્ય બહુમતી સ્થાપવાના હતા. બીજા પ્રાંતોમાં તો અલગ મતદાર મંડળ હોય કે ન હોય, બહુ અસર નહોતી. પરંતુ પંજાબમાં બે નહીં, ત્રણ કોમો હતી –હિન્દુ, મુસલમાન અને શીખ! આથી ગૂંચવાડો પેદા થતો હતો.

સરદાર ઉજ્જલ સિંઘનું સૂચન હતું કે પંજાબના બે પ્રાંતો મુલતાન અને રાવલપીંડીને નૉર્થ વેસ્ટ ફ્રંટિયર પ્રાંત સાથે જોડી દેવા કારણ કે આ પ્રાંતોમાં મુસ્લિમ વસ્તી વધારે હતી એટલે નૉર્થ વેસ્ટ ફ્રંટિયરની મુસ્લિમ વસ્તી સાથે એમને મૂકવાનું યોગ્ય રહેશે. બ્રિટિશ ઑફિસર જેફ્રી કૉર્બેટે વસ્તીને વધારે સમતોલ કરવા માટે અંબાલાને અલગ કરીને મુંબઈ પ્રાંતમાં મૂકવાનું સૂચવ્યું હતું. એનું કહેવાનું હતું કે અંબાલાની વસ્તી શીખો કરતાં જુદી પડે છે.

(જોવાનું એ છે કે દેશના ભાગલા પડ્યા ત્યારે આ બધા વિચારો લાગુ થયા. આજે રાવલપીંડી અને મુલતાન પાકિસ્તાનમાં છે, એ જ રીતે પૂર્વ બંગાળ પૂર્વ પાકિસ્તાન બન્યું. તો બીજી બાજુ પશ્ચિમ પંજાબ પાકિસ્તાનમાં ગયું. અંબાલા આજે હરિયાણા રાજ્યનો જિલ્લો છે, પંજાબનો નહીં. સૌથી પહેલાં ૧૯૨૫ના અરસામાં લાલા લાજપતરાયે પણ કોમી ધોરણે પંજાબના ભાગલા કરવાનું સૂચવ્યું હતું અને શહીદ ભગતસિંઘ અને એમના સાથીઓએ એમની ટીકા કરી હતી. પરંતુ લાલાજી માટે અંગત આદર તો હતો જ, એટલે જ એમના ઉપર લાઠીઓ વરસી ત્યારે ભગતસિંઘ અને એમના સાથીઓ સોંડર્સની હત્યામાં સામેલ થયા).

આવતા પ્રકરણમાં આપણે ૧૩મી નવેમ્બરે ફરી મીટિંગ મળી તેની વાત શરૂ કરીને મૂળ વિષય સાથે સૂત્ર જોડી દેશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ https://indianculture.gov.in/flipbook/89519

Indian Round Table conference (Second Session) 7 September 1931

%d bloggers like this: