Science Samachar : Episode 29

Science Samachar Ank 29

સૌથી મોટો નવો પ્રાઇમ નંબર!

હવે અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો પ્રાઇમ નંબર મળ્યો છે. પ્રાઇમ નંબર એટલે એવી સંખ્યા કે જેને માત્ર એક અથવા એ જ રકમથી ભાગવાથી એ નિઃશેષ રહે. તે સિવાય એમાં શેષ વધ્યા કરે. દાખલા તરીકે, ૨, ૩, ૫, ૭, ૧૧, ૧૩, ૧૭, ૧૯ એ બધા પ્રાઇમ નંબરો છે. એને M77232917 નામ અપાયું છે. આ સંખ્યાને અહીંથી ડાઉનલોડ કરી શકાશે. એ ૨૩ MBની ટેક્સ્ટ ફાઇલ છે. કુલ પાનાં ૮૦૧૮ થાય છે! અને આપણા સામાન્ય વપરાશના કમ્પ્યુટરમાં MS WORD વારેઘડી બંધ થઈ જાય એવડું મોટું આ કામ છે. અહીં ૮૦૧૭મા પાનાનો નીચલો ભાગ અને ૮૦૧૮મા પાનામાં જ્યાં અંત થાય છે તે ભાગ નમૂના તરીકે મૂક્યો છે.

SS 29.1

ઉપર જૂઓ છો તે એક સંખ્યાના છેલ્લા આંકડા છે. આ સંખ્યામાં કુલ અંક ૨૩,૨૪૯,૪૨૫ છે. આ પહેલાં મળેલા સૌથી મોટા પ્રાઇમ કરતાં આમાં દસ લાખ વધારે અંક છે. આજથી (૧૫ જાન્યુઆરીથી) દરરોજ એક હજાર અંક લખશો તો ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૮૧ના તમે આખી સંખ્યા લખવાનું પૂરું થશે. જેમને આ સંખ્યા વિશે બીજી પણ રસપ્રદ વાતો જાણવી હોય તેઓ અહીં સંદર્ભમાં આપેલી લિંક પર ક્લિક કરી શકે છે.

સંદર્ભઃ લાઇવ સાયન્સ_સૌથી મોટો પ્રાઇમ નંબર

() સુપરનોવાની સૌથી પહેલી નોંધ ભારતમાં મળે છે?

કાશ્મીરના બુર્ઝહામા પ્રદેશમાં એક પાંચ હજાર વર્ષ જૂનું ગુફાચિત્ર જોવા મળ્યું છે. સંશોધકો માને છે કે એ ચિત્રમાં સુપરનોવાની ઘટના દેખાડી છે.

SS 29.2

ટાટા ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ ફંડામેન્ટલ રીસર્ચ (TIFR)ના ખગોળવિજ્ઞાનીઓ હૃષિકેશ જોગળેકર, મયંક વહિયા અને અનિકેત સૂળેએ આ ગુફાચિત્રનું અવલોકન કરીને કહ્યું છે કે આ ચિત્રાંકનમાં બે પિંડ દેખાય છે. એમને સૂર્ય અને ચંદ્ર કહી શકાય. પરંતુ એમને બે તેજસ્વી તારા પણ કહી શકાય. આના પરથી અમે એ શક્યતા તપાસી કે આ કોઈ મહેમાન તારો હોઈ શકે અથવા સુપરનોવા હોઈ શકે છે. અમે સુપરનોવા વિશેની માહિતીનો અભ્યાસ કર્યો કે એવો કોઈ સુપરનોવા છે જે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૦૦૦ અને ૧૦,૦૦૦ વર્ષ પહેલાંનો હોય અને જે ૪૬૦૦ વર્ષ પહેલાં બુર્ઝહામામાંથી જોઈ શકાયો હોય. આ અધ્યયન દરમિયાન અમને જાણવા મળ્યું કે HB9 સુપરનોવા હોઈ શકે છે કારણ કે એ ૪૬૦૦ વર્ષ પહેલાં જોવા મળ્યો હતો અને એચરમ બિંદુએ પહોંચ્યો ત્યારે એનો પ્રકાશ ચંદ્રના પ્રકાશ જેટલો જ હોવો જોઈએ. આમ સુપરનોવાની સૌ પહેલી નોંધ ભારતમાં મળી હોવાનું અનુમાન કરી શકાય છે.

આ લેખ Indian Journal of History of Scienceના ડિસેમ્બરના અંકમાં છપાયો છે. મયંક વહિયા દિલ્હીસ્થિત ઇંદિરા ગાંધી નૅશનલ સેન્ટર ફૉર આર્ટ (IGNCA)માં કાર્યરત છે. આ ગુફાચિત્ર આ સંસ્થામાં સચવાયેલું છે. વહિયા કહે છે કે પહેલી નજરે એ શિકારનું દૃશ્ય લાગે છે પરંતુ એ આકાશનો નક્શો છે. પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાંના શિલ્પીએ મ્રુગશીર્ષ નક્ષત્રનું (દેશી નામ – હરણી) જેમાં વ્યાધ (શિકારી)નો તારો છે તેનું અંકન કર્યું છે.

સુપરનોવા એટલે તારાનો અંતઃસ્ફોટ અથવા વિસ્ફોટ. સુપરનોવા બહુ થોડા વખત માટે દેખાય છે. તારાના કેન્દ્રમાં ફેરફાર થાય ત્યારે સુપરનોવા બને છે. એ બે રીતે બને છે. બે જોડિયા તારા હોય તેમાંથી શ્વેત વામન તારો એના સાથીમાંથી સામગ્રી ખેંચતો હોય અને છેવટે એટલો બધ પદાર્થ ખેંચી લે કે એમાં વિસ્ફોટ થાય. અથવા બે નહીં પણ એક જ તારો હોય અને એની આવરદા પૂરી થવા આવી હોય ત્યારે એનું અણુ ઈંધણ ઓછું થઈ જાય છે અને એના દળમાંથી જ અમુક ભાગ ધસીને કેન્દ્રમાં ખાબકે છે. અંતે કેન્દ્ર જ તૂટી પડતાં જબ્બર અંતઃસ્ફોટ થાય છે. આપણો સૂર્ય પણ એકલો તારો છે પણ એનામાં એટલું દળ નથી કે આવરદાના અંતમાં એ ધસી પડે. આથી આપણો સૂર્ય કદી સુપરનોવા નહીં બને.

સંદર્ભઃ મૂળ લેખ_pdf અને રિપોર્ટ_756171

() મંગળના સમાચાર

આ વખતે મંગળના બે સમાચાર મળ્યા છે. એક તો મંગળ પર બરફ હોવાની ખબર પડી છે અને બીજું ત્યાં સપાટી પર એક જાતના આંકા છે અને ગોળીઓ છે.

SS 29.3.1

મંગળની મોજણી માટે નાસાએ Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) મોકલ્યું છે. એના શક્તિશાળી કેમેરા HiRISEનો ઉપયોગ કરતાં મંગળની સપાટીને લાગેલા ઘસારાને કારણે ઢાળ બની ગયા છે ત્યાં સપાટીની નીચે બરફના થર જોવા મળ્યા છે. અમુક જગ્યાએ તો જમીનની નીચે માત્ર એક મીટરે અને ક્યાંક ૧૦૦ મીટરે બરફ છે. આવાં આઠ સ્થળો મળ્યાં છે. આ લેખ Science મૅગેઝિનમાં છપાયો છે, વૈજ્ઞાનિકો ૧૦૦ મીટર ઊંડે આવેલા બરફને પાણીમાં ફેરવવાની શક્યતા પર હવે વિચાર કરતા થઈ ગયા છે.

સંદર્ભઃ મંગળ પર બરફ

SS 29.3.2આ મહિનાની ચોથી તારીખે વૈજ્ઞાનિકોએ ટ્વિટર પર સમાચાર આપ્યા કે મંગળની સપાટી પર આંકા દેખાય છે. આ આંકા ઈંચના ચોથા ભાગ જેવડા છે. આ ફોટામાં આંકા દેખાય છે. ટ્વિટ જોતાં જ લોકો જામી પડ્યા. કોઈએ લખ્યું કે એ ટ્રકનાં પૈડાંનાં નિશાન છે; તો કોઈને એમાં ડાયનાસોરના અવશેષ દેખાયા. આપણે માનીને ચાલીએ છીએ કે ત્યાં પહેલાં કંઈ હતું. વૈજ્ઞાનિકોને હજી એ સમજાયું નથી કે આવા આંકા શા કારણે છે. એનો અભ્યાસ ચાલે છે. પણ એક પ્રાથમિક અનુમાન એવું છે કે સ્ફટિકો હશે, જે પછી ઓગળી ગયા અને એના પદાર્થ એ જ રૂપમાં સપાટીSS 29.3.3 પર જામી ગયા. જે હોય તે મંગળ પર ટ્રક ફરી હોય એમ વૈજ્ઞાનિકો નથી માનતા!

બીજું એમણે જોયું કે પથ્થરની ગોળીઓ પણ છે. એનો આકાર પણ પાંચ મિલીમીટર જેવડો છે. નાસાના ટ્વીટમાં કહ્યું છે કે મંગળને ભલે શૌર્યનો કે યુદ્ધનો દેવતા માનતા હોઈએ પણ આ બંદૂકની ગોળીઓ નથી જ નથી!

એ કૅલ્શિયમ સલ્ફેટ અને સોડિયમ+ મૅગ્નેશિયમની ગોળીઓ છે.

સંદર્ભઃ મંગળ પર આંકા અને ગોળીઓ

() ભારતમાં બનેલી ટાઇફૉઇડ વિરોધી રસીને વૈશ્વિક માન્યતા

ભારત બાયોટેક કંપનીએ બનાવેલી ટાઇફૉઇડની રસી Typbar TCV ને ગયા અઠવાડિયે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ (WHO) પ્રાથમિક સ્વરૂપે માન્યતા આપી છે. આ રસીની કસોટી થઈ ગઈ છે અને એ બરાબર જણાઈ છે. આજે પણ આ રસી ભારત અને નેપાલમાં છ મહિનાથી મોટાં બાળકોને અપાય જ છે, પરંતુ હવે એનો ઉપયોગ આફ્રિકામાં પણ કરી શકાશે. હાલમાં જે ટાઇફૉઇડ વિરોધી રસીઓ ઉપલબ્ધ છે તે બે વર્ષથી નાની ઉંમરનાં બાળકોને રક્ષણ આપવામાં નિષ્ફળ રહી છે.

દુનિયામાં સવા કરોડથી બે કરોડ બાળકો ટાઇફૉઇડનો ભોગ બને છે અને દર ૧૦૦માંથી એક બાળકનું મૃત્યુ થાય છે. આનું કારણ એ કે એમને બચાવી શકાય તેવી રસી જ નહોતી. હવે ભારતીય બનાવટની આ રસી બાળકો માટે આશીર્વાદ સમાન નીવડશે.

સંદર્ભઃ લૅન્સેટ_ ટાઇફૉઇડની રસી

Advertisements

Science Samachar : Episode 28

Science Samachar Ank 28

૨૦૧૮ના વર્ષના આગમન નિમિત્તે સૌ વાચકોને શુભેચ્છાઓ

) સ્થૂળતા અસ્થિમજ્જાના કોશોને નુકસાન કરે છે.

Obesity and Bone Marrow

clip_image001જર્નલ ઑફ એક્સ્પેરીમેન્ટલ મૅડીસિન’માં પ્રકાશિત થયેલા એક લેખમાં સ્થૂળતાની બોન મૅરો પર શી અસર પડે છે તે દેખાડ્યું છે. જો કે આ અભ્યાસ હજી અંતિમ નથી પરંતુ એનાં પ્રાથમિક અવલોકનો દેખાડે છે કે હાડકાની અંદરના લોહીના ઘટકો બનાવતા માવાના કોશો પર શરીરે ચડેલા મેદની ખરાબ અસર થાય છે. આ સાથે આપેલી તસવીર એક પાતળા (ઉપર) અને બીજા જાડા(નીચે) ઉંદરના બોન મૅરોની છે. (સૌજન્ય: Cincinnati Children’s Cancer and Blood Diseases Institute).

લોહીના ઘટકો જુદા જુદા વિભાગોમાં બને છે અને આ વિભાગોને તંદુરસ્ત રાખવાની જરૂર રહે છે. ઉંમર અને પર્યાવરણની પણ એમના પર અસર થાય છે. જાડા માણસોના બોન મૅરો તપાસતાં જોવા મળ્યું કે એમના કોશની આંતરિક રચનામાં ફેરફાર થઈ જાય છે. સંશોધક ડૅમિયન રેનોડ અને એમના સાથીઓએ તો આ સ્થિતિનું યથાતાથ વર્ણન કરી દીધું છે પણ એવું જણાય છે કે આ ફેરફાર કાયમી બની જાય છે. જાડા ઉંદર પરના પ્રયોગમાં જોવા મળ્યું કે એના આહાર પર નિયંત્રણ મૂકીને સંશોધકોએ વજન તો ઘટાડ્યું પણ અસરો મટી નહીં.

સંદર્ભઃ સિનસિનૅટી_સ્થૂળતા

૦-૦-૦

૨) માત્ર છોકરાઓ બેપરવા અને લાગણીહીન હોય છે!

છોકરીઓ અને છોકરાઓના મગજમાં જ એક જગ્યાએ એવો ફરક છે કે જેને કારણે છોકરાઓ બેપરવા અને લાગણી વિનાના હોય છે. બેસલ યુનિવર્સિટી અને બેસલ સાયકાટ્રિક હૉસ્પિટલના સંશોધકોએ ૧૮૯ કિશોર-કિશોરીઓનાં મગજનો અભ્યાસ કરીને આ તારણ કાઢ્યું છે. એમનો રિપોર્ટ ‘ન્યૂરો-ઇમેજ’ જર્નલમાં છપાયો છે. કોઈ બેપરવા કે લાગણીહીન હોય તેના માટે આપણે એમ માનીએ છીએ કે એનામાં આંતરિક સમજ જેવું કંઈ નથી. બાળકો અને કિશોરો નકારાત્મક સ્થિતિઓનો પણ બહુ વિચાર નથી કરતાં એટલે જોખમી કામોમાં પણ વગર વિચાર્યે કૂદી પડે છે.

આ લક્ષણો ભવિષ્યમાં અસામાજિક વર્તન માટે જવાબદાર બને એમ ડૉક્ટરો માને છે. પરંતુ આજ સુધીમાં જેટલાં પરીક્ષણો થયાં તે બધા મનોવૈજ્ઞાનિક દરદીઓ જ હતા. હવે પહેલી વાર એકીસાથે આટલાં બધાં કિશોર-કિશોરીઓનું MRI દ્વારા પરીક્ષણ કરતાં જોવા મળ્યું કે જે બાળકો બેપરવા કે અવિચારી જણાતાં હતાં તેમના મગજનો લાગણીને ઓળખવા માટે જવાબદાર ભાગ બીજા કરતાં વધારે મોટો હોય છે. પરંતુ આવું અંતર માત્ર છોકરાઓમાં જણાયું, છોકરીઓના મગજમાં એ ભાગનો વિકાસ એકસરખો જ હતો.

હવે વૈજ્ઞાનિકો એ અભ્યાસ કરવા માગે છે કે આ ખાસિયત માનસિક સમસ્યાઓ માટે કેટલી હદે જવાબદાર છે.

સંદર્ભઃ બૅસલ_બેપરવા બાળકો

૦-૦-૦

() હૅકર તમારા ફોનનો પિન સહેલાઈથી જાણી શકે છે!

clip_image003

સિંગાપુરની નાન્યાંગ ટૅકનોલૉજિકલ યુનિવર્સિટીના ડૉ. શિવમ ભસીન (ફોટામાં) અને એમની ટીમે સ્માર્ટફોનમાં આવતાં છ સેન્સરો દ્વારા તમારા ફોનનો પિન હૅકર કે જાણી શકે છે તે દેખાડ્યું છે. એમનો આ અભ્યાસ આ ‘ક્રિપ્ટોલૉજી ઈ-પ્રિંટ આર્કાઇવ’માં છઠ્ઠી ડિસેમ્બરે પ્રકાશિત થયો છે. એમણે એક સ્માર્ટફોન લઈને એનો પિન જાણી લીધો અને ખોલી દીધો. એમનું કહેવું છે કે એમણે સેન્સરો દ્વારા મળેલી માહિતીનું સંકલન કર્યું અને માત્ર ત્રણ વારમાં સાચો પિન મેળવી લીધો. મોટા ભાગે ૫૦ પિન સામાન્ય રીતે વપરાતા હોય છે. એમની રીતથી ૯૯.૫ ટકા સફળતા મળે છે, પહેલાં સફળતાનો દર ૭૪ ટકા હતો. આ રીતથી ચાર ડિજિટના ૧૦,૦૦૦ સંયોજનોનું અનુમાન કરી શકાય છે.

સેન્સર જૂએ છે કે તમે કયો ડિજિટ દબાવો છો. દાખલા તરીકે ૧ દબાવો અથવા ૯ દબાવો. ૧ દબાવો ત્યારે તમારા હાથમાં ફોન સ્થિર નથી રહેતો. એની હિલચાલ સેન્સર નોંધે છે. દરેક હિલચાલ દેખાડી આપે છે કે તમે કયો નંબર દબાવ્યો હશે. સેન્સર ફોનની અંદર જ હોય છે એટલે એની માહિતીનો ઉપાયોગ કરવા માટે અનુમતિની જરૂર નથી રહેતી અને બધાં જ ઍપ્સ એનું કાર્ય જોઈ શકે છે, એટલે માત્ર પિન નહીં, તમે ફોનમાં શું શું કરો છો તે પણ છાનું નથી રહેતું.

આમ સ્માર્ટફોન સુરક્ષિત હોય છે અને તમારી માહિતી ગુપ્ત રહે છે એ માત્ર વાતો છે. તમારું અંગત જીવન હવે ખુલ્લી કિતાબ છે.
આ અભ્યાસપત્ર વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરોઃ
https://eprint.iacr.org/2017/1169.pdf

સંદર્ભઃ સ્માર્ટફોન_શિવમ ભસીન

૦-૦-૦

() પરપોટામાં બન્યું સૌર મંડળ?

બ્રહ્માંડ વિશે ઘણી નવી વાતો જાણી શકાઈ છે, તેમ છતાં હજી વૈજ્ઞાનિકો ખાતરીપૂર્વક કહી શકતા નથી કે આપણું સૌર મંડળ કેમ બન્યું. પરંતુ હવે શિકાગો યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે કોઈ મહાકાય મૃત તારામાંથી નીકળેલા પવનની સાથે ફંગોળાયેલા પદાર્થોમાંથી સૌર મંડળ બન્યું હશે. ઍસ્ટ્રોફિઝિકલ જર્નલના ૨૨ ડિસેમ્બરના અંકમાં આ મહત્ત્વનો અભ્યાસપત્ર પ્રકાશિત થયો છે.

ખગોળ વિજ્ઞાનીઓ માટે એ રહસ્યનો વિષય રહ્યો છે કે એવું કેમ બન્યું કે આખી આકાશગંગા કરતાં માત્ર સૌર મંડળમાં બે મૂળભૂત તત્ત્વો બહુ મોટા પ્રમાણમાં છે.

સામાન્ય રીતે એવું મનાય છે કે અબજો વર્ષ પહેલાં આપણું સૌર મંડળ એક સુપરનોવાની પાસે બન્યું. હવે વૈજ્ઞાનિકો નવી ધારણા આપે છે કે આપણા સૂર્ય કરતાં ૪૦-૫૦ ગણા મોટા ‘વૂલ્ફ રૅયેટ’ તારા પાસે સૌર મંડળ બન્યું હશે. એ બધા પદાર્થોને ભસ્મીભૂત કરી નાખે છે અને તે પછી એની સપાટી પરથી ઊઠતા વંટોળની સાથે રાખ ચારે બાજુ ફંગોળાય છે જે એક પરપોટો બનાવી દે છે. અહીં આપેલી લિંક પર ક્લિક કરવાથી શું થાય છે તેનો ખ્યાલ આવશેઃ https://goo.gl/Y1gccR

(અહીં કૉમ્પ્યુટર પર દેખાડ્યું છે કે અબજો વર્ષ દરમિયાન પવનોને કારણે મહાકાય તારા પરથી પદાર્થો બહાર ફેંકાયા અને તારાની આસપાસ પરપોટા બનાવ્યા. આવા એક પરપોટામાં સૌર મંડળ રચાયું હોવું જોઈએ. – પ્રતિકૃતિઃ વિક્રમ દ્વારકાદાસ અને ડી. રોઝેનબર્ગ) વધારે માહિતી માટે અહીં ક્લિક કરો.

આવા પરપોટાનો કોશ કંઈ નહીં તો ૧થી ૧૬ ટકા સૂર્ય જેવા તારા બનાવી શકે છે. આ ધારણા સુપરનોવાની ધારણા કરતાં જુદી પડે છે. સૌર મંડળની બાલ્યાવસ્થામાં બે આઇસોટૉપનું વિચિત્ર મિશ્રણ જોવા મળે છે (આઇસોટોપ એટલે રાઅસાયણિક તત્ત્ત્વ જેમાં પ્રોટોનની સંખ્યા એ જ રહે પણ ન્યૂટ્રોનની સંખ્યા એકસરખી ન હોય). શરૂઆતમાં ઍલ્યૂમિનિયમ-૨૬ વધારે હોવાનું જણાય છે. બીજી બાજુ, લોહ-૬૦ આઇસોટોપ અનું પ્રમાણ બહુ ઓછું છે. સંશોધન લેખના સહ-લેખક વિક્રમ દ્વારકાદાસ કહે છે કે એક આઇસોટૉપ જ આવ્યો તેનું કારણ શું? વૂલ્ફ-રૅયેટ તારામાં એલ્યૂમિનિયમ-૨૬ છે પણ લોહ-૬૦ નથી. વુલ્ફ રૅયેટ તો તે પહેલાં જ મરી પરવાર્યો હતો. એ અંદર ધસીને બ્લૅક હોલ બની ગયો જે લોહ-૬૦ને બહાર જવા ન દઈ શકે. અથવા મહા વિસ્ફોટ સાથે સુપરનોવા બન્યો હોય તો લોહ-૬૦ પરપોટાની અંદર પ્રવેશી ન શક્યું હોય. એટલે રાખના કણ બહાર ઊડ્યા તે પરપોટાની સીમા સાથે અથડાઈને નાશ પામ્યા અને ઍલ્યૂમિનિયમ-૨૬ અંદર જ રહી ગયું. આમ માની શકાય છે કે પરપોટાની અંદર સૌર મંડળનો જન્મ થયો.

clip_image004

અબજો વર્ષ પહેલાં મહાકાય તારાની આસપાસ પરપોટા કે બન્યા તેની સંભવિત તસવીર. સૌજન્યઃ વિક્રમ દ્વારકાદાસ અને ડી. રોઝેનબર્ગ)

સંદર્ભઃ સૌર મંડળની રચના

૦-૦-૦-૦-૦-૦

Science Samachar : Episode 27

() ઍક્યુપંક્ચરથી કૅન્સરની પીડામાં રાહત

સ્તનના કૅન્સરની દર્દીઓને એક્યુપંક્ચરથી પીડામાં બહુ રાહત મળતી હોવાનું જણાયું છે. કૅન્સરના નિષ્ણાતોએ અમેરિકામાં જુદાં જુદાં ૧૧ સેન્ટરોમાં ૨૨૬ સ્ત્રીઓ પર પ્રયોગ કરીને ટેક્સાસમાં આ મહિનાની સાતમીએ યોજાયેલા પરિસંવાદમાં પોતાનાં તારણો રજૂ કર્યાં છે. ઍક્યુપંક્ચરથી રાહત મળે છે એવો દાવો ઘણાં વર્ષોથી થતો હતો, પાણ એની કસોટીએ પહેલી વાર થઈ છે. સંશોધકો કહે છે કે પીડા ઓછી થાય તો દર્દી જીવનરક્ષક દવાઓ લેવાનું ચાલુ રાખે છે. આ રીતે એનું જીવન બચાવવા માટે વધારે તક મળે છે.

સંશોધકોએ અમુક દર્દીઓને સાચા ઠેકાણે સોયો ભોંકી અને તુલના માટે બીજા દર્દીઓને બીજે ક્યાંક સોયો ભોંકી. આના પરથી જોવા મળ્યું કે જેમને ખરા અર્થમાં સારવાર અપાઈ તેમને ફાયદો થયો. આમ ઍક્યુપંક્ચરને પશ્ચિમી મૅડીકલ સાયન્સની દૃષ્ટિએ માન્યતા મળવાનો માર્ગ ખુલ્લો થયો છે.

જો કે હજી શંકાશીલો પણ ઓછા નથી. કોઈ પણ દવા કે મૅડીકલ સિસ્ટમનું પરીક્ષણ કરવાનું હોય ત્યારે એ ‘ડબલ બ્લાઇંડ’ પદ્ધતિથી કરાય છે. એટલે કે દવા લેનાર દર્દીને કે દાવા આપનાર ડૉક્ટરને ખબર ન હોય કે એને અખતરા માટેની દવા અપાય છે કે placebo (દેખાવમાં મૂળ દવા જેવી પણ એ ખરેખર દવા ન હોય). ઍક્યુપંક્ચરમાં તો જે સોય ભોંકતો હોય તે જાણતો હોય છે કે એણે શું કર્યું!

સંદર્ભઃ નૅચર લેખ _41586-017-08309-y

૦૦૦૦૦

() ઇલેક્ટ્રૉનિક કાન

બેંગાળુરુની ઇંડિયન ઇંસ્ટીટ્યુટ ઑફ સાયન્સિઝ (IISc)ના વૈજ્ઞાનિકોએ વીજાણુ કાન બનાવ્યો છે. આમ તો એ કાન નહોતા બનાવતા, પણ છિદ્રાળ ધાતુભસ્મ (metal oxide) બનાવતા હતા. એ ભેજ માટે સંવેદનશીલ છે એટલે હવામાં કેટલો ભેજ છે તે દેખાડે છે. પરંતુ એ વીજાણુ કાન તરીકે પણ કામ આવે છે!

સંશોધકો કહે છે કે એમનું ઉપકરણ ૧ ટકાની ખામી સુધી સચોટ રીતે ભેજનું પ્રમાણ દર્શાવી શકે છે, એટલું જ નહીં, એ શબ્દો, શ્વાસોચ્છ્વાસ કે શ્વાસમાં સંભળાતી સિસોટીનો તફાવત પણ સમજી શકે છે. બે વ્યક્તિઓની બોલવાની જુદી રીતો પણ નોંધી શકે છે. આ ઉપકરણ દમ, કૅન્સર, ડાયાબિટીસ જેવી બીમારીઓના નિદાનમાં કામ આવશે. છિદ્રાળ ધાતુભસ્મો શરીરનાં અંગો બનાવવામાં વપરાય છે.

સંશોધકોઃ

Vanaraj Solanki , S. B. Krupanidhi, and K. K. Nanda*

Material Research Centre, Indian Institute of Science, Bangalore 560012, India

સંદર્ભઃ વીજાણુ કાન_7b12127 અને નૅચર એશિયા_2017.150

૦૦૦૦૦

() મહિલા સંશોધકો સાથે અન્યાય

ઑસ્ટ્રેલિયામાં મહિલા સંશોધકોને ગ્રાન્ટ મેળવવામાં ઘણી તકલીફો પડે છે. એક સર્વેમાં જોવા મળ્યું કે ૮૯ ટકા કેસો એવા છે કે સંશોધન ટીમનું નેતૃત્વ મહિલાના હાથમાં હોય તો ગ્રાન્ટ ન મળી હોય. તેની સામે પુરુષ જો નેતૃત્વ કરતો હોય તો તરત ગ્રાન્ટ મળી જાય છે. આથી મહિલા સંશોધકોએ ગ્રાન્ટ મેળવવી હોય તો એ માટેની અરજી પર પુરુષ સંશોધકની સહી લેવી પડે છે. આમાં પણ કોઈ પ્રોગ્રામ માટે ગ્રાન્ટ લેવાની હોય તો એમ માની લેવાય છે કે ટીમનો નેતા પુરુષ હોય તો કામ બરાબર થશે. આ મહિનાની છઠ્ઠી તારીખે ૮૭ કરોડ ૫૦ લાખ ડૉલરની ગ્રાન્ટની જાહેરાત કરાઈ તેમાંથી ૧૦ કરોડ ડૉલરની ગ્રાન્ટ આઠ પ્રોજેક્ટો માટે આપવામાં આવી. એ બધાના ટીમનેતા પુરુષો જ છે.

સંદર્ભઃ સનડે મૉર્નિંગ હેરલ્ડ_20171206-h000ow.html

૦૦૦૦૦

() કોલસાની ખાણની જગ્યાએ હરિયાળી

યુનાઇટેડ કિંગડમમાં પર્યાવરણ પ્રત્યે જાગરુકતા વધતી જાય છે. ઉપર બે તસવીરો આપી છે તે એક જ સ્થળની છે. પહેલી તસવીર ઓપન કાસ્ટ કોલસા ખાણની છે, અને બીજી તસવીર એ જ સ્થળે વિકસાવાયેલા ઉદ્યાનની છે. પચીસ વર્ષ પહેલાં આ વિસ્તારમાં ઘણી કોલસાની ખાણો હતી જે હવે બંધ કરી દેવામાં આવી છે. આવી એક ખાણમાં કામ કરનાર ભૂતપૂર્વ કામદારના કહેવા પ્રમાણે હવે આ પ્રદેશના લોકોના જીવનની ગુણવત્તા સુધરી છે અને લોકો વધારે સુખી દેખાય છે.

છેલ્લાં એક હજાર વર્ષમાં પહેલી વાર બ્રિટનમાં એક પ્રાકૃતિક જંગલ વિકસાવવામાં આવ્યું છે, જેમાં ૩૨૦ વર્ગ કિલોમીટરમાં ૮૦ લાખ ઝાડો વાવવામાં આવ્યાં છે. જે લોકો કોલસાની ખાણો બંધ થવાથી આર્થિક નુકસાન થાય એમ માનતા હતા એમના આશ્ચર્ય વચ્ચે ઘણા નવા વ્યવસાયોનો વિકાસ થયો છે. એક તો પ્રવાસીઓ મોટી સંખ્યામાં આવવા લાગ્યા છે, એટલું જ નહીં, લોકો અહીં વસવાટ માટે પણ આવવા લાગતાં બિલ્ડિંગ વ્યવસાયમાં પણ ઉછાળો આવ્યો છે.

આપણા દેશમાં પ્રકૃતિને સાચવવા માટે આનું અનુકરણ કરવા જેવું છે.

સંદર્ભઃ ગાર્ડિયન_પર્યાવરણ

૦૦૦૦૦

Science Samachar : Episode 26

) રુમેટૉઇડ આર્થરાઇટિસને રોકવામાં વિટામિન Dની મહત્ત્વની ભૂમિકા

રુમેટૉઇડ આર્થરાઇટિસને રોકવા માટે વિટામિન Dનું સ્તર જાળવી રાખવાનું જરૂરી છે.બર્મિંગહામ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો આ તારણ પર પહોંચ્યા છે. એમનું બીજું મહત્ત્વનું તારણ એ છે કે રોગગ્રસ્ત પેશીમાંથી લીધેલા કોશોનું બંધારણ બદલી ગયું હોય છે એટલે કોઈ તંદુરસ્ત વ્યક્તિના કોશ અથવા તો રોગીના જ નીરોગી કોશો પરથી એમની સ્થિતિ વિશે અનુમાન ન કરી શકાય. પરંતુ વિટામિન D પણ રોગ શરૂ થઈ જાય તે પછી બહુ અસરકારક નથી રહેતું.

‘ઑટોઇમ્યૂન’ મૅગેઝિનમાં આ સંશોધનનો અહેવાલ પ્રસિદ્ધ થયો છે. સામાન્ય રીતે લોહીના નમૂના પરથી રુમેટૉઇડ આર્થરાઇટિસનો કયાસ કાઢવામાં આવે છે પરંતુ સંશોધકોએ સીધા જ,સાંધાના સૂઝેલા કોશ પર વિટામિન Dના પૂરક ડોઝની શી અસર થાય છે તે તપાસી જોયું. જે કોશ રોગગ્રસ્ત થઈ ગયા હોય છે તે વિટામિન Dને સ્વીકારતા નથી. આ સંશોધને હવે રુમેટૉઇડ આર્થરાઇટિસના ઇલાજ માટે નવી દિશામાં જવાનો સંકેત આપ્યો છે. રોગગ્રસ્ત કોશો વિટામિન Dને સ્વીકારતા થઈ જાય એવા રસ્તા હવે શોધવાના રહે છે.

સંદર્ભઃ વિટામિન D

૦-૦-૦

() તજ ખાઓ, વજન ઘટાડો

મિશિગન યુનિવર્સિટીના લાઇફ સાયન્સિઝ ઇન્સ્ટીટ્યૂમાં કરાયેલા એક સંશોધનનો નિષ્કર્ષ એવો છે કે તજ સ્થૂળતા ઘટાડે છે. તજમાં ‘સિનેમલ્ડિહાઇડ’ નામનું તેલ હોય છે. તજની સોડમ આ તેલને આભારી છે. ઉંદર પર એ તેલનો ઉપયોગ કરતાં જોવા મળ્યું કે ઉંદરને સ્થૂળતા અને હાઇપરગ્લાઇસેમિયા (લોહીમાં સાકર વધી જવી) સામે રક્ષણ મળ્યું. જો કે આ તેલ શી રીતે આ કામ કરે છે તે હજી સંશોધનનો વિષય છે.

વૈજ્ઞાનિકો એ જોઈ શક્યા કે સિનેમલ્ડિહાઇડ ચયાપચયની ક્રિયામાં ચરબીના કોશો (ઍડિપો સાઇટ્સ) પર સીધી અસર કરે છે. પરંતુ એ માત્ર ઉંદર પર સાબીત થયું છે; માણસ પર પણ એવી જ અસર થાય છે?

એમણે માણસના ઍડિપોસાઇટ્સ પર સિનેમલ્ડિહાઇડનો પ્રયોગ કરતાં ઉત્સાહવર્ધક પરિણામો મળ્યાં છે. એના પ્રભાવ નીચે ચરબીના કોશ જલદી ઊર્જાને બાળવા લાગે છે. આ પ્રક્રિયાને ‘થર્મોજેનેસિસ’ કહે છે.

‘મેટાબોલિઝમ’ મૅગેઝિનના આ મહિનાના અંકમાં એમના સંશોધનનાં પરિણામો પ્રકાશિત થયાં છે.

સંદર્ભઃ તજ ચરબીને બાળે છે

૦-૦-૦

() શેરડીના ઇથેનોલનો ઉપયોગ કરવાથી પેટ્રોલનો વપરાશ ઘટી શકે છે.

 

બ્રાઝિલ એક એવો દેશ છે કે જે શેરડીનો ઉપયોગ જૈવિક ઈંધણ તરીકે કરવા આતુર છે. એક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયોગ બ્રાઝિલમાં ચાલે છે, જેમાં જુદા જુદા પ્રકારની જમીનમાં શેરડીનું વાવેતર કરાયું આ શેરડીમાંથી ઇથેનોલ બનાવાયું. ઇથેનોલ ક્રૂડ ઑઇલની જગ્યાએ કામ આપે છે. હવે ત્યાં મોટી યોજના હેઠળ ઓછામાં ઓછા પોણાચાર કરોડ હેક્ટર અને તે પછી આગળ વધીને ૧૧ કરોડ ૬૦ લાખ હેક્ટર જમીનમાં શેરડીનો પાક લેવાશે. ૨૦૪૫ સુધીમાં આ રીતે જેટલું ઇથેનોલ પેદા થશે તે રોજના ૩૬ લાખથી માંડીને ૧ કરોડ ૨૮ લાખ બૅરલ તેલ જેટલું હશે. આમ થવાથી ૨૦૪૫ સુધીમાં તેલના વપરાશમાં ૧૩.૭% જેટલો ઘટાડો કરી શકાશે.

માત્ર એટલું જ નહીં, તેલને કારણે જેટલો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બને છે તેના માત્ર ૧૪% કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઇથેનોલના ઉપયોગથી બને છે. આમ આવતાં ૩૦ વર્ષમાં તેલનો વપરાશ ઘટાડી શકાશે તે ઉપરાંત, વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં પણ મદદ મળશે.

સંદર્ભઃ બ્રાઝિલ_ઇથેનોલ-26688

૦-૦-૦

() કૂતરા ગુસ્સે ભરાયેલા માલિકનો ભાવ સમજવા પોતાનું મોઢું ચાટે છે!

પાળેલા કૂતરા માણસના મનોભાવો ચહેરો જોઈને કળી શકે છે. બ્રાઝિલની સાઓ પાઓલો યુનિવર્સિટી અને અમેરિકાની લિંકન યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ જોયું કે માલિકનો ક્રોધિત ચહેરો જોઈને કૂતરા પોતાની જીભથી મોઢું ચાટે છે. આમ તો,મોઢું ચાટવાની ક્રિયા કૂતરો ખાવાનું માગે છે એવો સંકેત આપે છે. પરંતુ કૂતરાઓને એક પ્રયોગમાં એક જ માણસના બે ચહેરા દેખાડવામાં આવ્યા – એક પ્રસન્ન ચહેરો અને બીજો ગુસ્સાવાળો. ગુસ્સાવાળો ચહેરો જોતાં જ કૂતરાઓની જીભ બહાર નીકળી આવી અને એ પોતાનાં મોઢાં પર ફેરવવા લાગ્યા! પણ એમને જ્યારે બીજા કોઈ કૂતરાના ખૂંખાર ચહેરા દેખાડ્યા ત્યારે એમણે એ જ કર્યું પણ પ્રમાણમાં એમને પોતાના જાતભાઈની બહુ પરવા નથી, એવું દેખાયું!

શું કહેતા હશે, કૂતરા? માફી માગતા હશે? કે પૂછતા હશે કે “અરે ભાઈ, શું થઈ ગયું તે આટલા ઊકળી ઊઠ્યા છો?”

સંદર્ભઃ કૂતરા_ લાગણી-171128120214

 

Science Samachar : Episode 25

() કચ્છમાંથી મળ્યું જુરાસિક સમયની મત્સ્યઘરોળીનું અશ્મિ

કચ્છમાં ભુજથી ૩૦ કિલોમીટરે આવેલા લોડાઈ ગામ પાસેની કાસની ટેકરીઓમાંથી ૧૫ કરોડ વર્ષ જૂનું મત્સ્યઘરોળીનું અશ્મિ મળી આવ્યું છે. આ અશ્મિ દેખાડે છે કે આ પ્રદેશ ગોંડવાના લૅન્ડ તરીકે ઓળખાતા મહાખંડનો ભાગ હતો. જો કે ભારત, આરબદેશો, દક્ષિણ અમેરિકા, ઍન્ટાર્કટિકા .અને ઑસ્ટ્રેલિયા ગોંડવાનાલૅન્ડના જ ખંડો હતા એ તો વૈજ્ઞાનિકો જાણે છે પણ આ મત્સ્યઘરોળી એ માન્યતાને પુરવાર કરે છે. અશ્મિ લગભગ અકબંધ છે, માત્ર ગરદનનો ભાગ મળ્યો નથી પણ કરોડ રજ્જુનો ભાગ માળ્યો છે. એ જોતાં મત્સ્યઘરોળી પાંચથી સાડાપાંચ મીટર લાંબી હોવી જોઈએ.

એનું વૈજ્ઞાનિક નામ ઈક્થાયરોસોર છે. આ પહેલાં આવું લગભગ આખું અશ્મિ કદી મળ્યું નથી. જુરાસિક સમય ૨૦કરોડથી ૧૪.૫ કરોડ વર્ષ પહેલાં હતો, અને એ વખતે મહાકાય પ્રાણીઓ પૃથ્વી પર વિચરતાં હતાં.

આ શોધ સાથે સંકળાયેલા સંશોધક જી. વી. આર. પ્રસાદના કહેવા પ્રમાણે ભારતના જુરાસિક ખડકોમાંથી પહેલી વાર આવું અશ્મિ મળ્યું છે અને દક્ષિણ એશિયામાં પણ એ પહેલું છે. એનું પૃથક્કરણ કર્યા પછી એ પણ દેખાડી શકાશે કે યુરોપ, દક્ષિણ અમેરિકા અને ભારતીય ભૂમિ વચ્ચે સમુદ્રી જીવો શી રીતે આવ-જા કરતા હતા.

આ અશ્મિને અકબંધ કાઢવામાં ક્રાન્તિગુરુ શ્યામજી કૃષ્ણવર્મા કચ્છ યુનિવર્સિટી અને દિલ્હી યુનિવર્સિટીના ૧૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ જોડાયા હતા. હવે એ કચ્છ યુનિવર્સિટીમાં લોકો જોઈ શકે તે માટે રાખવામાં આવ્યું છે. સંશોધકો માને છે કે કચ્છમાંથી હજી પણ જુરાસિક સમયનાં અશ્મિ મળવાની શક્યતા છે.

સંદર્ભઃ બિઝનેસ સ્ટૅન્ડર્ડ-117102601342_1 અને પ્લોસ.0185851

 () ગ્રીન હાઉસ વાયુઓને પરિવર્તિત કરવાની દિશામાં મહત્ત્વનું ડગ

સરે યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ વાતાવરણના ફેરફારો માટે જવાબદાર મનાતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2 અને મિથેન (CH4)ને શિથિલ બનાવીને કામમાં લેવાની નવી રીત શોધી કાઢી છે. એ ઓછી ખર્ચાળ અને વધારે અસરકારક જણાઈ છે. એમણે ટિન (જસત) અને સિરીઅમ નામની બે શુદ્ધ ધાતુઓમાંથી એક નિકલ આધારિત ઉત્પ્રેરક બનાવ્યો છે, એની હાજરીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને મિથેન, બન્ને મળીને એક નવો ગૅસ બનાવે છે જેનો ઉપયોગ ઈંધણ અને કેટલીયે જાતનાં રસાયણો બનાવવામાં થઈ શકે છે.

Applied Catalysis B: Environmental સામયિકમાં પ્રકાશિત થયેલા આ લેખમાં વૈજ્ઞાનિકોએ એમનો પ્રયોગ સમજાવ્યો છે. આ ‘સુપર કૅટેલિસ્ટ’ માટે સરે યુનિવર્સિટીએ પૅટન્ટ નોંધાવી છે. આ પ્રયોગ મોટા પાયે સફળ થાય તો ‘ગ્લોબલ વૉર્મિંગ’ના દુષ્પ્રભાવોથી દુનિયાને બચાવવામાં મોટું કામ થશે. ઉદ્યોગ જગતે હવે આગળ આવવાની જરૂર છે.

સંદર્ભઃ સાયન્સ ડેઇલી_2017/11/171117085156

 () મંગળની સફરે જવા માટે ૧,૪૦,૦૦૦ ભારતીયો તૈયાર!

ભારતમાંથી ૧,૩૮,૮૯૯ લોકો મંગળની સફરે જવા તૈયાર છે! નાસાના InSight (Interior Exploration using Seismic Investigations, Geodesy and Heat Transport) મિશનને એમની અરજીઓ મળી છે. એમની જવાની તારીખ પાંચમી મે ૨૦૧૮ છે અને નાસાએ એમને બોર્ડિંગ પાસ પણ આપી દીધા છે. એમનાં નામો વાળના એક હજારમા ભાગના વ્યાસના કદના અક્ષરોમાં સિલિકૉનની વેફર માઇક્રોચિપ પર ઇલેક્ટ્રોન બીમથી અંકિત કરવાનું કામ ચાલુ છે.

આખી દુનિયામાંથી નાસાને ૨૪,૨૯,૮૦૭ અરજીઓ મળી છે. એમાં અમેરિકામાંથી ૬,૭૬,૭૭૩ અને ચીનમાંથી ૨,૬૨,૭૫૨ અરજીઓ મળી. મંગળની યાત્રાએ જવા ઉત્સુકોમાં ભારત ત્રીજા નંબરે છે.

સંદર્ભઃ ટાઇમ્સ ઑફ ઇંડિયા_61569558

 () કોણ હતો એ વણનોતર્યો અતિથિ?

science-samachar_24માં ‘વણનોતર્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં!’ એ શીર્ષક હેઠળ આપણી સૂર્યમાળામાં આવી ચડેલા એક પદાર્થના સમાચાર આપ્યા હતા. એની વિડિયો લિંક પણ આપી હતી, જે ફરી અહીં આપી છે. આ ઘૂસણખોર પર ક્લિક કરો.

હવે વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે એ ભાઈ કોઈ બીજી સૂર્યમાળા-માંથી આવ્યા હતા. તસવીરમાં વચ્ચે ટપકું દેખાય છે તે બહારથી આવેલો પિંડ છે. ટેલિસ્કોપ. દ્વારા તારા લિસોટા જેવા દેખાય છે. આકૃતિમાં દેખાતો રંગ વાસ્તવિક નથી. guim.co.uk/img/media).

આ આગંતુક ૪૦૦ મીટરના કદનો હતો. એ અતિ કાળારંગનો છે અને એની સપાટી પર પડતા ૯૬ ટકા પ્રકાશને શોષી લે છે અને સપાટી લાલ છે, જે કાર્બનના અણુ હોવાનું સૂચવે છે. વૈજ્ઞાનિકોએ એને 1I/2017 U1(’Oumuamua- ઔમ્વમ્વા) નામ આપ્યું છે જેનો અર્થ છે- સંદેશવાહક અથવા સ્કાઉટ. અને એ બહારથી જ આવ્યો હતો તે નક્કી કરવા વૈજ્ઞાઅનિકોએ એની પરવલયાકાર ભ્રમણકક્ષાનો અભ્યાસ કર્યો. સૂર્યમાળાનો જ કોઈ પદાર્થ છેડા પર પહોંચે ત્યારે, બહારથી પ્રબળ ગુરુત્વાકર્ષણની અસર થાય તો એ સૂર્યમાળાની બહાર ખેંચાઈ જાય ત્યારે એની ભ્રમણકક્ષા લંબોતરી થઈ જાય, પણ આ પદાર્થની ભ્રમણકક્ષાના માર્ગ વિશે વિચારતાં જણાયું કે એ પહેલેથી જ પરવલયાકાર હતી અને હવે એ જ્યારે સૂર્યમાળાની બહાર નીકળવાનો છે ત્યારે પણ એની ભ્રમણકક્ષા એ જ રહી છે. આપણી સૂર્યમાળામાં બહારથી કોઈ પદાર્થે પ્રવેશ કર્યો હોય અને એની નોંધ લઈ શકાઈ હોય તેવું આ પહેલી વાર બન્યું છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે આવા તો દસેક હજાર પદાર્થો આપણી સૂર્યમાળાની બહાર ભમતા હોય છે.

સંદર્ભઃ ગાર્ડિયન_૧ અને ગાર્ડિયન_૨

 

Science Samachar : Episode 24

૧). વિમાની સફર મન અને શરીર પર શી અસર કરે છે?

વિમાની મુસાફરી હવે ધીમે ધીમે સામાન્ય બનતી જાય છે. જો કે દેશની અંદર તો ત્રણેક કલાકથી વધારે લાંબો વખત નથી લાગતો પણ વિદેશ જનારાંએ તો દસ-બાર કે તેનાથીયે વધારે કલાક વિમાનમાં રહેવું પડે છે. આ સ્થિતિમાં શરીર અને મન પર શી અસર થાય?

એક સંશોધન પ્રમાણે મુસાફર વધારે લાગણીશીલ બની જતો હોય છે. એક તો ઘર, સગાંવહાલાંને છોડીને પારકા મુલકમાં જવાનો મન પર ભાર હોય છે એટલે થાય એવું કે નાના સ્ક્રીન પર ફિલ્મ જોતા હોઈએ તે બહુ સામાન્ય હોય પણ વિમાનમાં થોડોક પણ દુખી સીન આવે તો રડવું આવી જતું હોવાનું ઘણા મુસાફરો કહે છે.

જર્મનીની કોલોન યુનિવર્સિટીની સોસાઇટી ઑફ એરોસ્પેસ મૅડીસિનના યોરેન હિંકલબેઇન (Jochen Hinklebein) કહે છે કે પહેલાં તંદુરસ્ત અને યુવાન લોકો કામ સબબ મુસાફરી કરતા એટલે માનસિક અસરો પર ધ્યાન ન જતું પણ હવે વિમાની સફર સસ્તી થતાં વૃદ્ધો અને બાળકો પણ મુસાફરી કરે છે આથી આ સમસ્યા પર ધ્યાન ગયું છે.

આઠ હજાર ફૂટની ઊંચાઈએ હવાનું દબાણ ઓછું હોય છે એટલે લોહીમાં ઑક્સીજન ૬%થી ૨૫% જેટલો ઑક્સીજન ઘટી જાય છે. માંદા કે વૃદ્ધો પર એની ચોખ્ખી અસર દેખાય છે. ૧૨,૦૦૦ ફુટની ઊંચાઈએ તંદુરસ્ત મુસાફરની યાદશક્તિ પણ હાંફવા લાગે છે. ટેઇક-ઑફ પછી ઘણા લોકો થાકી જતા હોય છે અને સૂઈ જાય છે. વિમાનમાં ભેજ ન હોય તેને કારણે આપણી સ્વાદેન્દ્રીયની મીઠું અને ખાંડનો સ્વાદ પારખવાની શક્તિમાં ૩૦ ટકા ફેરફાર થઈ જાય છે.

હવામાં ભેજ ન હોય તેની તમારા પર એક ખરાબ અસર એ થશે કે પેટમાં અપાનવાયુ વધારે પેદા થશે. પરંતુ આ ખરાબ અસર તમે નહીં, તમારી પાસેની સીટનો મુસાફર ભોગવશે!

સંદર્ભઃ વિમાની સફર_બીબીસી

૦-૦-૦

). કાલાઅઝાર માટે જવાબદાર હોઈ શકે તેવાં બે બૅક્ટેરિયા ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને મળ્યાં

દુનિયાના માત્ર છ દેશોમાં આ ચેપી બીમારી છે. એમાં ભારત પણ છે. આપણા દેશમાં દર વર્ષે ૧૦,૦૦૦ કરતાં વધારે કેસો નોંધાય છે, જેમાંથી મોટા ભાગના કેસો બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશના ૪૮ જિલ્લાઓમાં ૧૬ કરોડ ૫૪ લાખની વસ્તી સામે આ બીમારીનું જોખમ છે. આ રોગ ‘સૅંડફ્લાય’ તરીકે ઓળખાતા સૂક્ષ્મ જંતુ દ્વારા ફેલાય છે. એનું કદ મચ્છરના ચોથા ભાગનું – દોઢ મિ.મી.થી માંડીને સાડાત્રણ મિ.મી. જેટલું – હોય છે. એમાં સતત તાવ આવે છે, ભૂખ મરી જાય છે અને ચહેરા પર કે શરીરના કોઈ પણ ભાગ પર દાણા નીકળે છે. આના માટે ‘લીશ્મેનાઇયા ડોનોવાની’ નામનું બેક્ટેરિયા જવાબદાર હોવાનું મનાય છે. (આ બીમારીનું નામ પણ ‘વિસ્સેરલ લીશ્મેનાયાસિસ’ કે બ્લૅક ફીવર છે). અંતે ‘હાથપગ સળેકડી, પેટ ગાગરડી’ની સ્થિતિ ઊભી થાય છે અને બે વર્ષમાં મ્રુત્યુ થાય છે.

પરંતુ ગયા મહિને ઉત્તરપ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળના વૈજ્ઞાનિકોના ધ્યાનમાં આવ્યું કે ૨૦-૨૨ દરદીઓના સેમ્પલમાં માત્ર ડોનોવાની નહીં. માત્ર ડોનોવાની જ નહીં બીજાં બે બૅક્ટેરિયા ‘લેપ્ટોમોનસ સિમૂરી’ અને લૅપ્સી NLV1 પણ જોવા મળ્યાં છે.

આ બેક્ટેરિયા પર હજી સુધી ધ્યાન અપાયું જ નથી. જો કે હવે દવાઓ મળતી થઈ ગઈ છે એટલે મૃત્યુનો આંક ૧૦૦૦ સુધી નીચે લાવી શકાયો છે. પરંતુ હવે વૈજ્ઞાનિકો આ બીજાં બે બેક્ટેરિયા પર પણ કામ શરૂ કરશે ત્યારે આ ભયંકર જીવલેણ બીમારીને જડમૂળથી ઉખાડવાની દિશા ખૂલશે અને એનો લાભ આપણા પાડોશીઓ ભૂતાન, બાંગ્લાદેશ અને નેપાલ ઉપરાંત દક્ષિણ અમેરિકા અને આફ્રિકા સુધી પણ પહોંચશે.

સંદર્ભઃ (૧) કાલા-અઝાર_ધી હિન્દુ, (૨) ભારત સરકાર (૩) સંશોધન લેખ_PMC4782357/

૦-૦-૦

(). પ્રદૂષણ ૧૬ ટકા મૃત્યુ માટે જવાબદાર

દુનિયાના સૌથી મોટા સ્વતંત્ર મૅડિકલ જર્નલ લૅન્સેટના પ્રદૂષણ અને આરોગ્ય વિષયક પંચે ગયા મહિનાની ૧૯મીએ પ્રદૂષણની ખરાબ અસરો વિશે રિપોર્ટ પ્રકાશિત કર્યો છે. રિપોર્ટ કહે છે કે દુનિયામાં ૧૬ ટકા મૃત્યુ સ્વાસ્થ્ય પર પ્રદૂષણની અવળી અસરોને કારણે થાય છે. આમ, એઇડ્સ વત્તા ટીબી વત્તા મેલેરિયાને કારણે થતાં મૃત્યુ કરતાં ત્રણગણાં મૃત્યુ પ્રદૂષણને કારણે થાય છે. દુનિયાનાં બધાં યુદ્ધો કરતાં ૧૫ગણા લોકો પ્રદૂષણના ‘શહીદ’ બને છે. આ આલેખ દ્વારા પ્રદૂષણની ઘાતકશક્તિનો અંદાજ આવશે.

પ્રદૂષણનો માર સૌથી વધારે ગરીબો પર પડે છે. ૨૦૧૫માં ૯૦ લાખ અકાળ મૃત્યુ થયાં, તેમાંથી પ્રદૂષણજન્ય બીમારીઓને કારણે મરનારાંમાંથી ૯૨ ટકા ગરીબો હતાં. પ્રદૂષણે ૨૫ કરોડ ૪૦ લાખ વર્ષોને ભરખી લીધાં છે અને બીજાં ૧ કરોડ ૪૦ લાખ જીવનને શક્ત, લાચાર બનાવી દીધાં છે. ભારતની વાત કરીએ તો, બધા પ્રકારનાં પ્રદૂષણને કારણે સૌથી વધારે મૃત્યુ થતાં હોય તેવા દેશોમાં આપણો સમાવેશ છે. આપણે ત્યાં દર એક લાખ મૃત્યુમાંથી ૧૫૧થી ૩૧૬ મૃત્યુ માટે પ્રદૂષણ જવાબદાર હોય છે.

 

 

 

 

(બન્ને આલેખ મૂળ રિપોર્ટમાંથી બિનવ્યાવસાયિક ઉદ્દેશ માટે લીધા છે).

સંદર્ભઃ લૅન્સેટ_પ્રદૂષણ રિપોર્ટ.pdf

૦-૦-૦

(). વણનોતર્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં!

ગયા મહિને એક અજાણ્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં વણનોતર્યો આઅવી ચડ્યો અને હવે ધીમે ધીમે પાછો જવા લાગ્યો છે. આ ભાઈ કોણ હતા? ખગોળવિજ્ઞાનીઓ હવે એની ભાળ મેળવવામાં લાગ્યા છે.

શું અને કેમ થયું તે જોવા માટે અહીં આપેલી લિંક પર ક્લિક કરોઃ ઘૂસણખોર

ગયા મહિનાની ૧૯મીએ હવાઈ યુનિવર્સિટીની ઍસ્ટ્રોનૉમી સંસ્થાના ખગોળવિજ્ઞાની ડૉ. રૉબ વેરિક એક પ્રયોગનાં તારણો તપાસતા હતા ત્યારે એમને આ પદાર્થ દેખાયો. આવું કોઈએ કદી જોયું નહ્તું. પહેલાં તો એમને લાગ્યું કે આ કોઈ પૃથ્વીની પાસેનો અવકાશી પથ્થર છે, પણ એની ગતિ કોઈ ઉલ્કા જે ધૂમકેતુ કરતાં બહુ ઘણી હતી. એ સમજી ગયા કે આ કોઈ ઘૂસણખોર સૂર્યમાળામાં ઘૂસ્યો છે. એમણે ગ્રહોની ગતિ પર નજર રાખતી એક સંસ્થાની સલાહ માગી, તો એમની ધારણા સાચી પડી.

આ પદાર્થ ૯મી સપ્ટેમ્બરે સૂર્યથી ૨ કરોડ ૩૦ લાખ માઇલના અંતર જેટલો નજીક આવ્યો એ વખતે એની ગતિ સેકંડના ૫૫ માઇલની હતી. તે પછી ૧૪મી ઑક્ટોબરે એ પૃથ્વીની નજીક, દોઢ કરોડ માઇલના અંતર સુધી આવ્યો. એ વખતે એની ગતિ સેકંડના ૩૭ માઇલની હતી. હવે એ સેકંડના ૨૫ માઇલની ઝડપે દૂર નીકળી ગયો છે સૂર્યમાળાની બહાર નીકળી જવાની ક્ષણે એની ગતિ સેકંડના ૧૬ માઇલની રહેવાનું ખગોળવિજ્ઞાનીઓ ધારે છે.

સંદર્ભઃ ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ

૦-૦-૦

Science Samachar : Episode 23

) સૂર્યમાળામાં નવમો ગ્રહ છે!

૨૦૦૬ના ઑગસ્ટમાં ખગોળવૈજ્ઞાનિકોએ ગ્રહોની વ્યાખ્યા બદલાવી નાખતાં બિચારો પ્લુટો પોતાનું ગ્રહ તરીકેનું સ્થાન-માન ખોઈ બેઠો. માત્ર આઠ જ ગ્રહ રહ્યા. પરંતુ હાલમાં જ વૈજ્ઞાનિકોને ખબર પડી છે કે સૂર્યમાળામાં કોઈ નવમો ગ્રહ તો છે જ! આ કદાચ ‘સુપર અર્થ’ પણ હશે એમ માનવામાં આવે છે. એનું દળ પૃથ્વી કરતાં દસગણું છે અને સૂર્યથી એનું અંતર પૃથ્વીના અંતરની સરખામણીએ વીસગણું છે.

આમ તો એ જોવા નથી મળ્યો પરંતુ એના ગુરુત્વાકર્ષણની અસર વર્તાય છે. કુઇપર બેલ્ટમાં બરફના બનેલા છ પિંડોની ભ્રમણકક્ષા અંડાકાર છે. ખગોળશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે વાત ત્યાં સુધી તો બરાબર છે, પણ એ કક્ષાઓ નીચે તરફ નમેલી છે, જેનો અર્થ એ કે એમના પર કોઈ પદાર્થના ગુરુત્વાકર્ષણની અસર થાય છે. હવે જો કોઈ ગ્રહની હાજરી ન હોય તો બીજા ઘણા અટપટા પ્રશ્નો ઊભા થાય તેમ છે અને ભ્રમણકક્ષાઓ નમેલી કેમ છે તેનો ખુલાસો અઘરો થઈ જશે. આથી એમને ખેંચનારા કોઈ પિંડની હાજરી વધુ સારા જવાબ આપી શકે છે. હજી તો આ શરૂઆતની ધારણા છે, નવમા ગ્રહની શોધ કરવાની ખરી કાર્યવાહી તો હવે શરૂ થાય છે.

સંદર્ભઃ ધી હિન્દુ

) બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓનું આલિંગન અને સોનું બન્યું

૧૯૧૫માં આઇન્સ્ટાઇને જનરલ થિઅરી ઑફ રિલેટિવિટી જાહેર કરી એમાં એમણે કહ્યું હતું કે બે પદાર્થોના આકર્ષણને કારણે ગુરુત્વાકર્ષણના તરંગો પેદા થઈ શકે છે. એ તરંગો જાણવાના પ્રયત્નો તો વર્ષોથી ચાલતા હતા, પણ ૨૦૧૫માં વૈજ્ઞાનિકો એ જોઈ શક્યા. બે બ્લૅક હોલ એકબીજામાં ભળી ગયાં તેનાં વમળો પેદા થયાં અને LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) નાં વૉશિંગ્ટન અને લુઈસિયાનાનાં બે કેન્દ્રોએ આ સ્પંદનો નોંધી લીધાં. પરંતુ એ માત્ર અમુક સેકંડ જ રહ્યા. તે પછી બે વાર આ તરંગો જોવા મળ્યા. હવે

તે પછી હાલમાં બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓ એકબીજામાં જોડાયા ત્યારે પણ ગુરુત્વાકર્ષણમાં તરંગો પેદાથયા જે લગભગ એકસો સેકંડ ચાલ્યા. આ વખતે LIGOની જોડીદાર ઇટલીની VIRGO ઑબ્ઝર્વેટરીએ પણ એની નોંધ લીધી. બ્લૅક હોલ તો પ્રકાશને પણ જવા ન દે એટલે બે બ્લૅક હોલ જોડાયાં ત્યારે વૈજ્ઞાનિકોએ માત્ર તરંગ અનુભવ્યા, પણ ૧૭મી ઑગસ્ટે ન્યૂટ્રૉન તારાઓ જોડાયા ત્યારે પ્રકાશ બહાર ફેંકાતાં વૈજ્ઞાનિકો એ ‘જોઈ’ પણ શક્યા. પરંતુ અહીં ‘જોઈ’ શબ્દ માત્ર વાપરવા ખાતર વાપર્યો છે, એ ગામા કિરણો હતાં એટલે એ જોઈ ન શકાય. આપણે એમ કહીએ કે પ્રકાશની પ્રક્રિયા પણ અનુભવી શકાઈ. ઉપર તસવીરમાં બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓનું મિલન દેખાડ્યું છે.

આ મિલનનાં પરિણામોનું પૃથક્કરણ કરતાં જાણવા મળ્યું કે આ પ્રચંડ મિલનને કારણે નાની નાભિઓ એકબીજામાં જોડાઈ ગઈ અને સોના અને પ્લૅટિનમ જેવી ભારે ધાતુઓ બની. બ્રહ્માંડમાં ભારે ધાતુઓ મોટા પ્રમાણમાં મળે છે તે આવાં જ મિલનોનું પરિણામ છે.

સંદર્ભઃ ધી હિન્દુ

) દરદીની અંદરના દરદી પર સફળ શસ્ત્રક્રિયા

દરદીની અંદરનો દરદી? હા. ખરેખર માતા નહીં પણ એના ગર્ભમાં રહેલા ભ્રૂણ પર સફળ શસ્ત્રક્રિયાની આ વાત છે. બાળકમાં ઘણી વાર જન્મજાત ખોડ રહી જતી હોય છે. હ્યૂસ્ટનની ટેક્સાસ ચિલ્ડ્રન્સ હૉસ્પિટલના ડૉ. માઇકલ બેલ્ફૉર્ટ અને બીજા સરજનોની ટીમે એમની સાથે મળીને એક ભ્રૂણ પર શસ્ત્રક્રિયા કરીને એની ખોડ સુધારી દીધી. આ ખોડને ‘સ્પાઇના બિફિડા’ (Spina Bifida) કહે છે. અહીં આકૃતિ આપી છે, તેમાં ઉપર ૨૧, ૨૨ અને ૨૮ દિવસની અવસ્થાનું ભ્રૂણ છે. એના પર આંટા હોય છે, જે ભ્રૂણનો વિકાસ થવાની સાથે ગોળ વળીને નળી જેવું બને છે. એ જ આપણું શરીર છે. નીચેની હારમાં એની ગોળ ભૂંગળી બનાવવાની ક્રિયા દેખાડી છે. એમાં જ ત્રીજી તસવીરમાં ઉપર માથું છે, એમાં મગજ બનશે. તેની નીચે પીઠનો ભાગ છે. છેક નીચે જોતાં બન્ને બાજુએથી ગોળ ફરતાં નીચેનો ભાગ પૂરેપૂરો બંધ નથી થયો. આ કાણું ભ્રૂણમાં વિકસતા પૂર્ણ બાળકની પીઠમાં દેખાય છે. આ કાણામાંથી કરોડરજ્જુને અંદર જોઈ શકાય અથવા એ બહાર આવી જાય અને મગજ બનાવવાની સામગ્રી પણ એમાંથી બહાર નીકળી આવે. આવું બાળક હાલીચાલી ન શકે.

ડૉ, બેલ્ફૉર્ટ અને એમની ટીમે તદ્દન અંધારા ઑપરેશન થિએટરમાં માતાની યોનિમાંથી ગર્ભમાં બે કાપા પાડ્યા. એક કાપામાંથી એમણે સૂક્ષ્મ ‘ફીટોસ્કોપ’ (ભ્રૂણ જોવાનું ટેલિસ્કોપ) નાખ્યું, તે સાથે જ ગર્ભાશય લાલ રંગે ચમકવા લાગ્યું. બીજો કાપો ઓજારો માટે હતો. એમણે યોનિમાં એક નળી નાખીને એના ગર્ભાશયને ઊંચું કર્યું. આથી અંદરનું શિશુ ટીવી સ્ક્રીન પર દેખાવા લાગ્યું. એનાં હાથપગનાં આંગળાં બરાબર હતાં, એ ઘૂંટીએથી પગ પણ હલાવતું હતું પણ પીઠમાં કાણું હતું. આ કાણું એમણે સીવી નાખ્યું! જાન્યુઆરીમાં બાળકનો જન્મ થવાનો છે ત્યારે એ મોટા ભાગે તો સંપૂર્ણ ‘નૉર્મલ’ જીવન જીવવા લાયક હશે, પણ તે નહીં તો, એનું મોટા ભાગનું નુકસાન ટળી જશે.

ડૉ. બેલ્ફૉર્ટે પહેલી વાર ૨૦૧૪માં આ જાતનું ઑપરેશન કર્યું હતું તે પછી ૨૮ ઑપરેશન કરી ચૂક્યા છે પરંતુ ભ્રૂણને ગર્ભાશયમાં જ રહેવા દઈને ઑપરેશન કરવાનો આ સૌ પહેલો પ્રયોગ હતો.

સંદર્ભઃ ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ

) કેરળ સાયન્સ કોંગ્રેસનું ૩૦મું અધિવેશન

કેરળ સાયન્સ કોંગ્રેસનું ૩૦મું અધિવેશન આવતા વર્ષના કન્નૂર જિલ્લાના તલેશેરીમાં જાન્યુઆરીની ૨૮મીએ શરૂ થશે, જે ત્રણ દિવસ ચાલશે. આ વર્ષનો વિષય છેઃ viruses and infectious diseases. અધિવેશનમાં સંશોધન પત્રો રજૂ કરવા માટે રજિસ્ટ્રેશન કરાવવા માટે ૧૫મી નવેમ્બર સુધીનો સમય છે. http://ksc.kerala.gov.in/ પર ક્લિક કરીને નામ નોંધાવી શકાશે.

કેરળનો વિજ્ઞાન દ્વારા વિકાસ કરવા માટેના સંશોધનપત્રો માટે આ વર્ષે SciGenome Spark નામનો નવો ઍવૉર્ડ પણ અપાશે. વધારે માહિતી ઉપર આપેલી લિંક પરથી મળશે. ગુજરાતના કે વિદેશ વસતા વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો આગળ આવીને આમાં ભાગ લઈ શકે તો સારું.

૦-૦-૦