India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-15

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૫: બ્રિટને યુદ્ધમાં ભારતને જોતર્યું

૧૯૩૯ની બીજી-ત્રીજી જુલાઈએ મુંબઈમાં જિન્નાના નિવાસસ્થાને મુસ્લિમ લીગની વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી. જિન્ના હવે દેશી રાજ્યોમાં મુસલમાનોની પણ આગેવાની લેવાનો પ્રયાસ કરતા હતા એટલે કમિટીએ જયપુરમાં મુસલમાનોના દમન સામે પગલાં લેવા ગવર્નર જનરલને અપીલ કરી અને હૈદરાબાદમાં નિઝામ વિરુદ્ધ હિન્દુ સંગઠનો ઉશ્કેરણી કરતાં હોવાનો આક્ષેપ કર્યો. કોંગ્રેસની સરકારો ચાલતી હોય તે પ્રાંતોમાં મુસલમાનો પ્રત્યે થતા ભેદભાવો વિશે એક આવેદનપત્ર જિન્નાએ ગવર્નર જનરલને પહેલાં જ મોકલી આપ્યો હતો.

ફરી ઑગસ્ટમાં મુસ્લિમ લીગની કાઉંસિલની મીટિંગ દિલ્હીમાં મળી તેમાં, યુદ્ધ ફાટી નીકળે અને બ્રિટન એમાં જોડાય તો મુસ્લિમ લીગે શું વલણ લેવું તે ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય હતો. આ બાબતમાં કાઉંસિલે ઠરાવ પસાર કરીને કહ્યું કે ભારતમાં વાઇસરૉય તેમ જ પ્રાંતિક ગવર્નરો હસ્તક લઘુમતીઓના રક્ષણ માટેની ખાસ સત્તાઓ હોવા છતાં કોંગ્રેસની સરકારો મુસલમાનો સાથે જે વ્યવહાર કરે છે તેને ડામવામાં સફળતા નથી મળી. આ સંજોગોમાં મુસ્લિમોની માગણી સરકાર માનશે તો જ મુસ્લિમ લીગ યુદ્ધમાં એને ટેકો આપશે. આમ મુસ્લિમ લીગે યુદ્ધ વિશે પોતાની નીતિ જાહેર કરવાનું ટાળી દીધું અને ભવિષ્યમાં સરકાર સાથે સોદો કરવાનો માર્ગ ખુલ્લો રાખ્યો.

બીજી બાજુ, હજી મુસલમાનોમાં જિન્નાનું હજી એકચક્રી રાજ નહોતું સ્થપાયું. ઉદાહરણ તરીકે પંજાબના પ્રીમિયર સિકંદર હયાત ખાને ભારત અને બ્રિટનના વેપાર વિશે અને ફેડરલ સ્કીમ વિશે મુસ્લિમ લીગ કરતાં જુદું વલણ લીધું. કાઉંસિલમાં એમની સામે પગલાં લેવાનો ઠરાવ આવ્યો પણ જિન્ના પંજાબ પ્રાંતની મુસ્લિમ બહુમતીને નારાજ કરવા નહોતા માગતા એટલે એમણે કહી દીધું કે પંજાબના પ્રીમિયરને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપ્યા સિવાય કંઈ કાર્યવાહી ન થઈ શકે.

પંજાબમાં લીગની ઑફિસો પર એના નામના પાટિયાં ઝુલતાં હતાં તે સિવાય લીગની બહુ કિંમત નહોતી. એટલે મુસ્લિમ લીગ કંઈ પણ કરે તો એને પોતાને જ નુકસાન થાય તેવું હતું. જિન્નાએ પંજાબમાં સિકંદર હયાત ખાન પર લીગનો બધો મદાર છે એમ ચોખ્ખા શબ્દોમાં તો ન કહ્યું પણ પોતાનો હાથ ઉપર રાખીને વાત ટાળી.

યુદ્ધની જાહેરાત

બીજી સપ્ટેમ્બરે વાઇસરૉયે યુદ્ધની સ્થિતિ ઊભી થાય તો શું કરવું તે વિશે વાતચીત માટે ગાંધીજીને શિમલા આવવા નોતર્યા. પણ વાઇસરૉય સાથે એમની વાતચીત થાય તેનાથી પહેલાં, ૩જી સપ્ટેમ્બરે બ્રિટન અને ફ્રાન્સે જર્મની સામે યુદ્ધની ઘોષણા કરી. ઇંગ્લૅંડના સમ્રાટે દેશવાસીઓ અને બ્રિટિશ સંસ્થાનોના નાગરિકોને હિટલર સામેની લડાઈમાં સામ્રાજ્યને સાથ આપવા અપીલ કરી. વાઇસરૉયે પણ શિમલાથી રેડિયો બ્રોડકાસ્ટમાં કહ્યું કે મને વિશ્વાસ છે કે ભારત પણ એક મહાન દેશ અને ઐતિહાસિક સંસ્કૃતિ તરીકે તાકાતની સત્તા વિરુદ્ધ માનવસ્વાતંત્ર્યના પક્ષે રહીને બધી રીતે મદદ કરશે.” ગાંધીજીએ વાઇસરૉયને મળ્યા પછી નિવેદન કર્યું કે એમની અંગત સહાનુભૂતિ બ્રિટન સાથે છે અને લગભગ એવું લાગે છે કે યુદ્ધની શરૂઆત હેર હિટલરે કરી છે. જો કે, એમણે કોંગ્રેસ વતી કંઈ કહેવાની ના પાડી પણ આ બાબત કોંગ્રેસમાં હાથ ધરવાની ખાતરી આપી.

તરત જ યુદ્ધલક્ષી પગલાં લેવાનું શરૂ થઈ ગયું હતું. ‘દુશ્મન’ દેશ સાથે વેપાર કરવા પર પ્રતિબંધ મુકાયો, વાઇસરૉયે વટહુકમ બહાર પાડીને બ્રિટિશ ઇંડિયાના સંરક્ષણ માટે ખાસ સત્તાઓ હાથમાં લીધી અને દેશમાં રહેતા જર્મન નાગરિકોને અટકાયતમાં લેવાના હુકમો કરવામાં આવ્યા. કલકત્તામાંથી લગભગ એકસો જર્મનોને પકડી લેવાયા. મુંબઈમાં સી. આઈ. ડી.એ નાઝી પાર્ટીની ભારતમાં હિલચાલ માટે એકત્ર કરાયેલા એક લાખ રૂપિયા પકડી પાડ્યા.

નહેરુએ કહ્યું કે બ્રિટન સંકટમાં છે તેનો ગેરલાભ લેવાનો કોંગ્રેસનો ઇરાદો નથી. મુંબઈ પ્રાંતના ગૃહ પ્રધાન કનૈયાલાલ મુનશીએ મુંબઈમાં ગુજરાત સાહિત્ય સંસદની મીટિંગમાં બોલતાં યુરોપમાં છેડાયેલા યુદ્ધને કારણે સભ્ય દેશોની ખુવારી વિશે ચર્ચા કરી. કલકત્તામાં રવીન્દ્ર નાથ ટાગોર, પ્રફુલ્લ ચન્દ્ર રૉય, મન્મથ નાથ મુખરજી અને બીજા કેટલાય નેતાઓએ નિવેદન કરીને ભારતને બ્રિટનની પડખે રહેવા અપીલ કરી. બીજી બાજુ નૅશનલ લિબરલ ફેડરેશનના પ્રમુખ સર ચીમનલાલ સેતલવાડે પણ બ્રિટનને ટેકો આપવા બધા પક્ષોને અપીલ કરી.

દરમિયાન ૧૧મીએ વર્ધામાં કોંગ્રેસ કમિટીની બેઠક મળી તેમાં યુદ્ધ પ્રત્યે કોંગ્રેસના વલણ વિશે અંતિમ નિર્ણય લઈ ન શકાયો. પરંતુ ૧૪મીએ નિવેદન બહાર પાડીને કોંગ્રેસે માગણી કરી કે બ્રિટન યુદ્ધના પોતાના ઉદ્દેશોની સ્પષ્ટતા કરે અને ભારતમાં એ લોકશાહીનો સિદ્ધાંત કઈ રીતે લાગુ કરશે તે જણાવે. વર્કિંગ કમિટીએ પોલૅંડ પર જર્મનીના કબજાની ટીકા કરી અને તે સાથે જ ઉમેર્યું કે કોંગ્રેસની જર્મની કે જર્મન પ્રજા સાથે કોઈ લડાઈ નથી, પરંતુ અમે પોલૅંડ પરના આક્રમણનો વિરોધ કરીએ છીએ.

દરમિયાન, ગાંધીજી ૨૬મીએ વાઇસરૉયને મળવા ફરી શિમલા ગયા. એ જ દિવસે, બ્રિટનના ભારત માટેના પ્રધાન લૉર્ડ ઝેટલૅન્ડે હાઉસ ઑફ લૉર્ડ્સ (ઉમરાવ સભા)માં બોલતાં કહ્યું કે ભારતના બધા વર્ગો બ્રિટનને ટેકો આપે છે, માત્ર કોંગ્રેસે બ્રિટન અને ભારતના રાજકીય સંબંધોનો મુદ્દો ઊભો કર્યો છે. આ નિવેદન પછી વાઇસરૉયે ઑક્ટોબરની ત્રીજીએ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને જવાહરલાલ નહેરુ સાથે યુદ્ધમાં ભારતની સ્થિતિ વિશે વાતચીત કરી.

એ જ ટાંકણે મુંબઈમાં લિબરલ પાર્ટીના નેતાઓ સર ચીમનલાલ સેતલવાડ, સર કાવસજી જહાંગીર, વી. એન. ચંદાવરકર, હિન્દુ મહાસભાના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ એન. સી. કેળકર અને એ નવા પ્રમુખ વિનાયક દામોદર સાવરકર, અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસના નેતા ડૉ. બી. આર. આંબેડકરે એક નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે કોંગ્રેસ કે મુસ્લિમ લીગ, બન્ને, બધા જ હિન્દુસ્તાનીઓ અથવા એમાંથી ઘણાખરા લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં નથી એટલે સરકાર મુસ્લિમ લીગ કે કોંગ્રેસ સાથે કંઈ સમાધાન કરશે તે ભારતમાં બીજા લોકોને માટે બંધનકર્તા નહીં રહે. તે પછી વાઇસરૉયે આ નેતાઓને પણ વાતચીત માટે આમંત્રણો મોકલ્યાં. સુભાષચન્દ્ર બોઝને પણ અલગથી આમંત્રણ આપ્યું.

વાઇસરૉયનું સ્ટેટમેંટ

જુદી જુદી વિચારધારાઓના પ્રતિનિધિઓ સાથે મંત્રણાઓ કર્યા પછી ઑક્ટોબરની ૧૭મીએ વાઇસરૉયે નિવેદન બહાર પાડ્યું અને કોંગ્રેસની માગણી ઠુકરાવી દીધી. મુસ્લિમ લીગ અથવા બીજાં રાજકીય જૂથોને આની કંઈ અસર નહોતી. એકમાત્ર કોંગ્રેસે બ્રિટનના યુદ્ધના ઉદ્દેશો વિશે પ્રશ્ન ઊભો કર્યો હતો. બ્રિટન અને મિત્ર રાજ્યો હિટલરના નાઝીવાદ સામે લોકશાહી જીવન પદ્ધતિનું રક્ષણ કરવા માટે લડાઈ કરતાં હોવાનો દાવો કરતાં હતાં. કોંગ્રેસે આ દાવો સ્વીકાર્યો હતો અને યુદ્ધ માટે હિટલરને જવાબદાર ઠરાવ્યો હતો પણ કોંગ્રેસનો સવાલ એ હતો કે ભારતમાં લોકશાહીની સ્થાપના માટે બ્રિટન શું કરવા માગે છે? ભારત સ્વતંત્ર રીતે પોતાના નિર્ણયો ન લઈ શકે તો બ્રિટનની લડાઈ માત્ર યુરોપ પૂરતી જ છે.

વાઇસરૉયે આ માગણીને નકારી કાઢી અને કહ્યું કે યુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી બ્રિટનની સરકાર ભારતમાં જે કંઈ બંધારણીય સુધારા કરવા જેવા જણાશે તેના વિશે જુદી જુદી કોમો, પક્ષો, વર્ગીય હિતોના પ્રતિનિધિઓ અને દેશી રાજાઓ સાથે ચર્ચા કરશે. વાઇસરૉયની બીજી જાહેરાત બ્રિટિશ ઇંડિયાની રાજકીય પાર્ટીઓ અને રજવાડાંઓના શાસકોની કમિટી બનાવવા વિશેની હતી. આ કમિટીની જવાબદારી યુદ્ધને લગતી પ્રવૃત્તિઓ માટે લોકમતનું સમર્થન કેળવવાની હતી.

ગાંધીજીએ આ નિવેદનની ટીકા કરતાં કહ્યું કે બ્રિટન સરકારે કંઈ પણ જાહેરાત ન કરી હોત તો સારું થયું હોત. વાઇસરૉયના લાંબા નિવેદનનો હેતુ માત્ર એ જ દર્શાવવાનો છે કે ‘ભાગલા પાડો અને રાજ કરો’ની નીતિ ચાલુ રહેશે. કોંગ્રેસ એમાં જોડાઈ ન શકે. જાહેરાત સ્પષ્ટ રીતે દેખાડે છે કે બ્રિટનનું ચાલશે ત્યાં સુધી ભારતમાં લોકશાહી નહીં આવે. યુદ્ધ પછી બીજી એક ગોળમેજી પરિષદ સુચવવામાં આવી છે. પણ પહેલાંની ગોળમેજી પરિષદો જેમ નિષ્ફળ નીવડશે. કોંગ્રેસે રોટી માગી અને સરકારે આપ્યો પથ્થર!

જવાહરલાલ નહેરુ અને મૌલાના આઝાદે એક સંયુક્ત નિવેદનમાં કહ્યું કે વાઇસરૉયે આ નિવેદન વીસ વર્ષ પહેલાં કર્યું હોત તો એ વખતે પણ ‘આઉટ ઑફ ડેઇટ’ ગણાયું હોત અને આજે તો વાસ્તવિકતા સાથે એને સ્નાનસૂતકનો પણ સંબંધ નથી રહ્યો. નિવેદનમાં સ્વતંત્રતા, મુક્તિ, લોકશાહી, આત્મનિર્ણય જેવા કોઈ ઉલ્લેખ પણ નથી. એનાથી ઉલ્ટું, ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ વતી ડૉ. આંબેડકરે કહ્યું કે આ સંયોગોમાં વાઇસરૉય બીજું શું કરી શક્યા હોત? દિલ્હી પ્રાંતના ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના નાગરિકોએ એમ. સી. રાજાના પ્રમુખપદે એક ઠરાવ પસાર કરીને બ્રિટિશ સરકારને ટેકો આપવાની જાહેરાત કરી.

કોંગ્રેસી સરકારોનાં રાજીનામાં

વાઇસરૉયના આ નિવેદન પછી પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસની સરકારો ચાલુ રહે તો એમણે યુદ્ધ સંબંધી કાર્યોમાં વાઇસરૉયના હુકમો માનવા પડે. વાઇસરૉયે વટહુકમ બહાર પાડીને ઘણી સત્તાઓ પોતાના હાથમાં લઈ લીધી હતી. કોંગ્રેસ પ્રમુખ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે વર્ધામાં ખબરપત્રીઓને કહ્યું કે વાઇસરૉયના નિવેદન પછી કોંગ્રેસમાં કે એની વર્કિંગ કમિટીમાં ચર્ચા કરવા જેવું કંઈ નથી રહ્યું. હવે કોંગ્રેસનાં પ્રધાનમંડળો ટકી શકે એ સ્થિતિ નથી રહી. તે પછી ૨૨મી ઑક્ટોબરે વર્ધામાં કોંગ્રેસની વર્કિંગ કમિટીની મીટિંગમાં ઠરાવ પસાર કરીને બધાં કોંગ્રેસી પ્રધાનમંડળોને રાજીનામાં આપવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. વર્કિંગ કમિટીએ દેશવાસીઓને બધા આંતરિક મતભેદો ભૂલીને સંગઠિત થવાની હાકલ કરી.

બંગાળના પ્રીમિયર ફઝલુલ હકે રાજીનામાનો નિર્ણય લેવા બદલ કોંગ્રેસની આકરી ટીકા કરી અને વાઇસરૉયના નિવેદનને ટેકો આપ્યો. પંજાબ ઍસેમ્બ્લીમાં બ્રિટનના સમર્થનમાં ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો. હિન્દુ મહાસભા વતી એના પ્રમુખ સાવરકરે દેશને બચાવવા માટે સરકારને સહકાર આપવાની ખાતરી આપી અને શસ્ત્રોની તાલીમની સગવડ કરવા સરકારન અપીલ કરી. ડો. આંબેડકરે સ્થાપેલી ઇંડીપેન્ડન્ટ લેબર પાર્ટીએ વાઇસરૉયને ટેકો આપ્યો. ડૉ. આંબેડકરે નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે સમય ગ્રેટ બ્રિટનને સહકાર આપવાની આનાકાની કરવાનો નથી. કોંગ્રેસે દેશની બધી કોમો અને વર્ગો વચ્ચે એકતા સ્થાપવા માટે પ્રયાસ કર્યા હોત તો બ્રિટીશ સરકાર વધારે સારો અને સંતોષકારક પડઘો પાડી શકી હોત.

ઑક્ટોબરના છેલ્લા બે દિવસ દરમિયાન કોંગ્રેસી પ્રધાનમંડળોએ રાજીનામાં આપી દીધાં. જિન્નાએ કહ્યું કે મુસલમાનોની હવે મુક્તિ થઈ. એમણે મુક્તિદિન મનાવવાની ઘોષણા કરી!

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual Register July-December-1939 Vol.II

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-14

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૪: સુભાષબાબુ વિરુદ્ધ શિસ્તભંગની કાર્યવાહી

૧૯૩૯ની ૨૬મી જૂને મુંબઈમાં AICCની મીટિંગ મળી. એમાં ઠરાવ કરવામાં આવ્યો કે કોઈ પણ કોંગ્રેસ કાર્યકર પ્રાંતિક કોંગ્રેસ સમિતિની મંજૂરી વિના વ્યક્તિગત રીતે સત્યાગ્રહ નહીં કરી શકે. ઑલ ઇંડિયા કિસાન સંઘના નેતા સ્વામી સહજાનંદ સરસ્વતીએ આની સામે સખત વાંધો લીધો અને એમણે કહ્યું કે કિસાન સંઘ સ્વતંત્ર સંસ્થા છે અને એ કોંગ્રેસના આ ફરમાનનું પાલન નહીં કરે. બીજી બાજુ, સુભાષ ચન્દ્ર બોઝની નેતાગીરી હેઠળ બંગાળ પ્રાંતિક કોંગ્રેસ સમિતિએ AICCના ઠરાવનો અસ્વીકાર કર્યો. એમણે જુલાઈની નવમીએ AICCએ પસાર કરેલા બે ઠરાવો વિરુદ્ધ – એક તો, આ સત્યાગ્રહ વિશેનો અને બીજો પ્રાંતિક સરકારોના રાજીનામા વિશેનો ઠરાવ – મીટિંગ રાખી અને સુભાષબાબુએ લાંબો પત્ર લખીને કેટલાક આક્ષેપ કર્યા. એમણે કહ્યું કે ડાબેરી જૂથો સંગઠિત ન થાય તે માટે સત્યાગ્રહ પર નિયંત્રણ રાખવાનો પ્રયાસ કરાય છે એનો અર્થ એ કે જમણેરીઓ હવે સામ્રાજ્યવાદીઓ સાથે ફેડરેશનની બાબતમાં કંઈક બાંધછોડ કરવાની તૈયારીમાં છે. AICCએ આને ગંભીર અશિસ્તનું કૃત્ય માન્યું. ખરેખર તો એ વાતનું વધારે ખરાબ લાગ્યું કે ફેડરેશનનો વિરોધ તો કોંગ્રેસ બહુ શરૂઆતથી જ કરતી હતી અને એમાં સમાધાનનો કોઈ અવકાશ જ નહોતો કારણ કે સરકાર એમાં રજવાડાંઓને સ્થાન આપવા માગતી હતી, રાજાઓ પોતાના અધિકારો છોડ્યા વિના ફેડરેશનમાં આવવા માગતા હતા અને કોંગ્રેસનું કહેવું હતું કે દેશી રાજ્યો માટે અનામત સીટો રાજવીઓને નહીં એમની પ્રજાને મળવી જોઈએ. આમ આ આક્ષેપ તો તદ્દન ગેરમાર્ગે દોરનારા પ્રચાર જેવો હતો.

આ પહેલાં જુલાઈમાં મુંબઈ પ્રાંતે દારુબંધી જાહેર કરી તેની પણ સુભાષબાબુએ ટીકા કરી. હતી. સરદાર પટેલે એમને એક નિવેદન દ્વારા જવાબ આપ્યો કે “શ્રી સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ કંઈ પણ કરી શકે એમ માનવા હું તૈયાર હતો. કોંગ્રેસ સામે એમનો વિદ્રોહ અને આ રાષ્ટ્રીય સંગઠનને તોડી પાડવાના પ્રયાસની મને નવાઈ ન લાગી કારણ કે એમણે ગાંધીજીને લખેલા પત્રમાં ‘સિવિલ વૉર’ની ચેતવણી આપી જ છે. પરંતુ મારે કબૂલ કરવું જોઈએ કે મુંબઈ સરકારની દારુબંધીની નીતિ બાબતમાં એમણે જે વલણ લીધું છે તેનાથી મને ભારે નવાઈ લાગી. જેની અક્કલ બહુ જ થોડી હોય તેને પણ સમજાઈ જશે કે એમણે જે નિવેદન કર્યું છે તેમાં મિત્રતાનો છાંટો પણ નથી, એ રચનાત્મક ટીકા તો નથી જ, પણ એનો હેતુ સ્થાપિત હિતો વિરુદ્ધના કપરા સંઘર્ષમાં પ્રધાનમંડળના પ્રયાસોમાં આડખીલી રૂપ છે. કોંગ્રેસ પ્રમુખ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે સુભાષ ચન્દ્ર બોઝને પત્ર લખીને જણાવ્યું કે એમનો નિર્ણય સાચો નથી. નહેરુએ પણ એક નિવેદનમાં કહ્યું કે આજે દુનિયામાં યુદ્ધનું સંકટ છે ત્યારે આવું પગલું દૂરંદેશીના અભાવનું સૂચક છે.

આના પછી AICC સુભાષબાબુને ત્રણ વર્ષ સુધી બંગાળ પ્રાંતિક કોંગ્રેસના પ્રમુખપદ માટે અયોગ્ય ઠરાવ્યા અને કોઈ પણ કોંગ્રેસ સમિતિમાં ચૂંટણી દ્વારા ભરવાના પદ માટેનું એમનું સભ્યપદ રદ કર્યું. સુભાષબાબુએ આ નિર્ણયને આવકાર્યો અને અમદાવાદમાંથી એક નિવેદન કરીને કહ્યું કે કોંગ્રેસના નેતૃત્વની તદ્દન હળવી ટીકા કરો તો એ પણ સાંખી લેવા માટે તેઓ તૈયાર નથી. આમ એમણે કોંગ્રેસથી અલગ નવી વાટ પકડી લીધી. બંગાળમાં એમના સમર્થકો હતા એ જ રીતે વિરોધીઓ પણ હતા. પરંતુ આ નિર્ણય માટે કેટલાક લોકોએ કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીને જવાબદાર ઠરાવી. અંતે મહાત્મા ગાંધીએ નિવેદન કરીને ઘટસ્ફોટ કર્યો કે સુભાષબાબુની સામે અશિસ્તની કાર્યવાહી કરવાના ઠરાવનો મુસદ્દો એમણે જ લખ્યો હતો કારણ કે કોઈ પણ સંસ્થામાં જો સૌ પોતાની રીતે નિર્ણયો લાગુ કરવા માંડે તો એ સંગઠન ટકી ન શકે.

આ આખા સમય દરમિયાન ગાંધીજી પર અસહકારનું આંદોલન શરૂ કરવા દબાણ થતું હતું પણ એમનો જવાબ એ હતો કે કોંગ્રેસ અને જનતા હજી એના માટે તૈયાર નથી. કોંગ્રેસમાં શિસ્ત આવે, કોંગ્રેસીઓ ભ્રષ્ટાચારમાંથી મુક્ત થાય તો જ કોઈ પણ આંદોલન સફળ થઈ શકે. આમ છતાં કોંગેસના ઠરાવના વિરોધમાં ઘણી જગ્યાએ સભાઓ મળી.

બંગાળમાં રાજકીય કેદીઓની ભૂખહડતાળ

જુલાઈની બીજી તારીખથી બંગાળમાં ડમડમ અને અલીપુરની જેલોમાં રાજકીય કેદીઓએ ભૂખહડતાળ શરૂ કરી દીધી. ફઝલુલ હકની સરકારે સત્તા સંભાળ્યા પછી એમને છોડવા અંગે કોઈ નિર્ણય નહોતો કર્યો. આનું એક કારણ એ કે જેલમાં હતા તે બધા કોંગ્રેસના સમર્થક હતા. સુભાષબાબુએ એમને ટેકો આપ્યો. બીજા ઘણા નેતાઓ પણ કેદીઓને છોડવાની માંગ માટે આગળ આવ્યા. કોંગ્રેસની બીજી પ્રાંતિક સરકારોએ તરત જ રાજકીય કેદીઓને છોડી મૂક્યા હતા. પરંતુ ફઝલુલ હકની સરાકાર કેદીઓને છોડવા જરાય ઇચ્છતી નહોતી. લોકોમાં ક્રોધ વધતો જતો હતો અને તે એટલે સુધી કે સ્કૂલોમાં પણ અર્ધા દિવસની હડતાળ પડી.

કોંગ્રેસે હક સાથે વાતચીતનો રસ્તો લીધો હતો. પરંતુ ગાંધીજી જેલમાંથી છૂટવા માટે ઉપવાસના શસ્ત્રનો પ્રયોગ કરવાથી વિરુદ્ધ હતા. એ એમના અહિંસાના સિદ્ધાંતથી વિરુદ્ધ હતું. એમણે ઉપવાસ છોડવા માટે રાજકીય કેદીઓને કેટલીયે વાર અપીલ કરી. આ જ નીતિ અનુસાર કોંગ્રેસની પ્રાંતિક કમિટીઓની બેઠકો મળવા લાગી અને કેદીઓને ઉપવાસ છોડવાની અપીલો કરવામાં આવી. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને મહાદેવભાઈ દેસાઈ પણ શરતબાબુ અને સુભાષબાબુને કલકત્તામાં મળ્યા ડમડમ જેલમાં ઉપવાસી કેદીઓને પણ મળ્યા. તે પછી એમણે નિવેદન કરીને કહ્યું કે કેદીઓને ભૂખહડતાળ છોડવાનું સમજાવવામાં એમને નિષ્ફળતા મળી છે.

સુભાષબાબુ સામે કોંગ્રેસે શિસ્તભંગની કાર્યવાહી કરી તે પછી એ અલીપુર જેલમાં રાજકીય કેદીઓને મળ્યા અને એમની અપીલને માન આપીને કેદીઓએ ભૂખહડતાળ સ્થગિત કરી દીધી. એમણે આ બાબતમાં નિવેદન કરીને કહ્યું કે મને મળેલી માહિતી પ્રમાણે સરકાર બે મહિનામાં રાજકીય કેદીઓ વિશેના બધા કેસોની સમીક્ષા બે મહિનામાં કરી લેશે. પરંતુ તરત જ બંગાળ ગવર્નમેંટના ગૄહ મંત્રી નાજિમુદ્દીને નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે રાજકીય કેદીઓ વિશેની સરકારની નીતિઓમાં કંઈ ફેરફાર નથી થયો અને સરકાર કોઈ ત્રીજા પક્ષ સાથે વાતચીત નથી કરતી અને કોઈ પણ પક્ષને સરકારે વચન નથી આપ્યું!

xxx

દરમિયાન સરકારે ભારતને યુદ્ધમાં જોતરવાનો નિર્ણય લઈ લીધો હતો. આના માટે વાઇસરૉયે કોંગ્રેસ, મુસ્લિમ લીગ અને બીજાં જૂથો સાથે મંત્રણાઓ શરૂ કરી દીધી હતી. ગાંધીજીએ એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો કે “ગમે તે કારણે” હું મનથી મિત્ર રાષ્ટ્રો (બ્રિટન, અમેરિકા,રશિયા) સાથે છું. રાજેન્દ્રબાબુ અને નહેરુ સાથે એ વાઇસરૉયના આમંત્રણથી મળવા ગયા ત્યારે એમણે ભારતને બ્રિટનના સમાન ભાગીદાર તરીકે સાથે લેવાની માગણી કરી. મુસ્લિમ લીગ અને હિન્દુ મહાસભાએ અમુક શરતો મૂકી પણ વાઇસરૉયને એમના સહકારની ખાતરી આપી. બીજી બાજુ રાજાઓ સરકાર પર યુદ્ધને કારણે આવી પડેલા ખર્ચનો બોજો હળવો કરવા માટે ફંડમાં પોતાનો ફાળો આપવા લાગ્યા હતા. વાઇસરૉયને લાગતું હતું કે આખા દેશના બધા પક્ષો સામેલ થાય. આથી એણે ‘એકતા’ માટે પ્રયાસો ચાલુ જ રાખ્યા. દિલ્હીની વાતચીત પછી રાજેન્દ્રબાબુએ વાઇસરૉયને પત્ર લખીને એમને કોંગ્રેસની માગણીઓ માની લેવા માટે ફરી આગ્રહ કર્યો. જિન્નાએ વાઇસરૉયને જણાવ્યું હતું કે બ્રિટિશ સરકાર એની માગણીઓ ન માની લે ત્યાં સુધી મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે વાતચીત કરવા તૈયાર નથી. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે કોંગ્રેસ દુઃખ વ્યક્ત કર્યું કે આ મુદ્દામાં પણ મુસ્લિમ લીગ કોમી સવાલને આગળ ધરે છે. જિન્નાની સ્ટ્રેટેજી એ રહેતી કે પોતે શું ઇચ્છે છે તે ન કહેવું પણ કોંગ્રેસ બ્રિટનના માર્ગમાં આડે આવે છે તે દેખાડવું. જિન્ના ખુલ્લી રીતે બ્રિટન સરકારને ટેકો આપવા નહોતા માગતા પણ આમ આડકતરી રીતે પોતે બ્રિટનના હિતેચ્છુ હોવાનું સાબિત કરતા રહેતા.

બીજી બાજુ ગાંધીજીએ લંડનના ‘ન્યૂઝ ક્રોનિકલ’ ને તાર દ્વારા મોકલેલા નિવેદનમાં કહ્યું કે “ભારત સ્વતંત્ર દેશ બને એવું બ્રિટન ઇચ્છે કે હજી ભારતે બ્રિટનને પરાધીન રહેવાનું છે? આ સવાલ કોંગ્રેસે બ્રિટનને મુશ્કેલીમાં મૂકવા માટે ઊભો નથી કર્યો, પણ વિશ્વના સંકટમાં કેમ વર્તવું તે વિશે ભારતની પ્રજાને વિચારવાની તક આપવા માટે આ સવાલ ઊભો કરાયો છે.”

xxx

૧૯૩૯માં કોંગ્રેસ સરકારોએ રાજીનામાં આપી દીધાં. એના વિશે આપણે હજી વિગતમાં ઊતરશું અને મુસ્લિમ લીગનો પ્રત્યાઘાત પણ જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register June- Dec. 1939 Vol. II

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-13

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૩: બ્રિટિશ રાજરમતના ઓછાયા : લખનઉમાં શિયા-સુન્ની રમખાણ, કરાંચીમાં ‘ઓમ મંડળી’નો વિકાસ

ભૂમિકાઃ

કોંગ્રેસ સરકારોએ પ્રાંતોમાં સત્તા સંભાળી તેની કેટલીક સારી અસર હતી તો કેટલીક ખરાબઃ પણ કોમી સંબંધો પર એક અણધારી અસર થઈ અને એને બ્રિટિશ રાજરમતના ભાગ તરીકે ગણી શકાય. સ્થિતિ વિચિત્ર હતી. કોંગ્રેસ ટેનિસની સિંગલ્સની મૅચ રમતી હતી અને એ માનતી હતી કે એની સામે મુસ્લિમ લીગ ખેલાડી છે. પણ મુસ્લિમ લીગ ડબલ્સની મૅચ રમતી હતી, બ્રિટિશ સત્તા એના વતી શૉટ મારી દેતી હતી. આને કારણે કોમી ભાવના વધારે પ્રબળ બની, એટલું જ નહીં કોમની અંદર પણ સામસામાં જૂથો તૈયાર થયાં.

૧૮૫૭ પછી અંગ્રેજી સત્તાની ખફગી મુસલમાનો પર ઊતરી હતી, પણ સર સૈયદ અહમદે શિક્ષણ ક્ષેત્રે જેમ ઉચ્ચ કાઅમ કર્યું તેમ રાજભક્તિ દેખાડીને મુસલમાનોને અલગ કરવામાં પણ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો. કર્ઝને બંગાળના ભાગલા પાડ્યા તેથી મુસલમાનો તો રાજી થયા પણ હિન્દુઓમાં આક્રોશ વધ્યો. એના પછી મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના થઈ અને વાઇસરૉય મિંટોએ મુસલમાનોને સરકાર તરફ વાળ્યા.

લખનઉમાં શિયા-સુન્ની રમખાણ

૧૯૩૫ના બંધારણમાં અલગ મતદાર મંડળો મળ્યા પછી પણ મુસ્લિમ લીગનો ચૂંટણીમાં રકાસ થયો અને કોંગ્રેસે સત્તા કબજે કરી લીધી. કોમી વાતાવરણ વધારે વકરવા લાગ્યું. હિન્દુઓના પક્ષે ગૌરક્ષા સમિતિઓ, હિન્દી સમિતિઓ બની; આર્યસમાજની પ્રવૃત્તિઓ ધારદાર બની તો સામા પક્ષે મુસલમાનોએ ઉર્દુ બચાવો સમિતિઓ બનાવી અને મુસ્લિમ પ્રથાઓનું જોરશોરથી પાલન કરવાનું વલણ વધ્યું. બીજી બાજુ મુસ્લિમ લીગમાં સુન્નીઓનું જોર વધુ હતું. અંગ્રેજ સરકારે મુસ્લિમ તરફી નીતિઓ અપનાવી તેનો ઘણોખરો લાભ સુન્નીઓને મળ્યો હતો. આસિફુદ્દૌલા, વાજિદ અલી શાહ વગેરે નવાબોના વખતમાં શિયાઓને ઘીકેળાં હતાં પણ શિયાઓની આર્થિક પડતી શરૂ થઈ ગઈ હતી અને સુન્નીઓ શ્રીમંત બનવા લાગ્યા હતા. આથી સુન્નીઓનો અવાજ વધારે બુલંદ બનવા લાગ્યો હતો.

પયગંબર મહંમદના અવસાનથી જ સુન્નીઓ અને શિયાઓ વચ્ચે મતભેદો હતા તે નવા સંજોગોમાં નવી રીતે પ્રગટ થયા. ભારતમાં લખનઉ શિયાઓનું મોટું કેન્દ્ર છે.

શિયાઓ મોહર્રમમાં કરબલામાં ઈમામ હુસૈનની શહીદીની યાદમાં માતમ મનાવે, મરસિયા ગાય અને તાજિયા કાઢે. સુન્નીઓ અલીને રસૂલના પ્રતિનિધિ ન માને. પરંતુ ભારતની સંવાદી પરંપરાની અસર સુન્નીઓ પર પણ પડી હતી અને લખનઉમાં સુન્નીઓ પણ તાજિયામાં ભાગ લેતા.

પરંતુ પયગંબરના જન્મદિને સુન્નીઓ ‘મદ્‍હ-એ-સહબા’નું સરઘસ કાઢે. મદ્‍હ એટલે પ્રશંસા અને સહાબા એટલે પયગંબરના સાથીઓ. એ પયગંબરના સાથીઓની પ્રશંસામાં ગવાતી નાતિયા (ભક્તિભાવયુક્ત) કવ્વાલીઓ છે. ૧૯૦૫ સુધી શિયાઓ અને સુન્નીઓના તાઝિયા સંયુક્ત હતા અને ‘કરબલા’માં દફનાવતા. આ શોકનો દિવસ ધીમે ધીમે તહેવાર બનવા લાગ્યો હતો અને કરબલા પાસે મેળા જેવું વાતાવરણ થઈ હતું. શિયાઓએ આની સામે વાંધો લીધો. ૧૯૦૬માં સ્થાનિક સતાવાળાઓએ શિયાઓની લાગણીને માન આપીને ઉત્સવ બંધ કરાવ્યો, પણ હવે સુન્નીઓએ વાંધો લીધો કે તેઓ ઇસ્લામના એક વીરની યાદમાં આ દિવસ મનાવે છે એટલે આ શોકનો દિવસ નથી. મદ્‍હ-એ-સહબામાં સુન્નીઓ શિયાઓ વિશે ઘસાતું બોલે અને પહેલા ત્રણ ખલિફાઓ અબૂ બક્ર, ઉંમર અને ઉસ્માનની પ્રશંસા કરે. શિયાઓ માને છે કે એ ત્રણ સહબા રસૂલને ખરા અર્થમાં વફાદાર નહોતા. મહંમદ પયગંબરના જમાઈ અલી ચોથા સહબા હતા શિયાઓના મતે એ જ પયગંબરના ખરા વારસ હતા. બન્ને ફિરકાઓ વચ્ચેના આ ઝઘડાને કારણે ૧૯૦૭થી મદ્‍હ-એ-સહબા પર પ્રતિબંધ હતો. પરંતુ સુન્નીઓએ નાગરિક અસહકાર કરીને આ પ્રતિબંધનો ભંગ કર્યો. ગોવિંદ વલ્લભ પંતની કોંગ્રેસ સરકારે કંઈ વિચાર્યા વગર મદ્‍હ-એ-સહબા પરનો પ્રતિબંધ રદ કર્યો આથી શિયાઓ નારાજ થયા અને ૧૮,૦૦૦ શિયાઓએ ધરપકડ વહોરી લીધી. એમાં મુસ્લિમ લીગના અગ્રગણ્ય શિયા નેતાઓ પણ હતા. આ વિવાદ વધ્યો અને શિયા-સુન્ની રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં.

મુસ્લિમ લીગની હાલત કફોડી થઈ ગઈ. એ કોનો પક્ષ લે? એના જ શિયા નેતાઓ જેલમાં પહોંચી ગયા હતા, પણ આનો ઝઘડો કંઈ કોંગ્રેસ સાથે કરી શકાય તેન નહોતું કારણ કે લીગના જ સુન્ની નેતાઓ માનતા હતા કે સરકારે મદ્‍હ-એ-સહબા પરનો પ્રતિબંધ હટાવીને અંગ્રેજોએ સુન્નીઓને કરેલા અન્યાયને દૂર કર્યો છે.

આમ મુસ્લિમ લીગને લકવો પડ્યો હોય એવી સ્થિતિ હતી. મુસ્લિમ લીગની નિષ્ક્રિયતા જોઈને પંજાબનું હિંસાવાદી સંગઠન ખાકસાર આગળ આવ્યું. એના નેતા અલમ્મા મશરિકી શિયા અને સુન્ની વચ્ચે સમાધાન કરાવવા લખનઉ આવ્યા. એમની દરમિયાનગીરી એટલી વધી ગઈ કે સરકારે એમની હકાલપટ્ટી કરી.

બીજી બાજુ, ૧૯૩૯માં બ્રિટિશ સરકારે હિન્દુસ્તાનને યુદ્ધમાં જોતરી દીધું તેના વિરોધમાં કોંગ્રેસી પ્રધાનમંડળોએ બધા પ્રાંતોમાંથી રાજીનામાં આપી દીધાં, આથી લીગને ફરી ઊભા થવાની તક મળી. આ દરમિયાન ‘પાકિસ્તાન’ હવે ગંભીર ચર્ચાનો વિષય બની ગયું હતું.

સિંધમાં ઓમ મંડળી વિરુદ્ધ હિન્દુઓનું આંદોલન

સિંધમાં લીગ સિવાયના મુસ્લિમ પક્ષોની સરકાર હતી અને એમાં કોંગ્રેસ સિવાયના હિન્દુ નેતાઓ પણ જોડાયા હતા. પરંતુ ઓમ મંડળી વિરુદ્ધ હિન્દુઓએ આંદોલન કર્યું ત્યારે મુસ્લિમ પ્રભુત્વવાળી સરકારને તમાશો જોવાની મઝા થઈ પડી.

૧૯૩૫-૩૬માં એક શ્રીમંત વેપારી ભાઈ લેખરાજે વેપાર ધંધો છોડીને આધ્યાત્મિક માર્ગ લીધો સિંધના હૈદરાબાદમાં ‘ઓમ મંડળી’ બનાવી. આ ઓમ મંડળીનાં ધારા ધોરણો પરંપરાગત હિન્દુ ધર્મથી અલગ હતી. ભાઈ લેખરાજનો ઉપદેશ એ હતો કે સ્ત્રી-પુરુષ બધા આત્મા છે અને સમાન છે. ઓમ મંડળીએ ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ અને બાળકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. એના આશ્રમમાં નાની વયની છોકરીઓ કિશોરીઓ, વિધવાઓની સંખ્યા વધારે હતી, એટલું જ નહીં બ્રહ્મચર્ય વિશેના એના વિચારોને કારણે લેખરાજના પ્રભાવમાં આવેલી પરિણીતા સ્ત્રીઓ પણ પતિને છોડીને ત્યાં વસવા લાગી. હૈદરાબાદમાં એની સામે હિન્દુઓએ પોતાના રાજકીય મતભેદો ભૂલીને ઓમ નિવાસ સામે પિકેટિંગ કર્યું. આખરે ભાઈ લેખરાજને ત્યાંથી ઉચાળા ભરીને કરાંચી આવવું પડ્યું.

અહીં ભાઈ લેખરાજ એમના અંતેવાસીઓમાં દાદા લેખરાજ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. એ ગીતા સિવાયના કોઈ ગ્રંથને માનતા નહોતા અને એમની અનુયાયી સ્ત્રીઓ એમને જ ભગવાન માનતી. એ પોતે સૃષ્ટિના કર્તા બ્રહ્મા હતા અને સૌના પિતા હતા. એક ૨૨ વર્ષની રાધે રજવાણી નામની એમની શિષ્યાને એમણે પોતાની આધ્યાત્મિક પુત્રી બનાવી અને ‘ઓમ રાધે’ નામ આપીને પંથની પ્રમુખ બનાવી. કરાંચીમાં ઓમ નિવાસમાં બધાં સ્ત્રી-પુરુષોને આવવાજવાની છૂટ હતી. ખાસ કરીને ભાઈબંદ સમુદાય (સિંધી વેપારી વર્ગ)માં આ ‘અનૈતિકતા’ વિરુદ્ધ અસંતોષ વધી ગયો. એમના ઘર-કુટુંબની સ્ત્રીઓ ઓમ મંડળીમાં જોડાઈ ગઈ હતી અની ત્યાં જ રહેતી હતી. દાદા લેખરાજ વિરુદ્ધ અશ્લીલતાના આક્ષેપો થયા, એ હિપ્નોટીઝમ કરીને સ્ત્રીઓને વશ કરી લે છે એવું પણ કહેવાતું.

૧૯૩૮માં હિન્દુ સમાજના વિરોધને વાચા આપવા માટે કોંગ્રેસના નેતાઓ ચોઇથરામ ગિદવાણી, હિન્દુ મહાસભાના પ્રતિનિધિઓ, આર્યસમાજીઓ, વેપારીઓ વગેરે એકઠા થયા. એમણે ઓમ મંડળી પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરી પણ પ્રીમિયર ખાનબહાદુર અલ્લાહ બખ્શની સરકારે એ માગણી ન માની. એના પછી એક આગેવાન સાધુ વાસવાણીની આગેવાની હેઠળ હિન્દુઓનું મોટું સરઘસ સેક્રેટરિએટ તરફ નીકળ્યું. હિન્દુઓની માગણી હતી કે કોઈ પણ સગીર વયની છોકરી માતાપિતાની મંજૂરી વિના ત્યાં ન રહી શકે. સ્ત્રીઓના નિવાસમાં પુરુષો ન જઈ શકે, લેખરાજના ઘર અને ઓમ નિવાસ વચ્ચેનો રસ્તો બંધ થવો જોઈએ.

પરંતુ સરકારે સરઘસ સેક્રેટરિએટ પહોંચે તે પહેલાં ૧૪૪મી કલમ લગાડી દીધી અને સાધુ વાસવાણી અને એમના સાથીઓને પકડી લીધા. હજી થોડા જ દિવસો પહેલાં હજારો હાજીઓનું સરઘસ સેક્રેટરિએટ પહોંચ્યું હતું અને સરકારના પ્રધાનો એમને મળ્યા હતા. હિન્દુઓએ આ ભેદભાવ પર ભાર મૂક્યો. આ મુદ્દો ઍસેમ્બ્લીમાં પણ આવ્યો. હિન્દુ પ્રધાનોએ રાજીનામાં આપી દીધાં અને કોંગેસ અને બીજા હિન્દુ નેતાઓએ ઓમ મંડળી પર પ્રતિબંધ મૂકવાની, ત્યાંથી છોકરીઓને ઉગારી લેવાની માગણી કરી. પણ સરકારે કહ્યું કે જે વયસ્ક છોકરીઓ છે એમના વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય પર એ હુમલો ગણાય.

અંતે વાત દિલ્હી સુધી પહોંચી અને સિંધ સરકારને તપાસ માટે ટ્રાઇબ્યુનલ નીમવાની ફરજ પડી. જો કે ટ્રાઇબ્યુનલને નિવેદનો નોંધવાથી વધારે કંઈ સત્તા નહોતી એટલે એની સમક્ષ ઓમ મંડળીની પ્રમુખ ઓમ રાધેએ બધા આક્ષેપોના જવાબ આપ્યા પણ પંથના દૃષ્ટિકોણથી કહ્યું કે ઓમ મંડળીમાં આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ સ્ત્રીપુરુષ વચ્ચે ભેદ નથી, સૌ આત્મા છે એટલે એમના પરસ્પર સંપર્કમાં કંઈ વાંધાજનક નથી.

સરવાળે ટ્રાઇબ્યુનલનો નિર્ણય ઓમ મંડળી વિરુદ્ધ ગયો. દાદા લેખરાજના ઘર અને ઓમ નિવાસ વચ્ચેનો સીધો રસ્તો બંધ કરવામાં આવ્યો, સગીર વયની છોકરીઓને એમનાં માબાપ લઈ ગયાં. પુરુષોની અવરજવર બંધ થઈ.

ભાગલા પછી ૧૯૫૦માં ઓમ મંડળી ભારત આવી અને આબુમાં પોતાનું હેડ ક્વાર્ટર બનાવ્યું અને બ્રહ્માકુમારીઓના સંગઠન તરીકે નવેસરથી કામકાજ શરૂ કર્યું.

૦૦૦

લખનઉ અને કરાંચીની આ બન્ને ઘટનાઓમાં કોમી વલણો તો બહાર આવ્યાં જ એટલું જ નહીં બન્ને કોમોની અંદર જ મતભેદો ઊભા થયા અને સમાજની એકતામાં ફાચર પડી, જે દેખાય નહીં તે રીતે, પણ અંગ્રેજ હકુમતના વિખવાદની નીતિના પ્રભાવને કારણે જ બન્યું. લખનઉમાં કોંગ્રેસ સરકારે ત્રણ દાયકાથી વધારે વખતથી ચાલતો પ્રતિબંધ શા માટે હટાવી લીધો તે આજે પણ એક કોયડો છે.મુસ્લિમ લીગમાં સુન્નીઓનું વર્ચસ્વ હોવાથી શિયા કૉન્ફરન્સ કોંગ્રેસની સાથે હતી. ગોવિંદ વલ્લભ પંતે મુસ્લિમ લીગમાં સુન્નીઓને પ્રભાવિત કરવા માટે પ્રતિબંધ હટાવી લીધો હોય તો એમણે શિયાઓની સહાનુભૂતિ ગુમાવી અને અંતે એ લીગની સામે નબળા પડીને એમાં ભળી ગયા અને કોંગ્રેસને નુકસાન થયું.

સિંધમાં મુસલમાનોની બહુમતી સરકારને હિન્દુઓની ભાવના સાથે હિન્દુઓ જ ચેડાં કરે એમાંથી આનંદ મળ્યો. પરિણામ એ આવ્યું કે બન્ને કોમો વચ્ચે વૈમનસ્ય વધી ગયું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Jan-June 1938 Vol. I

Traditional Rights and Contested Meanings – Mushirul Hasan Economic and Political Weekly, vol. 31, no. 9, 1996, pp. 543–550. JSTOR, www.jstor.org/stable/4403862. Accessed 25 Sept. 2020.

http://www.drpathan.com/index.php/notes/om-mandli-source-material-on-its-past

https://en.wikisource.org/wiki/Om_Mandli

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-12

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૨: સુભાષબાબુનું રાજીનામું

કલકત્તામાં ૨૯મી ઍપ્રિલથી ૧લી મે, ત્રણ દિવસ માટે AICCની બેઠક મળી. સુભાષ ચન્દ્ર બોઝે પ્રમુખપદ સંભાળ્યું. આ બેઠકમાં ગોવિંદ વલ્લભ પંતના ઠરાવ પર ચર્ચા થવાની હતી. આપણે જોયું કે ઠરાવ પ્રમાણે કોંગ્રેસ પ્રમુખે ગાંધીજીની ઇચ્છા મુજબ વર્કિંગ કમિટીની નીમણૂક કરવાની હતી. સુભાષબાબુએ આ બાબતમાં પોતાનું નિવેદન રજૂ કર્યું કે એમણે ગાંધીજી સાથે વાત કરી તે પછી પણ વર્કિંગ કમિટી નીમવા વિશે કોઈ નિર્ણય ન થઈ શક્યો.

એમણે ગાંધીજીનો પત્ર રજૂ કર્યો-

“ મારા વહાલા સુભાષ,

તમે મને પંડિત પંતના ઠરાવ મુજબ વર્કિંગ કમિટીનાં નામો આપવા કહ્યું હતું. મેં મારા પત્રો અને તારોમાં કહ્યું છે તેમ હું માનું છું કે એમ કરવા માટે હું તદ્દન અયોગ્ય છું. ત્રિપુરી પછી ઘણું બની ગયું છે.

હું તમારા વિચારો જાણું છું અને એ પણ જાણું છું કે તમારા અને મોટા ભાગના સભ્યો વચ્ચે કેટલા મોટા મતભેદ છે. એ જોતાં હું નામો આપું તે તમારા પર ઠોકી બેસાડવા જેવું થશે મેં તમને પત્ર લખીને આ સ્થિતિ વિશે વિસ્તારથી લખ્યું છે. આપણ આવચ્ચેની ત્રણ દિવસની ગાઢ મંત્રણાઓમાં એવું કંઈ નથી બન્યું કે જેથી મારા વિચારો બદલાયા હોય. આ સ્થિતિમાં તમે પોતાની રીતે વર્કિંગ કમિટી રચવા સ્વતંત્ર છો.

મેં તમને કહ્યું છે કે તમે ભૂતપૂર્વ સભ્યો સાથે સર્વસ્વીકૃત વલણ માટે વાતચીત કરી શકો છો અને તમે લોકો નજીક આવશો તો મારા માટે એના કરતાં વધારે આનંદની વાત કંઈ નહીં હોય. તે પછી શું થયું છે તેની ચર્ચા કરવાનું મને જરૂરી નથી લાગતું. માત્ર એટલું જ કે, એ મારા માટે બહુ દુઃખની વાત છે કે પરસ્પર સમાધાન થઈ શક્યું નથી. મને આશા છે કે જે કંઈ થશે તે પરસ્પર સદ્‍ભાવપૂર્વક થશે.”

તે પછી સુભાષ બાબુએ પોતાના નિવેદનમાં પોતાનું રાજીનામું જાહેર કર્યું અને એના માટે જવાબદાર સંજોગોનું નિરૂપણ કર્યું કે ઠરાવમાં કોંગ્રેસે મહાત્મા ગાંધીની દોરવની હેઠળ અપનાવેલી નીતિઓમાં ફેરફાર ન કરવાની શરત નક્ક્કી કરી છે અને વર્કિંગ કમિટી પણ ગાંધીજીની ઇચ્છા પ્રમાણે રચવાનો આદેશ આપ્યો છે પણ ત્રિપુરી કોંગ્રેસ પછી હું નવી કમિટી બનાવી શક્યો નથી. એક તો મારી બીમારીને કારણે હું મહાત્માજીને મળવા ન જઈ શક્યો, અમારા વચ્ચે પત્ર વ્યવહાર થયો પણ મને લાગ્યું કે સામસામે મળ્યા વિના કોકડું ઉકેલાશે નહીં એટલે મેં એમને દિલ્હીમાં મળવાની કોશિશ કરી પણ એ નિષ્ફળ રહી. તે પછી એ કલકત્તા આવ્યા ત્યારે અમારા વચ્ચે ઊંડાણથી ચર્ચા થઈ> માહ્ત્માજીની સલાહ છે કે હું પોતે જ, જેમણે રાજીનામાં આપ્યાં છે તેમને છોડી દઈને મારી વર્કિંગ કમિટી બનાવી લઉં પણ આ સલાહ હું ઘણાં કારણોસર લાગુ કરી શકું એમ નથી. પંતજીના ઠરાવ પ્રમાણે મારે ગાંધીજીની ઇચ્છા પ્રમાને કમિટી બનાવવાની છે અને મારી મેળે કમિટી બનાવી લઉં તો હું અહીં એમ ન કહી શકું કે કમિટીની રચના સાથે ગાંધીજી સંમત છે.

મને લાગે છે કે મારું પ્રમુખ હોવું તે જ કમિટીની રચનામાં આડે આવે છે. આથી મને લાગે છે કે મારી જગ્યાએ કોઈ બીજાને પ્રમુખ બનાવીએ તો આનો ઉકેલ આવી જાય. અને હું માત્ર મદદ કરવાના ઉદ્દેશથી રાજીનામું આપું છું.

તે પછી એમણે સૌથી સીનિયર માજી પ્રમુખ શ્રીમતી સરોજિની નાયડુને પ્રમુખસ્થાન સંભાળીને આગળ કામ કરવા વિનંતિ કરી.

શ્રીમતી નાયડુએ પ્રમુખસ્થાન સંભાળ્યું તે પછી જવાહરલાલ નહેરુએ દરખાસ્ત મૂકી કે સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ પોતાનું રાજીનામું પાછું ખેંચી લે. તે ઉપરાંત જમનાલાલ બજાજ અને જયરામદાસ દોલતરામ નાદુરસ્ત તબીયતને કારણે તરતમાં વર્કિંગ કમિટીમાંથી રાજીનામાં આપવાના છે તેમની જગ્યાએ બે નવા ચહેરા લેવા જોઈએ. પણ આ મુદ્દો બીજે દિવસે હાથ ધરવામાં આવ્યો ત્યારે નહેરુએ ચોખવટ કરી કે એમનો હેતુ સુભાષબાબુ પર વર્કિંગ કમિટી ઠોકી બેસાડવાનો નહોતો. એટલે સુભાષબાબુ પોતે જ પહેલાં સ્પષ્ટતા કરે કે મારી દરખાસ્ત પ્રમાણે તેઓ પ્રમુખપદેથી રાજીનામું પાછું ખેંચી લેશે કે કેમ. એ જ સંજોગોમાં મારી દરખાસ્તનો કંઈક અર્થ છે.

જવાબમાં સુભાષબાબુએ ફરીથી નિવેદન કર્યું કે આ મુદ્દો મને જ સ્પર્શે છે એટલે હું કંઈક ચોખવટ કરું તે જરૂરી છે. જવાહરલાલે મને રાજીનામું પાછું ખેંચી લેવા વિનંતિ કરી છે તે મારું સન્માન માનું છું. પણ મેં રાજીનામું આપ્યું તે ઉડાઉ રીતે (એમના શબ્દોમાં, in light-hearted manner) નહોતું આપ્યું એટલે કોઈ નિર્ણય પર આવતાં પહેલાં મારે ગંભીરતાથી વિચાર કરવો જોઈએ.

એમણે કહ્યું કે આ ઠરાવ મહાત્માજી ને બીજાઓએ અનૌપચારિક વાતચીતોમાં મને જે સલાહ આપી તેનું જ રૂપ છે. મહાત્માજી આપણને આ કોકડું ઉકેલવામાં મદદ નથી કરી શકતા તો આપણે શું કોંગ્રેસના બંધારણની બહાર જઈને વર્કિંગ કમિટી બનાવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ? સામાન્ય રીતે તો મહાત્માજીનો પડ્યો બોલ મારા માટે કાયદા જેવો છે પણ જ્યાં સિદ્ધાંતની વાત છે ત્યાં ઘણી વાર એમની સલાહ માનવામાં હું પોતાને અસમર્થ માનું છું.

તે પછી એમણે કહ્યું કે ૧૯૨૧થી કોંગ્રેસે પોતાની સંરચનામાં થોડો ફેરફાર કર્યો છે, અને એ વર્કિંગ કમિટીમાં દેખાવો જોઈએ. હરિપુરામાં મેં ત્રણ ફેરફાર કર્યા. પરંતુ કોંગ્રેસમાં ઘણા મતો છે, બધાને વર્કિંગ કમિટીમાં સ્થાન મળવું જોઈએ. કોઈ કહે છે કે એ જાતની કમિટી કામ ન કરી શકે, પણ આપણે કોંગ્રેસમાં સાથે મળીને કામ નથી કરી શકતા? આપણે બધા જ સામ્રાજ્યવાદના વિરોધીઓ નથી? એટલે તમને સૌને લાગતું હોય કે મારે પ્રમુખ તરીકે ચાલુ રહેવું જોઈએ તો મારા વિચારોને પણ ધ્યાનમાં લેવા વિનંતિ કરું છું. તે સિવાય, હું પ્રમુખની ખુરશીમાં બેઠો ન હોઉં તો કંઈ મોટી વાત નથી. કોંગ્રેસમાં તો હું કામ કરતો જ રહીશ.

સુભાષબાબુનું નિવેદન પૂરું થતાં શ્રીમતી નાયડુએ એમને જવાહરલાલની દરખાસ્ત માની લેવા અપીલ કરી. સુભાષબાબુએ એમની અપીલ અને જવાહરલાલની દરખાસ્તનો જવાબ આપતાં કહ્યું કે AICC કઈ જાતનો ઠરાવ કરશે તે જાણ્યા પહેલાં હું મારા રાજીનામા વિશે કંઈ ફાઇનલ જવાબ ન આપી શકું.

શ્રીમતી સરોજિની નાયડુએ કહ્યું કે આમાં તો કોઈ જાતની સ્પષ્ટતા નથી થતી. એટલે નહેરુએ પોતાની દરખાસ્ત પાછી ખેંચી લીધી, આમ એના પર મતદાનનો સવાલ જ ન રહ્યો. શ્રીમતી નાયડુએ કહ્યું કે પ્રમુખે રાજીનામું in a light-hearted manner નથી આપ્યું એટલે વધારે ચર્ચાને અવકાશ નથી. હવે નવા વચગાળાના પ્રમુખ ચૂંટવા જ જોઈએ. કે. એફ. નરીમાને વાંધો લીધો કે AICCને પ્રમુખ ચૂંટવાનો અધિકાર નથી. પણ ભૂલાભાઈ દેસાઈએ કોંગ્રેસના બંધારણની અમુક કલમો ટાંકીને દેખાડ્યું કે અમુક સંજોગોમાં આવું કરી શકાય. તે પછી ચોઇથરામ ગિદવાણીએ બાબુ રાજેન્દ્ર પ્રસાદના નામની દરખાસ્ત મૂકી જે સૌએ સ્વીકારી અને રાજેન્દ્ર બાબુ આવતા અધિવેશન સુધી કોંગ્રેસના પ્રમુખ બન્યા.

એમણે બનાવેલી વર્કિંગ કમિટીમાં જોડાવાની સુભાષ બાબુ અને નહેરુએ ના પાડી પણ રાજેન્દ્રબાબુએ કહ્યું કે બન્નેએ જરૂર પડ્યે એમને સહકારની ખાતરી આપી છે. તે પછી એમણે નવી વર્કિંગ કમિટીનાં નામો જાહેર કર્યાં તેમાં મૌલાના આઝાદ, સરોજિની નાયડુ, વલ્લભભાઈ, ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાન જમનાલાલ બજાજ, (ટ્રેઝરર), આચાર્ય કૃપલાની (જનરલ સેક્રેટરી), ભૂલાભાઈ દેસાઈ, શંકર રાવ દેવ અને હરેકૃષ્ણ મહેતાબ વગેરે જૂની વર્કિંગ કમિટીના સભ્યોને લીધા. નહેરુ અને સુભાષબાબુની જગ્યાએ બંગાળના બિધાન ચન્દ્ર રૉય અને પ્રફુલ્લ ચન્દ્ર ઘોષને લેવામાં આવ્યા.

કે. એફ નરીમાને આ તબક્કે પણ પોતાનો વાંધો ન છોડ્યો અને AICCના ૨૮ સભ્યોની સહીવાળું નિવેદન રજૂ કર્યું. આ સભ્યોએ કોંગ્રેસ પ્રમુખની ચૂંટણીમાં અપનાવાયેલી ગેરકાનૂની રીતો સામે વાંધો લીધો. પ્રમુખે એમના આ નિવેદનનો સ્વીકાર કર્યો.

ફૉરવર્ડ બ્લૉક

સુભાષબાબુએ ત્રીજી તારીખે કલકત્તા પહોંચીને ફૉરવર્ડ બ્લૉકની રચનાની જાહેરાત કરી, ફૉરવર્ડ બ્લૉક કોંગ્રેસમાં રહીને જ કામ કરવાનો હતો. આઠમીએ એમણે હાવડામાં એક સભાને સંબોધતાં કહ્યું કે ફૉરવર્ડ બ્લૉક અને કોંગ્રેસના “ઑફિશિયલ બ્લૉક” વચ્ચે બે તફાવત હતાઃ ફૉરવર્ડ બ્લૉક કોંગ્રેસનો અત્યારનો કાર્યક્રમ સુધારાવાદી માનસથી નહીં પણ ક્રાન્તિકારી માનસથી ચલાવવા માગે છે. બીજું એ કે, ફૉરવર્ડ બ્લૉકનો પોતાનો અલગ કાર્યક્રમ પણ છે. તે પછી ઉન્નાવમાં ૧૬મી તારીખે એમણે વધારે સ્પષ્ટતા કરી કે ફૉરવર્ડ બ્લૉક કોંગ્રેસના કાર્યક્રમ પ્રમાણે જ ચાલશે પણ એના માટે ગાંધીજીએ નક્કી કરેલી વ્યૂહરચનાનો સ્વીકાર નહીં કરે.

આમ સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ કોંગ્રેસથી ધીમે ધીમે દૂર થતા જતા હતા.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Jan – June 1939 Vol 1

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-11

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૧:  ત્રિપુરી અધિવેશન

મધ્ય પ્રાંતના ત્રિપુરી (મધ્ય પ્રદેશમાં જબલપુર પાસે) ગામે કોંગ્રેસનું બાવનમું અધિવેશન માર્ચની ૧૦-૧૧-૧૨મીએ મળ્યું તે ઘણી વાતમાં અનોખું રહ્યું.

એક તો, એના પ્રમુખ સીધી રીતે ચુંટાયા. બીજી વાત એ કે પ્રમુખ સુભાષચન્દ્ર બોઝ પોતે એટલા બીમાર હતા કે એ એમાં હાજર ન રહી શક્યા અને એમનું ભાષણ અંગ્રેજીમાં એમના ભાઈ શરત ચન્દ્ર બોઝે વાંચી સંભળાવ્યું અને હિન્દુસ્તાનીમાં એનો અનુવાદ આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવે વાંચ્યો.

સુભાષબાબુ કલકત્તાના ડૉક્ટરોની સલાહને અવગણીને ત્રિપુરી આવવા નીકળ્યા પણ રસ્તામાં એમની તબીયત લથડી. એ ત્રિપુરિ તો પહોંચ્યા અને આઠમીએ ઑલ ઇંડિયા કોંગ્રેસ કમિટી (AICC)ની બેઠકનું પ્રમુખસ્થાન પણ સંભાળ્યું પણ એમને બીમારો માટેની વ્હીલચેરમાં જ બેસી રહેવું પડ્યું. દસમી તારીખે ખુલ્લું અધિવેશન મળ્યું ત્યારે તો એ બેઠા થવાની સ્થિતિમાં પણ નહોતા.

ત્રીજી વાત એ હતી કે એમાં કોંગ્રેસના ઇતિહાસમાં પહેલી વાર કોઈ બીજા દેશનું પ્રતિનિધિમંડળ મહેમાન તરીકે આવ્યું. ઈજિપ્તમાં વફ્દ પાર્ટી એના નેતા મુસ્તફા કામિલ પાશાના નેતૃત્વ હેઠળ બ્રિટનના આધિપત્ય સામે લડતી હતી અને હોમ રૂલની માંગ કરતી હતી. ગાંધીજી એ વખતે દક્ષિણ આફ્રિકામાં સત્યાગ્રહના શસ્ત્રને તે પછીના વર્ષે ૧૯૦૮માં કસોટીએ ચડાવવાની તૈયારી કરતા હતા. કામિલ પાશાના સંઘર્ષથી ગાંધીજી બહુ પ્રભાવિત હતા. પરંતુ ૧૯૨૦ના અહિંસક અસહકાર આંદોલન પછી ગાંધીજી વફ્દ પાર્ટી માટે પ્રેરણા રૂપ બની ગયા હતા.

પરંતુ ગાંધીજી રાજકોટના કોકડામાં ગુંચવાયેલા હતા અને ત્રિપુરી પહોંચી ન શક્યા, એ પણ અનોખી વાત હતી. વફ્દ પાર્ટીનું પ્રતિનિધિમંડળ એમના માટે જ આવ્યું હતું પણ ગાંધીજી ન મળી શક્યા.

સુભાષબાબુનું ભાષણ

સુભાષબાબુના ભાષણના મુખ્ય અંશ જોઈએઃ મને કેટલાક વખતથી લાગે છે કે આપણે ફરી સ્વરાજની વાત ઉપાડવી જોઈએ અને એ બ્રિટિશ સરકારને આખરીનામા રૂપે મોકલવી જોઈએ. ફેડરલ સ્કીમ હવે આપણા ગળે પરાણે ક્યારે ઉતારાશે તેની રાહ જોવાનો (“એ વખતે લડશું” એમ વિચારવાનો) હવે સમય નથી. માનો કે યુરોપમાં યુદ્ધ ચાલે છે અને શાંતિ થાય ત્યાં સુધી ફેડરલ સ્કીમ લાગુ જ ન કરે તો આપણે શું કરવું? એવું લાગે છે કે ગ્રેટ બ્રિટન યુરોપમાં શાંતિ થશે તે પછી વધારે સખતાઈથી સામ્રાજ્યવાદી નીતિઓ લાગુ કરશે. પણ અત્યારે એ કમજોર છે, આથી બ્રિટનને આપણે અમુક સમય મર્યાદા સાથે એક અલ્ટીમેટમ આપી દઈએ. જો બ્રિટન જવાબ ન આપે તો આપણી સ્વરાજની માગણી માટે આપણી તમામ તાકાત કામે લગાડવી જોઈએ.

સત્યાગ્રહ આપણું હથિયાર છે અને બ્રિટન સરકાર અત્યારે આખા દેશમાં સત્યાગ્રહ થાય તો એનો મુકાબલો કરવા તૈયાર નથી. પરંતુ મને દુઃખ એ વાતનું છે કે કોંગ્રેસમાં એવા લોકો છે કે જે માને છે કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ પર મોટો હુમલો કરવાનો સમય આવ્યો નથી. પણ આવા નિરાશાવાદ માટે મને એક પણ કારણ દેખાતું નથી. ઠંડા કલેજાના વાસ્તવવાદી તરીકે બોલું તો, આજે સ્થિતિ એટલી બધી આપણી તરફેણમાં છે કે આપણે તો બહુ ઊંચો આશાવાદ સેવવો જોઈએ. પરંતુ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ પરના આપણા હુમલાને સફળ બનાવવો હોય તો આપણે આપણા મતભેદો ભૂલવા પડશે, આપણાં સાધનો એકત્ર કરવાં પડશે અને રાષ્ટ્રીય સંઘર્ષની સંપૂર્ણ શક્તિ કામે લગાડવાની રહેશે.

આજે રજવાડાંઓમાં પણ જાગૃતિ આવી છે. આપણે હરિપુરા અધિવેશનમાં કોંગ્રેસના નામે રાજ્યોમાં આંદોલનો કરવાની મનાઈ કરી હતી પણ હવે એ નીતિમાં ફેરફાર કરવો જોઈએ કારણ કે સર્વોપરિ સત્તા (બ્રિટિશ સરકાર) રાજાઓને પીઠબળ આપે છે ત્યારે શું કોંગ્રેસની ફરજ નથી કે એ જનતાને પોતાની તરફ ખેંચે? આમાં મહાત્મા ગાંધીના માર્ગદર્શનનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

બીજા દિવસની બેઠકમાં દેકારો

બીજા દિવસે અધિવેશનના કામકાજની શરૂઆત જ ધાંધલધમાલ સાથે થઈ. સબ્જેક્ટ કમિટીએ એક ઠરાવ મંજૂર કર્યો હતો એમાં જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રપતિ (કોંગ્રેસ પ્રમુખ)ની ચૂંટણીના અનુસંધાનમાં અમુક ગેરસમજણ ઊભી થઈ તેના વિશે ચોખવટ કરવાની જરૂરિયાત દેખાડી હતી. એમ. એસ. અણ્ણે ઊભા થયા અને કહ્યું કે આની ચર્ચા રાષ્ટ્રપતિની આવી નાજૂક હાલત છે ત્યારે ન થવી જોઈએ અને AICC પર છોડવી જોઈએ. એમણે આ કહ્યું કે તરત જ જબ્બર વિરોધ થયો – “નહીં…નહીં ..ઠરાવ પાછો ખેંચી લો..” બંગાળના પ્રતિનિધિઓએ આ ઠરાવ AICCને સોંપવાનો તો વાંધો લીધો જ પણ એમની માગણી હતી કે આ ઠરાવ જ પાછો ખેંચી લેવાય. પંડિત પંતે કહ્યું કે આ ઠરાવની ચર્ચા હમણાં ન કરવાનું સૂચન છે. એમ થશે તો રાષ્ટ્રપતિને હમણાં જ જબલપુરની હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવા લઈ જઈ શકાશે. બધા નેતાઓ પણ ઇચ્છે છે કે આ મુદ્દાની ચર્ચા અહીં નહીં પણ AICCમાં થવી જોઈએ.

તરત જ બંગાળી ડેલીગેટો આગળ બે લાઇનો વચ્ચેની જગ્યામાં મંચ સામે ઊભા રહીને “શરત ચન્દ્ર બોઝ કી જય.. સુભાષબાબુ કી જય..ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ” પોકારતા રહ્યા. નહેરુ બોલવા ઊભા થયા ત્યારે પણ ઘોંઘાટ એટલો હતો કે નહેરુનો અવાજ દબાઈ જતો હતો. પણ જવાહરલાલ એક કલાક સુધી ધીરજપૂર્વક માઇક પકડીને ઊભા રહ્યા. છેલ્લે શરત ચન્દ્ર બોઝ ઊભા થયા અને બધાંને શાંત થઈ જવા અપીલ કરી તે પછી શાંતિ થઈ. તે પછી નહેરુ ફરી ઊભા થયા, પણ શરતબાબુ સાથે એમની ટપાટપી થતી હોવાનું દર્શકો જોઈ શક્યા. તે પછી પણ થોડી વાર શોરબકોર ચાલુ રહ્યો પણ અંતે નહેરુએ કબજો લઈ લીધો. એ અંગ્રેજી અને હિન્દુસ્તાનીમાં પોણો કલાક બોલ્યા. એ એટલા બધા લાગણીના આવેશમાં હતા કે એમનું ગળું વારેઘડી ભરાઈ આવતું હતું.

એમણે કહ્યું કે સબજેક્ટ કમિટીમાં અશિસ્તનો મુદ્દો આવ્યો જેના વિશે ગાંધીજી ઘણા વખતથી લખતા રહે છે. શા માટે એમણે અશિસ્તની વાત કરી? કારણ કે એમને નજર સામે બહુ મોટી લડાઈ દેખાય છે અને તેઓ એના માટે તૈયારી કરે છે. એમનું માનવું છે કે કોંગ્રેસ અને દેશની જનતાએ એના માટે તૈયાર થવું જોઈએ. આપણે વાતો મોટી મોટી કરીએ અને બીજી બાજુથી અશિસ્ત ફેલાતી જાય છે, ગાંધીજીને લાગે છે કે આ અશિસ્તને કારણે એમનાં શસ્ત્રો બુઠ્ઠાં થઈ જાય છે.

નહેરુએ કહ્યું કે સબજેક્ટ કમિટીમાં આપણી લડતને સતેજ બનાવવાની ઘણી દરખાસ્તો આવી. તમે “છ મહિનાની મહેતલ” આપવાની વાત કરી. આપણે સફળ થવું હોય તો આપણી પાછળ અશિસ્તથી વર્તતું ટોળું હોય તો કંઈ થઈ ન શકે. આ ટોળું બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદનો સામનો ન કરી શકે.

તે પછી અણ્ણે આવ્યા અને એમણે કહ્યું કે હું મારો ઠરાવ પાછો ખેંચી લેવા માગું છું. હું માત્ર સુભાષબાબુની હાલત જોઈને એમ કહેવા માગતો હતો કે એમને સીધી કે આડકતરી રીતે સ્પર્શતી વાત પર એમની ગેરહાજરીમાં ચર્ચા ન કરવી જોઈએ. સત્રના પ્રમુખ મૌલાના આઝાદે આ ઠરાવ પર મતદાન કરાવતાં એને ભારે ટેકો મળ્યો અને પ્રમુખની ચૂંટણી વખતે ઊભી થયેલી ગેરસમજણના ખુલાસા કરવાનો ઠરાવ AICCને સોંપી દેવાયો.

બીજા ઠરાવો

જયપ્રકાશ નારાયણે રાષ્ટ્રીય માગણીનો ઠરાવ રજૂ કર્યો. એ ઠરાવ પરની ચર્ચામાંથી જોઈ શકાશે કે સુભાષવાદીઓને કોંગ્રેસ સાથે ઘેરા મતભેદ હતા. જયપ્રકાશ નારાયણે કહ્યું કે ૧૯૩૫ના ગવર્નમેંટ ઍક્ટમાં ફેડરલ પદ્ધતિ વિશે જે જોગવાઈ છે તે ઠોકી બેસાડાય તો આપણે વિરોધ કરશું, પણ એ તો એક મુદ્દો છે, મૂળ વાત એ છે કે આપણે સ્વરાજ કેમ પ્રાપ્ત કરીશું. એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસ એકસંપથી કામ નહીં કરે તો કોઈ લડાઈ સફળ નહીં થાય. એમણે કહ્યું કે સવારે જે ધાંધલ ધમાલ થઈ તે ઈજિપ્તના ડેલીગેશને જોઈ; આપણા વિશે એ લોકોના મનમાં સારી છાપ નહીં જ ઊપસી હોય. આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવે ઠરાવને અનુમોદન આપ્યું પણ શરતચન્દ્ર બોઝે એની ટીકા કરતાં કહ્યું કે આ ઠરાવમાં નકરા શબ્દો છે. લડવું જોઈએ, પણ એના માટે કોઈ કાર્યક્રમ નથી. આપણે બ્રિટિશ સરકારને મહેતલ આપવી જોઈએ અને એ મહેતલ દરમિયાન સ્વરાજ આપી દેવાની તાકીદ કરવી જોઈએ. કોંગ્રેસ આખી સંગઠિત થાય ત્યાં સુધી લડાઈ જ નથી કરવી કે શું?

નહેરુ એ શરતબાબુની દલીલોને કાપી. એમણે કહ્યું કે આ ઠરાવ સબજેક્ટ કમિટીમાં સર્વાનુમતે પસાર થયો હતો એટલે શરતબાબુ એનો વિરોધ કરે છે તે નવાઈની વાત છે. આ ઠરાવમાં નકરા શબ્દો જ છે તો શરતબાબુએ પોતે સૂચવેલા સુધારામાં પણ નકરા શબ્દો જ છે! આપણે માનીએ કે બહુ મસમોટા ભારે શબ્દો વાપરીને સ્વરાજ લઈ લેશું તો એ મોટી ભૂલ છે. કોંગ્રેસ આવા શબ્દો વીસ વર્ષથી વાપરે છે. અંતે જેપીનો ઠરાવ ભારે બહુમતીથી મંજૂર રહ્યો.

ત્રીજો દિવસ

૧૨મી તારીખે ત્રીજા દિવસે પંડિત ગોવિંદ વલ્લભ પંતે ગાંધીજીમાં સંપૂર્ણ વિશ્વાસ વ્યક્ત કરતો ઠરાવ રજૂ કર્યો. ઠરાવમાં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે છેલ્લાં વીસ વર્ષથી મહાત્મા ગાંધીના માર્ગદર્શન હેઠળ કોંગ્રેસ જે નીતિઓ અને કાર્યક્રમો લાગુ કરતી રહી છે તેમાં કોંગ્રેસને સંપૂર્ણ વિશ્વાસ છે અને ભવિષ્યમાં એમાં કંઈ ફેરફાર ન થવો જોઈએ. આ ઠરાવ સુભાષબાબુના કોંગ્રેસની નીતિઓ બદલવાના પ્રયાસ પર લગામ લગાવવા માટે રજૂ થયો હતો.

વધારામાં ઠરાવમાં અફસોસ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો કે ગયા વખતની વર્કિંગ કમિટીએ (૧૯૩૮ની) સારું કામ કર્યું હોવા છતાં એના કેટલાક સભ્યો પર લાંછન લગાડવામાં આવ્યું છે. ઠરાવમાં સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું કે આવતા વર્ષે સંકટની સ્થિતિ ઊભી થાય તો એકમાત્ર મહાત્મા ગાંધી એવા છે કે જે કોંગ્રેસને અને દેશને દોરવણી આપીને વિજય તરફ લઈ જઈ શકે તેમ છે. એટલે કોંગ્રેસ પ્રમુખે ગાંધીજીની ઇચ્છા મુજબ વર્કિંગ કમિટીની રચના કરવી જોઈએ.

ડૉ. ગાડગિલે ઠરાવને અનુમોદન આપ્યું પણ કે. એફ. નરીમાને એનો વિરોધ કર્યો. એમણે કહ્યું કે પ્રમુખની હાલત બહુ ચિંતાજનક છે ત્યારે આ ઠરાવની ચર્ચા ન કરવી જોઈએ. મૌલાના આઝાદે એમનો સુધારો પણ મતદાન માટે સ્વીકાર્યો પણ એ ભારે બહુમતીએ ઊડી ગયો.

સરદાર શાર્દુલ સિંઘે ઠરાવનો વિરોધ કર્યો. એમણે કહ્યું કે સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ પ્રમુખપદ્દે ચુંટાયા તેને જૂની વર્કિંગ કમિટી સામેના અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ ન માનવો જોઈએ. પણ આ ઠરાવ સુભાષબાબુને મત આપનારા ડેલીગેટો વિરુદ્ધના અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ જેવો છે. ‘લાંછન’ શબ્દ સામે ઘણા સભ્યોએ વાંધો લીધો અને એ ફકરો કાઢી નાખવાનું સુચવ્યું. નરીમાને કહ્યું કે ગાંધીજીની ‘મંજૂરી’ શબ્દ કાઢી નાખીને તેને બદલે ગાંધીજી સાથે ‘સલાહ કરીને’ વર્કિંગ કમિટી બનાવવી જોઈએ એવા શબ્દો વાપરવા જોઈએ.

લાંબી ચર્ચાને અંતે આ ઠરાવ એના મૂળ સ્વરૂપે જ મંજૂર રહ્યો એટલે કે કોંગ્રેસે ગાંધીજીના નેતૃત્વમાં સંપૂર્ણ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો અને એમની ઇચ્છા મુજબ વર્કિંગ કમિટી બનાવવાનું સુભાષબાબુ માટે બંધનકર્તા બનાવ્યું.

આ મતભેદો AICC સુધી પહોંચ્યા અને ત્યાં શું થયું તે હવે પછીના પ્રકરણમાં.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Jan-June 1939 Vol. 1

The Egyptian Voice in Gandhi by Anil Nauriya (2011). (extended lecture delivered at Jamia Milia University)

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-10

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૦: સુભાષબાબુ અને ગાંધીજી વચ્ચે વૈચારિક અથડામણ

૧૯૩૯નું વર્ષ શરૂ થતાંવેંત કોંગ્રેસમાં મતભેદો પ્રકાશમાં આવી ગયા. ૧૯૦૭માં સૂરત કોંગ્રેસ વખતે ગરમપંથીઓ અને નરમપંથીઓ વચ્ચે ફાટ પડી અને કોંગ્રેસ તૂટી, તે પછી આટલાં વર્ષે ફરી બીજા ભાગલાનાં નગારાં સંભળાવા લાગ્યાં.

૧૯૩૯માં મધ્ય પ્રાંત (હવે મધ્ય પ્રદેશ) ના ગામ ત્રિપુરી (જબલપુરનું ગામ)માં કોંગ્રેસનું બાવનમું અધિવેશન મળવાનું હતું હરિપુરા અધિવેશનમાં સુભાષચન્દ્ર બોઝ પ્રમુખ બન્યા હતા. હવે નવા પ્રમુખ ચૂંટવાના હતા.

૧૧મીથી ૧૪મી જાન્યુઆરી દરમિયાન બારડોલીમાં કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી. કોંગ્રેસ પ્રમુખ સુભાષચન્દ્ર બોઝે એમાં પ્રમુખસ્થાન સંભાળ્યું. મૌલાના આઝાદ, શરત ચન્દ્ર બોઝ, જવાહરલાલ નહેરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, જયરામદાસ દોલતરામ, પટ્ટાભિ સીતારામૈયા, શંકર રાવ દેવ, હરેકૃષ્ણ મહેતાબ, આચાર્ય કૃપલાની અને જમનાલાલ બજાજ એમાં જોડાયા. આ તો સત્તાવાર મીટિંગ હતી પણ અનૌપચારિક રીતે વર્કિંગ કમિટીના સભ્યોએ સુભાષબાબુની વિરુદ્ધ કોઈને ઊભા રાખવાનો નિર્ણય કર્યો.

૧૯૩૯ની ૨૯મી જાન્યુઆરીએ પ્રમુખ કોને બનાવવા તે નક્કી થવાનું હતું. મૌલાના અબૂલ કલામ આઝાદ અને ડૉ. પટ્ટાભિ સીતારામૈયાનાં નામો પણ ચર્ચામાં હતાં. ત્રીજા સુભાષચન્દ્ર બોઝ તો હતા જ. ડૉ. પટ્ટાભિએ ૧૭મીએ એક નિવેદન દ્વારા કહ્યું કે એમને છાપાંઓ દ્વારા ખબર પડી કે કોંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે એમનું નામ સૂચવવામાં આવ્યું છે. એમણે આ બાબતમાં કહ્યું કે, મારા માટે પણ આ સમાચાર છે અને હું ચૂંટણીમાંથી ખસી જાઉં છું. જો કે પછી આ સ્ટેટમેંટ રદ જાહેર કરવામાં આવ્યું. આમ એ તો પોતાની જાણ બહાર મેદાનમાં હતા પણ હટ્યા નહીં. બીજી બાજુ, ૨૦મીએ મૌલાના આઝાદે પત્ર લખીને પોતાનું નામ પાછું ખેંચી લેતાં ચૂંટણીના મેદાનમાં સુભાષાબાબુ અને ડૉ. પટ્ટાભિ બાકી રહ્યા. ડેલીગેટોએ મતદાન કર્યું તેમાં ડૉ. પટ્ટાભિને ૧૩૭૭ મત અને સુભાષબાબુને ૧૫૮૦ મત મળતાં એ ફરી વાર કોંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે ચુંટાઈ ગયા.

મતભેદનાં મૂળ

બ્રિટિશ સરકારે સૂચવેલી ફેડરેશનની યોજનાનો વિરોધ તો કોંગ્રેસ કરતી જ હતી, પરંતુ સુભાષબાબુ એ યોજના અમુક ચોક્કસ ગાળામાં પાછી ખેંચી લેવાનું સરકારને આખરીનામું આપવા માગતા હતા. એમનો મત હતો કે કોંગ્રેસે પૂર્ણ સ્વરાજ માટે લડતનો માર્ગ લેવો જોઈએ. બીજા સભ્યો માનતા હતા કે બહુ જોશીલા લાગતા શબ્દોથી સ્વરાજ હાથમાં આવવાનું નથી. સુભાષબાબુ આ લોકોને જમણેરી કહેતા હતા અને ડાબેરીઓ, સમાજવાદીઓ અને સામ્યવાદીઓનો એમને સાથ મળ્યો હતો.

સુભાષબાબુએ મૌલાના આઝાદ ચૂંટણીમાંથી ખસી ગયા ત્યારે એક નિવેદન કરીને પ્રમુખપદના વિવાદ વિશે એમના અને બીજા કોંગ્રેસ નેતાઓના મતભેદોની ચર્ચા કરી. એમણે કહ્યું કે,

“આ મુદ્દો અંગત નથી એટલે હું નમ્રતાનો ડોળ બાજુએ મૂકી દઈને વાત કરીશ. ભારતમાં સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી સંઘર્ષ દિવસોદિવસ તીવ્ર બનતો જાય છે અને નવા વિચારો અને કાર્યક્રમો લોકો સમક્ષ આવવા લાગ્યા છે. આ સંજોગોમાં લોકો એવા મત પર પહોંચવા લાગ્યા છે કે પ્રમુખપદની ચૂંટણી આવા પ્રશ્નો અને કાર્યક્રમોને આધારે લડવી જોઈએ. આ સંજોગોમાં મને લાગે છે કે પ્રમુખની પસંદગી ચૂંટણીથી થાય તેમાં કંઈ ખોટું નથી. મને હજી સુધી એક પણ ડેલીગેટે નિવૃત્ત થઈ જવાની સલાહ નથી આપી. ઉલ્ટું. એવું લાગે છે કે એકંદરે બધા એમ ઇચ્છે છે કે મને એક વર્ષ મળવું જોઈએ. શક્ય છે કે હું ખોટું સમજતો હોઉં અને મોટા ભાગના ડેલીગેટો હું ફરી ચુંટાઉં એવું ન પણ ઇચ્છતા હોય પરંતુ એ તો ૨૯મીએ જ નક્કી થઈ શકશે. મૌલાના આઝાદ જેવા અગ્રગણ્ય નેતાઓએ સ્પર્ધામાંથી હટી જવા અપીલ કરી છે તેને માન આપીને બહુમતી ડેલીગેટો એમ નક્કી કરે કે મારે ફરી પ્રમુખ ન બનવું, તો હું અદના સૈનિક તરીકે એનો સ્વીકાર કરીશ પણ તે પહેલાં ન હટવાની મારી ફરજ છે.”

આના જવાબમાં વલ્લભભાઈ, રાજેન્દ્રબાબુ, જયરામદાસ દોલતરામ. આચાર્ય કૃપલાણી ભૂલાભાઈ દેસાઈ અને શંકર રાવ દેવ વગેરે વર્કિંગ કમિટીના સભ્યોએ પણ નિવેદન બહાર પાડ્યું:

“હમણાં સુધી કોંગ્રેસ પ્રમુખની ચૂંટણી સર્વાનુમતિથી થતી હતી પણ હવે સુભાષ બાબુ નવો ચીલો પાડવા માગે છે; એ એમનો હક છે. એમાં શાણપણ કેટલું છે તે તો અનુભવ પરથી જ જાણી શકાશે, પણ એ સારો પ્રયોગ છે કે કેમ તે બાબતમાં અમને બહુ જ શંકા છે. કોંગ્રેસ પ્રમુખનું પદ ચૂંટણીથી થાય એટલી મજબૂતી કોંગ્રેસમાં આવે, એકબીજાના અભિપ્રાયોને સહન કરી લેવાની સૌની ક્ષમતા વધે તેની અમે રાહ જોવાનું પસંદ કર્યું હોત. સુભાષબાબુ ફેડરેશનનો વિરોધ કરે છે અને વર્કિંગ કમિટીના બધા સભ્યો એ બાબતમાં એમની સાથે જ છે, પણ એમણે વિચારધારાઓ, નીતિઓ અને કાર્યક્રમોની વાત કરી છે તે અમારી નજરે કોંગ્રેસ પ્રમુખની ચૂંટણી માટે બહુ જરૂરી નથી કારણ કે કોંગ્રેસની નીતિઓ પ્રમુખો નક્કી નથી કરતા, વર્કિંગ કમિટી કરે છે. કોંગ્રેસ પ્રમુખ લોકતાંત્રિક રાજાશાહીની જેમ રાષ્ટ્રની એકતાનું પ્રતીક છે. આથી જ આ પદની દેશમાં બહુ ઊંચી પ્રતિષ્ઠા છે. ડૉ, પટ્ટાભિ લાંબા વખતથી વર્કિંગ કમિટીના સભ્ય છે અને એમની સેવાની કારકિર્દી બહુ લાંબી છે એટલે એમનું નામ ઊંડી વિચારણા પછી રજૂ કરાયું છે. આથી અમે સુભાષબાબુના સાથીઓને અપીલ કરીએ છીએ કે તેઓ ડૉ પટ્ટાભિ સીતારામૈયાની સર્વસંમતિથી પસંદગી થાય તે માટે ખસી જવા સુભાષ બાબુને સમજાવે.

સુભાષબાબુએ પણ એનો જવાબ આપ્યો. એમણે કહ્યું કે પહેલું નિવેદન મારે મૌલાના આઝાદના નિવેદનના જવાબમાં આપવું પડ્યું અને હવે સરદાર પટેલ અને બીજા મહાનુભાવોના નિવેદનના જવાબમાં આ નિવેદન કરવું પડે છે એટલે આ મુદ્દો જાહેરમાં લાવવા માટે હું નહીં પણ મારા આ સાથીઓ જવાબદાર છે. એમણે ઉમેર્યું:

“ચૂંટણીમાં વર્કિંગ કમિટીના સભ્યો એકસંપ થઈને કોઈ એકની તરફેણ કરશે એવું કોઈ ધારી ન શકે. અને મારા સાથીઓ કહે છે કે બહુ વિચાર કર્યા પછી એમને નામ નક્કી કર્યું છે. આ વિધાન એમને વ્યક્તિગત કોંગ્રેસી તરીકે નહીં પણ વર્કિંગ કમિટીના સભ્યો તરીકે કર્યું છે પણ મને કે વર્કિંગ કમિટીના કેટલાક સાથીઓને ખબર જ નથી કે આ વાત વર્કિંગ કમિટીમાં ક્યારે ચર્ચાઈ.

પ્રમુખપદની ચૂંટણીને ‘ચૂંટણી’ કહેતા હોઈએ તો આ નિવેદન મત આપવાના અધિકારને દબાવવાના પ્રયાસ જેવું ન ગણાય? ૧૯૩૪માં કોંગ્રેસના બંધારણમાં ફેરફાર થયા પછી વર્કિંગ કમિટીની પસંદગી પ્રમુખ કરે છે એટલે હવે પ્રમુખ માત્ર કોઈ મીટિંગના ‘ચેરમૅન’ જેવો નથી રહ્યો. આથી હવે કોંગ્રેસ પ્રમુખ અને એની ચૂંટણીની આસપાસ નવી પરંપરાનો વિકાસ થવો જોઈએ.

હું એ પણ કહીશ કે નીતિઓ અને કાર્યક્રમોનો મુદ્દો કોંગ્રેસ પ્રમુખની ચૂંટણી માટે અસંગત નથી. ઘણા વખતથી એવું સંભળાય છે કે ફેડરેશનના મુદ્દા પર કોંગ્રેસના જમણેરી નેતાઓ સરકાર સાથે સમાધાન કરી લેશે. કોઈ ડાબેરી પ્રમુખ એમાં આડખીલી બને તેમ છે એટલે જમણેરી ઉમેદવારને ચૂંટણીમાં લાવવાનો ખાસ અર્થ છે.”

સુભાષબાબુએ કહ્યું કે પોતે હજી પણ કોઈ ડાબેરી સમાજવાદી ઉમેદવાર, આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ જેવા નેતાની તરફેણમાં ખસી જવાની તૈયારી પણ દેખાડી.

સરદાર પટેલે એનો જવાબ આપ્યો કે સુભાષબાબુનું નિવેદન દંગ થઈ જવાય એવું છે. પહેલાં પણ આ જ રીતે કોંગ્રેસ પ્રમુખનું નામ અનૌપચારિક વિચાર વિનિમય દ્વારા નક્કી થતું હતું, અને ગાંધીજી પહેલાં વર્કિંગ કમિટીમાં રહેતા એટલે નામોની ચર્ચાની શરૂઆત એ કરતા. અમને મૌલાના સાહેબનું નામ યોગ્ય લાગ્યું ત્યારે અમે જમણેરી કે ડાબેરીનો વિચાર નહોતા કરતા. અમે જે રીતે મૌલાના સાહેબનું નામ નક્કી કર્યું તેની બાબતમાં સુભાષબાબુ ધ્યાન ખેંચે છે પણ એ નોંધવા જેવું છે કે સુભાષબાબુનું નામ પણ એ જ રીતે નક્કી થયું હતું. માત્ર એ વખતે બીજા ઉમેદવારને ખસી જવાનું સમજાવવાનું આટલું અઘરું નહોતું થયું. આ વખતે અમને ચોખ્ખું લાગ્યું કે સુભાષબાબુને ફરી ચૂંટવાનું જરૂરી નહોતું. આમ સામસામાં નિવેદનો થતાં રહ્યાં અને ૨૯મીએ ચૂંટણી થઈ તેમાં સુભાષબાબુ જીતી ગયા.

ગાંધીજીનું નિવેદન

ગાંધીજીએ સુભાષબાબુ ચુંટાઈ ગયા તે પછી નિવેદન બહાર પાડીને આ પરિણામને પોતાની હાર માની કારણ કે ડૉ. પટ્ટાભિ સીતારામૈયાને સ્પર્ધામાંથી ન હટવા માટે એમણે પોતે જ દબાણ કર્યું હતું. એમણે ઉમેર્યું કે સુભાષ બાબુ જેમને ‘જમણેરી’ ગણાવેછે તેમની મહેરબાનીથી નહીં પણ ચૂંટણી લડીને જીત્યા છે એટલે હવે તેઓ એમની મનગમતી ટીમ પસંદ કરવાની સ્થિતિમાં છે અને એમણે જરાય વાંધાવચકા કે અડચણ વિના પોતાનો કાર્યક્રમ લાગુ કરવો જોઈએ.

આમ છતાં ગાંધીજી પોતે ઘણા વખતથી ‘હરિજન’માં લખતા આવ્યા હતા તે મુદ્દો પણ ચૂક્યા નહીં. એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસના સભ્યપદ રજિસ્ટરમાં ઘણા બોગસ સભ્યો છે (કોઈ એક વ્યક્તિ આખા સમૂહની ફી ભરીને બધાંનાં નામ ઉમેરાવી દે). આથી કેટલાયે ડેલીગેટો પણ નકલી છે. ચકાસણી થશે ત્યારે આવા ડેલીગેટ નીકળી જશે. ગાંધીજીએ આડકતરી રીતે ચૂંટણીના આ પરિણામ માટે બોગસ ડેલીગેટોને જવાબદાર ઠરાવ્યા.

પરંતુ એમણે ઉમેર્યું કે “સુભાષબાબુ આ દેશના દુશ્મન નથી. એમને દેશ માટે સહન કર્યું છે. એમનો ખ્યાલ છે કે એમની જ નીતિ સૌથી આગળપડતી, સાહસિક છે. હવે લઘુમતી માત્ર એમના પ્રત્યે સફળતાની શુભેચ્છા જ વ્યક્ત કરી શકે. શક્ય હોય તો એમણે સુભાષબાબુની બહુમતીને વધારે મજબૂત બનાવવી જોઈએ પણ એમ ન કરી શકે તો એમણે દૂર રહેવું જોઈએ અને કોઈ પણસંજોગોમાં અવરોધ પેદા ન કરવા જોઈએ. હું કોંગ્રેસીઓને યાદ આપવા માગું છું કે જે લોકોનું માનસ જ કોંગ્રેસનું છે તેઓ એક યોજના પ્રમાણે, કડવાશ વિના અને દેશની વધારે સારી સેવા માટે બહાર રહેશે તો તેઓ કોંગ્રેસનો વધુ પ્રબળ અવાજ બની રહેશે.”

આગળ શું થયું? ત્રિપુરી અધિવેશન વખતે શું થયું? આ વિશે અલગ પ્રકરણની જરૂર છે.

 

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Jan-June- 1939 Vol. I

https://www.marxists.org/history/international/comintern/sections/britain/periodicals/labour_monthly/1939/05/x01.htm

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-9

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૯:  કચ્છ અને અન્ય રજવાડાંઓમાં જનતાના સંઘર્ષ

આમ તો દેશી રજવાડાંઓમાં આઝાદીનો પવન ૧૯૨૦ના અસહકાર આંદોલન પછી જ ફુંકાવા લાગ્યો હતો અને અનેક રાજ્યોમાં લોકોની લોકશાહી આકાંક્ષાઓ જાગી ઊઠી હતી. સૌરાષ્ટ્રમાં રાજકીય પરિષદની સ્થાપના સાથે પ્રજાકીય અવાજ બુલંદ થવા લાગ્યો હતો. પરંતુ કચ્છમાં નિરક્ષરતાનું પ્રમાણ વધુ વ્યાપક હતું, કામધંધાને લઈને લોકો મુંબઈથી માંડીને આફ્રિકા સુધી પહોંચ્યા હતા. વિસ્તાર ઘણો મોટો એટલે વસ્તી પાંખી.  આમ કચ્છ રાજ્ય ભૌગોલિક રીતે દેશથી કપાયેલું હતું એટલે દેશના બીજા પ્રવાહોની અસર ત્યાં જરા ધીરે ધીરે પહોંચતી હતી. કચ્છના મહારાવશ્રી ખેંગારજીના લગભગ સાઠ વર્ષના શાસન કાળમાં એકંદરે શાંતિ રહી હતી, પણ એમનું વલણ રૂઢિચુસ્ત, એટલે જે ચાલે છે તેમાં સમય આવ્યે ફેરફાર થાય તો ભલે, બાકી ફેરફાર માટે બહુ મહેનત ન કરવી, એવું એમનું માનસ હતું.

આમ છતાં ૧૯૨૫માં ગાંધીજી કચ્છની મુલાકાતે આવ્યા તે પછી પલટો આવવા લાગ્યો હતો. તે પછી ૧૯૨૬માં કચ્છી પ્રજાકીય પરિષદની મુંબઈમાં સ્થાપના થઈ એમાં કોંગ્રેસ સમાજવાદી પક્ષના નેતા યૂસુફ મહેર અલીની પ્રેરણા રહી. મહેર અલી મૂળ કચ્છ-મુંદ્રાના ખોજા પરિવારના, એટલે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ટોચના નેતાઓની હરોલમાં પહોંચ્યા તેમ છતાં માદરેવતનનો પ્રેમ છૂટ્યો નહોતો. શેઠ શૂરજી વલ્લભદાસ વગેરે મુંબઈ વસતા કચ્છી આગેવાન વેપારીઓએ એમાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો.

કચ્છવાસી આગેવાનોનું દૃષ્ટિબિંદુ જુદું હતું. એમનું માનવું હતું કે કચ્છ માટેની પ્રજાકીય કાર્યવાહી કચ્છમાંથી જ થવી જોઈએ. આથી ગુલાબશંકર ધોળકિયા, કાન્તિપ્રસાદ અંતાણી વગેરે નેતાઓના પ્રયાસોથી ૧૯૩૯માં મુંદ્રામાં પરિષદનું પહેલું અધિવેશન ગુલાબશંકર ધોળકિયાના પ્રમુખપદે મળ્યું. એમાં કચ્છમાં જવાબદાર રાજતંત્રની માગણી કરવામાં આવી.  પ્રજાની વાચા જેવા એક્માત્ર અખબાર ‘જયકચ્છ’ પર પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા પણ એના તંત્રી ફૂલશંકર પટ્ટણીએ જીએરા (જીવે રાજા)ના નામે નવું છાપું શરૂ કર્યું. એમની સામી રાજદ્રોહના કેટલાયે કેસો થયા.

પરિષદના બે નેતાઓ કાન્તિપ્રસાદ અંતાણી અને જમનાદાસ ગાંધીને રાજ્યે ખોટા કેસોમાં ફસાવીને જેલમાં ગોંધી દીધા. બન્ને નેતાઓ જેલમાં પ્રવેશ્યા કે તરત જ એમના પર વૉર્ડરો તૂટી પડ્યા અને ઢોરમાર માર્યો. પરિષદે આની વિરુદ્ધ આંદોલન ચલાવ્યું અને અંતે રાજ્યે એમને છોડી મૂક્યા. ૧૯૪૨ની ઑગસ્ટ ક્રાન્તિમાં પણ ક્ચ્છના વિદ્યાર્થીઓએ લોકોને જગાડવા માટે દેશી બોંબ બનાવવા જેવાં કેટલાંક કામો કર્યાં. આમ કચ્છનું રાજકારણ દેશવ્યાપી રાજકારણ સાથે સૂર-તાલ મેળવતું થઈ ગયું. પરંતુ એ સંઘર્ષ ૧૯૪૭ના જાન્યુઆરીમાં, દેશને આઝાદી મળી તેનાથી થોડા મહિના પહેલાં જ કામયાબ થયો અને મહારાવશ્રી વિજયરાજજી પ્રજાના પ્રતિનિધિઓની સમિતિ નીમવા સંમત થયા.

ગુજરાતમાં વડોદરા અને ભાવનગર બે જ રાજ્યો એવાં હતાં જ્યાં શાસકો પ્રગતિશીલ હતા અને એમણે લોકોની રાજકીય ભાગીદારી માટે દરવાજા ખોલી નાખ્યા. અહીં પ્રજાકીય પરિષદો આદરને પાત્ર કામો કરતી રહી.

રાજસ્થાન

 રાજસ્થાનમાં પણ ૧૯૨૦થી જ જાગીરદારોના અત્યાચારો સામે ખેડૂતો આંદોલનો ચલાવતા હતા પરંતુ ખરું જોશ તો હરિપુરાના કોંગ્રેસ અધિવેશન પછી આવ્યું. ૧૯૩૮માં કોંગ્રેસ પ્રમુખ સુભાષચન્દ્ર બોઝે જોધપુરની મુલાકાત લીધી તે પછી તો ઠેકઠેકાણે પ્રજામંડળો સ્થપાવા લાગ્યાં. જયપુર અને બૂંદીમાં પ્રજામંડળોની સ્થાપના ૧૯૩૧માં, અને મારવાડ પ્રજામંડળની સ્થાપના ૧૯૩૪માં જ થઈ ગઈ હતી. એ જ રીતે, ધોલપુર અને બીકાનેરનાં પ્રજામંડળો ૧૯૩૬માં બન્યાં. પણ તે પછી, શાહપુરા, મેવાડ, અલવર, ભરતપુર, કરૌલીમાં ૧૯૩૮માં સિરોહી અને કિશનગઢમાં ૧૯૩૯માં, કુશલગઢમાં ૧૯૪૨માં, બાંસવાડામાં ૧૯૪૩માં, ડૂંગરપુરમાં ૧૯૪૪માં, પ્રતાપગઢ અને જેસલમેરમાં ૧૯૪૫માં અને ઝાલાવાડમાં ૧૯૪૬માં પ્રજામડળની સ્થાપના થઈ. માત્ર એક દોઢ દાયકાના ગાળામાં આખું રાજસ્થાન દેશના મુખ્ય સંઘર્ષ સાથે જોડાઈ ગયું. ૧૯૩૭ પહેલાં બનેલાં પ્રજામંડળો પણ શરૂઆતના દિવસો પછી નિષ્ક્રિય થઈ ગયાં હતાં પણ ૧૯૩૭ આવતાં સુધીમાં બધાં ફરી સક્રિય થઈ ગયાં.

એક પણ જગ્યાએ પ્રજામંડળોને માન્યતા ન અપાઈ અને એ ગેરકાનૂની સંગઠન તરીકે કામ કરતાં રહ્યાં. આ બધાં આંદોલનો ૧૯૪૭ સુધી ચાલતાં રહ્યાં. ભારત છોડો આંદોલન દરમિયાન બાલમુકુંદ બિસ્સાએ જેલમાં ઉપવાસ કર્યા અને આઠ દિવસ પછી એમનું અવસાન થયું. ૧૯૪૭માં ડાબડામાં કિસાન સંમેલન મળ્યું તેના પર રાજના માણસોએ હુમલો કર્યો, તેમાં ચુનીલાલ શર્મા અને બીજા ચાર ખેડૂત શહીદ થયા.

ઉત્તર ડૂંગરપુર રાજ્યમાં સેવા સંઘ નામની સંસ્થા સ્કૂલોનો વહીવટ સંભાળતી હતી. એ બંધ કરાવવા પ્રજામંડળે આંદોલન કર્યું. રાસ્તાપાલ ગામે પોલીસના ગોળીબારમાં કોળી જાતિના નાનાભાઈ ખાંટ અને એમની બહેન કાલીબાઈના જાન ગયા.

ઓરિસ્સા

ઓરિસ્સા (હવે ઓડીશા)માં ૧૯૩૫ના કાયદામાં સૂચવેલા ફેડરેશન (રાજાઓ માટે અનામત ૪૦ ટકા સીટો) સામે શરૂઆતથી જ વિરોધ હતો. કોંગ્રેસ, સમાજવાદીઓ અને સામ્યવાદીઓને સમજાયું કે ફેડરેશન બનશે તો સામંતી વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનશે અને સામાન્ય પ્રજાની સ્થિતિ વધારે બગડશે. ફેડરેશન બનવાની આશામાં જાગીરદારોએ દમનનો દોર છૂટો મૂકી દીધો હતો. નીલગિરિ અને  ઢેંકાનાલ જાગીરોના લોકોએ પહેલ કરી તે પછી બીજા લોકો પણ જોડાયા. એક સમય પછી ઓરિસ્સાના ખૂણે ખૂણે સામંતી વ્યવસ્થા સામે જનતાનો આક્રોશ ભડકી ઊઠ્યો હતો.

 ૧૯૩૮માં નીલગિરિમાં પ્રજામંડળની રચના થયા પછી લોકો  નાગરિકતા જેવા પ્રાથમિક અધિકાર માટે માંગ  કરવા લાગ્યા. નીલગિરિના જાગીરદાર કિશોરચન્દ્ર મર્દરાજ  હરિચંદન અને પોલિટિકલ એજ્ન્ટને વિનંતિ પત્રો મોક્લાયા પણ કંઈ ન વળતાં લોકોએ અહિંસક સત્યાગ્રહનો માર્ગ લીધો.  રાજાએ એમની સામે સખત હુકમો કાઢ્યા પણ લોકો હવે માનવા તૈયાર નહોતા. આના પછી  લોકોની જાહેર સભાઓનો દોર શરૂ થઈ ગયો. આમાં ઓરિસ્સાની બહારના કોંગ્રેસી નેતાઓ, બળવંત રાય મહેતા, અમૃતલાલ શેઠ અને જમનાલાલ બજાજ સીધા જ સંકળાયેલા હતા. નેતાગીરી  કૈલાસચન્દ્ર મોહંતી, બનમાલી દાસ, હરેકૃષ્ણ મહેતાબ જેવા નેતાઓના હાથમાં હતી.

લોકોની માગણી હતીઃ રાજ્યના અધિકારીઓ દ્વારા ચલાવાતી વેઠ પ્રથાની નાબૂદી, મજૂરોને દહાડીની ચુકવણી, વનપેદાશો પરના ભારે કરવેરાની નાબૂદી અને રાજકુટુંબમાં લગ્નો અને એવા પ્રસંગે કર્મચારીઓ પાસેથી પગારની વસુલાત બંધ કરવી. એક સભામાં પોલીસે ગોળીબાર કર્યો જેમાં સંખ્યાબંધ લોકો ઘવાયા તે પછી અનેક ધરપકડોનો દોર ચાલ્યો. પરંતુ લોકોને શાંત પાડવાનું શક્ય નહોતું. અંતે રાજાએ સમાધાન કરી લીધું, પરંતુ ફરી ૧૯૩૯માં રાજાએ પ્રજામંડળ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો.  એ જ અરસામાં બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થઈ જતાં આંદોલન ધીમું પડી ગયું.

તાલચેરમાં રાજાએ લોકોનાં ખેતરો પર કબજો કરી લીધો હતો અને સ્ત્રીઓનાં શીયળ જોખમમાં મુકાયાં હતાં. રાજાનું દમન એટલું વધી ગયું હતું કે લોકો વતન છોડીને બ્રિટિશરોને અધીન પ્રદેશોમાં નિર્વાસિત કૅમ્પોમાં રહેવા ભાગી છૂટ્યા હતા.  કૅમ્પોમાં જ એમણે ગાંધીજીની સલાહ પ્રમાણે સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યા. હવે બ્રિટિશ હાકેમોને વચ્ચે પડવા જેવું લાગ્યું. આંદોલનના નેતા હરેકૃષ્ણ મહેતાબ અને નાયબ પોલિટિકલ એજન્ટ વચ્ચે થઈ પણ રાજાએ એ માનવાનો ઇનકાર કર્યો.

ઢેંકાનાલમાં રાજા શંકર પ્રતાપ સિંઘદેવના અત્યાચારી શાસન વિરુદ્ધ પ્રજામંડળના નેજા નીચે લોકો સંગઠિત થયા. પ્રજામંડળે ૩૯ માગણીઓનું નિવેદન તૈયાર કર્યું. પોલીસના અત્યાચારોથી ત્રાસીને લોકો કટક તરફ ભાગવા લાગ્યા. કટકમાં એમના ઘણા સમર્થક હતા. કટકમાં હવે સભાઓ ભરાવા લાગી. એક વાર પોલીસે આવી એક મીટિંગ પર ગોળીબાર કરતાં છ જણ માર્યા ગયા. લોકો બ્રાહમણી નદી પાર કરીને ભાગવા માગતા હતા તેમના પર પોલીસે ગોળીબાર કરીને ઘણાને મારી નાખ્યા. પણ આ બનાવના પડઘા આખા દેશમાં પડ્યા, એની અસર રાજા પર પણ થઈ અને એણે સમાધાનનો રસ્તો લીધો. પરંતુ એમાંથી એક પણ વચન પાળ્યું નહીં.

હૈદરાબાદ

હૈદરાબાદ ભારતનું સૌથી મોટું દેશી રાજ્ય હતું. નિઝામ ઓસ્માન અલી ખાનને બ્રિટિશ હકુમત તરફથી જોરદાર ટેકો મળતો હતો. ૧૯૨૦ના અસહકાર આંદોલનની હૈદરાબાદની જનતામાં પણ ઊંડી અસર પડી હતી. અસહકારની સાથે જ ગાંધીજીએ ખિલાફત આંદોલન પણ શરૂ કર્યું હતું અને નિઝામ એનો વિરોધ તો કરી ન હકે. એ જ રીતે, એ ટેકો પણ આપવા નહોતો માગતો. એટલે એણે ઈત્તિહાદ ઉલ મુસ્લિમીન નામનું સંગઠન ઊભું કર્યું કે જે નિઝામને વફાદાર હતું.

નિઝામના તાબામાં મરાઠવાડા, આંધ્રનો અમુક ભાગ અને કર્ણાટક હતાં. ૧૯૨૧માં આ ત્રણેયની અલગ કાઉંસિલો બની. કાઉંસિલોએ જવાબદાર શાસન, ખાનગી શાળાઓ પ્રાદેશિક ભાષાઓની  વિસ્તરણની માગણી કરી. એને અખબારોમાં બહોળી પ્રસિદ્ધિ મળતાં લોકોનું ધ્યાન હૈદરાબાદ તરફ વળ્યું.

૧૯૩૮માં આ ત્રણેય કાઉંસિલોના નેતાઓએ સાથે મળીને હૈદરાબાદ રાજ્ય કોંગ્રેસની સ્થાપના કરી. નિઝામે એના પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. આની અસર એ થઈ કે રાજ્યમાં ચાલતી સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ રાજકીય વિચારોની વાહક બની ગઈ. અંતે નિઝામને અમુક સુધારા કરવા પડ્યા પણ એને કોંગ્રેસ પરથી પ્રતિબંધ ન હટાવ્યો. નિઝામે ‘વંદે માતરમ’ ગાવા પર પણ પ્રતિબંધ લાગુ કર્યો હતો. પરંતુ એને કારણે વિદ્યાર્થીઓ ‘વંદે માતરમ’ ગાતા રસ્તા પર આવી ગયા.

આવાં આંદોલનો આગળ જતાં ‘ભારત છોડો’ આંદોલન સાથે ભળી ગયાં. એમણે ઑગસ્ટ ૧૯૪૨માં જવાબદાર રાજતંત્રની રચના કરવાની, સ્વતંત્ર ભારતમાં રાજ્યને ભેળવી દેવાની, નાગરિક અધિકારોની અને કોંગ્રેસ પરથી પ્રતિબંધ હટાવી લેવાની માગણી કરી. બ્રિટિશ હકુમતનો ટેકો હોવા છતાં અંતે નિઝામે નમતું મૂક્યું અને ૧૯૪૬માં કોંગ્રેસને માન્યતા આપી.

પ્રજામંડળ આંદોલનો કોંગ્રેસના સંઘર્ષ અને સિદ્ધાંતો પ્રમાણે જ ચાલ્યાં અને લોકોએ જાતે ચલાવ્યાં.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

https://www.divyabhaskar.co.in/news/GUJ-MAT-latest-mundra-news-085512-1250997-NOR.htmlhttps://govtexamsuccess.com/praja-mandal-movement-part-1

https://selfstudyhistory.com/2015/02/13/praja-mandal-movements-in-princely-states/

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-8

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૮: દેશી રાજ્યોમાં પ્રજાકીય આંદોલનો (૧)

રાજકોટ સત્યાગ્રહની નિષ્ફળતા

હરિપુરા અધિવેશનમાં કોંગ્રેસે દેશી રાજ્યોમાં પ્રજાકીય આંદોલનોને ઉત્તેજન આપવાનો નિર્ણય કર્યો. જો કે, દેશી રાજ્યોનાં પ્રજાકીય સંગઠનોને ‘કોંગ્રેસ’ નામ આપવું કે નહીં તે વિશે અવઢવ હતી. અંતે કોંગ્રેસને એનાથી દૂર રાખવાનો નિર્ણય લેવાયો. આમ છતાં, આખા દેશમાં કેટલાંય નોંધપાત્ર આંદોલનો થયાં જેમાં રાજકોટમાં ઊછરંગરાય ઢેબરના નેતૃત્વ હેઠળનો સત્યાગ્રહ, કાશ્મીરમાં શેખ અબ્દુલ્લાહનું રાજા વિરુદ્ધનું આંદોલન, ઓરિસ્સામાં ઠેરઠેર થયેલાં આંદોલનો અને હૈદરાબાદમાં નિઝામ વિરુદ્ધની પ્રજાકીય ચળવળ મુખ્ય છે.

રાજકોટ સત્યાગ્રહ

રાજકોટ રાજ્યનો ઠાકોર સાહેબ લાખાજીરાજના સમયમાં સારો એવો વિકાસ થયો. અંગ્રેજોએ ત્યાં મુલ્કી ઑફિસો શરૂ કરતાં રાજકોટ શહેર આધુનિક બન્યું. લાખાજીરાજે ૧૯૨૩માં નેવું સભ્યોની પ્રજા પ્રતિનિધિ સભા પણ બનાવી હતી. એની સત્તાઓ મર્યાદિત હતી પણ એમાં ખેડૂતો, વેપારીઓ, મજૂરો વગેરેના પ્રતિનિધિઓ હતા. એક વર્ગની સમસ્યા જે તે વર્ગના પ્રતિનિધિઓ પાસે જ જાય. મોટા ભાગે બધા વર્ગો સાથે મળીને નિર્ણય લેતા. આ નિર્ણયો અઢાર સભ્યોની ધારાસભા પાસે જતા. અંતિમ નિર્ણય તો ઠાકોરસાહેબનો જ રહેતો પણ એ મોટા ભાગે આવી સર્વસંમતિમાં આડે ન આવતા. આમ સામાન્ય પ્રજાજનોમાં પોતાની ફરિયાદો અને ઇચ્છાઓ વ્યક્ત કરવાની અને એના ઉપાયો શોધવામાં ભાગીદાર બનવાની પરંપરા બની ગઈ હતી.

૧૯૩૦માં લાખાજીરાજના અવસાન પછી એમના ૨૨ વર્ષના પુત્ર ધર્મેન્દ્રસિંહજી આવ્યા પણ એમને કંઈ રસ નહોતો. એમના ચારિત્ર્ય વિશે પણ અંગ્રેજ પોલિટિકલ એજન્ટે સરકારમાં રિપોર્ટો પણ કર્યા હતા. તે પછી એમના પર કડક નજર રાખવામાં આવી. ખરો વહીવટ દીવાનને સોંપાયો. તે પછી ૧૯૩૧માં ધર્મેન્દ્રસિંહજીને બધી સત્તા સોંપવામાં આવી પણ એ વૈભવી અને તુમાખી જીવનમાંથી બહાર ન આવ્યા. એમણે પ્રજા પ્રતિનિધિ સભા વીખેરી નાખી. પ્રજા પાસે હવે પોતાની વાત રજૂ કરવાનું સાધન ન રહ્યું અને તકલીફો વધતી જતી હતી. ખરેખર તો એમના દીવાન વીરાવાળાના હાથમાં બધી સત્તા કેન્દ્રિત થઈ ગઈ હતી. વીરાવાળાને એ ફાવતું હતું કે રાજવીને મનફાવતી રીતે જીવે. ઠાકોર સાહેબનો ખર્ચ પૂરો કરવા માટે ચોખા, ખાંડ, અનાજ વગેરેનું વેચાણ પણ ઈજારદારોને સોંપી દેવાયું હતું અને પ્રજા પર કરવેરાનો ભારે બોજ નાખી દેવાયો હતો.

લોકોના અસંતોષને મનસુખલાલ મહેતા (શ્રીમદ્‍ રાજચંદ્રના નાના ભાઈ) અને અમૃતલાલ શેઠે લખાણો દ્વારા દેશ સુધી પહોંચાડ્યો. મનસુખલાલ મહેતાએ જ કાઠિયાવાડ રાજકીય પરિષદની સ્થાપના કરી હતી પણ રાજકોટના સત્યાગ્રહ સુધી એ નિષ્ક્રિય બની ગઈ હતી. આથી કાઠિયાવાડ પર કોંગ્રેસનું ધ્યાન સૌ પહેલાં ગયું. ગાંધીજી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ સુધી તો ગુજરાતીનાં આ લખાણો સીધાં જ પહોંચતાં. કાઠિયાવાડના કાર્યકરો સાથે પરિચિત હોવાને કારણે ગાંધીજી અને સરદારની પસંદગી રાજકોટ પર ઊતરી.

એનાથી પહેલાં પણ ઠાકોરસાહેબની જોહુકમી સામે ઘણાં રાજકીય જૂથો ઊભાં થયાં પણ અંતે ઉછરંગરાય ઢેબરે એની આગેવાની સંભાળી. બીજા ગાંધીવાદી જેઠાલાલ જોશીએ ૧૯૩૬માં રાજ્ય હસ્તકની સુતરાઉ કાપડની મિલના કામદારોનું યુનિયન ઊભું કર્યું અને આઠસો કામદારોએ હડતાળ પાડી. દરબારને યુનિયનની માગણી માનવી પડી. આ સફળતાથી પ્રેરાઈને જેઠાલાલભાઈ અને ઢેબરભાઈએ ૧૯૩૭માં રાજકીય પરિષદને ફરી સજીવન કરી અને એમાં જવાબદાર રાજતંત્ર, કરવેરા અને રાજ્યનો ખર્ચ ઘટાડવાની માગણી કરી. ઑગસ્ટ ૧૯૩૮માં રાજવિરોધી આંદોલન શિખરે પહોંચ્યું. પહેલાં એમણે ગોકુલાષ્ટમીના તહેવારમાં રમાતા જુગારના ઇજારા સામે આંદોલન કર્યું. મેળામાં ૧૫મી ઑગસ્ટે પરિષદના કાર્યકરો જુગારના ઇજારાનો વિરોધ કરતા હતા ત્યારે રજ્યનું પોલીસ દળ એમના પર ત્રાટકી પડ્યું. આમાંથી આંદોલન એવું વિસ્તર્યું કે કાપડ મિલોના કામદારો હડતાળ પર ગયા, રાજ્યની બૅન્કમાંથી લોકોએ પોતાની ડિપોઝિટો ઉપાડી લીધી, વિદ્યાર્થીઓ પણ હડતાળમાં જોડાયા અને ઇજારદાર વેપારીઓના કે રાજ્યના માલનો બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો.

સરદાર પટેલ સત્યાગ્રહીઓના સંપર્કમાં રહેતા હતા, વલ્લભભાઈએ ઠાકોરસાહેબ સમક્ષ લોકોની માગણીઓ મૂકી ત્યારે એમણે માનવાનો દેખાવ કર્યો. હવે વીરાવાળા પરદા પાછળ જવા માગતો હતો એટલે એણે દીવાનપદું છોડી દીધું અને રાજવીનો અંગત રાજકીય સલાહકાર બની ગયો. હવે જૂનાગઢના માજી દીવાન પૅટ્રિક કૅડલને દીવાન બનાવવામાં આવ્યો કે જેથી એનો બે રીતે ઉપયોગ થઈ શકે” દોષ થાય તો એનો અને અંગ્રેજો પાસેથી કામ કઢાવવું હોય તો એનો ઉપયોગ થાય.

ઠાકોરસાહેબે ૧૯૩૮ના ડિસેમ્બરની ૨૬મીએ સરદાર સાથે સમજૂતી કરી. આ સમજૂતી પ્રમાણે દરબારે લોકોના હાથમાં સત્તા સોંપવા માટે રાજ્યના દસ નાગરિકો અથવા અધિકારીઓની નીમણૂક કરવાની હતી, બીજા સાતને વલ્લભભાઈ નીમવાના હતા. બ્રિટિશ સરકાર આ સમજૂતીથી વિરુદ્ધ હતી. વાઇસરૉય અને ભારત માટેના પ્રધાનના દબાણ હેઠળ ધર્મેન્દ્રસિંહજીએ સરદારે સૂચવેલાં સાત નામો સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરી દીધો અને અંગ્રેજ રેસિડન્ટની મદદથી નવાં સાત નામો નક્કી કર્યાં. એમણે એ કારણ આપ્યું કે સરદારની યાદીમાં માત્ર બ્રાહ્મણ-વાણિયા છે, રાજપૂતો, મુસલમાનો અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસનો કોઈ પણ પ્રતિનિધિ નથી. દીવાન વીરાવાળાની આ ચાલ હતી અને બ્રિટિશ સરકારનો પણ એને ટેકો હતો.

૧૯૩૯ની ૨૬મી જાન્યુઆરીએ ફરી સત્યાગ્રહ શરૂ થયો. રાજકોટ તો કસ્તૂરબાનું વતન એટલે એ પણ સરદાર વલ્લબભાઈનાં પુત્રી મણિબેન સાથે સત્યાગ્રહ માટે રાજકોટ જવા નીકળ્યાં પણ રાજકોટથી ૧૬ માઇલ દ્દૂર એક ગામે એમની ધરપકડ કરી લેવામાં આવી. હવે ગાંધીજી જાતે જ રાજકોટ ગયા. એમણે લોકોની માગણી ન સંતોષાય ત્યાં સુધી ઉપવાસ જાહેર કર્યા.

વીરાવાળાએ આમ છતાં મચક ન આપી. એક રિપોર્ટ પ્રમાણે વીરાવાળાએ કહ્યું કે મહાત્માજી રાજકોટમાં મૃત્યુ પામશે તો એનો લાભ રાજ્યને મળશે કારણ કે રાજકોટ તીર્થધામ બની જશે! આમ વીરાવાળાની તૈયારી હતી કે ગાંધીજીનું અવસાન થાય તો પણ એમની માગણી ન માનવી.

પરંતુ ગાંધીજીના ઉપવાસને કારણે રાજકોટનો સત્યાગ્રહ હવે રાષ્ટ્રીય મુદ્દો તો બની જ ગયો હતો. મુંબઈ પ્રાંતની સરકારે પણ રાજીનામું આપવાની ધમકી આપી હતી. ગાંધીજીએ પણ વાઇસરૉય લિન્લિથગોને પત્ર લખીને વચ્ચે પડવા વિનમ્તિ કરી. આ બધાં કારણોસર વાઇસરૉયપર દબાણ આવ્યું. એણે ચીફ જસ્ટિસ સર મોરિસ ગ્વાયરને લવાદી કરવાની જવાબદારી સોંપી. ગ્વાયરે એ તપાસ કરવાની હતી કે રાજકોટના ઠાકોરે સમજૂતિનો ભંગ કર્યો હતો કે કેમ. એનો નિર્ણય સરદારની તરફેણમાં ગયો. આ સાથે ગાંધીજીએ ઉપવાસનાં પારણાં કર્યાં.

પરંતુ વીરાવાળાએ મુસલમાનો અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના પ્રતિનિધિત્વને નામે ફરી આ ચુકાદો માનવાની ના પાડી દીધી. આ તબક્કે જિન્ના અને ડૉ. આંબેડકર પણ મુસલમાનો અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના પ્રતિનિધિત્વ માટે આગળ આવ્યા. આથી કોકડું વધારે ગુંચવાયું. ગાંધીજીના ઉતારા સામે વિરોધ દેખાવો પણ થયા.

અંતે, ગાંધીજીએ જોયું કે આમાં કંઈ થઈ શકે એમ નથી એટલે એમણે સમજૂતીમાંથી ઠાકોરસાહેબને મુક્ત કર્યા, વાઇસરૉય અને ચીફ જસ્ટિસનો સમય બગાડવા બદલ માફી માગી અને રાજકોટ છોડ્યું.

આ નિષ્ફળતામાંથી કોંગ્રેસ શીખી કે રજવાડાંના લોકો જેટલું કરી શકે તેનાથી આગળ ન જવું કે એમને ધક્કો પણ ન આપવો.

ગાંધીજીનું આત્મમંથન

ગાંધીજીએ આ આંદોલનની નિષ્ફળતા માટે બધી જવાબદારી પોતાના માથે લીધી. એમને કહ્યું કે એમના ઉપવાસમાં હિંસા હતી કારણ કે ઠાકોર ધર્મેન્દ્રસિંહજીનું હૃદય પરિવર્તન ન થાય તો એમણે પોતે ઉપવાસ છોડવાને બદલે મરી જવું જોઈતું હતું, તેને બદલે એમણે ઉપવાસ છોડાવવા માટે વાઇસરૉયને પત્ર લખ્યો. કોંગ્રેસમાં આમ પણ બે જાતના વિચાર હતા. જવાહરલાલ વગેર ઉદ્દામવાદીઓ માનતા હતા કે દેશી રાજ્યોની પ્રજા પણ બ્રિટિશ ઇંડિયાની પ્રજા જેમ જ ત્રસ્ત છે અને આઝાદી ઝંખે છે. રાજાઓની વ્યવસ્થા જ કાળ્ગ્રસ્ત થઈ ગઈ છે અને એ જેમ જલદી સમાપ્ત થાય તેમ સારું. એટલે કોંગ્રેસે રજવાડાંની પ્રજાઓની પણ નેતાગીરી સંભાળવી જોઈએ. ગાંધીજીને, ખાસ કરીને, રાજકોટમાં વિશ્વાસ હતો કે એમની વગ કામ લાગશે. રાજ સાથે પિતાના વખતથી એમના સંબંધ હતા. એ રાજાને ટ્રસ્ટી સમજતા હતા. વલ્લભભાઈ જેવા નેતા કહેતા કે “બ્રિટિશ રાજ જશે ત્યારે આ રાજાઓ ખરી પડવાના છે.” એમને રજવાડાંઓમાં દરમિયાનગીરી કરવાનું યોગ્ય નહોતું લાગતું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

Preview: People, princes, and paramount power : society and politics in the Indian princely states (Chapter 7 Rajkot. Indian Nationalism in the Princely Context: Rajkot Satyagraha of 1938-9). (archive.org) બીજા એક સ્રોતમાંથી અલગથી આ આખું પ્રકરણ મળશે, જેની લિંક નીચે આપી છેઃ

https://selfstudyhistory.com/2015/02/13/praja-mandal-movements-in-princely-states/

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-7

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૭: મુસ્લિમ લીગનાં મનામણાં, હરિપુરાનું અધિવેશન અને સહજાનંદ સ્વામી

૧૯૩૭માં પ્રાંતોમાં સરકારો બની ગયા પછી પણ મુસ્લિમ લીગને સમજાવવાના કોંગ્રેસના પ્રયાસો ચાલુ રહ્યા. જિન્ના સાથે ગાંધીજી, જવાહરલાલ અને બીજા કોંગ્રેસી નેતાઓનો પત્ર વ્યવહાર ચાલુ રહ્યો. ૧૯૩૮ની ૩જી માર્ચે જિન્નાએ ગાંધીજીને પત્ર લખીને કહ્યું કે અમેમાનીએછીએકેમુસ્લિમલીગહિન્દુસ્તાનનાબધામુસ્લિમોવતીબોલેછેઅનેબીજીબાજુતમેકોંગ્રેસઅનેબીજાબધાહિન્દુઓનાપ્રતિનિધિછો. માત્રઆધારપરઆપણેઆગળવધીશકીએઅનેકંઈકવ્યવસ્થાગોઠવીશકીએ.”

આ પત્ર સમાધાનના બધા રસ્તા બંધ કરી દેવા જેવો હતો. જિન્ના કોંગ્રેસને માત્ર હિન્દુઓના સંગઠન તરીકે ચીતરવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. ચૂંટણીનાં પરિણામોએ દેખાડી દીધું હતું કે લીગ મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ નહોતી કરતી. આમ છતાં જિન્ના એવો દાવો કર્યે રાખતા હતા કે મુસ્લિમ લીગ મુસલમાનોની એકમાત્ર પ્રતિનિધિ છે. બીજી બાજુ, કોંગ્રેસ એની સ્થાપનાથી જ કોમી ભેદભાવ વિના બધાની પ્રતિનિધિ રાજકીય સંસ્થા તરીકે કામ કરતી હતી. કોંગ્રેસ જિન્નાનો આ દાવો સ્વીકારી લે તો એ પણ એક કોમી સંગઠન બની જાય.

હિન્દુ મહાસભાના નેતા ડૉ. બી. એસ. મુંજેએ પણ કોંગ્રેસ હિન્દુઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હોવાનો ઇનકાર કર્યો અને કહ્યું કે હિન્દુ અને મુસલમાન તરીકે રાજકીય, સામાજિક અને ધાર્મિક અધિકારો વિશેની વાતચીત મુસ્લિમ લીગ અને હિન્દુ મહાસભા વચ્ચે થવી જોઈએ.

જિન્નાને લખેલા એક પત્રમાં કોંગ્રેસના નેતા અને યુક્ત પ્રાંતના ધારાસભ્ય આસફ અલીએ કહ્યું કે મુસલમાનોમાં ઘણા ફાંટા છે – સુન્ની, અહલેહદીસ, શિયા, કાદિયાનીવગેરેએમનાઆંતરિકમતભેદોતોચાલુરહે, એમનાવચ્ચેરમખાણોપણથઈજતાંહોયત્યારેજેપક્ષ (કોંગ્રેસ)એમકહેતોહોયકેઅમેતમારાધર્મ, ભાષાઅનેસંસ્કૃતિનુંરક્ષણકરીશુંપક્ષવિરુદ્ધએમનોસંયુક્તમોરચોબનાવવાનુંશક્યછેખરું?

આસફ અલીએ કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગ માટે આ ચૂંટણીથી પહેલાં ગરીબ મુસલમાનોની આર્થિક ઉન્નતિ માટેનો કોઈ કાર્યક્રમ જ નહોતો. હવે નોકરીઓમાં ટકાવારી બાંધી દ્દેવાઈ છે, પણ એ શિક્ષિત મુસલમાનો માટે બહુ લાભકારક નથી રહ્યું. ખેડૂતો માટેની લોનનું વ્યાજ ચુકવવામાં હિન્દુઓ અને મુસલમાનો એકસરખી રીતે પીડાય છે. મુસ્લિમ લીગનો ઔદ્યોગિક કાર્યક્ર્મ પણ બહુ ઉપયોગી નથી કારણ કે એવો એક પણ ઉદ્યોગ નથી કે જેમાં ઉત્પાદક માત્ર મુસલમાન હોય અને ગ્રાહક પણ માત્ર મુસલમાન જ હોય.

મોટા ભાગના હિન્દુઓ કોંગ્રેસને ટેકો આપતા હતા અને હિન્દુ મહાસભા આ કારણે નબળી પડતી હતી, પરંતુ કોંગ્રેસ લીગને પોતાની સાથે રાખવા માટે જે મથામણો કરતી હતી, તેના બદલામાં લીગ તો પોતાની હઠમાં વધારે ને વધારે મજબૂત થતી જતી હતી. આનો પ્રભાવ હિન્દુ માનસ પર પણ પડતો હતો. સામાન્ય રીતે હિન્દુઓ બહુમતીમાં હોવાથી એમનું ધ્યાન હિન્દુસ્તાનની પ્રાદેશિક સ્વતંત્રતા પર રહેતું હતું અને એમને ધાર્મિક સમૂહ તરીકે માગણી કરવાનું જરૂરી નહોતું લાગતું. પરંતુ મુસ્લિમ લીગ પ્રત્યેના કોંગ્રેસના વલણથી એમનામાં અકળામણ વધતી હતી અને પોતાનું હિન્દુ તરીકેનું અસ્તિત્વ પણ યાદ આવવા લાગ્યું હતું. આમ બધી રીતે વાતાવરણ કોમવાદ તરફ ઢળવા લાગ્યું હતું.

આ બાજુ પ્રાંતોમાં ગવર્નરોના હાથમાં સરકારોને કોરાણે મૂકીને પણ કામ કરી શકે એટલી સત્તાઓ હતી અને ધીમે ધીમે એમણે કોંગ્રેસની સરકારોના કામકાજમાં વધારે ને વધારે દરમિયાનગીરી કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. દાખલા તરીકે યુક્ત પ્રાંત અને બિહારની ઍસેમ્બ્લીઓમાં કોંગ્રેસ સરકારોએ બધા રાજકીય કેદીઓને છોડી મૂકવાના નિર્ણયો લીધા પણ બન્ને પ્રાંતના ગવર્નરોએ એમને મળેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રધાનમંડળની ભલામણો માનવાનો ઇનકાર કરી દીધો. આના પછી બિહારના પ્રીમિયર શ્રીકૃષ્ણ સિંહા અને યુક્ત પ્રાંતના પ્રીમિયર ગોવિંદ વલ્લભ પંતનાં પ્રધાનમંડળોએ રાજીનામાં આપી દીધાં. એક બાજુથી કોમવાદી વલણો અને બીજી બાજુ, સરકારોને કામ ન કરવા દેવાના વાઇસરૉયના ઇરાદાને કારણે સ્થિતિ બગડવા લાગી હતી.

હરિપુરાઅધિવેશન

કોંગ્રેસનું ૫૧મું અધિવેશન ૧૯૩૮ના ફેબ્રુઆરીની ૧૯મીએ સૂરત જિલ્લાના ગામ હરિપુરામાં બે લાખની જનમેદનીની હાજરીમાં મળ્યું. એ વર્ષે સુભાષબાબુ કોંગ્રેસના પ્રમુખ બન્યા. એમણે પ્રમુખ તરીકે આપેલા ભાષણમાં સ્વતંત્રતા પછી સત્તા સંભાળવા અને રાજકાજ ચલાવવા માટે કોંગ્રેસ સંપૂર્ણ તૈયાર હોવાનો સંકેત આપ્યો. એમણે કોંગ્રેસના આર્થિક કાર્યક્રમ, નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકાર, કોમી સમાનતા, વિદેશ નીતિ વગેરે ઘણા વિષયોની છણાવટ કરી. આફ્રિકાના દેશોમાં ચાલતા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામોને એમણે ટેકો આપ્યો અને પાડોશી દેશો સાથે મિત્રતા રાખવાની નીતિ જાહેર કરી. કોંગ્રેસની અંદર જ ડાબેરી અને જમણેરી જૂથો હોવાનો પણ એમણે સ્વીકાર કર્યો અને ખાસ કરીને ડાબેરીઓનો કોંગ્રેસના કાર્યક્રમોમાં સહકાર માગ્યો.

સુભાષબાબુએ રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડના ઍવૉર્ડમાં જાહેર કરાયેલી ફેડરેશનની યોજનાનો કોંગ્રેસ શા માટે વિરોધ કરે છે તે સમજાવતાં કહ્યું કે આપણે ફેડરેશનના સિદ્ધાંતથી વિરુદ્ધ નથી પણ ફેડરેશનની જે યોજના આપણી સમક્ષ આવી છે તેની વિરુદ્ધ છીએ. આ યોજનામાં દેશી રજવાડાંની વસ્તી ૨૪ ટકા હોવા છતાં નીચલા ગૃહમાં એમના માટે ૩૩ ટકા અને ઊપલા ગૃહમાં ૪૦ ટકા સીટો ફાળવવામાં આવી છે. અને આ સીટો રજવાડાંની પ્રજાને નહીં, શાસકોને મળશે. કોંગ્રેસ આ સ્વીકારવા તૈયાર નથી. ગાંધીજીએ બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં જ એવું સૂચવ્યું હતું કે ફેડરેશન બને તો એમાં રજવાડાંઓની જનતાને પણ પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ. જો કે, કોંગ્રેસે આ બાબતમાં એ વખતે કોઈ સ્પષ્ટ નીતિ નક્કી નહોતી કરી.

હરિપુરા અધિવેશનમાં કોંગ્રેસે રજવાડાંઓની પ્રજાની આકાંક્ષાઓને વાચા આપવાનો પણ નિર્ણય કર્યો. દેશી રજવાડાંઓમાં લોકોની તકલીફોનો ઉલ્લેખ કરતાં એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસ એમના માટે સીધું કંઈ કરી શકે તેમ નથી પરંતુ ત્યાંના લોકોએ જાતે સંગઠિત થઈને અન્યાયો સામે લડવું જોઈએ. તે પછી દેશનાં ઘણાં નાનાંમોટાં રાજ્યોમાં પ્રજાકીય આંદોલનો શરૂ થઈ ગયાં.

સુભાષબાબુએ હરિપુરા કોંગ્રેસના ડેલીગેટોને સંબોધતાં સંઘર્ષ માટે ખડે પગે તૈયાર હોય તેવા સ્વયંસેવકો તૈયાર કરવાની પણ જરૂર દેખાડી. એમણે કહ્યું કે આપણે આપણા કાર્યકરોના શિક્ષણ અને તાલીમની પણ વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ કે જેથી આપણને સારા રાજકીય નેતાઓ મળી શકે. આગળ જતાં, એમણે ભારતની બહાર જઈને આઝાદ હિન્દ ફોજ બનાવી, પણ એમના મગજમાં સંગઠિત દળ ઊભું કરવાનો વિચાર તો ઘણાં વર્ષોથી રહ્યો હશે.

કોંગ્રેસની બહાર રહીને ઇંડિયન નૅશનલ ટ્રેડ યુનિયન કોંગ્રેસ અને કિસાન સભા પ્રવૃત્તિઓ વધતી જાય છે એવું કહીને સુભાષબાબુએ મત વ્યક્ત કર્યો કે કોંગ્રેસે એમની સાથે સંપર્કો વધારવા જોઈએ. ઘણી વાર કિસાન સભાઓ કે ટ્રેડ યુનિયન અને કોંગ્રેસ વચ્ચે ટક્કરની સ્થિતિ ઊભી થતી. કોંગ્રેસ પ્રમુખે કહ્યું કે આપણે એમની સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ. આ વાતમાં જરા ઊંડે ઊતરવા જેવું છે.

કિસાનસભા

કિસાન સભાઓની પ્રવૃત્તિઓ આખા દેશમાં ફેલાયેલી હતી. આમાં બિહારના સહજાનંદ સ્વામીનો ફાળો મહત્ત્વનો રહ્યો. એમને ખેડુતોને હંમેશાં પોતાના હાથમાં ડંડો રાખવાની સલાહ આપી હતી. આને કારણે બિહારની કોંગ્રેસ સરકાર અને કિસાન સભા વચ્ચે ગંભીર મતભેદ ઊભા થયા હતા. સ્વામીજીએ કહ્યું કે ડંડો ખેડૂતનો સાથી છે અને એને છોડી ન શકાય. એમણે કહ્યું કે ડંડો ગાંધીજીના અહિંસાના સિદ્ધાંતમાં પણ આડે નથી આવતો. ‘હરિજન’ પત્રે આના જવાબમાં લખ્યું કે સ્વામીજી અહિંસાનો સિદ્ધાંતની ખોટી રજૂઆત કરે છે. ઑલ ઇંડિયા કિસાન સભાના પ્રમુખ પ્રોફેસર એન. જી. રંગાએ કહ્યું કે શીખો જેમ કિરપાણ ન છોડી શકે તેમ ખેડૂતો માટે ડંડો ન છોડી શકે. જયપ્રકાશ નારાયણ પણ ખેડૂતો અને ડંડાની તરફેણમાં બોલ્યા અને આ મુદ્દા પર વિવાદ થાય તો એમણે કોંગ્રેસ છોડી દેવાની તૈયારી દેખાડી. આ વિવાદનો લાભ લઈને અંગ્રેજ તરફી અખબારોએ કિસાન સભા અને કોંગ્રેસ વચ્ચેની ખાઈ વધારે પહોળી કરવાની કોશિશ પણ કરી.

હરિપુરામાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન ચાલતું હતું ત્યારે ઑલ ઇંડિયા કિસાન સભાની બેઠક મળી તેમાં કિસાનોને જમીનદારોની ચુંગાલમાંથી છોડાવવાની અને જમીન મહેસૂલની વસુલાત રોકી દેવાની માગણી કરવામાં આવી. એ પછી બંગાળના કોમિલ્લા (હવે બાંગ્લાદેશમાં) સહજાનંદ સ્વામીના પ્રમુખપદે કિસાન સભાનું ૧૫મું અધિવેશન મળ્યું, એને ભારે સફળતા મળી. એ વખતે મહાત્મા ગાંધી મુસ્લિમ લીગને મનાવવાના પ્રયત્ન કરતા હતા. કોમિલ્લાની સભામાં સ્વામી સહજાનંદે રીતસર દેખાડી આપ્યું કે કોંગ્રેસે સમાજના કયા વર્ગ સાથે વાતચીત કરવી જોઈએ.

સ્વામીજીએ કિસાન સભાના સ્વતંત્ર અસ્તિત્વની જોરદાર તરફેણ કરી અને કહ્યું કે જે કોંગ્રેસીઓ કહે છે કે આવું સ્વતંત્ર સંગઠન બનાવવું એ આપણી આઝાદીની લડાઈ માટે જોખમી છે, તે ખોટા છે. કિસાનો પોતે વર્ગના આધારે સંગઠિત થશે અને કોંગ્રેસ તેમ જ મજૂરો સાથે ઊભા રહેશે ત્યારે જ દેશને રાજકીય અને આર્થિક આઝાદી મળશે. એમને કિસાન સભાના મતનો પુનરુચ્ચાર કર્યો કે આર્થિક આઝાદી વિનાની રાજકીય આઝાદી મળે કે ન મળે, એમાં કંઈ ફેર નથી પડતો. ઉલ્ટું, નરી રાજકીય આઝાદી મળશે તો નુકસાન થશે – ગોરા સાહેબો જશે અને એની જગ્યાએ કાળા સાહેબો આવી જશે!

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual Register Jan-June-1938 Vol. I

ndia-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-6

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ : મુસ્લિમ લીગ અને હિન્દુ મહાસભાનાં અધિવેશનો

મુસ્લિમ લીગનું લખનઉ અધિવેશન

ચૂંટણીમાં સજ્જડ હાર ખાધા પછી મુસ્લિમ લીગ પોતાના ઘા પંપાળતી હતી. આ હાર પછી જિન્નાનું વલણ વધારે કડક બન્યું. ૧૯૩૬ના ઍપ્રિલમાં એ કહેતા કે કોંગ્રેસ મુસલમાનોને સાથે નહીં રાખે તો સફળ નહીં થાય. આપણે ૨૭મી ઑગસ્ટના પ્રકરણ ૧માં જોયું તેમ જિન્ના કહેતા હતા કે એમણે હિન્દુઓ સાથે કદમ મિલાવીને ચાલતાં પહેલાં મુસલમાનો માટે રક્ષણાત્મક જોગવાઈઓ કરવાની માગણી કરી તે ધાર્મિક કે કોમી કારણસર નહોતી. પરંતુ બહુમતી કોમને આ શરતો મંજૂર નહોતી. પરંતુ ઑક્ટોબર ૧૯૩૭માં લખનઉ અધિવેશનમાં જિન્નાની ભાષામાં થોડો ફેરફાર થયો. એ બેઠકમાં જિન્નાએ કોંગ્રેસને બદલે હિન્દુ કોમની વાત કરી! આમ કોંગ્રેસને કોરાણે મૂકીને બોલવાની શરૂઆત થઈ. એમણે ૧૯૩૫ના બંધારણ વિરુદ્ધ પગલાં લેવાની જરૂર પર ભાર મૂક્યો પણ કહ્યું કે સશસ્ત્ર બળવાની તો શક્યતા નથી, અસહકાર પણ નિષ્ફળ નીવડ્યો છે. હવે બંધારણીય માર્ગે જ પાર્લામેન્ટમાં અને બહાર પગલાં લેવાં જોઈએ, પણ એ કામ કોઈ એક કોમથી નહીં થાય, બધી કોમોએ સાથે મળીને કરવું જોઈએ. લખનઉમાં જિન્ના જખમી વાઘની જેમ બોલ્યા. એમણે આત્મનિરીક્ષણ ન કર્યું, મુસ્લિમ લીગનું સંસ્થાગત માળખું હતું જ નહીં એ વાતનો ઉલ્લેખ તો કર્યો પરંતુ પોતાની જ પીઠ થાબડી કે આ સંજોગોમાં પણ આપણે જે કરી દેખાડ્યું છે તે નિરાશ થવા જેવું નથી.

એમને મુખ્ય વાંધો એ હતો કે કોંગ્રેસ પૂર્ણ સ્વરાજની વાત કરતી હોવા છતાં ચૂંટણી લડી અને સત્તા સંભાળી. એમના જ શબ્દો જોઈએઃમુસ્લિમ લીગ હિન્દુસ્તાનમાં સંપૂર્ણ સ્વાધીન રાષ્ટ્રીય લોકશાહી સરકારની માગણી કરે છે. અજ્ઞાન અને નિરક્ષર જનતાને ભોળવવા માટે ઘણી વાતો થાય છેપૂર્ણ સ્વરાજ, સ્વાધીન સરકાર, સંપૂર્ણ આઝાદી, જવાબદાર સરકાર, સ્વતંત્રતાનું મૂળભૂત તત્ત્વ, ડોમિનિયન સ્ટેટસ. કેટલાક લોકો મુકમ્મલ આઝાદીની વાતો કરે છે, પણ હોઠે પૂર્ણ સ્વરાજ હોય અને હાથમાં ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ૧૯૩૫ હોય તેનો કંઈ અર્થ નથી! જે લોકો પૂર્ણ સ્વતંત્રતાની વાતો કરે છે તેઓ એમાં માનતા નથી.” જિન્નાએ કહ્યું કે કોંગ્રેસના હાલના નેતાઓ પાસેથી મુસલમાનો ન્યાયની આશા ન રાખી શકે.

એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસના રાજમાં હિન્દી રાષ્ટ્રભાષા બનશે, વંદે માતરમ રાષ્ટ્રગીત બનશે અને કોંગ્રેસના ધ્વજ સમક્ષ બધાએ નમવું પડશે. હજી તો એ બહુ નજીવી સત્તાની પાસે જ પહોંચ્યા છે ત્યાં તો બહુમતી કોમે દેખાડી દીધું છે કે હિન્દુસ્તાન હિન્દુઓ માટે છે; ફેર એટલો જ છે કે કોંગ્રેસ ‘રાષ્ટ્રવાદ’ના ઓઠા હેઠળ છુપાય છે અને હિન્દુ મહાસભા ખુલ્લેઆમ બોલે છે. કોંગ્રેસની આજની નીતિઓનું પરિણામ એ આવશે કે સમાજમાં વર્ગો વચ્ચે વેરઝેર વધશે, કોમી હુલ્લડો થશે અને એને પરિણામે દેશ પર સામ્રાજ્યવાદીઓની પકડ મજબૂત બનશે.

જિન્નાએ અંગ્રેજી હકુમતની પણ ટીકા કરી કે એ લઘુમતીઓનું રક્ષણ કરવામાં નિષ્ફળ ગઈ છે. કોંગ્રેસ તરફ ઢળતા મુસલમાનો માટે આકરા શબ્દો વાપરતાં એમણે કહ્યું કે એ લોકો આત્મવિશ્વાસ ખોઈ બેઠા છે. એમણે મુસલમાનોને વિચાર કરવા અને પોતાનું ભાવિ જાતે નક્કી કરવાનું એલાન કર્યું.

શિયાઓ કોંગ્રેસ સાથે

પરંતુ શિયાઓ મુસ્લિમ લીગ સાથે નહોતા. પહેલા પ્રકરણમાં આપણે જોયું કે મુસ્લિમ લીગના અધિવેશનમાં ઔધના ભૂતપૂર્વ

ચીફ જસ્ટિસ સૈયદ વઝીર હસન પ્રમુખપદે હતા. એમણે પોતાના ભાષણમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા અને કોંગ્રેસ સાથે મળીને કામ કરવાની પણ હિમાયત કરી હતી. તે પછી મુસ્લિમ લીગે એમને બરતરફ કર્યા હતા. એમણે બંગાળમાં મુસ્લિમ લીગની કૉન્ફરન્સમાં પણ આ જ વાત ફરી કહી અને તે પછી શિયાઓની પોલિટિકલ કૉન્ફરન્સમાં એમણે શિયાઓને કોંગ્રેસમાં જોડાઈ જવાની અપીલ કરી. એમણે કહ્યું કે લઘુમતીઓનો કોઈ સવાલ છે, એ વાતનો જ હું સ્વીકાર કરતો નથી. એ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદીઓએ દેશમાં રાષ્ટ્રવાદી ભાવના ન ફેલાય તે માટે ઊભો કર્યો છે. રાષ્ટ્રવાદના માર્ગમાં હિન્દુ કોમવાદીઓ અને મુસ્લિમ કોમવાદીઓ આડખીલી બન્યા છે. વઝીર હસને કહ્યું કે જો આપણામાં રાષ્ટ્રવાદનો આછોપાતળો પણ ધબકાર હોય તો આપણે રાષ્ટ્રવાદને કોમવાદમાં અને કોમવાદને ઝનૂનવાદમાં ફેરવાતો ન જોઈ શકીએ. એમણે મુસલમાનોને કોંગ્રેસમાં જોડાઈ જવા અપીલ કરી.

એમણે કહ્યું કે કોમી ઍવૉર્ડ વિશે કોંગ્રેસનું વલણ બહુ સ્પષ્ટ હતું અને કોંગ્રેસે ઘણા પ્રાંતોમાં સરકારો બનાવી છે. પણ જે પ્રાંતોમાં મુસલમાનોની બહુમતી છે ત્યાં પણ મુસ્લિમ લીગનું કોઈ સ્થાન નથી. શિયા કૉન્ફરન્સે એક ઠરાવ દ્વારા કોમી મતદાર મંડળો રદ કરવાની પણ માગણી કરી.

આમ મુસલમાનોમાં શિયા-સુન્ની ઝઘડા તો સદીઓથી ચાલે છે તેને હવે રાજકીય રંગ પણ મળ્યો.

હિન્દુ મહાસભાનું અધિવેશન

એ જ વર્ષના ડિસેમ્બરની ૩૦મીએ અમદાવાદમાં હિન્દુ મહાસભાનું ૧૯મું અધિવેશન મળ્યું. વિનાયક દામોદર સાવરકરને એ અધિવેશનમાં હિન્દુ મહાસભાના અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા. અધિવેશનમાં જે ઠરાવો પસાર થયા તે મુખ્યત્વે હિન્દુ-મુસ્લિમ સંબંધોને લગતા હતા, માત્ર એક ઠરાવ ફેડરેશનને લગતો હતો. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ ફેડરેશનનો વિરોધ કરતાં હતાં પણ હિન્દુ મહાસભાએ વહેલામાં વહેલી તકે ફેડરેશન બનાવવાનો આગ્રહ કર્યો. બીજી બાજુ, સૌ કોમોને મંદિર પ્રવેશની છૂટ આપવા વિશેના ઠરાવનો સનાતનીઓએ વિરોધ કર્યો.

પ્રમુખ તરીકે બોલતાં સાવરકરે કહ્યું કે ભારત આજે એકરૂપ અને એકરંગી દેશ છે એમ માની શકાય, ઉલ્ટું, એમાં મુખ્યત્વે બે રાષ્ટ્રો છેહિન્દુઓ અને મુસલમાનો સ્થિતિ ઘણા દેશોમાં છે અને ભારતીય રાષ્ટ્રમાં આપણે બહુ બહુ તો એટલું કરી શકીએ કે આપણે પ્રતિનિધિત્વમાં કોઈની ખાસ તરફેણ કરીએ અને કોઈની વફાદારી ખરીદવા વધારે કિંમત ચુકવીએ. સૌને માટે સમાન ભારતીય રાજ્યની સ્થાપના માટે હિન્દુઓ એક રાષ્ટ્ર તરીકે પોતાની ફરજ બજાવવા તૈયાર છે. આપણે લઘુમતીઓને એમના ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને ભાષાના રક્ષણની બાંયધરી આપશું પણ હિન્દુઓની સમાન સ્વતંત્રતા પરના એમના હુમલાને સાંખી નહીં લઈએ.”

સાવરકરે કહ્યું કે “દેશમાં બે પરસ્પર વિરોધી રાષ્ટ્રો સાથે રહે છે. કેટલાક બાલિશ નેતાઓ એમ માને છે કે ભારત ખરેખર સુસંવાદી દેશ બની ગયો છે, અથવા તો માત્ર ઇચ્છવાને કારણે સુસંવાદી બની જશે. પરંતુ નક્કર હકીકત છે કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે સદીઓથી સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને રાષ્ટ્રીય વૈમનસ્ય ચાલ્યું આવે છે. એનો વખત આવે ત્યારે એનો હલ કરજો પણ વૈમનસ્ય છે વાત માનવાથી દૂર નહીં થાય.”

આપણા એકતાપ્રેમીઓ ક્યારે સમજશે કે મુસલમાનોનો વાંધો એક શબ્દ અહીં કે એક ગીત ત્યાં, નથી. ‘હિન્દુસ્થાનની એકતા માટે આવાં તો ડઝન ગીતો કે સેંકડો શબ્દોને આપણે પડતાં મૂકી શકીએ છીએ પણ એના પછી ખરી એકતા થવી જોઈએજે દિવસે આપણે મુસલમાનોને એવું સમજવા દીધું કે લોકો હિન્દુઓ પર ઉપકાર નહીં કરે તો સ્વરાજ હાંસલ નહીં કરી શકાય, તે દિવસે આપણે માનભર્યું સમાધાન કરવાની તક ખોઈ બેઠા. દેશની જબ્બર બહુમતી જ્યારે લઘુમતી સામે ઘૂંટણિયે પડે, એની મદદ માટે કાકલૂદીઓ કરે અને એને ખાતરીઓ આપે કે તમારા વિના અમે મરી જઈશું ત્યારે લઘુમતી પોતાનો સહકાર ઊંચામાં ઊંચી કિંમતે વેચે તો નવાઈ ગણાય….”

સાવરકરે કહ્યું કેતમે સાથે આવો તો તમારી સાથે મળીને, આવો તો તમારા વિના, તમે સામી બાજુ હશો તો તમારા વિરોધ છતાં હિન્દુઓ પોતાની રાષ્ટ્રીય આઝાદી માટે સંઘર્ષ કરતા રહેશે.”

બે રાષ્ટ્રનો સિદ્ધાંત

સાવરકર બે રાષ્ટ્રો વચ્ચે સત્તાના વિભાજનની વાત નથી કરતા. એમનો ખ્યાલ એવો છે કે હિન્દુઓની સર્વોપરિતા હોવી જોઈએ. પરંતુ એનું કારણ એમણે એ આપ્યું કે હિન્દુ અને મુસલમાન બે રાષ્ટ્ર છે. આ વાત સૌ પહેલાં હિન્દુ મહાસભાના મંચ પરથી સાવરકરે કહી. જિન્નાની વ્યૂહરચનામાં હજી બે રાષ્ટ્ર નહોતાં આવ્યાં. સાવરકરે ભલે ‘રાષ્ટ્ર’ શબ્દ સૌથી પહેલાં વાપર્યો પણ એનું ખરું મહત્ત્વ જિન્ના સમજ્યા. આના માટે આપણે થોડા પાછળ જઈએ.

બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં મુસલમાન પ્રતિનિધિઓ પોતાને ‘લઘુમતી’ તરીકે ઓળખાવતા હતા. હિન્દુ મહાસભાના પ્રતિનિધિ ડૉ. મુંજે પણ હિન્દુઓના હકોનો બચાવ કરતી વખતે ‘બહુમતી’ તરીકે બોલતા હતા અને ગાંધીજીની ઘણી દલીલો સાથે સંમત થતા હતા. અલગ મતદાર મંડળોની માગણીનો આધાર પણ ‘લઘુમતી’નો દરજ્જો જ હતો અને બ્રિટનની સરકાર લઘુમતીઓના રક્ષણનો ડોળ કરીને કોંગ્રેસને નબળી પાડવા માગતી હતી..

પરંતુ ‘લઘુમતી’ કહેવાથી મુસલમાનો કાયમ માટે લઘુમતી તરીકે માત્ર સત્તામાં એક નિયત પ્રમાણમાં ભાગીદારીની માગણી કરી શકે. પરંતુ જો મુસલમાનોને અલગ ‘રાષ્ટ્ર’ ગણાવાય તો બે રાષ્ટ્રના કદનો સવાલ ન રહે. નાનાં કે મોટાં, બધાં રાષ્ટ્રોનો દરજ્જો સમાન ગણાય. આમ સત્તામાં ભાગીદારી વસ્તીના પ્રમાણમાં કરવાનું જરૂરી નથી રહેતું; બે બરાબર રાષ્ટ્રો વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી પણ સમાન ભાગે જ થવી જોઈએ. આજે પણ દુનિયામાં ભારતથી અનેક દેશો કદમાં નાના છે પણ સાર્વભૌમત્વની દૃષ્ટિએ બધાં રાષ્ટ્રો સમાન જ છે!

અલગ મતદાર મંડળો હોવા છતાં પણ મુસ્લિમ લીગને જે લપડાક લાગી તે ઝીરવવાનું અઘરું હતું. આથી જિન્નાએ નવો રસ્તો લેવો જ પડે તેમ હતું. જો કે, મુસ્લિમ લીગ ‘લઘુમતી’ શબ્દ સાથે પણ મુસલમાનો અલગ રાષ્ટ્ર છે એવો જ સંકેત આપતી હતી. સાવરકર પોતાના વિચારમાં આગળ વધ્યા અને ૧૯૩૮માં એમણે નાગપુરમાં હિન્દુ મહાસભાના અધિવેશનમાં કહ્યું કે આ બાબતમાં “મારો જિન્ના સાથે કોઈ ઝઘડો નથી!” જિન્નાએ ‘લઘુમતી’ શબ્દને ‘રાષ્ટ્ર’માં ફેરવી નાખીને પોતાનો આખો વ્યૂહ જ બદલી નાખ્યો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register July-Dec. Vol II, 1937

https://www.firstpost.com/india/vd-savarkar-was-no-proponent-of-two-nation-theory-his-writings-on-hindu-muslim-relations-only-constitute-statement-of-fact-7770871.html (સમગ્ર સાવરકર વાઙ્મય ગ્રંથ ૬ના આધારે).

%d bloggers like this: