Science Samachar : Episode 26

) રુમેટૉઇડ આર્થરાઇટિસને રોકવામાં વિટામિન Dની મહત્ત્વની ભૂમિકા

રુમેટૉઇડ આર્થરાઇટિસને રોકવા માટે વિટામિન Dનું સ્તર જાળવી રાખવાનું જરૂરી છે.બર્મિંગહામ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો આ તારણ પર પહોંચ્યા છે. એમનું બીજું મહત્ત્વનું તારણ એ છે કે રોગગ્રસ્ત પેશીમાંથી લીધેલા કોશોનું બંધારણ બદલી ગયું હોય છે એટલે કોઈ તંદુરસ્ત વ્યક્તિના કોશ અથવા તો રોગીના જ નીરોગી કોશો પરથી એમની સ્થિતિ વિશે અનુમાન ન કરી શકાય. પરંતુ વિટામિન D પણ રોગ શરૂ થઈ જાય તે પછી બહુ અસરકારક નથી રહેતું.

‘ઑટોઇમ્યૂન’ મૅગેઝિનમાં આ સંશોધનનો અહેવાલ પ્રસિદ્ધ થયો છે. સામાન્ય રીતે લોહીના નમૂના પરથી રુમેટૉઇડ આર્થરાઇટિસનો કયાસ કાઢવામાં આવે છે પરંતુ સંશોધકોએ સીધા જ,સાંધાના સૂઝેલા કોશ પર વિટામિન Dના પૂરક ડોઝની શી અસર થાય છે તે તપાસી જોયું. જે કોશ રોગગ્રસ્ત થઈ ગયા હોય છે તે વિટામિન Dને સ્વીકારતા નથી. આ સંશોધને હવે રુમેટૉઇડ આર્થરાઇટિસના ઇલાજ માટે નવી દિશામાં જવાનો સંકેત આપ્યો છે. રોગગ્રસ્ત કોશો વિટામિન Dને સ્વીકારતા થઈ જાય એવા રસ્તા હવે શોધવાના રહે છે.

સંદર્ભઃ વિટામિન D

૦-૦-૦

() તજ ખાઓ, વજન ઘટાડો

મિશિગન યુનિવર્સિટીના લાઇફ સાયન્સિઝ ઇન્સ્ટીટ્યૂમાં કરાયેલા એક સંશોધનનો નિષ્કર્ષ એવો છે કે તજ સ્થૂળતા ઘટાડે છે. તજમાં ‘સિનેમલ્ડિહાઇડ’ નામનું તેલ હોય છે. તજની સોડમ આ તેલને આભારી છે. ઉંદર પર એ તેલનો ઉપયોગ કરતાં જોવા મળ્યું કે ઉંદરને સ્થૂળતા અને હાઇપરગ્લાઇસેમિયા (લોહીમાં સાકર વધી જવી) સામે રક્ષણ મળ્યું. જો કે આ તેલ શી રીતે આ કામ કરે છે તે હજી સંશોધનનો વિષય છે.

વૈજ્ઞાનિકો એ જોઈ શક્યા કે સિનેમલ્ડિહાઇડ ચયાપચયની ક્રિયામાં ચરબીના કોશો (ઍડિપો સાઇટ્સ) પર સીધી અસર કરે છે. પરંતુ એ માત્ર ઉંદર પર સાબીત થયું છે; માણસ પર પણ એવી જ અસર થાય છે?

એમણે માણસના ઍડિપોસાઇટ્સ પર સિનેમલ્ડિહાઇડનો પ્રયોગ કરતાં ઉત્સાહવર્ધક પરિણામો મળ્યાં છે. એના પ્રભાવ નીચે ચરબીના કોશ જલદી ઊર્જાને બાળવા લાગે છે. આ પ્રક્રિયાને ‘થર્મોજેનેસિસ’ કહે છે.

‘મેટાબોલિઝમ’ મૅગેઝિનના આ મહિનાના અંકમાં એમના સંશોધનનાં પરિણામો પ્રકાશિત થયાં છે.

સંદર્ભઃ તજ ચરબીને બાળે છે

૦-૦-૦

() શેરડીના ઇથેનોલનો ઉપયોગ કરવાથી પેટ્રોલનો વપરાશ ઘટી શકે છે.

 

બ્રાઝિલ એક એવો દેશ છે કે જે શેરડીનો ઉપયોગ જૈવિક ઈંધણ તરીકે કરવા આતુર છે. એક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયોગ બ્રાઝિલમાં ચાલે છે, જેમાં જુદા જુદા પ્રકારની જમીનમાં શેરડીનું વાવેતર કરાયું આ શેરડીમાંથી ઇથેનોલ બનાવાયું. ઇથેનોલ ક્રૂડ ઑઇલની જગ્યાએ કામ આપે છે. હવે ત્યાં મોટી યોજના હેઠળ ઓછામાં ઓછા પોણાચાર કરોડ હેક્ટર અને તે પછી આગળ વધીને ૧૧ કરોડ ૬૦ લાખ હેક્ટર જમીનમાં શેરડીનો પાક લેવાશે. ૨૦૪૫ સુધીમાં આ રીતે જેટલું ઇથેનોલ પેદા થશે તે રોજના ૩૬ લાખથી માંડીને ૧ કરોડ ૨૮ લાખ બૅરલ તેલ જેટલું હશે. આમ થવાથી ૨૦૪૫ સુધીમાં તેલના વપરાશમાં ૧૩.૭% જેટલો ઘટાડો કરી શકાશે.

માત્ર એટલું જ નહીં, તેલને કારણે જેટલો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બને છે તેના માત્ર ૧૪% કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઇથેનોલના ઉપયોગથી બને છે. આમ આવતાં ૩૦ વર્ષમાં તેલનો વપરાશ ઘટાડી શકાશે તે ઉપરાંત, વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં પણ મદદ મળશે.

સંદર્ભઃ બ્રાઝિલ_ઇથેનોલ-26688

૦-૦-૦

() કૂતરા ગુસ્સે ભરાયેલા માલિકનો ભાવ સમજવા પોતાનું મોઢું ચાટે છે!

પાળેલા કૂતરા માણસના મનોભાવો ચહેરો જોઈને કળી શકે છે. બ્રાઝિલની સાઓ પાઓલો યુનિવર્સિટી અને અમેરિકાની લિંકન યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ જોયું કે માલિકનો ક્રોધિત ચહેરો જોઈને કૂતરા પોતાની જીભથી મોઢું ચાટે છે. આમ તો,મોઢું ચાટવાની ક્રિયા કૂતરો ખાવાનું માગે છે એવો સંકેત આપે છે. પરંતુ કૂતરાઓને એક પ્રયોગમાં એક જ માણસના બે ચહેરા દેખાડવામાં આવ્યા – એક પ્રસન્ન ચહેરો અને બીજો ગુસ્સાવાળો. ગુસ્સાવાળો ચહેરો જોતાં જ કૂતરાઓની જીભ બહાર નીકળી આવી અને એ પોતાનાં મોઢાં પર ફેરવવા લાગ્યા! પણ એમને જ્યારે બીજા કોઈ કૂતરાના ખૂંખાર ચહેરા દેખાડ્યા ત્યારે એમણે એ જ કર્યું પણ પ્રમાણમાં એમને પોતાના જાતભાઈની બહુ પરવા નથી, એવું દેખાયું!

શું કહેતા હશે, કૂતરા? માફી માગતા હશે? કે પૂછતા હશે કે “અરે ભાઈ, શું થઈ ગયું તે આટલા ઊકળી ઊઠ્યા છો?”

સંદર્ભઃ કૂતરા_ લાગણી-171128120214

 

Advertisements

Science સમાચાર : Episode 25

() કચ્છમાંથી મળ્યું જુરાસિક સમયની મત્સ્યઘરોળીનું અશ્મિ

કચ્છમાં ભુજથી ૩૦ કિલોમીટરે આવેલા લોડાઈ ગામ પાસેની કાસની ટેકરીઓમાંથી ૧૫ કરોડ વર્ષ જૂનું મત્સ્યઘરોળીનું અશ્મિ મળી આવ્યું છે. આ અશ્મિ દેખાડે છે કે આ પ્રદેશ ગોંડવાના લૅન્ડ તરીકે ઓળખાતા મહાખંડનો ભાગ હતો. જો કે ભારત, આરબદેશો, દક્ષિણ અમેરિકા, ઍન્ટાર્કટિકા .અને ઑસ્ટ્રેલિયા ગોંડવાનાલૅન્ડના જ ખંડો હતા એ તો વૈજ્ઞાનિકો જાણે છે પણ આ મત્સ્યઘરોળી એ માન્યતાને પુરવાર કરે છે. અશ્મિ લગભગ અકબંધ છે, માત્ર ગરદનનો ભાગ મળ્યો નથી પણ કરોડ રજ્જુનો ભાગ માળ્યો છે. એ જોતાં મત્સ્યઘરોળી પાંચથી સાડાપાંચ મીટર લાંબી હોવી જોઈએ.

એનું વૈજ્ઞાનિક નામ ઈક્થાયરોસોર છે. આ પહેલાં આવું લગભગ આખું અશ્મિ કદી મળ્યું નથી. જુરાસિક સમય ૨૦કરોડથી ૧૪.૫ કરોડ વર્ષ પહેલાં હતો, અને એ વખતે મહાકાય પ્રાણીઓ પૃથ્વી પર વિચરતાં હતાં.

આ શોધ સાથે સંકળાયેલા સંશોધક જી. વી. આર. પ્રસાદના કહેવા પ્રમાણે ભારતના જુરાસિક ખડકોમાંથી પહેલી વાર આવું અશ્મિ મળ્યું છે અને દક્ષિણ એશિયામાં પણ એ પહેલું છે. એનું પૃથક્કરણ કર્યા પછી એ પણ દેખાડી શકાશે કે યુરોપ, દક્ષિણ અમેરિકા અને ભારતીય ભૂમિ વચ્ચે સમુદ્રી જીવો શી રીતે આવ-જા કરતા હતા.

આ અશ્મિને અકબંધ કાઢવામાં ક્રાન્તિગુરુ શ્યામજી કૃષ્ણવર્મા કચ્છ યુનિવર્સિટી અને દિલ્હી યુનિવર્સિટીના ૧૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ જોડાયા હતા. હવે એ કચ્છ યુનિવર્સિટીમાં લોકો જોઈ શકે તે માટે રાખવામાં આવ્યું છે. સંશોધકો માને છે કે કચ્છમાંથી હજી પણ જુરાસિક સમયનાં અશ્મિ મળવાની શક્યતા છે.

સંદર્ભઃ બિઝનેસ સ્ટૅન્ડર્ડ-117102601342_1 અને પ્લોસ.0185851

 () ગ્રીન હાઉસ વાયુઓને પરિવર્તિત કરવાની દિશામાં મહત્ત્વનું ડગ

સરે યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ વાતાવરણના ફેરફારો માટે જવાબદાર મનાતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2 અને મિથેન (CH4)ને શિથિલ બનાવીને કામમાં લેવાની નવી રીત શોધી કાઢી છે. એ ઓછી ખર્ચાળ અને વધારે અસરકારક જણાઈ છે. એમણે ટિન (જસત) અને સિરીઅમ નામની બે શુદ્ધ ધાતુઓમાંથી એક નિકલ આધારિત ઉત્પ્રેરક બનાવ્યો છે, એની હાજરીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને મિથેન, બન્ને મળીને એક નવો ગૅસ બનાવે છે જેનો ઉપયોગ ઈંધણ અને કેટલીયે જાતનાં રસાયણો બનાવવામાં થઈ શકે છે.

Applied Catalysis B: Environmental સામયિકમાં પ્રકાશિત થયેલા આ લેખમાં વૈજ્ઞાનિકોએ એમનો પ્રયોગ સમજાવ્યો છે. આ ‘સુપર કૅટેલિસ્ટ’ માટે સરે યુનિવર્સિટીએ પૅટન્ટ નોંધાવી છે. આ પ્રયોગ મોટા પાયે સફળ થાય તો ‘ગ્લોબલ વૉર્મિંગ’ના દુષ્પ્રભાવોથી દુનિયાને બચાવવામાં મોટું કામ થશે. ઉદ્યોગ જગતે હવે આગળ આવવાની જરૂર છે.

સંદર્ભઃ સાયન્સ ડેઇલી_2017/11/171117085156

 () મંગળની સફરે જવા માટે ૧,૪૦,૦૦૦ ભારતીયો તૈયાર!

ભારતમાંથી ૧,૩૮,૮૯૯ લોકો મંગળની સફરે જવા તૈયાર છે! નાસાના InSight (Interior Exploration using Seismic Investigations, Geodesy and Heat Transport) મિશનને એમની અરજીઓ મળી છે. એમની જવાની તારીખ પાંચમી મે ૨૦૧૮ છે અને નાસાએ એમને બોર્ડિંગ પાસ પણ આપી દીધા છે. એમનાં નામો વાળના એક હજારમા ભાગના વ્યાસના કદના અક્ષરોમાં સિલિકૉનની વેફર માઇક્રોચિપ પર ઇલેક્ટ્રોન બીમથી અંકિત કરવાનું કામ ચાલુ છે.

આખી દુનિયામાંથી નાસાને ૨૪,૨૯,૮૦૭ અરજીઓ મળી છે. એમાં અમેરિકામાંથી ૬,૭૬,૭૭૩ અને ચીનમાંથી ૨,૬૨,૭૫૨ અરજીઓ મળી. મંગળની યાત્રાએ જવા ઉત્સુકોમાં ભારત ત્રીજા નંબરે છે.

સંદર્ભઃ ટાઇમ્સ ઑફ ઇંડિયા_61569558

 () કોણ હતો એ વણનોતર્યો અતિથિ?

science-samachar_24માં ‘વણનોતર્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં!’ એ શીર્ષક હેઠળ આપણી સૂર્યમાળામાં આવી ચડેલા એક પદાર્થના સમાચાર આપ્યા હતા. એની વિડિયો લિંક પણ આપી હતી, જે ફરી અહીં આપી છે. આ ઘૂસણખોર પર ક્લિક કરો.

હવે વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે એ ભાઈ કોઈ બીજી સૂર્યમાળા-માંથી આવ્યા હતા. તસવીરમાં વચ્ચે ટપકું દેખાય છે તે બહારથી આવેલો પિંડ છે. ટેલિસ્કોપ. દ્વારા તારા લિસોટા જેવા દેખાય છે. આકૃતિમાં દેખાતો રંગ વાસ્તવિક નથી. guim.co.uk/img/media).

આ આગંતુક ૪૦૦ મીટરના કદનો હતો. એ અતિ કાળારંગનો છે અને એની સપાટી પર પડતા ૯૬ ટકા પ્રકાશને શોષી લે છે અને સપાટી લાલ છે, જે કાર્બનના અણુ હોવાનું સૂચવે છે. વૈજ્ઞાનિકોએ એને 1I/2017 U1(’Oumuamua- ઔમ્વમ્વા) નામ આપ્યું છે જેનો અર્થ છે- સંદેશવાહક અથવા સ્કાઉટ. અને એ બહારથી જ આવ્યો હતો તે નક્કી કરવા વૈજ્ઞાઅનિકોએ એની પરવલયાકાર ભ્રમણકક્ષાનો અભ્યાસ કર્યો. સૂર્યમાળાનો જ કોઈ પદાર્થ છેડા પર પહોંચે ત્યારે, બહારથી પ્રબળ ગુરુત્વાકર્ષણની અસર થાય તો એ સૂર્યમાળાની બહાર ખેંચાઈ જાય ત્યારે એની ભ્રમણકક્ષા લંબોતરી થઈ જાય, પણ આ પદાર્થની ભ્રમણકક્ષાના માર્ગ વિશે વિચારતાં જણાયું કે એ પહેલેથી જ પરવલયાકાર હતી અને હવે એ જ્યારે સૂર્યમાળાની બહાર નીકળવાનો છે ત્યારે પણ એની ભ્રમણકક્ષા એ જ રહી છે. આપણી સૂર્યમાળામાં બહારથી કોઈ પદાર્થે પ્રવેશ કર્યો હોય અને એની નોંધ લઈ શકાઈ હોય તેવું આ પહેલી વાર બન્યું છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે આવા તો દસેક હજાર પદાર્થો આપણી સૂર્યમાળાની બહાર ભમતા હોય છે.

સંદર્ભઃ ગાર્ડિયન_૧ અને ગાર્ડિયન_૨

 

Science Samachar : Episode 24

૧). વિમાની સફર મન અને શરીર પર શી અસર કરે છે?

વિમાની મુસાફરી હવે ધીમે ધીમે સામાન્ય બનતી જાય છે. જો કે દેશની અંદર તો ત્રણેક કલાકથી વધારે લાંબો વખત નથી લાગતો પણ વિદેશ જનારાંએ તો દસ-બાર કે તેનાથીયે વધારે કલાક વિમાનમાં રહેવું પડે છે. આ સ્થિતિમાં શરીર અને મન પર શી અસર થાય?

એક સંશોધન પ્રમાણે મુસાફર વધારે લાગણીશીલ બની જતો હોય છે. એક તો ઘર, સગાંવહાલાંને છોડીને પારકા મુલકમાં જવાનો મન પર ભાર હોય છે એટલે થાય એવું કે નાના સ્ક્રીન પર ફિલ્મ જોતા હોઈએ તે બહુ સામાન્ય હોય પણ વિમાનમાં થોડોક પણ દુખી સીન આવે તો રડવું આવી જતું હોવાનું ઘણા મુસાફરો કહે છે.

જર્મનીની કોલોન યુનિવર્સિટીની સોસાઇટી ઑફ એરોસ્પેસ મૅડીસિનના યોરેન હિંકલબેઇન (Jochen Hinklebein) કહે છે કે પહેલાં તંદુરસ્ત અને યુવાન લોકો કામ સબબ મુસાફરી કરતા એટલે માનસિક અસરો પર ધ્યાન ન જતું પણ હવે વિમાની સફર સસ્તી થતાં વૃદ્ધો અને બાળકો પણ મુસાફરી કરે છે આથી આ સમસ્યા પર ધ્યાન ગયું છે.

આઠ હજાર ફૂટની ઊંચાઈએ હવાનું દબાણ ઓછું હોય છે એટલે લોહીમાં ઑક્સીજન ૬%થી ૨૫% જેટલો ઑક્સીજન ઘટી જાય છે. માંદા કે વૃદ્ધો પર એની ચોખ્ખી અસર દેખાય છે. ૧૨,૦૦૦ ફુટની ઊંચાઈએ તંદુરસ્ત મુસાફરની યાદશક્તિ પણ હાંફવા લાગે છે. ટેઇક-ઑફ પછી ઘણા લોકો થાકી જતા હોય છે અને સૂઈ જાય છે. વિમાનમાં ભેજ ન હોય તેને કારણે આપણી સ્વાદેન્દ્રીયની મીઠું અને ખાંડનો સ્વાદ પારખવાની શક્તિમાં ૩૦ ટકા ફેરફાર થઈ જાય છે.

હવામાં ભેજ ન હોય તેની તમારા પર એક ખરાબ અસર એ થશે કે પેટમાં અપાનવાયુ વધારે પેદા થશે. પરંતુ આ ખરાબ અસર તમે નહીં, તમારી પાસેની સીટનો મુસાફર ભોગવશે!

સંદર્ભઃ વિમાની સફર_બીબીસી

૦-૦-૦

). કાલાઅઝાર માટે જવાબદાર હોઈ શકે તેવાં બે બૅક્ટેરિયા ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને મળ્યાં

દુનિયાના માત્ર છ દેશોમાં આ ચેપી બીમારી છે. એમાં ભારત પણ છે. આપણા દેશમાં દર વર્ષે ૧૦,૦૦૦ કરતાં વધારે કેસો નોંધાય છે, જેમાંથી મોટા ભાગના કેસો બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશના ૪૮ જિલ્લાઓમાં ૧૬ કરોડ ૫૪ લાખની વસ્તી સામે આ બીમારીનું જોખમ છે. આ રોગ ‘સૅંડફ્લાય’ તરીકે ઓળખાતા સૂક્ષ્મ જંતુ દ્વારા ફેલાય છે. એનું કદ મચ્છરના ચોથા ભાગનું – દોઢ મિ.મી.થી માંડીને સાડાત્રણ મિ.મી. જેટલું – હોય છે. એમાં સતત તાવ આવે છે, ભૂખ મરી જાય છે અને ચહેરા પર કે શરીરના કોઈ પણ ભાગ પર દાણા નીકળે છે. આના માટે ‘લીશ્મેનાઇયા ડોનોવાની’ નામનું બેક્ટેરિયા જવાબદાર હોવાનું મનાય છે. (આ બીમારીનું નામ પણ ‘વિસ્સેરલ લીશ્મેનાયાસિસ’ કે બ્લૅક ફીવર છે). અંતે ‘હાથપગ સળેકડી, પેટ ગાગરડી’ની સ્થિતિ ઊભી થાય છે અને બે વર્ષમાં મ્રુત્યુ થાય છે.

પરંતુ ગયા મહિને ઉત્તરપ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળના વૈજ્ઞાનિકોના ધ્યાનમાં આવ્યું કે ૨૦-૨૨ દરદીઓના સેમ્પલમાં માત્ર ડોનોવાની નહીં. માત્ર ડોનોવાની જ નહીં બીજાં બે બૅક્ટેરિયા ‘લેપ્ટોમોનસ સિમૂરી’ અને લૅપ્સી NLV1 પણ જોવા મળ્યાં છે.

આ બેક્ટેરિયા પર હજી સુધી ધ્યાન અપાયું જ નથી. જો કે હવે દવાઓ મળતી થઈ ગઈ છે એટલે મૃત્યુનો આંક ૧૦૦૦ સુધી નીચે લાવી શકાયો છે. પરંતુ હવે વૈજ્ઞાનિકો આ બીજાં બે બેક્ટેરિયા પર પણ કામ શરૂ કરશે ત્યારે આ ભયંકર જીવલેણ બીમારીને જડમૂળથી ઉખાડવાની દિશા ખૂલશે અને એનો લાભ આપણા પાડોશીઓ ભૂતાન, બાંગ્લાદેશ અને નેપાલ ઉપરાંત દક્ષિણ અમેરિકા અને આફ્રિકા સુધી પણ પહોંચશે.

સંદર્ભઃ (૧) કાલા-અઝાર_ધી હિન્દુ, (૨) ભારત સરકાર (૩) સંશોધન લેખ_PMC4782357/

૦-૦-૦

(). પ્રદૂષણ ૧૬ ટકા મૃત્યુ માટે જવાબદાર

દુનિયાના સૌથી મોટા સ્વતંત્ર મૅડિકલ જર્નલ લૅન્સેટના પ્રદૂષણ અને આરોગ્ય વિષયક પંચે ગયા મહિનાની ૧૯મીએ પ્રદૂષણની ખરાબ અસરો વિશે રિપોર્ટ પ્રકાશિત કર્યો છે. રિપોર્ટ કહે છે કે દુનિયામાં ૧૬ ટકા મૃત્યુ સ્વાસ્થ્ય પર પ્રદૂષણની અવળી અસરોને કારણે થાય છે. આમ, એઇડ્સ વત્તા ટીબી વત્તા મેલેરિયાને કારણે થતાં મૃત્યુ કરતાં ત્રણગણાં મૃત્યુ પ્રદૂષણને કારણે થાય છે. દુનિયાનાં બધાં યુદ્ધો કરતાં ૧૫ગણા લોકો પ્રદૂષણના ‘શહીદ’ બને છે. આ આલેખ દ્વારા પ્રદૂષણની ઘાતકશક્તિનો અંદાજ આવશે.

પ્રદૂષણનો માર સૌથી વધારે ગરીબો પર પડે છે. ૨૦૧૫માં ૯૦ લાખ અકાળ મૃત્યુ થયાં, તેમાંથી પ્રદૂષણજન્ય બીમારીઓને કારણે મરનારાંમાંથી ૯૨ ટકા ગરીબો હતાં. પ્રદૂષણે ૨૫ કરોડ ૪૦ લાખ વર્ષોને ભરખી લીધાં છે અને બીજાં ૧ કરોડ ૪૦ લાખ જીવનને શક્ત, લાચાર બનાવી દીધાં છે. ભારતની વાત કરીએ તો, બધા પ્રકારનાં પ્રદૂષણને કારણે સૌથી વધારે મૃત્યુ થતાં હોય તેવા દેશોમાં આપણો સમાવેશ છે. આપણે ત્યાં દર એક લાખ મૃત્યુમાંથી ૧૫૧થી ૩૧૬ મૃત્યુ માટે પ્રદૂષણ જવાબદાર હોય છે.

 

 

 

 

(બન્ને આલેખ મૂળ રિપોર્ટમાંથી બિનવ્યાવસાયિક ઉદ્દેશ માટે લીધા છે).

સંદર્ભઃ લૅન્સેટ_પ્રદૂષણ રિપોર્ટ.pdf

૦-૦-૦

(). વણનોતર્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં!

ગયા મહિને એક અજાણ્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં વણનોતર્યો આઅવી ચડ્યો અને હવે ધીમે ધીમે પાછો જવા લાગ્યો છે. આ ભાઈ કોણ હતા? ખગોળવિજ્ઞાનીઓ હવે એની ભાળ મેળવવામાં લાગ્યા છે.

શું અને કેમ થયું તે જોવા માટે અહીં આપેલી લિંક પર ક્લિક કરોઃ ઘૂસણખોર

ગયા મહિનાની ૧૯મીએ હવાઈ યુનિવર્સિટીની ઍસ્ટ્રોનૉમી સંસ્થાના ખગોળવિજ્ઞાની ડૉ. રૉબ વેરિક એક પ્રયોગનાં તારણો તપાસતા હતા ત્યારે એમને આ પદાર્થ દેખાયો. આવું કોઈએ કદી જોયું નહ્તું. પહેલાં તો એમને લાગ્યું કે આ કોઈ પૃથ્વીની પાસેનો અવકાશી પથ્થર છે, પણ એની ગતિ કોઈ ઉલ્કા જે ધૂમકેતુ કરતાં બહુ ઘણી હતી. એ સમજી ગયા કે આ કોઈ ઘૂસણખોર સૂર્યમાળામાં ઘૂસ્યો છે. એમણે ગ્રહોની ગતિ પર નજર રાખતી એક સંસ્થાની સલાહ માગી, તો એમની ધારણા સાચી પડી.

આ પદાર્થ ૯મી સપ્ટેમ્બરે સૂર્યથી ૨ કરોડ ૩૦ લાખ માઇલના અંતર જેટલો નજીક આવ્યો એ વખતે એની ગતિ સેકંડના ૫૫ માઇલની હતી. તે પછી ૧૪મી ઑક્ટોબરે એ પૃથ્વીની નજીક, દોઢ કરોડ માઇલના અંતર સુધી આવ્યો. એ વખતે એની ગતિ સેકંડના ૩૭ માઇલની હતી. હવે એ સેકંડના ૨૫ માઇલની ઝડપે દૂર નીકળી ગયો છે સૂર્યમાળાની બહાર નીકળી જવાની ક્ષણે એની ગતિ સેકંડના ૧૬ માઇલની રહેવાનું ખગોળવિજ્ઞાનીઓ ધારે છે.

સંદર્ભઃ ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ

૦-૦-૦

Science Samachar : Episode 23

) સૂર્યમાળામાં નવમો ગ્રહ છે!

૨૦૦૬ના ઑગસ્ટમાં ખગોળવૈજ્ઞાનિકોએ ગ્રહોની વ્યાખ્યા બદલાવી નાખતાં બિચારો પ્લુટો પોતાનું ગ્રહ તરીકેનું સ્થાન-માન ખોઈ બેઠો. માત્ર આઠ જ ગ્રહ રહ્યા. પરંતુ હાલમાં જ વૈજ્ઞાનિકોને ખબર પડી છે કે સૂર્યમાળામાં કોઈ નવમો ગ્રહ તો છે જ! આ કદાચ ‘સુપર અર્થ’ પણ હશે એમ માનવામાં આવે છે. એનું દળ પૃથ્વી કરતાં દસગણું છે અને સૂર્યથી એનું અંતર પૃથ્વીના અંતરની સરખામણીએ વીસગણું છે.

આમ તો એ જોવા નથી મળ્યો પરંતુ એના ગુરુત્વાકર્ષણની અસર વર્તાય છે. કુઇપર બેલ્ટમાં બરફના બનેલા છ પિંડોની ભ્રમણકક્ષા અંડાકાર છે. ખગોળશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે વાત ત્યાં સુધી તો બરાબર છે, પણ એ કક્ષાઓ નીચે તરફ નમેલી છે, જેનો અર્થ એ કે એમના પર કોઈ પદાર્થના ગુરુત્વાકર્ષણની અસર થાય છે. હવે જો કોઈ ગ્રહની હાજરી ન હોય તો બીજા ઘણા અટપટા પ્રશ્નો ઊભા થાય તેમ છે અને ભ્રમણકક્ષાઓ નમેલી કેમ છે તેનો ખુલાસો અઘરો થઈ જશે. આથી એમને ખેંચનારા કોઈ પિંડની હાજરી વધુ સારા જવાબ આપી શકે છે. હજી તો આ શરૂઆતની ધારણા છે, નવમા ગ્રહની શોધ કરવાની ખરી કાર્યવાહી તો હવે શરૂ થાય છે.

સંદર્ભઃ ધી હિન્દુ

) બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓનું આલિંગન અને સોનું બન્યું

૧૯૧૫માં આઇન્સ્ટાઇને જનરલ થિઅરી ઑફ રિલેટિવિટી જાહેર કરી એમાં એમણે કહ્યું હતું કે બે પદાર્થોના આકર્ષણને કારણે ગુરુત્વાકર્ષણના તરંગો પેદા થઈ શકે છે. એ તરંગો જાણવાના પ્રયત્નો તો વર્ષોથી ચાલતા હતા, પણ ૨૦૧૫માં વૈજ્ઞાનિકો એ જોઈ શક્યા. બે બ્લૅક હોલ એકબીજામાં ભળી ગયાં તેનાં વમળો પેદા થયાં અને LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) નાં વૉશિંગ્ટન અને લુઈસિયાનાનાં બે કેન્દ્રોએ આ સ્પંદનો નોંધી લીધાં. પરંતુ એ માત્ર અમુક સેકંડ જ રહ્યા. તે પછી બે વાર આ તરંગો જોવા મળ્યા. હવે

તે પછી હાલમાં બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓ એકબીજામાં જોડાયા ત્યારે પણ ગુરુત્વાકર્ષણમાં તરંગો પેદાથયા જે લગભગ એકસો સેકંડ ચાલ્યા. આ વખતે LIGOની જોડીદાર ઇટલીની VIRGO ઑબ્ઝર્વેટરીએ પણ એની નોંધ લીધી. બ્લૅક હોલ તો પ્રકાશને પણ જવા ન દે એટલે બે બ્લૅક હોલ જોડાયાં ત્યારે વૈજ્ઞાનિકોએ માત્ર તરંગ અનુભવ્યા, પણ ૧૭મી ઑગસ્ટે ન્યૂટ્રૉન તારાઓ જોડાયા ત્યારે પ્રકાશ બહાર ફેંકાતાં વૈજ્ઞાનિકો એ ‘જોઈ’ પણ શક્યા. પરંતુ અહીં ‘જોઈ’ શબ્દ માત્ર વાપરવા ખાતર વાપર્યો છે, એ ગામા કિરણો હતાં એટલે એ જોઈ ન શકાય. આપણે એમ કહીએ કે પ્રકાશની પ્રક્રિયા પણ અનુભવી શકાઈ. ઉપર તસવીરમાં બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓનું મિલન દેખાડ્યું છે.

આ મિલનનાં પરિણામોનું પૃથક્કરણ કરતાં જાણવા મળ્યું કે આ પ્રચંડ મિલનને કારણે નાની નાભિઓ એકબીજામાં જોડાઈ ગઈ અને સોના અને પ્લૅટિનમ જેવી ભારે ધાતુઓ બની. બ્રહ્માંડમાં ભારે ધાતુઓ મોટા પ્રમાણમાં મળે છે તે આવાં જ મિલનોનું પરિણામ છે.

સંદર્ભઃ ધી હિન્દુ

) દરદીની અંદરના દરદી પર સફળ શસ્ત્રક્રિયા

દરદીની અંદરનો દરદી? હા. ખરેખર માતા નહીં પણ એના ગર્ભમાં રહેલા ભ્રૂણ પર સફળ શસ્ત્રક્રિયાની આ વાત છે. બાળકમાં ઘણી વાર જન્મજાત ખોડ રહી જતી હોય છે. હ્યૂસ્ટનની ટેક્સાસ ચિલ્ડ્રન્સ હૉસ્પિટલના ડૉ. માઇકલ બેલ્ફૉર્ટ અને બીજા સરજનોની ટીમે એમની સાથે મળીને એક ભ્રૂણ પર શસ્ત્રક્રિયા કરીને એની ખોડ સુધારી દીધી. આ ખોડને ‘સ્પાઇના બિફિડા’ (Spina Bifida) કહે છે. અહીં આકૃતિ આપી છે, તેમાં ઉપર ૨૧, ૨૨ અને ૨૮ દિવસની અવસ્થાનું ભ્રૂણ છે. એના પર આંટા હોય છે, જે ભ્રૂણનો વિકાસ થવાની સાથે ગોળ વળીને નળી જેવું બને છે. એ જ આપણું શરીર છે. નીચેની હારમાં એની ગોળ ભૂંગળી બનાવવાની ક્રિયા દેખાડી છે. એમાં જ ત્રીજી તસવીરમાં ઉપર માથું છે, એમાં મગજ બનશે. તેની નીચે પીઠનો ભાગ છે. છેક નીચે જોતાં બન્ને બાજુએથી ગોળ ફરતાં નીચેનો ભાગ પૂરેપૂરો બંધ નથી થયો. આ કાણું ભ્રૂણમાં વિકસતા પૂર્ણ બાળકની પીઠમાં દેખાય છે. આ કાણામાંથી કરોડરજ્જુને અંદર જોઈ શકાય અથવા એ બહાર આવી જાય અને મગજ બનાવવાની સામગ્રી પણ એમાંથી બહાર નીકળી આવે. આવું બાળક હાલીચાલી ન શકે.

ડૉ, બેલ્ફૉર્ટ અને એમની ટીમે તદ્દન અંધારા ઑપરેશન થિએટરમાં માતાની યોનિમાંથી ગર્ભમાં બે કાપા પાડ્યા. એક કાપામાંથી એમણે સૂક્ષ્મ ‘ફીટોસ્કોપ’ (ભ્રૂણ જોવાનું ટેલિસ્કોપ) નાખ્યું, તે સાથે જ ગર્ભાશય લાલ રંગે ચમકવા લાગ્યું. બીજો કાપો ઓજારો માટે હતો. એમણે યોનિમાં એક નળી નાખીને એના ગર્ભાશયને ઊંચું કર્યું. આથી અંદરનું શિશુ ટીવી સ્ક્રીન પર દેખાવા લાગ્યું. એનાં હાથપગનાં આંગળાં બરાબર હતાં, એ ઘૂંટીએથી પગ પણ હલાવતું હતું પણ પીઠમાં કાણું હતું. આ કાણું એમણે સીવી નાખ્યું! જાન્યુઆરીમાં બાળકનો જન્મ થવાનો છે ત્યારે એ મોટા ભાગે તો સંપૂર્ણ ‘નૉર્મલ’ જીવન જીવવા લાયક હશે, પણ તે નહીં તો, એનું મોટા ભાગનું નુકસાન ટળી જશે.

ડૉ. બેલ્ફૉર્ટે પહેલી વાર ૨૦૧૪માં આ જાતનું ઑપરેશન કર્યું હતું તે પછી ૨૮ ઑપરેશન કરી ચૂક્યા છે પરંતુ ભ્રૂણને ગર્ભાશયમાં જ રહેવા દઈને ઑપરેશન કરવાનો આ સૌ પહેલો પ્રયોગ હતો.

સંદર્ભઃ ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ

) કેરળ સાયન્સ કોંગ્રેસનું ૩૦મું અધિવેશન

કેરળ સાયન્સ કોંગ્રેસનું ૩૦મું અધિવેશન આવતા વર્ષના કન્નૂર જિલ્લાના તલેશેરીમાં જાન્યુઆરીની ૨૮મીએ શરૂ થશે, જે ત્રણ દિવસ ચાલશે. આ વર્ષનો વિષય છેઃ viruses and infectious diseases. અધિવેશનમાં સંશોધન પત્રો રજૂ કરવા માટે રજિસ્ટ્રેશન કરાવવા માટે ૧૫મી નવેમ્બર સુધીનો સમય છે. http://ksc.kerala.gov.in/ પર ક્લિક કરીને નામ નોંધાવી શકાશે.

કેરળનો વિજ્ઞાન દ્વારા વિકાસ કરવા માટેના સંશોધનપત્રો માટે આ વર્ષે SciGenome Spark નામનો નવો ઍવૉર્ડ પણ અપાશે. વધારે માહિતી ઉપર આપેલી લિંક પરથી મળશે. ગુજરાતના કે વિદેશ વસતા વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો આગળ આવીને આમાં ભાગ લઈ શકે તો સારું.

૦-૦-૦

Science સમાચાર : Episode 22

. સ્ત્રીઓ પુરુષો કરતાં વધારે ઉદાર હોય છે!

માનવીય વ્યવહાર સંબંધી મનોવૈજ્ઞાનિકો એવાં તારણ પર પહોંચ્યા છે કે સ્ત્રીઓ ‘આપવા’માં પુરુષો કરતાં વધારે ઉદાર હોય છે. પુરુષો પણ આપે છે પણ એની પાછળ ‘સ્વાર્થ વૃત્તિ’ પણ રહેલી હોય છે.

ઝ્યૂરિખ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો કહે છે કે આના માટે કારણ સ્ત્રી અને પુરુષના મગજની થોડી જુદી પડતી રચના જવાબદાર છે. ‘આપવા’નો નિર્ણય કરવામાં મગજનો ‘સ્ટ્રીએટમ’ નામનો ભાગ સક્રિય કામ કરે છે. આ ભાગ મગજની મધ્યમાં હોય છે. બીજાને લાભ થાય એવા નિર્ણય લેવામાં સ્ત્રીઓનું સ્ટ્રીએટમ વધારે સક્રિય હતું, જ્યારે પોતાના ફાયદાની વાત આવી ત્યારે પુરુષોનું સ્ટ્રીએટમ કામમાં મચી પડ્યું!

સંશોધકોએ પછી એક બીજો પ્રયોગ કર્યો. એમણે સ્ત્રી-પુરુષોના એક જૂથને અમુક દવા આપી અને બદલો આપવાની પ્રક્રિયા ખોરવી નાખી. બધું અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું. હવે સ્ત્રીઓ બહુ સ્વાર્થી વર્તન કરવા લાગી અને પુરુષો પરગજુ બની ગયા!

સંશોધકો કહે છે કે આનો અર્થ એ થાય છે કે મગજ માટે દવાઓ વાપારતી વખતે સ્ત્રીઓ અને પુરુષોનો પ્રતિભાવ અલગ હશે એ ધ્યાનમાં રાખવું પડશે.

સંદર્ભઃ ઝ્યૂરિખ

. હવે ટાંકા નહીં લેવા પડે, બસ ચામડી ચોંટાડી દો!

ક્યાંય ઊંડો ઘા થયો હોય તો ઘાને ટાંકા લઈને બંધ કરવામાં આવે છે. આમાં પણ સૅપ્ટિક થવાનું જોખમ તો રહે જ છે. હવે સ્વિટ્ઝર્લૅંડની ઍમ્પા સંસ્થાએ ટાંકા લેવાને બદલે નવી રીતે વિકસાવી છે. એમણે નૅનોપાર્ટિકલનો ગૂંદર બનાવ્યો છે. એનાથી ચામડીના બે કપાયેલા છેડાને ભેગા કરીને ચોંટાડી દેવાશે.

શરીરના અંદરના કે બહારના કેટલાયે ભાગો એવા છે કે ટાંકા લેવાનું લગભગ અશક્યવત્‍ હોય છે. સંશોધકોએ સિલિકોન ડાયોક્સાઇડ અને આયર્ન ડાયોક્સાઇડના નૅનો પાર્તિકલ્સ લીધા અને એનાથી શરીરની છૂટી છવાઈ પેશીઓને ભેગી ગોઠવીને ચોંટાડી દીધી. એવું જાણવા મળ્યું છે કે નૅનો પાર્ટિકલ્સમાં એવો ગુણ છે કે એ બે પેશીઓને ભેગી ચોંટાડવા ઉપરાંત રૂઝ વળવામાં પણ મદદ કરે છે. જ્યાં આ ગૂંદર અને બાયોગ્લાસ ભેગાં વાપર્યાં ત્યાં લોહી તરત ગંઠાવા લાગ્યું. ઍમ્પાના સંશોધકોની મદદે ડૉક્ટરો પણ આવ્યા. એમણે એક ડુક્કરના આંતરડાના કપાયેલા ભાગને ચોંટાડવાનો અખતરો કરી જોયો અને એમાં એમને આશ્ચર્યજનક સફળતા મળી.

સંદર્ભઃ એમ્પા

. આઈ. આઈ. ટી. રૂડકીના સંશોધકો ચિકુન્ગુન્યાને હરાવશે?

ચિકુન્ગુન્યાની બીમારીનો હજી સુધી કોઈ ઉપાય નથી મળ્યો, પરંતુ આઈ. આઈ. ટી.. રૂડકીના સંશોધકોની એક ટીમે દેખાડ્યું છે કે ઉપાય શોધવાની દિશામાં પ્રગતિ કરી છે. ચિકુન્ગુન્યાનો ઇલાજ એમાં દેખાતાં લક્ષણોને હળવાં બનાવવા પૂરતો જ થાય છે, એટલે રોગનાં મૂળ પર હુમલો થતો નથી.

પ્રોફેસર શૈલી તોમરના નેતૃત્વ હેઠળની ટીમે કૃમિઓના ઇલાજ તરીકે વપરતા પાઇપરેઝાઇન ડ્રગનો ઉપયોગ કર્યો. આ ડ્રગ માણસ માટે સલામત છે એવું તો પ્રમાણિત છે જ એટલે પ્રાણીઓ પરના અખતરા સફળ થયા પછી માણસ પરના અખતરામાં સલામતીની શંકા નથી.

સંશોધકોએ જોયું કે ઑરા વાઇરસના કૅપ્સિડ પ્રોટીન પાઇપરેઝાઇન ડ્રગના અણુ સાથે જોડાઈ જાય ચે. એમણે ચિકુન્ગુન્યાના વાઇરસને પણ પાઇપરેઝાઇનના અણુ સાથે જોડવાનો પ્રયોગ કરતાં એમને સફળતા મળી. કૅપ્સિડ પ્રોટીન વાઇરસની વૃદ્ધિ માટે જરૂરી છે પણ ડ્રગના અણુ સાથે જોડાઈ જતાં એમની એ શક્તિ નથી રહેતી. પહેલા ૨૪ કલાકમાં ચેપી કોશ જેટલા વાઇરસ બનાવે તેની સંખ્યા ૯૮ ટકા જેટલી ઘટેલી જોવા મળી, પરંતુ ૪૮ કલાક પછી એની અસર મંદ પડી ગઈ હતી.

હવે સંશોધકો પાઇપરેઝાઇન આધારિત ડ્રગના નવા અણૂ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માગે છે, કે જેથી વધારે વાઇરસને કેદ કરી શકાય. જો કે હજી એ જોવા નથી મળી શક્યું કે આ પ્રક્રિયા નવા વાઇરસ બનવા પર અંકુશ મૂકે છે કે કેમ. માત્ર એમનો ફેલાવો રોકાતો હોવાનું જાણી શકાયું છે.

દરમિયાન, રૂડકીના સંશોધકોને હજી પણ સફળતા મળે એવી આ દિવાળી નિમિત્તે શુભેચ્છાઓ.

સંદર્ભઃ ચિકુનગુન્યા

. માનવનિર્મિત ઉપગ્રહને પૂરાં થયાં ૬૦ વર્ષ

૧૯૫૭ની ૪થી ઑક્ટોબરે સોવિયેત સંઘે પહેલી વાર માનવનિર્મિત ઉપગ્રહ સ્પુતનિક અવકાશમાં મોકલ્યો. આ સાથે માનવની અંતરિક્ષ ખોજની શરૂઆત થઈ. સ્પુતનિકનો વ્યાસ માત્ર ૫૮ સે.મી. હતો અને વજન ૮૪ કિલોગ્રામ. તે સાથે જ અંતરિક્ષની હોડ શરૂ થઈ ગઈ.

image

સોવિયેત સંઘે જાહેર કર્યું કે “અમે અમેરિકા જેટલા તવંગર નથી તો પણ અમારે ત્યાં આ શક્ય બન્યું કારણ કે સમાજવાદી રાજ્યવ્યવસ્થામાં નફાનો વિચાર નથી થતો.” અમેરિકા માટે આ હાર પચાવવાનું મુશ્કેલ હતું એણે મોટા પાયે અવકાશ ખોજના પ્રયાસો આદરી દીધા અને ચંદ્ર પર માનવીને મોકલવાનો નિર્ણય કર્યો અને ૧૯૬૯માં એને સફળતા મળી. આજે તો ભારત પણ અંતરિક્ષ ખોજમાં મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. ઇસરોના ઉપગ્રહોને સતત સફળતા મળતી રહી છે. મંગલયાન ભારતની એક મોટી સિદ્ધિ છે.

સંદર્ભઃ બીબીસી


Science Samachar : Episode 21

) છૂંદણાં કરાવનારા વિચારે

imageimage

(ફોટોઃ સૌજન્ય – ઇંડિયન એક્સપ્રેસ (Source: Tenzin/Hawk Tattoos)

ઘણા લોકો સુંદરતા ખાતર કે શોખને ખાતર છૂંદણાં કરાવતા હોય છે. એમાં શાહી વપરાય છે. આ શાહી ચામડી પર આપણા મનગમતા આકારમાં દેખાય છે અને આપણે મલકાઈએ છીએ. પરંતુ બધી જ શાહી ચામડીની નીચે જ રહે છે કે લોહીમાં ભળીને શરીરનાં બીજાં અંગોમાં પણ જાય છે? ત્વચાના ઉપરના સ્તરની નીચે બીજું એક સ્તર હોય છે તેમાં આ શાહી રહી જાય છે પરંતુ ત્યાં રક્તનલિકાઓ પણ હોય છે. ઉંદરો પરના પ્રયોગોમાં જોવા મળ્યું છે.વધારાની શાહી એ રસ્તે લિમ્ફની ગાંઠોમાં પહોંચતી હોય છે. અમુક કેસોમાં લિવરમાં પણ શાહીના કણો જોવા મળ્યા છે.

મોટા ભાગે તો શાહી જ્યાં હોય ત્યાં જ રહે છે કારણ કે એની આસપાસ રક્ષાત્મક કોશો ગોઠવાઈ જાય છે તેમ છતાં શાહીના ઘણા કણો એની બહાર નીકળી જતા હોય છે. શાહીમાં ‘કાર્બન બ્લૅક’ હોય છે જેનું તરત વિઘટન થઈ જાય છે અને એ ‘નૅનો-પાર્ટીકલ’ બનીને લિમ્ફમાં કે લિવરમાં પહોંચે છે. તમે જ્યારે ચેક કરાવો તો લિમ્ફ નૉડમાં શાહીનો રંગ દેખાય. લિમ્ફ નૉડનો રંગ બદલે એટલે કૅન્સરની શંકા પડે; એની બાયોપ્સી થાય અને પછી ખબર પડે કે આ તો માત્ર શાહી જ હતી! આટલી કડાકૂટમાં આપણે પડીએ તો એક છૂદણાનો ખર્ચ કેટલો થયો તે પણ વિચારવું પડે, કારણ કે હવે વૈજ્ઞાનિકો શાહી ફેલાવાની પ્રક્રિયાને સામાન્ય વાત નથી માનતા. એ ખરેખર જોખમી પણ બની શકે છે.

સંદર્ભઃ અહીં ક્લિક કરો

() લોહીમાંથી વીજળી?

માણસ જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવા માટે મોટા ડૅમો બાંધે છે અને ટર્બાઇનો બનાવે છે. પરંતુ ચીનના શાંગહાઈ શહેરની ફુદાન યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર હુઇશેંગ પેન અને એમના સાથીઓએ એક મિલીમીટરથી પણ ઓછી જાડાઈવાળો એક ફાઇબર (તંતુ) બનાવ્યો છીએ, જેને બહુ જ પાતળી ટ્યૂબમાં ક્ષારયુક્ત દ્રાવણમાં મૂકવાથી અથવા લોહીની નસ સાથે જોડવાથી પણ વીજળી પેદા થાય છે.

આ તંતુ એટલે કાર્બન નૅનોટ્યૂબની કતાર. એને એક પોલીમરના આધાર પર વિંટાળી દીધી. કાર્બન નૅનોટ્યૂબને વાળીને કોઈ તક્તી સાથે જોડી શકાય છે. એની આખી રચના અહીં સમજાવી શકાશે નહીં, પરંતુ એને ઇલેક્ટ્રોડ સાથે જોડીને વહેતા પાણીમાં કે ક્ષારયુક્ત દ્રાવણમાં ડુબાડતાં વીજળી પેદા થઈ. બીજાં નાના આકારનાં વીજ ઉપકરણોની સરખામણીએ એની કાર્યક્ષમતા ૨૦ ટકા વધારે હોવાનું નોંધાયું છે.

સંદર્ભઃ અહીં ક્લિક કરો

() આપણે અમર રહી શકીએ?

ના. અમર રહેવાની વ્યવસ્થા આપણી શારીરિક સંરચનામાં જ નથી. ઉલ્ટું, એવી વ્યવસ્થા છે કે વૃદ્ધાવસ્થા આવે અને શરીરનો નાશ થાય. Genes and Development સામયિકમાં હાલમાં જ જર્મનીના મેઇન્ઝ શહેરની ઇંસ્ટિટ્યુટ ઑફ મોલેક્યુલર બાયોલૉજીના સંશોધકોનો એક અભ્યાસપત્ર પ્રકાશિત થયો છે. એમણે નાના કીડાના જીન તપાસીને જોયું કે ‘ઑટોફૅજી’ (ઑટો એટલે જાતે અને ફૅજી એટલે ખાવું. આ પ્રક્રિયા નુકસાન પામેલા કોશોનો નાશ કરે છે અને નવા કોશો બનાવવામાં એમનો ઉપયોગ કરે છે) નામની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા જીન્સ નાની વયના કીડામાં આરોગ્ય અને સક્ષમતાને બળ આપે છે, પણ પછવાડેની જિંદગીમાં એ વૃદ્ધત્વ પણ લાવે છે. આમ ઉંમર થવી એ પણ ઉત્ક્રાન્તિની પ્રક્રિયાનો જ ભાગ છે.

ડાર્વિને ‘યોગ્યતમની ચિરંજીવિતા’નો સિદ્ધાંત સ્થાપ્યો. આના પ્રમાણે તો જે યોગ્યતમ હોય તે કેમ મરે? જે જીન બહારના ફેરફારોને અનુકુળ થાય તે જ ટકી શકે. એ જીનનું પાકટ થવું એ ‘યોગ્યતમ’ સ્થિતિ નથી. આ એક આંતર્વિરોધ (paradox) છે. ૧૯૫૩માં જ્યૉર્જ વિલિયમ્સે આનો સૈદ્ધાંતિક જવાબ આપ્યો કે આ જીન્સ નવા કોશ બનાવે છે પણ તે સાથે એની નકારાત્મક અસરો પણ પેદા કરે છે. આ અસરો પુનર્નિર્માણની પ્રક્રિયા પછી દેખાય તો એ પ્રભાવક રહે છે.

હવે આ સૈદ્ધાંતિક ખુલાસાનો પ્રાયોગિક પુરાવો મળ્યો છે. સંશોધકોએ ઑટોફૅજીની પ્રક્રિયા અને એમાં ભાગ લેતા જીન્સનું નિરીક્ષણ કરતાં એમને જાણવા મળ્યું કે ઑટોફૅજીની પ્રક્રિયા નાની વયનાં પ્રાણીઓમાં બહુ ઝડપથી થાય છે, પણ તે પછી એ ધીમી પડતી જાય છે. સંશોધકોને આયુષ્યસંબંધી સંકેતો માટેના ન્યૂરૉનની ભાળ મળી. આ પછી એમણે કીડાના માત્ર એક ન્યૂરૉનની ઑટૉફૅજી રોકી દીધી. એમને જોવા મળ્યું કે કીડાને નવી શક્તિ મળી. જાણે પચાસ વર્ષની ઉંમરે પચીસના યુવાનનો થનગનાટ!

આમ ન્યૂરૉનની આ ઑટોફૅજી ઘડપણ માટે જવાબદાર છે. વૈજ્ઞાનિકો હજી તો આ આખી પ્રક્રિયા સમજવાની શરૂઆત કરે છે એટલે અમર થવાની આશા ન રાખવી પણ ન્યૂરૉનને નુકસાન થવાથી અલ્ઝાઇમર્સ વગેરે બીમારીઓ થતી હોય છે, તેના ઉપાયની દિશામાં આગળ વધવાના પહેલા સંકેત મળ્યા છે એ આનંદની વાત છે.

સંદર્ભઃ અહીં ક્લિક કરો

() હૈદરાબાદની દવા કંપનીઓના કચરામાં ઍન્ટીબાયોટિક્સ

હૈદરાબાદની દવા કંપનીઓ માવજત કર્યા વિના જ પોતાનો કચરો નદીઓમાં ઠાલવે છે. આમાં ઍન્ટીબાયોટિક્સ પણ હોવાથી અનેક જાતના રોગોમાં ઍન્ટીબાયોટિક્સનો મુકાબલો કરી શકે એવાં બૅક્ટેરિયા પેદા થવા લાગ્યાં છે. ‘ગમન’ નામની એક બિનસરકારી સંસ્થાએ નદીઓની મોજણી કરીને ‘ઇન્ફેક્શન’ નામના સામયિકમાં પોતાનો રિપોર્ટ આપ્યો છે કે આ બૅક્ટેરિયા એવા એન્ઝાઇમ બનાવે છે કે જે પૅનીસિલીન, સેફાલોસ્પોરિન, સેફામાઇસિન અને કાર્બપેનેમ જેવી દવાઓનો પ્રભાવ નિષ્ફળ બનાવે છે.

image

હૈદરાબાદની બહાર ૩૨ કિલોમીટરના પાટેન્ચેરુ-બોલારામ ઇંડસ્ટ્રિયલ એરિયામાં એકસો જેટલી ઔદ્યોગિક કંપનીઓ છે તેમાંથી ૩૦ ઔષધ કંપનીઓ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ કંપનીઓને પોતાના કચરાની માવજત કરવાનો આદેશ આપ્યો છે પણ એનો છડેચોક ભંગ થાય છે. ‘ગમન’ના એક અગ્રણી દિવાકર કહે છે કે આ વિસ્તારમાં ભૂમિગત પાણી પીળું છે અને લોકો ચામડીનાં જુદાં જુદાં દરદોથી પિડાય છે.

સંદર્ભઃ અહીં ક્લિક કરો


Science Samachar : Episode 20

() સારા કૉલેસ્ટેરોલ (HDL)થી મૃત્યુની શક્યતા વધી જાય છે!

કૉપનહેગન યુનિવર્સિટીના સંશોધકો એક ચોંકાવનારા નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા છે. એમનું કહેવું છે કે સારું કૉલેસ્ટેરોલ (HDL) બહુ મોટા પ્રમાણમાં હોય તો મૃત્યુની શક્યતા ૬૫ ટકા વધી જાય છે. આપણે ખરાબ કૉલેસ્ટેરોલ (LDL)ની બહુ ચિંતા કરી; હવે સારા કૉલેસ્ટેરોલની પણ ચિંતા કરવાની છે! સંશોધકોની ૧૦.૫૦૦ મરણોની સર્વે કરી તેમાં જોવા મળ્યું કે પુરુષોમાં HDLને કારણે ૧૦૬ ટકા અને સ્ત્રીઓમાં ૬૮ ટકા મૃત્યુની શક્યતા વધી જાય છે.

બહુ ઘણું HDL એટલે શું? પુરુષોમાં અતિ ઊંચું સ્તર એટલે 3.0 mmol/L (116 mg/dL),  અને બહુ ઘણું એટલે 2.5-2.99 mmol/L (97-115 mg/dL). બીજી બાજુ, સ્ત્રીઓમાં અતિ ઊંચું સ્તર  3.5 mmol/L (135 mg/dL) છે. આ જોખમી સ્થિતિ મનાય. ‘યુરોપિયન હાર્ટ જર્નલ’ના ૨૩ ઑગસ્ટના અંકમાં આ લેખ છપાયો છે.

લિંકઃ અભ્યાસલેખ

લેખ માટેનો સંદર્ભઃ અહીં

() કાનમાં ઘંટડીઓ વાગ્યા કરે છે?

આપણામાંથી ઘણા આવી ફરિયાદ કરતા હોય છે. કાનમાં વિચિત્ર સિસોટી વાગ્યા કરતી હોય પણ એ માત્ર તમને જ સંભળાય, બીજા કોઈને નહીં. (Tinnitus-ટિનાઇટસની બીમારી). વૈજ્ઞાનિકોને એનું શક્ય કારણ છેક હવે સમજાયું છે એટલે હજી એનો ઉપાય નથી મળ્યો પણ કારણ મળતાં ઉપાય પણ શોધી લેવાશે.

ઇલિનૉઇસ યુનિવર્સિટીના ‘સ્પીચ ઍન્ડ હીઅરિંગ’ વિભાગનાં અધ્યક્ષ ફાતિમા હસનના જણાવ્યા પ્રમાણે આ અભ્યાસમાં મુશ્કેલી એ હતી કે આવી તકલીફ કોઈ પણ ઉંમરે થતી હોય છે અને એ કેટલો સમય ચાલશે તે પણ કોઈ કહી ન શકે. પરંતુ આ સિસોટી તમારા મગજમાં જ છે એટલું હવે નક્કી થઈ ગયું છે.

આવા એક દરદીની MRI દ્વારા તપાસ કરતાં જોવા મળ્યું કે મગજમાં પ્રીક્યુનિયસ નામનો ભાગ છે તેની કાર્યવાહી ટિનાઇટસ માટે જવાબદાર છે. આ ભાગમાં બે અલગ નેટવર્ક  કામ કરે છે અને બન્ને એકબીજાથી ઉલ્ટાં ચાલે છે. વ્યક્તિનું ધ્યાન કોઈ વસ્તુ પર કેન્દ્રિત થાય ત્યારે પીઠ તરફ આવેલું નેટવર્ક (ડૉર્સલ ઍટેન્શન નેટવર્ક) સક્રિય થઈ જાય છે અને ‘ડીફોલ્ટ મોડ’નું નેટવર્ક નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે. કમ્પ્યુટરમાં જેમ ઘણી પદ્ધતિઓ ‘બૅકગ્રાઉંડ’માં ચાલ્યા કરે છે તેમ આ ડીફોલ્ટ મોડ પણ માણસ ખાસ કશું ન વિચારતો હોય કે કંઈ કરતો ન હોય ત્યારે ચાલ્યા કરે છે. ડૉ. હુસેનની ટીમને જોવા મળ્યું કે ટિટાઇનિસની બીમારીવાળા લોકોમાં પ્રીક્યુનિયસ ઍતેન્શન નેટવર્ક સાથે વધારે જોડાયેલું હોય છે એટલે માણસ નિષ્ક્રિય હોય ત્યારે પણ ડૉર્સલ નેટવર્ક ચાલુ જ રહે છે. આનો અર્થ એ કે ટિટાઇનસના દરદીઓને ખરા અર્થમાં આરામ મળતો જ નથી હોતો. આટલું જાણ્યા પછી હવે  ડૉર્સલ નેટવર્કને ‘ઑફ’ કરવાનું મોટું કામ બાકી રહ્યું છે.

સંદર્ભઃ અહીં

() પહેલાં નીચેનો ફોટો જુઓ, શું છે તેનો વિચાર કરો અને પછી વાંચો!

ઑગસ્ટના છેલ્લા અઠવાડિયામાં હૈદરાબાદમાં ઇંટરનૅશનલ યુનિયન ઑફ ક્રિસ્ટલોગ્રાફીની ૨૪મી કોંગ્રેસ અને જનરલ ઍસેમ્બ્લીની બેઠક મળી ગઈ. એમાં રૉબર્ટ ક્રિકલે પોતાનું એક વિખ્યાત મૉડેલ રજૂ કર્યું જે સૌના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગયું. આ શાનું મૉડેલ છે?

એના વિના આપણું ભોજન ખાવાલાયક બનતું જ નથી. એ છે આપણું રોજનું સાથી સોડિયમ ક્લોરાઇડ(NaCl)  એટલે કે ખાવાનું મીઠું! આપણે રોજ ખાઈએ છીએ તે મીઠું અંદરથી આવું છે. આખા મીઠાનો કણ એક ચમકદાર સ્ફટિક છે અને એક્સ-રે દ્વારા એની આંતરિક સંરચના તો એક સદી પહેલાં પિતાપુત્રની જોડી, વિલિયમ અને લૉરેન્સ બ્રૅગ્સે જાણી લીધી હતી પરંતુ રૉબર્ટ ક્રિકલને લાગ્યું કે એને નરી આંખે જોઈ શકાય એવડું મોટું બનાવવું જોઈએ કે જેથી સામાન્ય લોકોમાં વિજ્ઞાનમાં અભિરુચિ વધે.

૨૦૧૫માં ક્રિકલે મીઠાના સ્ફટિકનું મહાકાય મૉડેલ બનાવ્યું અને વિયેનાના સિટી હૉલમાં જનતા માટે પ્રદર્શિત કર્યું. પરમાણુઓ દેખાડવા માટે એમાં ૩૮,૮૦૦ ગોળીઓનો ઉપયોગ થયો છે અને એમને જોડતી સળીઓની કુલ લંબાઈ ૧૦.૫ કિલોમીટર. છે. મૉડેલનું વજન ૬૮૦ કિલોગ્રામ છે. યુરોપની બહાર એ પહેલી વાર હૈદરાબાદમાં પ્રદર્શિત કરાયું.

સંદર્ભઃ અહીં

() કૅસિની આજે શનિ પર હત્યા થશે.

નાસા, યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી અને  ઇટાલિયન સ્પેસ એજન્સીના સંયુક્ત ઉપક્રમે શનિની ખોજ માટે મોકલાયેલા કૅસિની યાનના જીવનનો આજે ૧૫મી સપ્ટેમ્બરે અંતિમ દિવસ છે. એનું ઈંધણ ખૂટી જવા આવ્યું છે અને એ શનિ ઉપર પડી ભાંગે તે પહેલાં એને ભસ્મીભૂત કરી નાખવામાં આવશે, કે જેથી પૃથ્વી પરના માઇક્રોબ દ્વારા ઉપગ્રહ ટાઇટન અને સ્વયં શનિ પર પ્રદૂષણ ફેલાવાની શક્યતા ન રહે. ૧૯૯૭ના ઑક્ટોબરમાં આ યાન શનિ તરફ મોકલાયું હતું અને ૨૦૦૪માં એ શનિનાં વલયોની અંદર પ્રવેશ્યું, તે વખતથી કૅસિની દ્વારા શનિ વિશે ઘણી નવી માહિતી મળતી રહી છે. શનિના સૌથી મોટા, સાડાપાંચ હજાર કિલોમીટરના ઉપગ્રહ તાઇટન ઉપરાંત બીજા નાના પાંચ ઉપગ્રહોની માહિતી પણ કૅસિની દ્વારા મળી છે. ગયા મહિનાની ૨૦મીએ કૅસિની છેલ્લી વાર શનિના વલયમંડળમાં પહોંચ્યું અને ૨૧ ફોટા મોકલ્યા જેની વૈજ્ઞાનિકોએ ચાર મિનિટની વિડિયો બનાવી છે. કૅસિની હવે એ પાછું ફરવાનું નથી.

સંદર્ભઃ આ વિડિયો જૂઓ. બે વિડિયો એકસાથે જ મળશે. https://www.space.com/37962-cassini-saturn-ring-dive-photos-animation.html

૦-૦-૦