“How does the water feel?”

નદીમાં એક મોટી ઉંમરની માછલી તરતી જતી હતી. રસ્તામાં એને બે કિશોર વયની માછલીઓ મળી.

“નમસ્તે, માસી”

“નમસ્તે છોકરીઓ, કેમ છો? પાણી કેવું લાગે છે?”

બન્ને કંઈ સમજી ન શકી અને હસી નાખ્યું અને આગળ વધી ગઈ, માસીબા પણ પોતાને રસ્તે આગળ વધ્યાં. બન્ને છોકરીઓએ પાછળ વળીને જોયું. આ પાણી તે વળી શું? માસીની ડાગળી ચસકી ગઈ છે કે શું?

*****

આપણી આસપાસ જે વાતાવરણ હોય છે એનાથી આપણે એટલા ટેવાઈ જતા હોઈએ છીએ કે આપણને એ પણ ખબર નથી હોતી કે આપણે એમાં જ વહીએ છીએ. આપણને બધું સ્વાભાવિક લાગે છે. કોઈ એના વિશે પૂછે તો આપણે એને ઈડિયટ માની લઈએ. દાખલા તરીકે આપણા દેશમાં બેરોજગારીની વાત કરીએ. બેરોજગારી એટલી બધી સ્વાભાવિક લાગતી હોય છે કે આપણે બેરોજગારી શા માટે છે અને

એને ખરેખર દૂર કરી શકાય કે કેમ, એવો સવાલ પણ પૂછતા નથી હોતા. કદાચ દૂર કરી શકાતી હોય, પણ આપણે પોતે જ એ માનવા તૈયાર નથી થતા. રોજગારનો આધાર આર્થિક નીતિઓ પર હોય છે. આર્થિક નીતિઓ એવી હોય કે બેરોજગારીને ટાળી ન શકાય, તો આપણો સવાલ એવી આર્થિક નીતિ સામે હોવો જોઈએ, પણ આપણે એ સવાલ પૂછતા નથી. જેમ બે નાની વયની માછલીઓને એટલી હદ સુધી પાણી સ્વાભાવિક લાગ્યું કે એમને એના અસ્તિત્વની પણ પ્રતીતિ નહોતી થતી, તેમ આપણને પણ આર્થિક નીતિઓની પ્રતીતિ નથી થતી.

માત્ર બેરોજગારી નહીં, ગરીબાઈ પણ આપણને બહુ સ્વાભાવિક લાગે છે. આપણે માનીને ચાલીએ છીએ કે માણસ ગરીબ પણ હોય અને શ્રીમંત પણ હોય. આ સ્થિતિને આપણે સમસ્યા તરીકે નથી અનુભવતા. આપણી આસપાસના વિચારો, પરંપરામાંથી મળેલા વિચારો અને ટેવોએ ઊભી કરેલી માયાજળ એવી છે કે “અમુક માણસો જ ગરીબ કેમ છે?” એવો કોઈ સવાલ પૂછે તો આપણે પણ માની લઈએ કે માછલીમાસીની જેમ એની પણ ડાગળી ચસકી ગઈ હોવી જોઈએ.

ગરીબાઈની વાત કરીએ તો આપણો જવાબ એ જ હોય કે “જેનાં જેવાં નસીબ”. સાંભળનારને પણ કશું અસ્વાભાવિક ન લાગે. આપણે “નસીબ”ની વાતથી એટલા ટેવાયેલા છીએ કે એની વ્યાખ્યા પણ કદી પૂછતા નથી; તે એટલી હદે કે આપણે પોતે – બીજા નહીં, આપણે પોતે – અમુક વસ્તુ માટે યોગ્ય હોવા છતાં ન મેળવી શકીએ તો પણ નસીબને નામે ચડાવીને જાતને આશ્વાસન આપી દેતા હોઈએ છીએ. કોઈ પૂછે કે “એમાં નસીબ ક્યાં આવ્યું?” તો આપણે મનમાં જ બબડીએ. “નસીબ નહીં તો બીજું શું?ઈડિયટ સા…!”

દાનપુન પણ આપણા માટે એવું જ પાણી છે કે જેના વિશે આપણે ફરી વિચાર નથી કરતા. એ પણ બહુ સ્વાભાવિક લાગે છે. હવે આમ વિચારો તો દાન સામાજિક અને આર્થિક અસમાનતાની નિશાની છે, એટલું જ નહીં, આ અસમાનતાની વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવા માટે આપણે શોધી કાઢેલો માર્ગ છે. એમાં દાન આપનાર અને લેનાર બન્ને સંડોવાયેલા છે. લેનાર માને છે કે આ વ્યવસ્થા સારી છે અને આપનાર માને છે કે દાન આપવું એ એનું ધાર્મિક કર્તવ્ય છે. એનાથી એને પુણ્યલાભ થાય છે. બસ, આ વ્યવસ્થા ચાલ્યા કરે છે. દાન લેનાર પણ એને આર્થિક અન્યાયી વ્યવસ્થા નથી માનતો. આમ બન્નેના દૃષ્ટિકોણ એક થઈ જાય છે. પાણી છે કે નહીં એ પણ વિચારવાની માછલીઓને પણ ક્યાં જરૂર પડે છે?

આપણી સામાજિક વ્યવસ્થા જોઈ લો. એક જ સમાજના, એક જ ધર્મના લોકોમાં ઊંચનીચ કેમ હોઈ શકે? આમ છતાં એવું છે. આપણે અમેરિકાની ગુલામીની વાત કરીએ પણ આપણી પોતાની વર્ણવ્યવસ્થામાં તો એક આખો વર્ગ બીજા આખા વર્ગનો ગુલામ છે! અમેરિકામાં વ્યક્તિગત માલિકનો વ્યક્તિગત ગુલામ હતો. માલિક ગુલામને વેચી નાખે તે પછી એના પર નવા માલિકનો અધિકાર સ્થપાતો. પણ આપણે ત્યાં શું છે? વેચસાટની વ્યવસ્થાને બદલે આપણે જન્મનો આધાર લીધો એટલે આજે એ સ્થિતિ છે કે એ વર્ગના માણસો મરેલી ગાય લઈ જતા હોય તો આપણે એમને છડેચોક મારીએ અને એ લોકો નક્કી કરે કે હવેથી મરેલાં જાનવર ન ઉપાડવાં, તો પણ આપણે એમને મારીએ. માર ખાનારના ટેકામાં કોઈ બોલે ત્યારે આપણી આસપાસનું પાણી ડહોળાઈ જાય; આપણને એમાં રાજકારણ દેખાય કે મત લેવા માટે કૂદ્‍યા છે. બસ, વ્યવસ્થામાં કંઈ ખામી છે કે નહીં, એ વિચાર ન આવે.

વિજ્ઞાનની જ વાત લો. આપણે માનીએ છીએ કે આપણા દેશમાં પહેલાં વિજ્ઞાનનો બહુ સારો વિકાસ થયો હતો. આપણે ત્યાં વિમાનો બનતાં, આપણે આઇન્સ્ટાઇનથી પહેલાં સાપેક્ષવાદ શોધ્યો. આપણે આયુર્વેદનો વિકાસ કર્યો. શલ્યચિકિત્સા પણ આપણે શોધી. ખગોળશાસ્ત્ર તો આપણી જ દેન. જેવું કંઇ નવું શોધાય, આપણે વેદ ખોલીને બેસીએ (તે પહેલાં નહીં). જૂઓ, આ તો અહીં છે… મંત્ર નંબર, પાનું નંબર…ઇતિ સિદ્ધમ્‍. સૌ આ મહાનુભાવોનાં નામ જાણતા હોય. પૂછી જૂઓ, સૌને ખબર હશે – આર્યભટ્ટ, ભાસ્કરાચાર્ય, વરાહમિહીર, ચરક, સુશ્રુત….હજી કોઈ નામ છે? યાદ નહીં આવે. ચરક અને સુશ્રુત ક્યારે થઈ ગયા? ખબર નહીં. આર્યભટ્ટ અને ભાસ્કરાચાર્ય ક્યારે થઈ ગયા? ખબર નહીં. એમના વચ્ચે કેટલાં વર્ષોનો ગાળો હતો? ખબર નહીં. એ બન્ને વચ્ચેનાં વર્ષોમાં આપણા ગણિતની સ્થિતિ શું હતી? ખબર નહીં. આવા સવાલો પૂછનારની ડાગળી ચસકી ગયેલી માનીએ.

આપણે રાજાશાહીમાં માનીએ. એટલે લોકશાહીમાં પણ રાજાઓનું સર્જન કરીએ. કુટુંબો સત્તા સંભાળે. વંશપરંપરા આપણને સ્વાભાવિક લાગે. એક જણ નેતા બને તો એના દરેક કુટુંબીને આપણે નેતા બનવાને લાયક માનીએ. ઇંદિરા પછી રાજીવ અને પછી રાહુલ. મુલાયમ સિંહ પછી અખિલેશ અને પછી ગૃહ યુદ્ધ – Palace coup. આપણે તાલ જોયા કરીએ. લંડનમાં વડા પ્રધાનના દીકરાને અતિ ઝડપે કાર ચલાવવા માટે દંડ થાય તો આપણે ત્યાં પણ એ ન્યૂઝ બને. તે પછી આપણે ત્યાં એવું કેમ નથી થતું એ વિચાર પણ લાંબો વખત ન ટકે. આમ કેમ? કારણ કે એ તો આપણા પાણીમાં નાનું વમળ માત્ર હોય છે. રાજાશાહીમાં રાજકુમારને કંઈ સજા થાય?

હવે ખરેખર રાજા ન હોય તો આપણે કોઈને હૃદયના રાજા બનાવી દઈએ. હૃદય સમ્રાટ કહી દે કે આપણા દેશમાં પણ અંગોને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરવાની વિદ્યા હતી. બસ, એ કેમ ખોટું હોય? આપણે બસ, તાલ મિલાવ્યા કરીએ. સાચી વાત એ છે કે સમ્રાટો હતા ત્યારે પણ એ પોતે કદી વાંચતા નહીં. એમનું કામ તો લડાઈઓ કરવાનું અને નિર્દોષોનાં લોહી રેડવાનું રહેતું; વાંચવાનો સમય ક્યાંથી મળે? દારા શિકોહ વાંચતો અને ઔરંગઝેબ માનતો. દારા શહેનશાહ ન બન્યો. વાંચવાનું કામ કરનારો એક ખાસ વર્ગ હતો. આમાં આપણને કંઈ ખોટું પણ નથી લાગતું હોતું. આમ જ હોય ને! જે વ્યવસ્થા ચાલી આવે છે તે આપણા પૂર્વજોએ બનાવેલી છે. એમાં તો કંઇ ખોટું હોય જ નહીં.

ગીતામાં કૃષ્ણે કહ્યું: सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज…अहं त्वा सर्वपापेऽभ्यो मोक्षयिष्यामि…मा शुच. બધાં જ કર્તવ્યોનો ત્યાગ કર અને માત્ર મારા શરણમાં આવ. હું તને બધાં પાપોથી મુક્તિ અપાવીશ. તું વિચાર ન કર. मा शुच…

આખી ગીતા ભૂલી ગયા પણ આ मा शुच આપણને બહુ ફાવી ગયું છે. ઉત્ક્રાન્તિમાં જે અંગ નકામું જણાયું તે ખરી પડ્યું. મગજનું કામ વિચારવાનું છે. એ કામ કરવાની જ જરૂર ન હોય તો ઉત્ક્રાન્તિમાં આગળ જતાં શું થશે તે આપણે સમજી શકીએ છીએ.

૦-૦-૦

બે નાની માછલીઓએ પણ પછી વિચાર્યું. એમને લાગ્યું કે વાત સાચી. આપણે પાણીમાં જ છીએ. બીજા દિવસે માછલીમાસી ફરી મળ્યાં. બન્ને બહેનપણીઓએ કહ્યું, “માસી તમારી વાત સાચી. અમે પાણીમાં છીએ એ વાત મગજમાં સળવળતી પણ નહોતી. હવે તો સમજાય છે કે પાણીમાં પ્રદૂષણ પણ છે.”

-=-=-=-

Congratulations Sri Lanka……. for eradicating Malaria in toto

શ્રીલંકાએ મૅલેરિયાને સંપૂર્ણ દેશવટો આપી દીધો છે. ગયા સોમવારે (પાંચમી સપ્ટેમ્બરે) વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ શ્રીલંકાની આ સિદ્ધિની જાહેરાત કરી. મૅલેરિયા ચેપથી ફેલાય છે એટલે શ્રીલંકાએ ૨૦૧૨થી સતત એ વાત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું કે જ્યાં એક વાર મેલેરિયા થયો હોય ત્યાં બીજી વાર ન ફેલાય. આમ સતત ત્રણ વર્ષ સુધી શ્રીલંકામાં મૅલેરિયાએ દેખા ન દેતાં વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ એને મૅલેરિયામુક્ત દેશ તરીકે પ્રમાણપત્ર આપ્યું છે. શ્રીલંકા માટે ચિંતાની વાત એ હતી કે મેલેરિયા બીજા દેશમાંથી ન આવે. શ્રીલંકામાં LTTE સાથેના ગૃહયુદ્ધ પછી હજારોની સંખ્યામાં શ્રીલંકન તમિળો ભારતમાં શરણાર્થી બનીને આવ્યા હતા. એમાંથી પાછા જનારા મૅલેરિયા સાથે ન લઈ જાય એ મોટી સમસ્યા હતી.

મૅલેરિયા ‘વેક્ટર-બૉર્ન ડિસીઝ’ (રોગવાહક દ્વારા થતો રોગ) છે. એમાં એવું બને છે કે એક વાર મૅલેરિયા થયા પછી પરોપજીવી વિષાણુઓ રહી જતાં હોય છે. શ્રીલંકામાં જે વિસ્તારમાં મૅલેરિયાનો પ્રકોપ ન હોય ત્યાં પણ આખી વસ્તીની તપાસ કરવામાં આવી અને એમાં માત્ર રોગવાહક નહીં, બચીગયેલાં વિષાણુ પર પણ હુમલો કરવામાં આવ્યો. આમ એક પછી એક જુદા જુદા વિસ્તારોમાંથી મૅલેરિયા%e0%aa%aa%e0%ab%8d%e0%aa%b2%e0%aa%be%e0%aa%9d%e0%ab%8d%e0%aa%ae%e0%ab%8b%e0%aa%a1%e0%aa%bf%e0%aa%af%e0%aa%ae-%e0%aa%ab%e0%ab%89%e0%aa%b2%e0%ab%8d%e0%aa%b8%e0%ab%80%e0%aa%aa%e0%ab%87%e0%aa%b0%e0%aa%aeએ વિદાય લીધી. આમ તો ૧૯૬૩માં જ શ્રીલંકામાં માત્ર ૧૭ કેસ નોંધાયા હતા, આથી એમને થયું કે કામ થઈ ગયું પણ એ દરમિયાન સામાન્ય મચ્છરોનો ઉદ્વિકાસ થયો અને એમણે DDT સામે અવરોધ શક્તિ વિકસાવી લીધી. તે સાથે ‘પ્લાઝ્મોડિયમ ફૉલ્સીપેરમ’ (બાજુનાં ચિત્રમાં) વિષાણુએ પણ ક્લોરોક્વીન સામે ક્ષમતા મેળવી લીધી. આથી, એને મેલેરિયાને સંપૂર્ણ જાકારો આપવામાં બીજાં ૩૭ વર્ષ લાગી ગયાં.

ભારતમાં સ્થિતિ શી છે?

ભારતનું કદ શ્રીલંકા કરતાં બહુ મોટું છે એટલે આ બાબતમાં સરખામણી ન થઈ શકે. આમ છતાં, આપણે ત્યાં જાગૃતિનું પ્રમાણ પણ ઓછું રહ્યું તે પણ હકીકત છે. ૨૦૦૦ના વર્ષમાં મેલેરિયાએ દેશમાં ૨૦ લાખ લોકોનો ભોગ લીધો હતો. તે પછીનાં પંદર વર્ષમાં સ્થિતિ સુધરી છે અને ૨૦૧૫માં મૃત્યુનો આંકડો ૧૧ લાખ રહ્યો. આમ છતાં દક્ષિણ-પૂર્વમાં મેલેરિયાના કેસો બને છે તેમાંથી ૭૦ ટકા કેસો ભારતમાં નોંધાય છે. પ્લાઝ્મોડિયમ વાઇવૅક્સના ૮૦ ટકા કેસો માત્ર ત્રણ દેશોમાં મળે છે અને તેમાં એક દેશ ભારત છે. આપણે મેલેરિયાના નામથી ગભરાતા નથી એટલે એની ગંભીરતા પણ સમજાતી નથી.

હવે ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬માં સરકારે National Framework for Elimination of Malaria in India દસ્તાવેજ પ્રકાશિત કર્યો છે, એનું લક્ષ્ય ૨૦૩૦ સુધીમાં મેલેરિયાની નાબૂદીનું છે. એવું નથી કે દેશમાં મેલેરિયા વિરુદ્ધના સંઘર્ષમાં કશું જ નથી થયું પરંતુ માત્ર લોકોના સ્તરે નહીં, સરકારના સ્તરે પણ આ મુદ્દા પર બહુ ચીવટથી કામ નથી થયું.

ગયા વર્ષના નવેમ્બરમાં પૂર્વ એશિયાના ૧૮ દેશોના વડા પ્રધાનો (કે રાષ્ટ્રપnational-framework-for-elimination-of-malaria-in-india-%e0%aa%a6%e0%aa%b8%e0%ab%8d%e0%aa%a4%e0%aa%be%e0%aa%b5%e0%ab%87%e0%aa%9c%e0%aa%ae%e0%aa%be%e0%aa%82%e0%aa%a5%e0%ab%80-%e0%aa%86%e0%aa%9c%e0%aa%a8તિઓ) મલયેશિયાના ક્વાલાલુમ્પુરમાં મળ્યા. વડા પ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી પણ એમાં સામેલ થયા હતા. એમાં વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની  ‘ગ્લોબલ ટેકનિકલ સ્ટ્રૅટેજી ફૉર મૅલેરિયા ૨૦૧૬-૨૦૩૦ની ચર્ચા થઈ અને ઍશિયા-પૅસિફિક લીડર્સ ફોર મૅલેરિયાઍલાયન્સ (APLMA) નામની પહેલ કરવામાં આવી. ભારતનો કાર્યક્રમ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની આ ‘સ્ટ્રૅટેજી’ પ્રમાણે ઘડવામાં આવ્યો છે.

ઉપરોક્ત દસ્તાવેજમાંથી લીધેલો આલેખ અહીં આપ્યો છે. એ દેખાડે છે કે ૨૦૦૦ના વર્ષ સુધી દેશમાં બહુ મોટા વિસ્તારમાં મેલેરિયાનો ઉપદ્રવ હતો. ૨૦૧૪માં એમાં સારોએવો ઘટાડો થયો છે, પરંતુ, એનો અર્થ એ નથી કે આ વિસ્તારોમાં ફરી મેલેરિયા પ્રવેશી નહીં શકે. આના માટે શ્રીલંકામાં જે કાળજીથી સતત કામ કરવામાં આવ્યું છે તે જ રીતે અહીં પણ કામ કરવું પડશે; એટલે માત્ર મેલેરિયાની સંભાવનાવાળા પ્રદેશો નહીં પણ આજે જ્યાં મૅલેરિયા નથી ત્યાં સતત ત્રણ વર્ષ સુધી નજર રાખવી પડશે. (આલેખમાં – API એટલે Annual Parasite Incidence અથવા પરોપજીવી વિષાણુના હુમલાનો વાર્ષિક દર. લાલ રંગ સૌથી વધારે કેસોનો પ્રદેશ છે. આ આંકડા દર ૧૦૦૦ની વસ્તીમાં નોંધાયેલા કેસોના છે).

સ્વચ્છતા અભિયાન

દેશમાં છેલ્લા બે વર્ષથી સ્વચ્છતા અભિયાન ચાલે છે. અથવા ચાલે છે એવી વાતો સંભળાય છે. પરંતુ સ્વચ્છતાના અભાવમાં જ મૅલેરિયા થાય છે. વ્યક્તિગત રીતે સફાઈના પ્રયાસો બહુ મહત્ત્વના છે પણ જો ઘર પાસે ગંદા પાણીની નીકો વહેતી હોય એની સફાઈ મ્યૂનિસિપાલિટીએ કરવાની હોય છે. એની સફાઈમાં એકલદોકલ નાગરિક કંઈ ન કરી શકે; બહુ બહુ તો પત્રો લખીને ફરિયાદો કરી શકે, પરંતુ મચ્છરો ખુલ્લી ગટરોનાં પાણીમાં જ થતા હોય છે. એના પ્રત્યે સરકારી તંત્ર સજાગ ન હોય ત્યાં સુધી મૅલેરિયા અને એવી બીજી બીમારીઓને દૂર રાખવાનું શક્ય નથી.

આ દેશને ઘણી બધી બાબતોથી મુક્ત કરવાના નારા સંભળાતા રહે છે. ક્યારેક મૅલેરિયામુક્ત ભારતનો નારો પણ બધા જ પક્ષો સાથે મળીને આપે તો ધરપત રહે કે ૨૦૩૦માં દેશ મૅલેરિયાને દેશવટો આપવામાં સફળ થશે.

૦_- ૦_- ૦

The Cow and the calf return……

આજે રજૂ કરું છું એક પ્રેરક કથા. The Hindu અખબારના ૧૬ ઑગસ્ટ ૨૦૧૬ના અંકમાં પ્રોફેસર શ્રીધર વિણ્ણકોટાનો એક લેખ પ્રકાશિત થયો છે.

પ્રોફેસર શ્રીધર વિણ્ણકોટાલેખક પોતે સૈદ્ધાંતિક ભૌતિક્શાસ્ત્રી છે. આંધ્રપ્રદેશનું વિજયવાડા એમનું જન્મસ્થાન છે પણ હવે ચેન્નઇમાં સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્ર શીખવે છે. એમને સાહિત્યમાં પણ ઘણો રસ છે અને The Hindu, One Sentence Poems, Right Hand Pointing, Shot Glass Journal, The Triggerfish Critical Review, The Backlash Journal વગેરેમાં એમની સાહિત્યિક ગદ્યપદ્ય રચનાઓ પ્રકાશિત થતી રહે છે.

મેં એમને વિનંતિ કરીને અનુવાદની પરવાનગી માગી અને એમણે તરત સંમતિ આપી દીધી. પરંતુ અહીં જે પ્રસ્તુત છે તે અનુવાદ નથી પણ એ લેખના આધારે મેં કરેલી રજૂઆત છે. મૂળ લેખની ભાવના સાથે અન્યાય ન થાય તેની મેં બને તેટલી કાળજી લીધી છે પરંતુ કોઈ ખામી રહી ગઈ હોય તો તેના માટે હું પોતે જ જવાબદાર હોઈશ. (અહીં) ક્લિક કરવાથી મૂળ લેખ અંગ્રેજીમાં વાંચી શકાશે.

દી.ધો.

(મૂળ કથાઃ

એક હતી ગાય. એ પુણ્યકોટિ ગાય હતી. એને એક વાછરડું હતું. મા દરરોજ સવારે જંગલમાં ચરવા જતી ત્યારે વાછરડાને એકલું મૂકીને જતી અને સાંજે પાછી આવીને ધવડાવતી. એક વાર ગાય પાછી ફરતી હતી ત્યારે રસ્તામાં એને વાઘ મળ્યો. વાઘ કહે, “તને ખાઉં”. પુણ્યકોટિ ચિંતામાં પડી ગઈ. “અરરર…આ મને છોડશે નહીં અને ખાઈ જશે તો મારા બચ્ચાનું શું?” એણે વાઘને કહ્યું કે, “ભલે તું મને ખાઈને તારું પેટ ભરે, પણ મને એક વાર ઘરે જઈ આવવા દે, મારું બચ્ચું ભૂખ્યું હશે એને પેટ ભરાવીને પાછી આવીશ, પછી તું મને ખાઈ લેજે.” વાઘને મનમાં થયું તો ખરું કે શિકાર હાથમાંથી છૂટી જશે, તો પણ એને લાગ્યું કે ચાલો વિશ્વાસ રાખીએ. કદાચ પાછી આવે પણ ખરી. એણે ગાયને જવા દીધી.

પુણ્યકોટિ ઘરે પહોંચી. એને જોઈને બિચારું વાછરડું હર્ષથી ઉછળવા લાગ્યું અને ચસચસ ધાવવા લાગ્યું. એ ધરાઈ ગયું ત્યારે ગાયે એના માથાને ચાટતાં વાઘની વાત કરી. મા ચાલી જશે તે જાણીને બચ્ચું રડવા લાગ્યું અને બોલ્યું, ”મા, તારા વિના હું શું કરીશ? એના કરતાં તો હું પણ તારી સાથે આવું છું. ભલે ને, વાઘ મને પણ ખાઈ જાય.” પુણ્યકોટિને લાગ્યું કે બચ્ચાની વાત બરાબર છે.

બન્ને જંગલમાં પહોંચ્યાં ત્યારે વાઘ રાહ જોતો હતો. મા-દીકરાને જોઈને એને આશ્ચર્ય થયું કોઈ શિકાર પાછો કેમ આવે? એણે ગાયને કહ્યું તું વચનપાલનમાં બહુ પાકી છે. હું બહુ પ્રભાવિત થયો છું. તમારા જેવાં પ્રાણીઓ તો અમારું ભોજન છે એટલે તમને મારીને અમને પાપ ન લાગે, પણ તને મારીશ તો મને જરૂર પાપ લાગશે. એ ઊઠીને ચાલ્યો ગયો. પુણ્યકોટિ દીકરા સાથે ઘેર પાછી ફરી.)

વાર્તા અહીં પૂરી થાય છે પણ જેમને આવો અનુભવ થયો હોય તે ઘરે જઈને પણ એના વિશે વાત ન કરે? એ તો બને જ નહીં. અહીંથી વાર્તા આગળ વધે છે…

Cow goes back to the tiger with her calf
(ચિત્રઃ કેશવ)
૦-૦-૦

પુણ્યકોટિ અને એનો દીકરો બન્ને સ્તબ્ધ હતાં મોતના મુખમાંથી પાછાં આવ્યાં હતાં. પુણ્યકોટિ ઊંડા વિચારમાં ડૂબેલી હતી. દીકરાના પ્રશ્ને એને ઢંઢોળી.

“મા, વાઘ પણ જંગલમાં આપણા જેમ ઘાસ કેમ ન ચરી શકે?”

“દીકરા, ભાગવાનની એવી મરજી હોત તો એને વાઘને તીણા નહોર અને ધારદાર દાંત ન આપ્યા હોત. જો ને, ભગવાને આપણને એવાં બનાવ્યાં છે કે આપણે પ્રાણીઓને મારી કે ખાઈ ન શકીએ.”

“પણ મા, તોય એક ફેર છે,” દીકરાએ દલીલ કરી, “વાઘ તો જીવતાં પ્રાણીઓને ખાય છે, આપણે કંઈ એમ નથી કરતાં.”

“ના. આપણા અને વાઘ વચ્ચે કંઈ ફેર નથી. આપણે ઘાસપાંદડાં ખાતાં હોઈએ છીએ ત્યારે એમનેય દુઃખ થતું હશે, કોને ખબર?

પણ દીકરાને સંતોષ નહોતો. એણે કહ્યું, “ તો પણ, આપણે ક્યાં ઘાસની હત્યા કરીએ છીએ?”

“એવું નથી. આપણે પણ વનસ્પતીને મારીએ જ છીએ. અંતર એટલું કે એ પોતાનો બચાવ નથી કરી શકતી. ધાર કે એ પણ બચવા માટે ભાગવા લાગે તો આપણે પણ એને જેમ તેમ કરીને પકડીને પેટમાં પધરાવશું! એની જરાય દયા નહીં ખાઈએ.” પુણ્યકોટિએ આગળ ચલાવ્યું, “અને આમ જોવા જઈએ તો આપણને તો આપણું ભોજન જરા સહેલાઈથી મળી જાય છે; વાઘને જૂઓ, બિચારાને કેટલી મહેનત કરવી પડે છે. વળી, એનાંય બચ્ચાં હોય છે, એમને શું ખવડાવે?,

દીકરો હજીયે મચક આપવા તૈયાર નહોતો. “પણ ઝરખ જેવાં પ્રાણી શા માટે માંસ ખાય? એ તો કોઈને મારવાની મહેનત નથી કરતાં.

“ અરે મારા દીકરા, ઝરખ તો જે કામ કરે છે તે કરવા તો કોઈ તૈયાર નથી થતું. કોઈ ખવાઈ ગયેલું, કોહવાતું પ્રાણી પડ્યું હોય તેની સફાઈ કોણ કરે. બહુ સૂગ ચડે એવું પણ બહુ ઉમદા કામ તો ઝરખ કરે છે.આપણે પોતે જે કામ ન કરતા હોઈએ તેની કદર પણ કરી શકીએ અને એ કામ કરનારા તરફ તિરસ્કારથી જોતા હોઈએ છીએ. ઝરખ ખેતરમાં ઘુસે તો માણસ એના તરફ ચીડથી જૂએ છે અને એની જીવતાં ખાલ ઊતારવા તૈયાર થઈ જાય છે.”

“પણ બધાં પ્રાણી શાકાહારી હોત તો કેવું સારું થાત. જીવન કેવું શાંતિથી વીતતું હોત !” દીકરાએ તર્ક લડાવ્યો.

મા જાણે આના માટે તૈયાર હતી. “બધાં પ્રાણી વનસ્પતી પર જીવતાં હોત તો થોડા જ વખતમાં આપણે આખી વનસ્પતી સૃષ્ટિ ચટ કરી નાખી હોત. કોઈનેય ખાવાનું ન મળતું હોત. અને કોણે શું ખાવું અને શું ન ખાવું તે કહેનાર આપણે કોણ?”

“પણ શાસ્ત્રોમાં કહ્યું છે ને કે આપણે પવિત્ર છીએ?” દીકરાએ નવી દલીલ કરી.

“ દીકરા મારા. પવિત્રતાથી મોટો કોઈ ભાર નથી. આપણે જન્મથી પવિત્ર નહોતાં. એ બિરુદ મળે તેવું આપણે કશું કર્યું પણ નથી. માણસે આપણા રૂપ અને સ્વભાવને જોયાં. આપણો દેખાવ જ એવો છે કે જાણે આપણે બધાંથી અલિપ્ત છીએ. જાણે બીજા લોકનાં. આપણે કોઈને નુકસાન પણ પહોંચાડવા નથી માગતાં. આ જોઈને માણસે પોતાના સ્વાર્થ માટે આપણા પર પવિત્રતા ઠોકી બેસાડી છે.”

૦-૦-૦

“પણ મા, તું જતી નહીં. અમે તને બહુ પ્રેમ કરીએ છીએ.” “ નહીં જાઉં, મારાં બાળુડાંઓ. પણ એટલું યાદ રાખજો કે જે જાયું(જન્મ્યું) તે જાય. વાઘ ખાઈ જાય તો તે કુદરતની વ્યવસ્થા છે. વાઘ આપણા પર નભે છે. આપણે વનસ્પતી પર. વનસ્પતી જમીન પર. જમીન વરસાદ પર. વરસાદ વાદળાં પર. અને વાદળાં નદી પર નભે છે. આ નદીઓ આપણાં જંગલો પર નભે છે…

“પણ વાઘ અને ઝરખ જંગલમાંથી બહાર ન આવે તો? ગામમાં આવીને માણસને શા માટે મારે છે”

“એ આપણો શિકાર કરે છે, કારણ કે એમનાં જંગલોનો પણ કોઈ શિકાર કરે છે…”

“જંગલનો શિકાર? કોણ કરે છે?

“માણસ…એ જ માણસે આપણાને પવિત્રતા ઓઢાડી છે. હું આજે છું, કાલે નહીં હોઉં, પણ આ માણસથી ચેતીને રહેજો…!

૦-૦-૦

(ખાસ ઉલ્લેખનીય વાત એ છે કે લેખક પ્રોફેસર શ્રીધર વિણ્ણકોટા પોતે શાકાહારી છે!)

૦=૦૦=૦

Raja Mahendra Pratap – A forgotten Freedom Fighter

આપણે હાલમાં જ ૭૦મા સ્વાતંત્ર્યદિનની ઊજવણી કરીને પરવાર્યા છીએ ત્યારે એક પ્રશ્ન પૂછાવાનું મન થાય છે. રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપનું નામ આપણે જાણીએ છીએ? આ એમનું દુર્ભાગ્ય નથી, આપણું દુર્ભાગ્ય છે. આપણા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઘણા વીરોને આપણે તદ્દન ભૂલી ગયા છીએ. એક કારણ તો એ કે આપણે જે રીતે ઇતિહાસ શીખ્યા છીએ તેમાં ઘણા ખાડા છે. ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ વિશે તો આપણે સૌ જાણીએ છીએ. આપણે કદાચ એ પણ જાણીએ છીએ કે ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈનું ૧૮૫૮માં મૃત્યુ થયું. પણ તે પછી આપણા જ્ઞાનમાં ખાડો છે. તેના પહેલાં શું હતું? તે પછી (અથવા પહેલાં પણ) ૧૮૮૫માં કોંગ્રેસની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી, અને તે પછી, મહાત્મા ગાંધીએ ૧૯૧૫માં દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત આવીને કોંગ્રેસનું સુકાન સંભાળ્યું ત્યાં સુધી શૂન્યાવકાશ હતો એમ આપણે માનીએ છીએ.

આપણે સુભાષચંદ્ર બોઝે બનાવેલી આરઝી હકુમત (કામચલાઉ સરકાર બનાવી તે તો જાણીએ છીએ પણ ભારતની પહેલી આરઝી હકુમત રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપે અફઘાનિસ્તાનમાં બનાવી હતી.

રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ૧લી ડિસેમ્બર ૧૮૮૬ના રોજ મહેન્દ્ર પ્રતાપ આજના હાથરસ જિલ્લાના મૂસરનમાં જાગીરદાર કુટુંબમાં જન્મ્યા હતા. એમને રાજાનો દરજ્જો મળ્યો હતો. એ ત્રણ વર્ષના હતા ત્યારે હાથરસના રાજાએ એમને દત્તક લીધા. સ્વભાવે એ શરૂઆતથી જ ઉદાર હતા. પોતે હિંદુ જાટ હતા પણ લગ્ન શીખ જાટ કન્યા સાથે કર્યાં. એમનાં પત્નીનું ૧૯૨૫માં અવસાન થઈ ગયું. અલીગઢની સરકારી કૉલેજ છોડીને સર સૈયદ અહેમદે સ્થાપેલી મોહમેડન ઍંગ્લો-ઑરિએન્ટલ કૉલેજમાં દાખલ થયા, જે પાછળથી આજની અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી બની. એમને એ વાતનો ગર્વ હતો કે એમનામાં હિંદુ, શીખ અને ઇસ્લામ ત્રણેયનો સમન્વય થયો હતો.

કોંગ્રેસ સાથે

૧૯૦૬માં એમના સસરાના વિરોધની અવગણના કરીને તેઓ કલકત્તામાં કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં ભાગ લેવા ગયા. ત્યાં ઘણા નેતાઓને મળ્યા. આ અધિવેશન દરમિયાન એમના પર સ્વદેશી આંદોલનનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો અને એમણે પોતાના ગામ અને આજુબાજુના વિસ્તારોમાં સ્વદેશી અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણ આંદોલન શરૂ કરી દીધું. આ પહેલાં એમણે ૧૯૧૩માં દક્ષિણ આફ્રિકા જઈને ગાંધીજીનાં આંદોલનોમાં પણ ભાગ લીધો.

પરંતુ એમને આટલેથી સંતોષ નહોતો અને ૨૮ વર્ષની ઉંમરે એમણે ૧૯૧૪ના ડિસેમ્બરમાં ત્રીજી વાર દેશ છોડ્યો અને સ્વિટ્ઝર્લૅંડ પહોંચ્યા. એ વખતના માર્ક્સવાદી વીરેન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયને એમના વિશે જાણ થઈ. એ હરીન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય અને સરોજિની નાયડૂના ભાઈ હતા અને ‘ચટ્ટો’ના નામે સામ્યવાદી જગતમાં વિખ્યાત હતા. મહેન્દ્ર પ્રતાપ પણ શ્યામજી કૃષ્ણવર્મા જેવા નેતાઓ પાસેથી વીરેન ચટ્ટોપાધ્યાય વિશે ઘણું જાણી ચૂક્યા હતા. વીરેન ચટ્ટોપાધ્યાયે એ જ અરસામાં બર્લિન કમિટી બનાવી હતી. મહેન્દ્ર પ્રતાપે ચટ્ટો સમક્ષ જર્મનીના કૈસર વિલ્હેલ્મ બીજાને મળવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. ચટ્ટોએ તપાસ કરી તો ખબર પડી કે કૈસર પોતે જ પ્રતાપને મળવા માગતો હતો. ચટ્ટોની યોજના અફઘાનિસ્તાનમાં હિંદની સરકાર બનાવવાની હતી. કૈસરે એમનેOrder of the Red Eagleથી સન્માન્યા. કૈસરને ખ્યાલ હતો કે અફઘાનિસ્તાનમાંથી હુમલો થાય તો જિંદ, પટિયાલા અને નાભાને અલગ પાડી શકાય એમ હતું.

અફઘાનિસ્તાનમાં આરઝી હકુમત

મહેન્દ્ર પ્રતાપ અફઘાનિસ્તાન પહોંચ્યા અને ત્યાંના અમીરને મળ્યા. અમીર હિંદુસ્તાની વિદ્રોહીઓને મદદ કરવા તૈયાર હતો. દરમિયાન એમના બીજા સાથીઓ પણ કાબુલ પહોંચી ગયા જેમાં ઑબેદુલ્લાહ સિંધી, મૌલાના બરકતુલ્લાહ મુખ્ય હતા. મહેન્દ્ર પ્રતાપ આરઝી હકુમતના પ્રમુખ બન્યા અને બરકતુલ્લાહ વડા પ્રધાન. ગૃહ પ્રધાન તરીકે ઓબેદુલ્લાહ સિંધી, યુદ્ધ મંત્રી તરીકે મૌલવી બશીર અને વિદેશ મંત્રી તરીકે ચંપક રમણ પિલ્લૈને નીમવામાં આવ્યા.

કાબુલમાં ભારતની પહેલી આરઝી હકુમતના સભ્યોકાબુલમાં ભારતની પહેલી આરઝી હકુમતના સભ્યો

પરંતુ આરઝી હકુમતને જે આશાઓ હતી તે પાર ન પડી. અફઘાનિસ્તાનના અમીરને આરઝી હકુમતને ખુલ્લો ટેકો આપતાં ડર લાગતો હતો અને એના પર બ્રિટનનું દબાણ પણ બહુ હતું. એટલે અફઘાનિસ્તાનમાંથી હિંદુસ્તાનના પ્રદેશોમાં હથિયારબંધ આક્રમણ કરવાની એની હિંમત ન ચાલી. આમ પહેલી આરઝી હકુમત નિષ્ફળ રહી.

જો કે રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ તે પછી પણ પોતાની રીતે સક્રિય રહ્યા. એમણે લેનિન સાથે પણ સંબંધ સ્થાપ્યા હતા અને મૉસ્કો જઈને લેનિનને ભારતની આઝાદી માટે મળ્યા. જાપાનમાં પણ એમણે સ્વાતંત્ર્ય માટે ઝુંબેશ ચાલુ રાખી.

પાછા ભારતમાં

૩૨ વર્ષ પછી ૧૯૪૬માં તેઓ ભારત પાછા ફર્યા અને સીધા જ ગાંધીજીને મળવા વર્ધા પહોંચી ગયા. આમ એમના જીવનમાં સતત આઝાદીની ઝંખનાનો અગ્નિ સળગતો જ રહ્યો.

આઝાદી પછી પણ ૧૯૭૯માં એમનું મૃત્યુ થયું ત્યાં સુધી એ જાહેર જીવનમાં સક્રિય રહ્યા અને પંચાયતી રાજ માટે કામ કરતા રહ્યા. ૧૯૫૭થી ૧૯૬૨ દરમિયાન રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ લોકસભાના સભ્ય હતા. એ ચૂંટણીમાં એમણે ભારતીય જનસંઘના ઉમેદવાર અટલ બિહારી વાજપેયીને હરાવ્યા હતા.

એ બહુમુખી પ્રતિભાના સ્વામી હતા. ગ્રામ સ્વરાજ અને શિક્ષણ એમનાં મનગમતાં કાર્યક્ષેત્રો હતાં લોકો વચ્ચે સદ્‌ભાવ વધે તે માટે એમણે એક નવા ધર્મ ‘પ્રેમ ધર્મ’ની પણ સ્થાપના કરી હતી.

આવા નિઃસ્વાર્થ વીરને હાર્દિક નમન.


(તસવીરો અને માહિતી ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ જુદા જુદા સ્રોતોમાંથી બિન વ્યાપારી હેતુ માટે લીધી છે)

૦-૦-૦

1968 Mexico Olympics–a game changer in the annals of human rights movement

Olymic 2016 1આજે બ્રાઝિલના રિયો દ’ જનેરોમાં ૩૧મી ઑલિમ્પિક ગેમ્સ શરૂ થાય છે. લેટિન અમેરિકામાં આ માત્ર બીજી વાર ઑલિમ્પિક્સ યોજાય છે; આ પહેલાં ૧૯૬૮માં મૅક્સિકોમાં ઑલિમ્પિક્સ યોજાઈ જે માત્ર ખેલજગત માટે જ નહીં, દ્દુનિયામાં માનવાધિકારો માટેના સંઘર્ષ માટે મૌન પણ પ્રબળ ઘોષણાપાત્ર જેવી સાબીત થઈ. આજે ઑલિમ્પિક્સ શરૂ થાય છે તે ટાંકણે ૧૯૬૮ની ઑલિમ્પિક્સની એક મહાન ઘટનાને યાદ કરીએ. એ એક જાતનો શાંત વિદ્રોહ હતો જેમાં માત્ર ત્રણ ખેલાડીઓ – બે આફ્રિકન-અમેરિકનો અને એક ગોરા ઑસ્ટ્રેલિયને ભાગ ભજવ્યો.

પહેલાં આ ૪૪ સેકંડની વીડિયો ક્લિપ જોઈ લઈએ.

Olymic 2016 2૧૬મી ઑક્ટોબર ૧૯૬૮નો એ દિન. ૨૦૦ મીટરની સ્પર્ધા અમેરિકાના આફ્રિકન-અમેરિકી ખેલાડી ટૉમી સ્મિથે ૧૯.૮૩ સેકંડમાં જીતી લીધી. એ વિશ્વવિક્રમ હતો. રૌપ્ય ચંદ્રક ઑસ્ટ્રેલિયાના પીટર નૉર્મનને મળ્યો. એમણે ૨૦.૦૬ સેકંડમાં આ અંતર કાપ્યું અને કાંસ્ય ચંદ્રક માટે બીજા આફ્રિકન-અમેરિકન જ્‍હૉન કાર્લોસ યોગ્ય ઠર્યા. એમનો સમય હતો ૨૦.૧૦ સેકંડ.

બ્લૅક પાવર સૅલ્યૂટ

સ્પર્ધા પૂરી થયા પછી ત્રણેય વિજેતાઓને ચંદ્રકો માટે બોલાવ્યા. આ પહેલાં જ સ્મિથ અને કાર્લોસે નક્કી કરી લીધું હતું કે ચન્દ્રક લેતી વખતે અમેરિકામાં શ્યામવર્ણી પ્રજા સાથે થતા અન્યાયનો વિરોધ દેખાડવો. આમ તો ત્રણેય ખેલાડીઓ Olympic Project for Human Rights (OPHR) પ્રોજેક્ટના સમર્થક હતા.

Olymic 2016 3.pngસ્મિથ અને કાર્લોસે રજત ચંદ્રકના વિજેતા પીટર નૉર્મનને પોતાનો ઈરાદો જણાવ્યો. સ્મિથ અને કાર્લોસ તો OPHRમાં હતા જ. એમની પાસે એના બિલ્લા પણ હતા. નૉર્મને તરત જ સંમતિ આપી, એટલું જ નહીં, પણ એક બિલ્લો માગ્યો.. ટોંમી સ્મિથને આશ્ચર્ય થયું, “ આ વ્હાઇટ ઑસ્ટ્રેલિયન… સિલ્વર મૅડલ જીતી ગયો તે લઈને શાંતિથી જવાને બદલે શું કરવા માગે છે? ત્રણે જણે OPHRના બિલ્લા બાવડે બાંધ્યા. નૉર્મન ઑસ્ટ્રેલિયા સરકારની ‘વ્હાઇટ ઑસ્ટ્રેલિયા’ નીતિનો વિરોધી હતો જ અને સૌની સમાનતાનો હિમાયતી હતો. નૉર્મને જવાબ આપ્યો કે જે તમે માનો છો તે જ હું માનું છું. સ્મિથ પોતાનો બિલ્લો એને આપવા તૈયાર નહોતો. એ વખતે ત્યાં એક ગોરો અમેરિકન રોવર (નૌકા સ્પર્ધાનો ખેલાડી) પોલ હૉફમૅન ત્યાં હાજર હતો. એ પણ OPHRનો સમર્થક હતો. એણે વિચાર્યું પીટર નૉર્મન બિલ્લો લગાડવા માગે છે તો એને મદદ કરવી જોઈએ. એણે પોતાનો બિલ્લો એને આપી દીધો. સ્મિથ અને કાર્લોસ ‘બ્લૅક પૅન્થર’ના પ્રતીક તરીકે કાળાં હાથમોજાં પણ પહેરવા માગતા હતા પણ કાર્લોસ પોતાનાં મોજાંની જોડ રૂમમાં જ મૂકી આવ્યો હતો. નૉર્મને એમને કહ્યું, “બન્ને એક-એક લઈ લો…! સ્મિથ અને કાર્લોસને આ વાત બહુ ગમી ગઈ.

????????????????સ્મિથ, નૉર્મન અને કાર્લોસ તખ્તા પર ઊભા થયા. એ વખતે સ્મિથ અને કાર્લોસે પોતાના શૂઝ ઉતારી નાખ્યા. આફ્રિકન-અમેરિકનોની ગરીબીનું એ પ્રતીક હતું. બન્નેએ એક-એક કાળું હાથમોજું ચડાવ્યું. કાર્લોસે ટ્રૅક સૂટની ઝિપ ખુલ્લી રાખી અને બધા જ મહેનતકશ વર્ગના લોકોને અંજલિ આપી. મજૂરો્નાં બટન ખુલ્લાં જ હોય. એણે એક માળા પણ ગળામાં પહેરી. કાર્લોસે આ પ્રતીક સમજાવ્યું કે ઘણાયે કામદારોને ભીડે ચૂંથી નાખીને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા છે તેમને અંજલિ આપવા એણે માળા પહેરી. દરેક મણકો એક મજૂરનું પ્રતીક હતો, જેના મોત પર આંસુ સારનાર કોઈ નહોતું. અમેરિકાનું રાષ્ટ્રગીત શરૂ થતાં એમણે માથું નમાવી, હાથમોજાંવાળા હાથ ઊંચા કરીને ‘બ્લૅક પાવર સૅલ્યૂટ’ આપી. પીટર નૉર્મન OPHRનો બિલ્લો લગાડીને ઊભો રહ્યો.

ઑલિમ્પિક સમિતિની નજરે આ શિસ્તભંગનું કૃત્ય હતું. સ્મિથ અને કાર્લોસને અમેરિક્ન ઑલિમ્પિક ટીમમાંથી બરતરફ કરવામાં આવ્યા અને ૪૮ કલાકમાં જ એમને મૅક્સિકો છોડી દેવાનો હુકમ કરવામાં આવ્યો .નૉર્મનને પોતાનો બિલ્લો આપનાર હૉફમૅનને કાવતરાનો ભાગીદાર ઠરાવવામાં આવ્યો.બન્ને અમેરિકા પાછા આવતાં આફ્રિકન-અમેરિકનોએ એમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું એમના આ સાહસે એમની વ્યક્તિગત ઑલિમ્પિક કારકિર્દીનો ભોગ તો લીધો જ બીજી બાજુ એમને જાનથી મારી નાખવાની ધમકીઓ પણ મળી. એમણે કશાની પરવા ન કરી. એમના આ નીડર અને સાહસિક વલણથી અમેરિકામાં આફ્રિકન-અમેરિકનોના સંઘર્ષને નવું બળ મળ્યું.

પરંતુ અમેરિકામાં વખતનાં વહેણ બદલાયાં અને સ્મિથ અને કાર્લોસને એમનું સન્માન પાછું મળ્યું. એમને ઑલિમ્પિક માટેની અમેરિકાની ઍથલેટિક ટીમ સાથે પણ સાંકળી લેવામાં આવ્યા. એમના હાથ નીચે કેટલાયે ઍથલેટો તૈયાર થયા.

પીટર નૉર્મનનું શું થયું?

Olymic 2016 5પીટર નૉર્મનને ભુલાવી દેવામાં આવ્યો. માત્ર ભુલાવી જ ન દેવાયો, ઇતિહાસમાંથી પણ એને ભૂંસી નાખવાનો પ્રયત્ન પણ થયો. ટોમી સ્મિથ અને જ્‍હૉન કાર્લોસના ઐતિહાસિક વિજયની યાદમાં ‘સેન હોઝે સ્ટેટ યુનિવર્સિટી’ (San Jose State University)માં એમની પ્રતિમાઓ મુકાઈ તેમાં પણ પીટર નૉર્મનને સ્થાન ન મળ્યું. ફોટામાં જોઈ શકાશે કે એમનું દ્વિતીય સ્થાન ખાલી રાખવામાં આવ્યું છે! આમ જોવા જઈએ તો સ્મિથ અને કાર્લોસ પોતાના આફ્રિકન-અમેરિકન સમાજ માટે લડતા હતા અને એમણે ઑલિમ્પિકના નિયમોનો ભંગ કરીને દેખાડ્યું કે ખેલ એમના માટે જીવન સંઘર્ષનો એક ભાગ હતો. પરંતુ પીટર નૉર્મન તો વિશેષાધિકાર ધરાવતા ગોરા સમુદાયમાંથી આવતો હતો. એનો ત્યાગ સમગ્ર માનવજાતના ઊંચનીચના ભેદભાવ વિરુદ્ધ હતો.

ઑસ્ટ્રેલિયન ઑલિમ્પિક કમિટી ભયંકર ગુસ્સામાં હતી. ૧૯૭૨ની ઑલિમ્પિક સુધી નૉર્મન ઘણી સ્પર્ધાઓ જીત્યો પણ એને ઑલિમ્પિક માટે પસંદ ન કરાયો. આ સાથે એની ઑલિમ્પિક કારકિર્દીનો અંત આવી ગયો. એની તે પછીની જિંદગી પણ દુઃખભરી રહી. એણે સત્તાવાર રીતે તો ઍથલેટિક્સ છોડી દીધી પરંતુ દોડવાનું ચાલુ રાખ્યું એક ચૅરિટી શોમાં એના પગે વાગ્યું અને એમાંથી ધનુર થવાથી પગ કાપવો પડે એમ હતું પણ સદ્‍ભાગ્યે એ સ્થિતિ ન આવી. તે પછી એ ડિપ્રેશનનો શિકાર બન્યો.

આમ છતાં પીટર નૉર્મને પોતે જે કર્યું તેના માટે કદી પસ્તાવો ન કર્યો. જાણે એ એના સિવાય બીજું કંઈ કરી જ ન શકાય એવું એમનું વલણ રહ્યું. ૩ ઑક્ટોબર ૨૦૦૬ના ૬૪ વર્ષની ઉંમરે એનું અચાનક હાર્ટ ઍટેકથી અવસાન થયું એની અંતિમ ક્રિયાનો દિવસ નવમી ઑક્ટોબર હતો. તે દિવસને અમેરિકાના ટ્રૅક ઍન્ડ ફીલ્ડ એસોસિએશને ‘પીટર નૉર્મન દિન’ જાહેર કર્યો. શ્મશાન યાત્રામાં ટોમી સ્મિથ અને જ્‍હૉન કાર્લોસે પોતાના માનવ અધિકારવાદી મિત્રને કાંધ આપીને ઋણ ચૂકવ્યું.

Olymic 2016 6૨૦૧૨ના ઑગસ્ટમાં ઑસ્ટ્ર્લિયાની પાર્લામેન્ટ પોતાની ઐતિહાસિક ભૂલ સ્વીકારી અને એક ઠરાવ પસાર કરીને પીટર નૉર્મનની માફી માગી. [i]

આજે માનવ સભ્યતાની ખોજમાં પીટર નૉર્મન સૌની મોખરે છે.

0-0-0

સંદર્ભઃ

http://griotmag.com/en/white-man-in-that-photo/

https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Norman

https://en.wikipedia.org/wiki/1968_Olympics_Black_Power_salute


[i] ઑસ્ટ્રેલિયાની પાર્લામેન્ટમાં અંજલિ

0-0-0

અદ્ભુત સાહસકથા

Mantra-chanting Dogs

છાન્દોગ્ય ઉપનિષદમાં કૂતરાઓ મંત્રો બોલે છે! માની શકો છો? આવો, એ મંત્રો જોઈએ. છાન્દોગ્ય ઉપનિષદના પહેલા પ્રપાઠક (અધ્યાય)ના ૧૨મા ખંડનો અનુવાદ નીચે આપ્યો છે.

“હવે આગળ, કૂતરાઓનું ઉદ્‌ગીથ. બક દાલ્ભ્ય – અથવા ગ્લાવ મૈત્રેય – વેદના અધ્યયન માટે ગયો.

ત્યાં એની પાસે એક સફેદ કૂતરો આવ્યો. એની આસપાસ બીજા કૂતરા એકઠા થયા અને (સફેદ કૂતરાને) કહ્યું: “સ્વામી ગાયન દ્વારા અમને અન્ન અપાવો, અમે ભૂખ્યા છીએ.”

એણે એમને કહ્યું: “ સવારે તમે આ જગ્યાએ મારી પાસે આવજો”. એટલે બક દાલ્ભ્ય –અથવા ગ્લાવ મૈત્રેય – એમને જોતો રહ્યો (એમના પર નજર રાખી).

પછી જેમ (પુરોહિતો) બહિષ્પવમાન સ્તોત્ર બોલતાં પહેલાં જેમ (એકબીજાના હાથ પકડીને ચાલે છે) તેમ (આ કૂતરાઓ) પણ બેઠા અને પહેલાં ‘હિંકાર’ (પ્રાથમિક ધ્વનિ) કર્યો.

(એમણે ગાયું) “ૐ આપણે ખાઈએ, ૐ આપણે પીએ! ૐ દેવ, વરુણ, પ્રજાપતિ, સાવિત્રી, અમારા માટે અહીં અન્ન એકઠું કરો. હે અન્નના દેવતા, અહીં અન્ન એકઠું કરો – હા, અહીં એકઠું કરો, ૐ!”

(હિંકાર, ઉદ્‌ગીથ વગેરે શું છે, અથવા તો બક દાલ્ભ્ય અને ગ્લાવ મૈત્રેય એવાં બે નામ કેમ છે તેની ચર્ચા હમણાં છોડી દઈએ છીએ).

શંકરાચાર્યનું અર્થઘટન

આપણે વાત એ કરવાની છે કે કૂતરાઓ કેમ મંત્ર બોલે? અને મંત્ર બોલીને પણ કોઈ આધ્યાત્મિક વાત નથી કરતા, માત્ર ખાવાનું માગે છે! આ મંત્રો આ કારણે બહુ ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે અને તે પણ આજથી નહીં, કંઈ નહીં તો નવમી સદીથી – એટલે કે આદિ શંકરાચાર્યે એનો અર્થ પહેલી વાર સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. એમણે આ વિભાગથી પહેલાંના વિભાગની ચર્ચા કરીને દેખાડ્યું કે એમાં દુકાળની સ્થિતિની વાત છે અને બધા જીવ અન્ન દ્વારા જ જીવે છે. માણસના વિચારો કે જ્ઞાન, ભલે ને, અતાગ હોય અન્ન વિના જીવી ન શકે. આમ શંકરાચાર્ય અહીં અન્નની ચર્ચાને વાજબી ઠરાવે છે, પણ એમાંથી કૂતરા કેમ મંત્ર બોલે, તેનો જવાબ નથી મળતો. શંકરાચાર્ય કહે છે કે એ કૂતરાઓ ખરેખર કૂતરા નહોતા; કાં તો ઋષિઓ હતા અને કાં તો દેવો પોતે જ કૂતરાના રૂપમાં આવ્યા હતા.

ડૉ. રાધાકૃષ્ણન અને પશ્ચિમી વિદ્વાનો

આપણા આધુનિક ચિંતક ડૉ. રાધાકૃષ્ણન અને ભારતીય દર્શનોના પશ્ચિમી વિદ્વાનોએ પણ આ મંત્રો બોલનારા કૂતરાઓનો અર્થ સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. એમણે કહ્યું છે કે, “(ઉપનિષદોના ઋષિઓને ઘણી વાર યજ્ઞો અને પુરોહિતોનો ધર્મ છીછરો લાગ્યો છે અને એમણે પોતાનાં વ્યંગ્યબાણો એમના પર છોડવામાં કંઈ બાકી નથી રાખ્યું. પુરોહિતો એકબીજાના હાથ પકડીને ચાલતા તેનું કાર્ટૂન જાણે બનાવતા હોય તેમ એમણે કૂતરાઓ એકબીજાની પૂંછડી પકડીને (મોઢામાં દબાવીને) ચાલતા હોવાનું દેખાડ્યું છે.” મંત્રોમાં એકબીજાની પૂંછડી મોંમાં દબાવી હોવાનું કહ્યું નથી પણ ડૉ. રાધાકૃષ્ણને શાંકરભાષ્યને આધારે આ લખ્યું છે.

રીસ ડેવિડ્સ માને છે કે આમાં ટીખળ અને સૂક્ષ્મ વ્યંગ્ય છે. આ જાતનો વ્યંગ્ય પશ્ચિમમાં જોવા નથી મળતો, માત્ર ભારતમાં જ જોવા મળે છે. એક નકલી ગંભીરતાથી અતિરંજિત અને અશક્ય વિવરણો આપવાં અને એના દ્વારા ખરેખર ગંભીર ઉત્કટ નૈતિક ધ્વનિ પ્રગટ કરવો એ પરસ્પર વિરોધી દેખાતી બાબતો ઊડીને આંખે વળગે છે અને ઉપનિષદમાં કૂતરાના મંત્રપાઠમાંથી અને બીજા ઘણાય મંત્રોમાંથી આવી જ ઉત્કટ નૈતિકતા વ્યંગ્યની વચ્ચેથી પ્રગટ થતી હોય છે. રૉબર્ટ અર્ન્સ્ટ હ્યૂમને આમાં બહુ કટાક્ષ જેવું નથી લાગતું પણ વિલ ડ્યૂરાં તો ડૉ. રાધાકૃષ્ણનની સાથે સંમત થતાં એમ માને છે કે છાન્દોગ્ય વેદકથિત ઉપાસનાની રીતોની હાંસી ઉડાડે છે.

પ્રોફેસર ડી. પી. ચટ્ટોપાધ્યાય શું કહે છે.

પ્રોફેસર દેબી પ્રસાદ ચટ્ટોપાધ્યાય કહે છે કે આ કૂતરા નથી, માણસો જ છે. એમાં કોઈ ટીખળ પણ નથી. બધા મંત્રો ગંભીર જ છે. એ દેવતાઓ પણ નથી કે વિદ્વાન ઋષિઓ પણ નથી. એમનું કહેવું છે કે આદિવાસી સમાજોમાં માણસને હંમેશાં પ્રાણીઓ અને વનસ્પતી સાથે સીધો સંબંધ રહ્યો છે. ખુદ વેદોમાં કે ઉપનિષદોમાં ઘણાં નામોમાં પણ આ આદિમ અવસ્થાનાં ચિહ્નો દેખાય છે. દાખલા તરીકે, તૈત્તિરીય (તેતર) માંડૂક્ય (દેડકો), કૌશિતકી (ઘૂવડ પરથી).

પુરાણની કથા પ્રમાણે સામવેદ સંહિતાની એક હજાર શાખાઓ હતી,પણ ઇન્દ્રે એમનો નાશ કર્યો, પરંતુ સાત બચી ગઈ. એમાંથી એકનું નામ શાર્દુલીય છે. શાર્દુલ એટલે વાઘ. બીજાં છ નામ એવાં છે કે જેને પણ કોઈ પ્રાણી સાથે સંબંધ હોય એવું લાગે છે.

અથર્વવેદ સંહિતાની ત્રણ શાખાઓ છેઃ પૈપ્પલાદ, બ્રહ્મપલાશ અને શૌનક. આમાં પહેલું નામ પીપળાના વૃક્ષના ટેટા ખાઈને રહેતા પક્ષીનું નામ છે. અને ‘શૌનક’ એટલે કૂતરો! આ લેખની શરૂઆત પણ કૂતરાથી જ થઈ છે ને! એટલે આ કૂતરા નહીં પણ‘કૂતરા’ની મુદ્રાવાળી જાતિના લોકો હતા.

તે ઉપરાંત વ્યક્તિઓનાં નામોમાં પણ પ્રાણીઓ કે વનસ્પતી છુપાયેલી છે. કશ્યપ(કાચબો), કૌશિક (ઘૂવડ), શૌનક, શુનઃશેપ (કૂતરામાંથી)અશોક વગેરે.

આદિવાસી નામો

પ્રો. ચટ્ટોપાધ્યાય અમેરિકા, ઑસ્ટ્રેલિયા અને આપણા દેશના આદિવાસી સમાજોનાં ઉદાહરણ આપીને કહે છે કે બધે જ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતીઓનાં નામો જાતિનાં નામો તરીકે જોવા મળે છે. આ સમાજો પોતાને કોઈને કોઈ પ્રાણી કે વનસ્પતીનાં સંતાન માને છે, એ જાતિ એ જ નામથી ઓળખાય છે. (રામાયણમાં ‘વાનર’ વાલી-સુગ્રીવ અને હનુમાનની મુદ્રા છે. જાંબવાનની જાતિની મુદ્રા ‘રીંછ’ છે). આ પ્રાણીઓ એમનાં ટોટેમ (મુદ્રા) છે, એમની ઓળખાણ છે. આ નામો ઉપનિષદના સમયમાં પણ ચાલુ રહ્યાં હોય તો નવાઈ નથી. એનાં બે કારણ છેઃ

એક તો, કોઈ પણ સમાજ આખો જ એક સાથે વિકસતો નથી. નવા સાથે જૂનું પણ ટકી રહે છે.એટલે જ્ઞાનનો વિકાસ બહુ થયો હોય તો પણ લોકો પોતાનાં નામો પણ બદલી લે તે શક્ય નથી.

બીજું, આર્યો ભારતના જ હોય કે બહારથી આવ્યા હોય, કોઈ પણ સમાજ નીચેથી ઉપર તરફ વિકસે છે એટલે આપણા પૂર્વજોએ ઋગ્વેદ અને ઉપનિષદો રચ્યાં એ આપણે જાણીએ છીએ પણ એમનાથી પહેલાંના આપણા પૂર્વજોનું જીવન પણ કબીલાઓમાં વીત્યું હોય એમ માનવું તર્કસંગત છે.

આવી કબીલાઈ અસરો વેદ-ઉપનિષદની રચના સાથે જ ધોવાઈ જાય એમ માનવાનો અર્થ નથી. ખરેખર તો આ અસરો આજે પણ દેખાય જ છેઃ આજે પણ આપણામાં ઘણા માંકડ, મચ્છર, મંકોડી, હાથી, ઘોડા, મગર, વાઘ, વરુ, પોપટ છે જ! આમાં કોઈ કટાક્ષ કે ઠેકડી છે એમ તો આપણે માનતા નથી. સિંહોનું તો પૂછવું જ શું? બધા જ પ્રદેશમાં મળશે, જુદાં જુદાં રૂપે -(ધરમશી, ધરમસિંહ, ધરમ સિંઘ, ધર્મેન્દ્ર સિન્હા). કોઈ કહે તો, કહો કે આવાં નામો તો ઉપનિષદોમાં પણ છે. આવાં જ નામો આપણને પ્રાચીન સમાજમાં લઈ જતાં ટાઇમ મશીનો છે.


સંદર્ભઃ

(૧) LOKAYATA: A Study of Ancient Indian materialism આવૃત્તિ-૩, પુનર્મુદ્રણ-૬. પ્રકરણ ૨ -પૃષ્ઠ ૭૬-૧૨૨. લેખકઃ પ્રો. ડી. પી. ચટ્ટોપાધ્યાય.

(૨) http://www.hinduwebsite.com/sacredscripts/hinduism/upanishads/chandogya.asp

(૩) http://www.gatewayforindia.com/upanishad/upanishads.htm

(૪) http://oll.libertyfund.org/titles/upanishads-the-thirteen-principal-upanishads

(૫) http://www.mindserpent.com/American_History/books/Miscellaneous/ the_thirteen_principal_upanishads.pdf

Morality and Religion

૧ જુલાઈના મારા લેખ ( ‘નૈતિકતા, ઈશ્વર અને ધર્મ)ના જ અનુસંધાનમાં શ્રી સુબોધભાઈ શાહે આ લેખ મોકલ્યો. લેખકનો એક લેખ ‘ભૂતકાળનું ભૂત’ મેં ‘મારી બારી’માં આપ્યો ત્યારે જ એમનો વિગતવાર પરિચય આપણે મેળવ્યો જ છે. અમે મૂળભૂત રીતે સંમત છીએ, તેમ છતાં અમુક અંશે અમારા દૃષ્ટિકોણ જુદા પણ પડે છે, એ કારણસર આ લેખનું મહત્ત્વ વધી જાય છે. કદાચ કોઈને બન્ને લેખોને એકસાથે મૂકીને વાંચવામાં રસ પણ પડે. આ દૃષ્ટિકોણનું અંતર અને સામ્ય પછી દેખાડવાનો વિચાર છે.

નીતિ અને ધર્મ

સુબોધ શાહ

બહુ ઓછા લોકોને ઊંડા અધ્યાત્મમાં રસ હોય છે. જો કે લગભગ નેવું ટકાથીય વધુ મનુષ્યો ધર્મમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે. આવી શ્રદ્ધાનાં અનેક કારણોમાં સૌથી મહત્ત્વનું કારણ તેમની એ માન્યતા છે કે ‘ધર્મ એટલે નીતિ; અને અધર્મ એટલે અનીતિ. ધાર્મિક એટલે ભલો માણસ ને અધાર્મિક એટલે દુરાચારી નહીં, તોય નાદાન તો ખરો જ’.

‘રૅશનાલિસ્ટ એટલે નાસ્તિક, અને નાસ્તિક એટલે નાદાન’ એ ધારણા એટલી બધી પ્રચલિત છે કે એને યથાયોગ્ય તપાસવી જરૂરી છે. વધારામાં એ અત્યન્ત રસપ્રદ પણ છે. આવી માન્યતાનાં મૂળ માનવજાતિઓના ઇતિહાસમાં જડે છે. નીતિ એટલે શું ? ધર્મ એટલે શું ? એ બન્ને પ્રશ્નોના જવાબ એમની ‘જન્મપત્રિકા’માં છે અને એ બન્નેનો પરસ્પર સંબંધ પણ એમાંથી સહેલાઈથી ફલિત થાય છે. નૃવંશશાસ્ત્રના અનેક વિદ્વાનોએ એ વિષયમાં પુષ્કળ સંશોધન કરી ઘણાં પુસ્તકો લખ્યાં છે. એની કેટલીક વાતો અહીં ટુંકાણમાં જોઈએ.

પશુપાલન અને ખેતીવાડીની શરૂઆત થઈ, એ પહેલાં માણસ ગુફાવાસી, વનચારી–શિકારી હતો. ત્યારે એને નીતિની કોઈ કલ્પના ન હતી. જેને આપણે ‘બળિયાના બે ભાગ’ કહીએ છીએ, તેવો એ જમાનો હતો. જંગલી પ્રાણીઓની સરખામણીમાં એકલદોકલ મનુષ્ય અત્યન્ત દુર્બળ અને કુદરત સામે સાવ લાચાર હતો. પોતાના કુટુંબ સાથે અને પછી નાનામોટા સમૂહમાં રહી સ્વરક્ષણ અને શિકાર કરવાનું શીખીને એ બળવાન બન્યો. એમાંથી જૂથ, જાતિઓ ને ટોળીઓ રચાઈ. કુટુંબમાં કે સમૂહમાં રહેવું હોય તો ફાવે તેમ વર્તી ન શકાય. સ્વાર્થ જેવી સ્વભાવિક વૃત્તિ પર કંઈક અંકુશ મુકવો પડે. વહેંચીને ખાવું, સંપીને રહેવું, ચોરી ન કરવી, વગેરે ઘણું શીખવું પડે. બાળકમાં સ્વાર્થ સ્વાભાવિક છે, પણ સહકાર તો એને શીખવો–શીખવવો પડે છે. એ થઈ નીતિના અત્યન્ત પ્રાથમિક નિયમોની શરૂઆત. ટૂંકમાં, નીતિ એટલે પરસ્પર લાભ માટે સહકાર. સહકાર કે પરોપકાર એ જીવનમૂલ્ય કહેવાય છે. બાળક એ મૂલ્ય કે આદર્શોને કુટુંબ ને સમાજમાંથી મેળવે છે. માનવસંસ્કૃતિએ પણ એની શિશુવયમાં આ રીતે એ મૂલ્યને મેળવ્યાં છે. નીતિશાસ્ત્રનો એ પાયો છે. એના જરૂરી પાલન અને પ્રસાર માટે સમાજ, કોમ ને રાજ્યો થયાં. એ જમાનામાં નીતિનું પાલન કરાવવા માટે સૌથી સારો ને સહેલો એક જ માર્ગ તે ધર્મનો હતો: “ચોરી ન કરવી જોઈએ.” “કેમ?” “કારણ કે ધર્મ એમ કહે છે માટે”. સમાજ માટે નીતિ એ આવશ્યક નિયમ છે, તેથી નહીં. સહેલી ને સ્પષ્ટ વાત. નીતિ-અનીતિની આવશ્યકતા સાબીત કરવાની ને સમજવાની જરૂર જ નહીં.

હવે ધર્મની શરૂઆત જોઈએ. ભગવાને માણસને કેવી રીતે બનાવ્યો, એના કરતાં માણસે ભગવાનને કેવી રીતે બનાવ્યો, એ સમજવું વધારે મહત્ત્વનું છે. માનવસંસ્કૃતિ બાલ્યાવસ્થામાં હતી ત્યારથી જ માણસના મનમાં ભગવાનનો જન્મ થયો હતો. પુરાતન સંસ્કૃતિઓ બધી જ અનેક દેવોમાં માનતી હતી. માણસનો ગુફાવાસી પુર્વજ અજ્ઞાની ને ભયભીત જીવન જીવતો હતો. કુદરતમાં એણે વરસાદ, વીજળી, સૂર્ય વગેરે જે પણ જોયું અને જેને એ સમજી શકતો નહોતો, તે સર્વેમાં એણે અદૃષ્ટ સર્વશક્તિમાન પરમ તત્ત્વનું આરોપણ કર્યું. શરૂઆતના ભગવાનો બધા જ કુદરતી બળોના કે યુદ્ધના દેવતાઓ હતા એ કોઈ અકસ્માત ન હતો. સૂર્ય, અગ્નિ, વરુણ, ઇન્દ્ર, એ ૠગ્વેદના દેવો છે. એપોલો, ઝીયસ ને માર્સ ગ્રીસ–રોમના દેવો છે. દુનિયાની પ્રાચીનમાં પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓના દેવો વચ્ચેનું સામ્ય અચંબો પમાડે એવું છે.

એ પ્રાચીન સમાજોમાં સમાજને સુવ્યવસ્થિત રાખવા ભગવાનની કલ્પના ને એની કૃપા–અવકૃપાનો ધાક બહુ ઉપયોગી નીવડ્યો હતો. ઈશ્વરની કલ્પનાએ માણસની ઘણી બધી માનસિક જરૂરિયાતો પૂરી કરી. તેથી એ જુદા જુદા સમયે જુદી જુદી પદ્ધતિઓથી સર્વસ્વીકૃત બની. એ ધર્મો બન્યા. ઋગ્વેદના પ્રકૃતિના દેવોના ધર્મ પછી ઉપનિષદો અને પછી પુરાણોનો યુગ આવ્યો. રામાયણ એ પહેલું પુરાણ હતું. રામ નામના મહાપુરુષને આદર્શ તરીકે સ્થાપી, ભગવાન ગણી, સમાજમાં સારા વર્તનના પ્રાથમિક નિયમોની સ્થાપના કરવાની રસમય વાત એટલે જ રામાયણ. માણસમાં સૌથી મહત્ત્વની એવી બે જન્મજાત વૃત્તિઓ બહુ જ પ્રબળ હોય છે. એમનું યોગ્ય નિયમન કરવા માટે બે મુખ્ય મૂલ્યની રામાયણે સ્થાપના કરી: વ્યક્તિની સ્વાર્થવૃત્તિનું રામાયણે કુટુંબભાવનામાં રૂપાંતર કર્યું; જાતીય વૃત્તિને અંકુશમાં રાખી લગ્નસંસ્થાને મજબૂત કરવા એકપત્નીવ્રતનો આદર્શ સ્થાપ્યો. આ બન્ને આદર્શોની સ્થાપના કરતી નીતિમત્તાનો પ્રચાર વાર્તારૂપે સહેલાઈથી થઈ શક્યો. રામાયણની આ અપ્રતિમ સિદ્ધિ છે. તેથી આજસુધી હિન્દુ સમાજમાં નીતિશાસ્ત્રનો એ પાયો બનીને રહ્યું છે. ટાગોરે રામને ‘આગામી ખેતીપ્રધાન સમાજના પ્રથમ યુગપ્રવર્તક’ કહ્યા છે. રામચંદ્ર ભગવાન ન હતા; તેઓ એ જમાનાની સર્વશ્રેષ્ઠ આદર્શમૂર્તિ હતા. રાવણ રાક્ષસ ન હતો; સુસંસ્કૃત બન્યા પહેલાં બધા માનવો જે હતા, તે જ રાવણ હતો. વાતને સીધી ને સાદી બનાવવી હોય, તો એકને દેવ માનો, બીજાને દૈત્ય માનો એટલે સમજાય ને તરત ગળે ઉતરી જાય; સમાજ નીતિમય બને; આદર્શ વીર ઈશ્વર ગણાય.

ધર્મનું આ સર્વશ્રેષ્ઠ કાર્ય હતું. એણે માણસને સંસ્કૃતિ આપી. એ પ્રાચીન યુગોમાં ધર્મ સિવાય બીજા કશાથી આ કામ થઈ શક્યું ન હોત. મનુષ્યને ઈશ્વર સિવાય ચાલે એમ ન હતું. જ્યારે જ્ઞાન નહીંવત હતું, ત્યારે ધર્મની વિશાળ છત્રી નીચે બધું જ્ઞાન સમાઈ જતું. વિજ્ઞાન, ખગોળ, તર્કશાસ્ત્ર, વ્યાકરણ, માનસશાસ્ત્ર, નીતિશાસ્ત્ર, બધું જ. આજે આ દરેક વિષય ધર્મ કરતાં તદ્દન સ્વતંત્ર રીતે પ્રાકૃતિક ને સામાજિક વિજ્ઞાન છે.

નીતિની જરૂર શી? અથવા મનુષ્યે નીતિમાન, સદ્ગુણી શા માટે થવું જોઈએ ? ઇસ્લામ અને ખ્રિસ્તી ધર્મ કહે છે: ‘ઈશ્વર એમ ઈચ્છે છે માટે’. હીન્દુ ધર્મ કહે છે: ‘સારાનું પરિણામ સારું આવે, સુકર્મનું સુફળ મળે, બીજો જન્મ સારો મળે એ માટે’. ટૂંકમાં, ધર્મ કે ઈશ્વર કહે છે માટે સારા થવું. સારા કે નીતિમાન થવા માટેનાં આ સિવાય બીજાં કોઈ કારણો હોઈ શકે ખરાં ? હા, છે….

  1. સૌથી વધુ સંખ્યાના માનવોનું, સૌથી વધારે ભલું થાય એ માટે સારા થવું જોઈએ. દા.ત. સાચું બોલવા સિવાય કે લગ્નેતર જાતીય સંબંધો છોડવા સિવાય, માનવ સમાજ સંગઠિત ને સુવ્યવસ્થિત ન જ રહી શકે. માટે સત્ય, સદાચાર, વગેરે પાળવાં જોઈએ કૃષ્ણ કે ક્રાઈસ્ટે કહ્યું હોય કે ન કહ્યું હોય; તો પણ તે પાળવાં જોઈએ.
  2. માણસે પોતાના હિત માટે નીતિનું પાલન કરવું જોઈએ. દા.ત. મોટર ચલાવતાં લાલ લાઇટ આગળ ઉભા રહેવા માટે મારે ઈશ્વરની આજ્ઞાની જરૂર નથી; મારા પોતાના હિત માટે એ જરૂરી છે.
  3. બીજા પાસેથી જેવા વર્તનની તમે અપેક્ષા રાખો, એવું જ વર્તન તમે એના તરફ કરો એ સાદી શીખામણ તરત ગળે ઉતરે એવી છે. આપ ભલા તો જગ ભલા.

નીતિશાસ્ત્રના જાણકારોએ આવા બધા સિદ્ધાંતોની બુદ્ધિગમ્ય અને વિશદ ચર્ચા કરેલી છે. એમાં ઊંડા ઊતર્યા વિના, આપણે એ સ્વીકારવાનું છે કે ધાર્મિકતા વિના સજ્જનતા ટકી શકે છે. ધર્મનો અભાવ એ અનીતિ નથી. નીતિ અને ધર્મને વિખૂટાં પાડી શકાય છે, પાડવાં જરૂરી પણ છે.

કોઈ પણ વ્યક્તિ અને સમાજ માટે નીતિશાસ્ત્ર અનિવાર્ય એવી જરૂરિયાત છે. માનવસંસ્કૃતિનો પાયો જ નીતિશાસ્ત્રમાં છે. માનવસમૂહોને સંપીને પ્રગતિ કરવા નીતિનિયમ વિના ચાલે જ નહીં. નાસ્તિક માણસ પણ એમ નહીં કહી શકે કે કોઈ પ્રકારના નીતિનિયમોની જરૂર નથી. બીનધાર્મિક માણસ સુધ્ધાં સંસ્કાર ને સંસ્કૃતિના સામાજિક નિયમો પાળે છે અને નિષેધો સ્વીકારે છે; ભલે એ સ્વીકારનું કારણ ધર્મ ન હોય. આધુનિક તત્ત્વજ્ઞાની ગણિતશાસ્ત્રી બર્ટ્રાન્ડ રસેલ ચુસ્ત અધાર્મિક છતાં અત્યન્ત સૌમ્ય સજ્જન તરીકે જાણીતા પ્રખર બુદ્ધિવાદી હતા. બીજી બાજુ જોઈએ તો, ભલા થવા ભગત થવું જરૂરી નથી. માણસ ધાર્મિક હોય માટે જ નીતિમાન કે સદ્ગુણી હોય, એમ છાતી ઠોકીને કહી શકાય એમ નથી. હિટલર ચુસ્ત ખ્રિસ્તી અને શાકાહારી હતો. કોઈ નાસ્તિક જીહાદી કે ક્રુઝેડર થયેલો જાણ્યો છે ? એથી ઉલટું, દુરાચારી સાધુઓ, ગુરુઓ કે પાદરીઓ વિશે આપણે વારંવાર સાંભળતા આવ્યા છીએ. નાસ્તિકતા નીતિમત્તાની સાથે રહી શકે છે; ધાર્મિકતા ને નીતિમત્તા સાથે રહેતાં હોય એમ હંમેશાં બનતું હોતું નથી. ધાર્મિક અને નાસ્તિક, બન્ને પ્રકારના માણસો પ્રપંચી કે નીતિમાન ગમે તે હોઈ શકે. એક વાત માન્યતાની છે, બીજી વાત વર્તનની છે.

ધર્મ અને નીતિ એ બન્ને એકબીજાને સ્પર્શે છે જરૂર; છતાં તદ્દન જુદાં છે. ધર્મથી નીતિમય જીવન જુદું પાડી ન શકાય એવી ઝાંખીપાંખી ગેરસમજના કારણે અનેક મનુષ્યો ધર્મને વળગી રહેવા માગે છે. હકીકત એ છે કે નીતિ એના કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપમાં દરેકે દરેક માણસ માટે અચુક આવશ્યક છે; જ્યારે પરમ્પરાગત ધર્મમાં માનવું જરૂરી નથી.

અમેરીકન મૂડીવાદી સમાજના અને આખા જગતના આજના રાજકીય પ્રશ્નો વિશે જરાક ઊંડાણથી વિચાર કરીએ તો:

“નીતિ ને ધર્મનાં યુદ્ધો, મિટે મિનિટ માત્રમાં

નીતિ જો થાય સામ્રાજ્ઞી, ધર્મ એનો પ્રધાન હો !”


શ્રી સુબોધ શાહનો સંપર્ક ssubodh@yahoo.com વીજાણુ સરનામે થઈ શકશે.

Morality, God and Religion

આમ તો આ લેખ શ્રી સુબોધભાઈ શાહનાભૂતકાળનું ભૂતના અનુસંધાનમાં મૂકવો હતો પણ તાત્કાલિક બીજા વિષયો આવતા ગયા એટલે રહી ગયો. સીધી રીતે તો બન્ને લેખો વચ્ચે સંબધ નથી, પરંતુ બન્ને લેખોને સગોત્ર ગણાવી શકાય, ભલે ને સ્વભાવમાં ફેર હોય ! સુબોધભાઈનો સાત્ત્વિક આક્રોશ આપણા પર, ખાસ કરીને હિન્દુ સમાજ પર (અને સર્વસામાન્ય રીતે બધા ધાર્મિક લોકો પર) છે અને એમનું કહેવું છે કે આપણો દેશ ભારત એના કારણે પાછળ રહી ગયો છે. મને થયું કે આપણે ધર્મ શું છે તે જ સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ. હું આ વિષયનો વિદ્વાન નથી પણ આમાંથી વિદ્વાનો વચ્ચે શાસ્ત્રાર્થ થાય તો સારું લાગશે.

બધા કહે છે કે ધર્મ આપણને નીતિના માર્ગે ચાલવાનું શીખવે છે. પરંતુ ધર્મમાં તો ક્રિયાકાંડો પણ છે ! એમાં તો કંઈ નીતિ પર ચાલવા કે ન ચાલવાનો સવાલ જ નથી. નીતિ અને કર્મકાંડ અલગ વસ્તુઓ છે. વળી આ કર્મકાંડ પણ ઈશ્વરને અનુલક્ષીને હોય છે. બીજી બાજુ આપણે એમ પણ માનીએ છીએ કે ઈશ્વર તો સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપી અને સર્વાંતર્યામી છે. આવા ઈશ્વરને આપણે પ્રસન્ન કરીએ તેની જરૂર શી હોય?

આમ નૈતિકતા, ઈશ્વર અને ધર્મ, ત્રણેય એકબીજાં સાથે જોડાયેલાં હોવા છતાં જરા વિચારતાં કોઈ ખૂટતી કડીનો આભાસ મળે છે. આમ કેમ? આથી આપણે નૈતિકતા, ઈશ્વર અને ધર્મને સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ. અહીં મારા વિચાર રજૂ કરું છું. મને લાગે છે કે નૈતિકતા, ઈશ્વર અને ધર્મ માનવજીવનના ત્રણ જુદા જુદા સંયોગો અને સ્રોતોમાંથી આવે છે.

નૈતિકતા

નૈતિકતા વ્યક્તિગત નથી હોતી. એક માણસ એક ટાપુ પર એકલો જ હોય તો એના માટે નૈતિકતાનો અર્થ જ નથી. એ આખો વખત નગ્ન હાલતમાં ફર્યા કરે તો પણ એને કોઈ રોકનાર નથી કે એના પર હસનાર પણ નથી. શહેરમાં એ એમ ન ફરી શકે. એટલે નૈતિકતા હંમેશાં સમાજમાં આપણે કઈ રીતે રહેશું તેના નિયમ છે. જે વસ્તુ બીજાની હોય તે એને પૂછ્યા વગર લઈએ તે ચોરી કહેવાય. એ નૈતિકતા છે. પરંતુ અહીં બીજાનું અસ્તિત્વ અભિપ્રેત છે. પોતાની વસ્તુ તો કોઈ ચોરી જ ન શકે! એટલે નૈતિકતા સામાજિક બની રહે છે.

આનું કારણ શું? બધાં પ્રાણીઓમાં મનુષ્ય એટલો શક્તિશાળી નથી કે એ એકલે હાથે પોતાને બચાવી શક્યો હોત. આથી માણસે સમુદાયમાં રહેવાનો માર્ગ લીધો. માત્ર માણસ જ નહીં, ઘણાં નાના કદનાં શિકારી પ્રાણીઓ, જેમ કે જંગલી કૂતરા, સમૂહમાં રહે છે. માણસ માટે એ બચવાનો ઉપાય છે તો જંગલી કૂતરાઓ માટે ભોજન શોધવાનો.

માણસે સમુદાયમાં રહેવાના નિયમો ઘડી કાઢ્યા. સમુદાયમાં બીજા સભ્યનું નુકસાન ન થાય એમ રહેવું. માણસ માણસને ખાશે નહીં, મારશે નહીં, એકબીજાનો બચાવ કરશે એ બધા નિયમ બન્યા. પહેલાં કબીલાઓ હતા ત્યારે પણ કબીલો જાણે એક સામૂહિક વ્યક્તિ હોય તેમ રહેતો. આવું ન કરે તો માણસ પોતાના જનિન બીજી પેઢીમાં પહોંચાડી જ ન શકે.

આમ આ નૈતિક નિયમો આપણી જૈવિક જરૂરિયાત છે. એકબીજા સાથે હળીમળીને, સહકારથી રહેવું એ આપણી બાયોલૉજિકલ જરૂરિયાત છે. આમ બધાં યુદ્ધો, રમખાણો, હત્યાઓ અને હિંસાચાર માણસની પ્રકૃતિદત્ત આવશ્યકતાની વિરુદ્ધ છે. આ વાત ધર્મ કે ઈશ્વરની કલ્પનાથી પણ પહેલાં આપણે સમજ્યા. આમ ધર્મમાં જે નૈતિકતાનું પાસું દેખાય છે તે ધર્મે આપણી જૈવિક જરૂરિયાતને આત્મસાત્‍ કરી લીધી તેને કારણે છે. આમ નૈતિકતા ધર્મથી પણ પહેલાં આવે છે.

ઈશ્વર

ઈશ્વરની કલ્પના માણસના અસ્તિત્વ જેટલી જ જૂની હોઈ શકે છે. આપણે નિએન્ડરથલની વાત નથી કરતા, હોમોસૅપિઅન્સની વાત કરીએ છીએ. તે પણ એના વિકાસના પાછળના તબક્કામાં, ૪૦-૫૦ હજાર વર્ષનો સમયગાળો માની લઈએ, જ્યારે કંઈક વ્યવસ્થાનાં લક્ષણો દેખાય છે. એ સમય પછી ગુફા-ચિત્રો, મૃતદેહને જમીનમાં દાટવાની રીતમાં સુધારો વગેરે જોવા મળે છે. આ સમય દરમિયાન માણસને પ્રકૃતિની શક્તિની પ્રતીતિ થઈ હશે. એવું નથી કે એ પ્રકૃતિની સંહારક શક્તિ જ જોઈ શક્યો. એનું ઉપકારક રૂપ પણ સમજાયું હશે. જૈવિક રીતે તો એ નબળો હતો જ; એટલે કંઈક વધારે શક્તિશાળી તત્ત્વ અસ્તિત્વમાં હોવાનો ખ્યાલ વિકસ્યો હશે.

આ સ્રોત નૈતિકતાના જૈવિક સ્રોતથી જુદો પડે છે. ઈશ્વરની આ અવધારણાનો આધાર માણસની નૈતિકતા નથી, એનાથી એ સ્વતંત્ર છે.

પરંતુ મહત્ત્વની વાત એ છે કે ઈશ્વરની અવધારણા દરેક યુગમાં બદલાતી રહી છે. ઋગ્વેદના ઋષિઓના પૂર્વજોના મિત્ર તરીકે એમની સાથે સોમરસ પીનારો ઇન્દ્ર ખુદ ઋગ્વેદના ઋષિઓ માટે દૂરનો દેવતા છે અને માત્ર અગ્નિ એમનો મુખ્ય દેવતા છે, જે એમના હવિ ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સુધી પહોંચાડે છે. ઉપનિષદોના કાળમાં અમૂર્ત તત્ત્વની કલ્પના વિકસી. તે સાથે જ વેદ પરંપરાની જ યજ્ઞાદિ ક્રિયાઓ પણ પૂર્વમિમાંસા તરીકે પુનઃસ્થાપિત થઈ.

તે ઉપરાંત લૌકિક ઈશ્વરની અવધારણા પણ ટકી રહી. ખરેખર તો આ જ ઈશ્વર આજ સુધી ટક્યો છે. એમાંથી અવતારોની વિભાવનાનો વિકાસ થયો. ફરીથી વેદોનો મૂર્ત દેવતા અંગત મદદગાર ઈશ્વર તરીકે સ્થાપિત થયો. પણ એ નવા દેવતાઓ છે, ઇન્દ્ર વગેરે નહીં. આજે આપણે ઈશ્વરને યાદ કરીએ છીએ ત્યારે આ મદદગાર ઈશ્વરને જ યાદ કરીએ છીએ. સર્વજ્ઞ પણ બિનંગત ઈશ્વર આપણા વ્યક્તિગત કામ માટે કેમ સમય ફાળવી શકે? એનું કામ તો આખા વિશ્વ માટે નિયમો બનાવવાનું છે. એ નિયમો બનાવીને એ તો નિઃસ્પૃહ બનીને બહાર નીકળી ગયો. એટલે માણસને કોઈ આધાર જોઈએ. એ આધાર અંગત ઈશ્વર જ આપી શકે. આમ આજે આપણે એક સર્વવ્યાપક ઈશ્વરમાં પણ માનીએ છીએ અને મુશ્કેલીમાં હોઇએ ત્યારે મદદ કરે એવા અંગત મિત્ર જેવા ઈશ્વરમાં પણ માનીએ છીએ. આમ ઈશ્વરની અવધારણા સ્થિર નથી રહી.

ધર્મ

ધર્મના ઉદ્‌ભવનો સ્રોત નૈતિકતા કે ઈશ્વરના સ્રોતથી અલગ છે. એનો જન્મ આમ તો વ્યવહારમાંથી થયો છે. વ્યવહારના પુનરાવર્તનથી પરંપરા બને છે અને એ પરંપરા દૃઢ થતાં એનો ભંગ કરવાનું કઠિન બનતું જાય છે. વ્યવહાર બધા પ્રકારના હોય છે. અહીં ઈશ્વરનો ખ્યાલ ધર્મ સાથે જોડાય છે. ઈશ્વરને પ્રસન્ન રાખવાના પ્રયાસો પણ પરંપરા બની ચૂક્યા હોય છે. ઈશ્વર માટે આદર હોય કે ન હોય, એના પ્રત્યેના આદરની રીતો પરંપરાનું રૂપ લઈ લેતી હોય છે. આ જ તો કર્મકાંડ છે.

હવે નૈતિકતાનો ખ્યાલ ધર્મ સાથે કેમ જોડાય છે તે જોઈએ. ઈશ્વરની અવધારણા એમાં મદદ કરે છે. ઈશ્વર સારાં કામોનું સારું ઇનામ આપે છે. આથી નૈતિક કામો સારાં કામોમાં ગણાય છે. પરિણામે એવો આભાસ થાય છે કે નૈતિકતાનો રસ્તો ધર્મે દેખાડ્યો છે.

આ ત્રણેય અલગ વિભાવનાઓ છેઃ

· નૈતિકતા આપણી જૈવિક જરૂરિયાત છે. જીવન ટકાવી રાખવાની તદ્દન દૈહિક આવશ્યકતામાંથી નૈતિકતાના નિયમો બન્યા છે.

· ઈશ્વર આપણી મર્યાદાઓની પ્રતીતિ છે. જેટલા આપણે નબળા તેટલો જ આપણો અંગત ઈશ્વર સબળ. પરંતુ માણસે માત્ર પ્રકૃતિથી ડરીને નહીં, પ્રકૃતિ પ્રત્યેના અહોભાવથી પણ ઈશ્વરની કલ્પના કરી છે. ઈશ્વર પહેલાં ‘અંગત’ જ હતો, પછી સર્વવ્યાપક થયો અને તેમ છતાં ‘અંગત’ રૂપે પણ રહ્યો.

· ધર્મ રૂઢ થઈ ગયેલા વ્યવહારમાં ઈશ્વરની અવધારણા ભળતાં બનેલા કર્મકાંડોનો સંપુટ છે, જેમાં નૈતિકતાનાં ધોરણો પણ જોડાઈ ગયાં છે.

તો સ્થિતિ એ છે કે ત્રણેય અવધારણાઓ સ્વતંત્ર છે અને આ દરેકને બીજા બે વિના ચાલે તેમ છેઃ

· નીતિમય જીવન ગાળવા માટે ધર્મ કે ઈશ્વરની જરૂર નથી.

· ઈશ્વરની વિભાવના જ એવી છે કે એ ધર્મની ટેકણલાકડી વિના પણ હોઈ શકે છે. એ જ રીતે, ઈશ્વરમાં માનવા માટે નીતિમય જીવનની જરૂર નથી. ચોર-લુંટારા અને ડાકુઓ પણ ભગવાનમાં માનતા હોય છે.

· ધર્મ ઈશ્વર વિના પણ હોઈ શકે છે – જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મો નિરીશ્વરવાદી છે. એ પણ ખરું કે ધાર્મિક હોવાનો અર્થ એ નથી કે માણસ નીતિમાન પણ છે.

તમે શું માનો છો?

Muslims Against Partition – Shamsul Islam (8)

Muslims Against Partition - Shamsul IslamMuslims Against Partition
Revisiting the legacy of Allah Bakhsh and other patriotic Muslims
by Shamsul Islam
PHAROS Media and Publishing House Pvt. Ltdનું પ્રકાશનǁ December 2015 ǁ 216pp, p/b, Rs. 250 / USD 10
ISBN 139788172210670 અને ISBN 108172210671

દ્વિરાષ્ટ્રના સિદ્ધાંતના હિન્દુ-મુસ્લિમ પ્રકારો

શમ્સુલ ઇસ્લામના પુસ્તક Muslim Against Pakistanનો સારાંશ રજૂ કરતાં મેં શરૂઆતનાં પ્રકરણ છોડી દીધાં હતાં કારણ કે પુસ્તકનો બાકીનો મૂળ ભાગ એક યા બીજી રીતે એને સ્પર્શવાનો જ હતો. પરંતુ એની થોડી વિશદ છણાવટ જરૂરી છે. વળી, આ પ્રકરણો બાકીના ભાગ કરતાં સૈદ્ધાંતિક સ્વરૂપે સ્વતંત્ર પણ રહી શકે એવાં છે એટલે એ વખતે મેં માત્ર ‘ભાગલા’ પર ધ્યાન આપ્યું હતું.

લેખક કહે છે કે દ્વિરાષ્ટ્રવાદના ઝંડાધારીઓ દાવો કરતા હોય છે કે ધર્મ વ્યક્તિની પ્રાથમિક ઓળખ બાંધી આપે છે. આ વિચાર પ્રમાણે ધાર્મિક ભેદ સ્વાભાવિક, મૂળભૂત અને આદિમ (માણસજાત પેદા થઈ તે પહેલાંના) છે. આમ હિન્દુ અને મુસલમાન (અથવા શીખ, જૈન, બૌદ્ધ, ખ્રિસ્તી) વગેરે જે ભારતમાં રહે છે તે બધાં અલગ રાષ્ટ્રો છે. ઘણા વિદ્વાનોએ સમજાવ્યું છે કે રાષ્ટ્રવાદ વિશેની કોઈ પણ ચર્ચામાં અમુક જાતનું સરલીકરણ થયા વગર રહેતું નથી. રાષ્ટ્ર-રાજ્ય (Nation-state) એક કલ્પના-કથા છે. એક રાષ્ટ્ર-રાજ્યમાં સૌની સમાન સંસ્કૃતિ હોય છે એવી એક ધારણા છે. પરંતુ આ ધારણા હંમેશાં ખોટી રહી છે; રાષ્ટ્ર-રાજ્ય માત્ર ઉચ્ચ વર્ગોની જરૂરિયાતોને સંતોષે છે અને સામાન્ય જનસમાજનાં હિતોને ચગદી નાખતું હોય છે. દ્વિરાષ્ટ્રવાદના સિદ્ધાંતમાં અજાયબીની વાત એ છે કે રાષ્ટ્ર્વાદી કપોલકલ્પિત ખ્યાલની વ્યાખ્યા માત્ર ધર્મના આધારે કરવામાં આવે છે.”

મુસ્લિમ દ્વિરાષ્ટ્રવાદ

ભારતમાં રહેતા મુસલમાનો અલગ રાષ્ટ્ર છે, એવા સિદ્ધાંતના વિકાસમાં એક દાયકો લાગ્યો. પહેલા તબક્કામાં એમ પ્રચાર થયો કે મુસલમાનોની રાષ્ટ્રીયતા હિન્દુઓ કરતાં જુદી પડે છે એટલે એમનું શોષણ ન થાય તે માટે અમુક રક્ષણાત્મક વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. બીજા તબક્કામાં એવું શરૂ થયું કે મુસલમાનો અલગ રાષ્ટ્ર છે એટલે એમનું અલગ વતન હોવું જોઈએ.

સર મહંમદ ઇકબાલ

સૌથી પહેલાં કવિ અને ફિલોસોફર સર મહંમદ ઇકબાલે મુસ્લિમ દ્વિરાષ્ટ્રવાદનું બ્યૂગલ ફૂંક્યું. ૨૯ ડિસેમ્બર ૧૯૩૦ના રોજ અલ્લાહાબાદમાં ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ લીગ્ના ૨૫માં અધિવેશનમાં પ્રમુખપદેથી બોલતાં એમણે કહ્યું: “આપણે સાત કરોડ છીએ અને હિન્દુસ્તાનના બીજી કોઈ પ્રજા કરતાં આપણામાં બહુ ઘણી એકરૂપતા છે.. ખરેખર હિન્દુસ્તાનમાં રાષ્ટ્ર શબ્દ એના આધુનિક અર્થમાં કોઈને પણ બરાબર બંધબેસતો થતો હોય તો તે મુસલમાનો છે…આ કારણે હિન્દુસ્તાનમાં મુસ્લિમ હિન્દુસ્તાનની માગણી વાજબી છે.”  એમણે પંજાબ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત, સિંધ અને બલૂચિસ્તાનને ભેળવીને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની અંદર જ એક અલગ રાજ્ય બનાવવાની માગણી કરી.

જો કે ઇકબાલને ખ્યાલ હતો કે મુસલમાનોમાં એકરૂપતા નહોતી. એમણે કહ્યું કે મુસ્લિમ કોમ પોતાની Herd Instinct (જૂથગત વર્તનની સાહજિક વૃત્તિ) ખોતી જાય છે એટલે વ્યક્તિઓ અને જૂથો કોમની સર્વસામાન્ય વિચારધારા અને પ્રવૃત્તિમાં કંઈ પણ પ્રદાન કર્યા વિના પોતાની રીતે કામ કરે છે.

એ યાદ રાખવા જેવું છે કે ઇકબાલે આ ભાષણ કર્યું ત્યારે કોરમ માટે જરૂરી ૭૫ સભ્યો પણ હાજર નહોતા અને આ ‘રણગર્જના’ની કોઈએ નોંધ ન લીધી અને એના પરથી ઠરાવ પણ પસાર ન કર્યો.

સામાન્ય માન્યતા એવી છે કે ઇકબાલના આ ભાષણ સાથે પાકિસ્તાનનો વિચાર જન્મ્યો, પરંતુ એમણે ભાગલા નહોતા માગ્યા. પૂર્વ ભારતના મુસલમાનો વિશે એમણે કંઈ કહ્યું નહીં, તેમ છતાં એ ખરું કે એક એકરંગી હિન્દુસ્તાનમાં ગૃહયુદ્ધ થશે.

રહેમત અલી

મુસ્લિમ રાષ્ટ્રવાદી વિચારને ૧૯૩૩માં નક્કર સ્વરૂપ મળ્યું. કૅમ્બ્રિજના અંડરગ્રેજ્યૂએટ વિદ્યાર્થી ચૌધરી રહેમત અલીએ ૨૮મી જાન્યુઆરી ૧૯૩૩ના એક પૅમ્ફલેટ ‘Now or Never” બહાર પાડ્યું, એમાં પંજાબ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત, કાશ્મીર, સિંધ અને બલૂચિસ્તાનનું અલગ રાજ્ય બનાવવાની અને એને પાકિસ્તાન નામ આપવાની અપીલ કરી. ઇકબાલની યોજના એ હતી કે એક ફેડરેશનમાં આ પ્રદેશો એક એકમ તરીકે સામેલ થાય. રહેમત અલીની યોજનામાં એમનું અલગ ફેડરેશન બનાવવાનું સૂચન હતું. પછી તો રહેમત અલી પૅમ્ફલેટો બહાર પાડીને બંગિસ્તાન, હૈદરિસ્તાન, ઉસ્માનિસ્તાન, સિદ્દીકિસ્તાન, ફરુકિસ્તાન, માપલિસ્તાન વગેરે અનેક એકમો બનાવવાનું સૂચવતા રહ્યા. એમણે પાકિસ્તાન નૅશનલ મૂવમેન્ટ શરૂ કરી અને ‘પાકિસ્તાન’ નામનું અખબાર શરૂ કર્યું. એમના વિચાર મુજબ ઇસ્લામિક રાજ્યોમાં લઘુમતીઓ હોવી જ ન જોઈએ. રહેમત અલીએ મુસલમાનો અને હિન્દ્દુઓ વચ્ચેના અંતર પર ભાર મૂક્યો. એ દ્દેશભક્ત મુસલમાનોને પસંદ નહોતા કરતા. એમનું કહેવું હતું કે એ લોકો ‘હિન્દુ મૂડીવાદ અને ‘હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદ’ના દાસ હતા.

પરંતુ, રહેમત અલીના આ પૅમ્ફલેટને મુખ્ય મુસ્લિમ સંગઠનોએ ‘વિદ્યાર્થીની યોજના’ તરીકે ગણકાર્યું નહીં. ૧૯૪૭માં પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા કરીને પાકિસ્તાન બનાવાયું ત્યારે રહેમત અલી નારાજ હતા અને એમણે કહ્યું કે આ ‘જબ્બર વિશ્વાસઘાત’ હતો. પછી એ લંડનથી પાકિસ્તાન ગયા ત્યારે એમનું આવવું કોઈને પસંદ ન પડ્યું. એમની પાછળ પોલીસ ગોઠવવામાં આવી હતી અને અંતે એમને પાછા લંડન જવાની ફરજ પડી, જ્યાં ૧૯૫૧માં એમનું અવસાન થઈ ગયું. કૅમ્બ્રિજમાં ભણતી વખતે એ કયો કોર્સ કરતા હતા કે એનો ખર્ચ કેમ પૂરો કરતા હતા તે નક્કી નથી, પરંતુ મોટાં નામવાળાઓની આગતા સ્વાગતા અને પ્રચાર માટે એમની પાસે પૂરતા પૈસા હતા. કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટીનું ચર્ચિલ અને લૉઇડ એમને “હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોના અવાજ” તરીકે ઓળખાવતા.

જિન્નાનો દ્વિરાષ્ટ્રવાદ

૧૯૩૦નો દાયકો પૂરો થતાં સુધીમાં જિન્ના અને મુસ્લિમ લીગે “આપણો દેશ”, “સૌનું માદરેવતન” ની ભાષામાં બોલવાનું છોડી દીધું હતું. હવે મુસલમાન ‘લઘુમતી’ નહોતા, પણ ‘પરિપૂર્ણ રાષ્ટ્ર’ હતા. જિન્નાએ ૧૯૪૦ની ૨૨મી માર્ચે મુસ્લિમ લીગની લાહોર કૉન્ફરન્સમાં કહ્યું: “હિન્દુસ્તાનનો સવાલ બે કોમોનો નથી, પણ ‘આંતરરાષ્ટ્રીય’ છે. બ્રિટિશ હકુમત ખરા હૃદયથી આ ઉપખંડના લોકોનાં સુખ શાંતિ ઇચ્છતી હોય તો એક જ રસ્તો ભારતનું સ્વાયત્ત રાજ્યોમાં વિભાજન કરીને મુખ્ય રાષ્ટ્રોને પોતાનું અલગ વતન આપવાનો છે.”

જિન્નાનું કહેવું હતું કે હિન્દુ ધર્મ અને ઇસ્લામ માત્ર બે અલગ ધર્મો નહોતા, બે અલગ સામાજિક વ્યવસ્થાઓ હતી અને એમની સમાન રાષ્ટ્રીયતા બની જ ન શકે.

નોંધવા જેવું છે કે ૧૯૩૭ સુધી જિન્ના પોતે પણ મુસલમાનોને ‘કોમ’ માનતા હતા. લીગને લખન્ઉ બેઠકમાં એમણે મુસલમાનો અને બીજી લઘુમતીઓનાં હિતોનું રક્ષણ કરવાની વાત જ કરી. લાહોરમાં ૧૯૪૦માં લીગે ઠરાવ (પાકિસ્તાન ઠરાવ) પસાર કર્યો તેમાં પણ જિન્નાએ ‘પાકિસ્તાન’ શબ્દ ન વાપર્યો. પરંતુ ૧૯૪૧માં લીગની મદ્રાસ કૉન્ફરન્સમાં જિન્નાએ ભારતના ભાગલાની ચોખ્ખા શબ્દોમાં માગણી કરી – “કેન્દ્રમાં એક સરકાર હોય એવું અખિલ ભારતીય બંધારણ આપણને જોઈતું નથી. લીગની વિચારધારાનો આધાર એ જ છે કે મુસલમાનો અલગ રાષ્ટ્ર છે અને એમની રાષ્ટ્રીય અને રાજકીય અસ્મિતા કે વિચારધારાને બીજામાં ભેળવી દેવાના પ્રયાસનો વિરોધ કરશું.”

દ્વિરાષ્ટ્રનો સિદ્ધાંત જિન્નાને કારણે વધારે ફેલાયો. મુસલમાનોની લાગણીઓને આધારે આ સિદ્ધાંત સફળ થયો. પરંતુ જિન્નાને લાગણીના આધારે વિકસેલા સિદ્ધાંતની નબળાઈઓ સમજાઈ ગઈ હતી. ભાગલાની ઘડીઓ ગણાતી હતી ત્યારે જિન્ના બંધારણસભાના લીગના સભ્યોને મળ્યા અને કહ્યું કે “એમણે લાગણીના આવેશમાં નહીં પણ વિવેકનો ઉપયોગ કરીને નિર્ણય લેવા જોઈએ.”

અફસોસ…આ ડહાપણ બહુ મોડેથી આવ્યું!

હિન્દુ દ્વિરાષ્ટ્રવાદ

પરંતુ અલગતાવાદી વિચારધારા હિન્દુઓમાં પણ હતી જ અને મુસ્લિમ લીગે દ્વિરાષ્ટ્રના સિદ્ધાંત પર પોતાનું ઝેરીલું રાજકારણ શરૂ કર્યું તે પહેલાં જ હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદીઓ એનો પ્રચાર કરતા હતા. અરવિંદ ઘોષના નાના રાજ નારાયણ બસુ (૧૮૨૬-૧૮૯૯) અને એમના સાથી નભ ગોપાલ મિત્રા (૧૮૪૦-૧૮૯૪)ને દ્વિરાષ્ટ્રના સિદ્ધાંત અને હિદુ રાષ્ટ્રવાદના જનક ગણાવી શકાય. બસુ માનતા કે જ્ઞાતિવાદ હોવા છતાં હિન્દુ સમાજવ્યવસ્થા ઇસ્લામ કે ખ્રિસ્તી સમાજવ્યવસ્થા કરતાં ચડિયાતી હતી. એમણે ભારત ધર્મ મહામંડળની સ્થાપના કરી, જેમાંથી પછી હિન્દુ મહાસભા બની. રાજ નારાયણ બસુ માનતા કે આ જ રસ્તે દેશમાં આર્ય રાષ્ટ્રની સ્થાપના થઈ શકશે. નભ ગોપાલ મિત્રાએ બંગાળી નવા વર્ષે ‘હિન્દુ મેળા’ યોજવાનું શરૂ કર્યું. ઇતિહાસવિદ્‍ આર. સી. મજૂમદાર લખે છે કે એમણે ખરેખર તો જિન્નાના દ્વિરાષ્ટ્રના સિદ્ધાંતને અડધી સદી કરતાંય વધારે વહેલો જ સ્થાપી દીધો.”

આર્ય સમાજે પણ હિન્દુ-મુસ્લિમ અલગતામાં આગળપડતો ભાગ ભજવ્યો. એના નેતા ભાઈ પરમાનંદે આજે ‘હિન્દુ રાષ્ટ્ર’ના ધુરંધર તરીકે સ્થાપિત સાવરકર અને ગોલવલકરથી દાયકાઓ પહેલાં કહ્યું હતું કેમુસલમાનો બહારથી આવ્યા છે અને આ ભૂમિનાં ખરાં સંતાન માત્ર હિન્દુઓ છે. એમણે પોતાની આત્મકથામાં હિન્દુઓ અને મુસલમાનોને દેશના બે નિશ્ચિત એરિયામાં વસાવવાની હિમાયત કરતાં કહ્યું છેઃ “સિંધની પેલે પારનો ભાગ અફઘાનિસ્તાન અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત સાથે જોડીને મહાન મુસલમાન રાજ્ય બનાવવું જોઈએ. ત્યાં વસતા હિન્દુઓએ આ બાજુ આવી જવું જોઈએ અને આ બાજુ વસતા મુસલમાનોએ પેલે પાર ચાલ્યા જવું જોઈએ.”

કોંગ્રેસ, હિન્દુ મહાસભા અને આર્ય સમાજના પ્રખર નેતા લાલા લાજપત રાયે ૧૮૯૯માં ‘હિન્દુસ્તાન રીવ્યુ’માં કોંગ્રેસ વિશે એક લેખ લખ્યો તેમાં કહ્યું કે હિન્દુઓ પોતે એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર છે. ૧૯૨૪માં એમણે વધારે સ્પષ્તતાથી પોતાની યોજના રજૂ કરીઃ “મારી યોજનામાં મુસલમાનોનાં ચાર રાજ્યો હશેઃ વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતનો પઠાણ પ્રદેશ, પશ્ચિમ પંજાબ, સિંધ અને પૂર્વ બંગાળ. હિન્દુસ્તાનના કોઈ ભાગમાં મુસ્લિમોની મુખ્ય વસ્તી હોય ત્યાં પણ એમનું અલગ રાજ્ય બનાવવું જોઈએ. પણ એક વાત સ્પષ્ટ સમજવાની છે કે આ સંગઠિત હિન્દુસ્તાન નહીં હોય, એના ભાગલા હશે, એક હિન્દુ હિન્દુસ્તાન અને બીજું મુસ્લિમ હિન્દુસ્તાન.”

સાવરકર અને ગોલવલકર તો તે પછીની પેઢીના હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદીઓ છે. (આપણે સાવરકરના વિચારો ગયા અંકમાં જોઈ લીધા છે).

૧૮૫૭ના વિદ્રોહમાં હિન્દુસ્તાની રાષ્ટ્રવાદ

પરંતુ એમનાથી થોડાં જ વર્ષો પહેલાં ૧૮૫૭માં હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોએ સાથે મળીને અંગ્રેજો સામે જંગ માંડ્યો હતો અને બલિદાનો આપ્યાં હતાં. સ્વયં સાવરકર પોતાના પુસ્તક (‘ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ’)માં આ વાત સ્વીકારે છે. નાનાસાહેબ અને અઝીમુલ્લાહના હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા માટેના પ્રયાસોની તેઓ ખાસ પ્રશંસા કરે છે. ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ, નાનાસાહેબ, તાંતિયા ટોપે, મધ્ય પ્રાંતના રાવસાહેબ પાંડુરંગ સદાશિવ, ફિરોઝ શાહ, મૌલવી ફઝલુલ હક આ નામો ભુલાય તેમ નથી.

રાજસ્થાનના કોટાના મહારાવનું અંગ્રેજ તરફી વલણ જોઈને એક દરબારી લાલા જયદયાલ ભટનાગરે સેનાપતિ મહેરાબ ખાન સાથે મળીને વિદ્રોહ કર્યો. અંગ્રેજોએ કોટા જીતી લીધું ત્યારે બન્નેને ફાંસી આપી દીધી. અવધના બે જિગરજાન મિત્રો અચ્ચન ખાન અને શંભુ પ્રસાદ શુક્લે રાજા દેવી બખ્શની ક્રાન્તિકારી સેનાની આગેવાની લીધી.- બન્નેની અંગ્રેજોએ જાહેરમાં કતલ કરી નાખી.

ઉત્તર પ્રદેશમાં મુઝફ્ફરનગરની વિદ્રોહી અસગરી બેગમને અંગ્રેજી ફોજે જીવતી સળગાવી દીધી. તો ૨૮ વર્ષની ગૂજર યુવતી આશાદેવી, ખેડૂતપુત્રી ભગવતી દેવી અને ૨૪ વર્ષની હબીબાએ અંગ્રેજો સામે લડતાં લડતાં પોતાના પ્રાણ માભોમને ચરણે ધરી દીધા.

આવાં તો અનેક નામી-અનામી હિન્દુ અને મુસ્લિમ, સ્ત્રીઓ અને પુરુષો, યુવાનો અને વૃદ્ધોનાં લોહીથી આપણી આઝાદીનાં મૂળનું સિંચન થયું છે.

૦-૦-૦

ઉપસંહાર

દેશના ભાગલાની કરુણ કહાનીનું વિશ્લેષણ કરતાં ત્રણ પુસ્તકોની આ પરિચય શ્રેણી સમાપ્ત થાય છે.

ત્રણ લેખકો, ત્રણ દૃષ્ટિકોણ અને વિષય એક. આયેશા જલાલે એમના પુસ્તક The Sole Spokesmanમાં મુસ્લિમોની બહુમતીવાળા પ્રાંતો –પંજાબ અને બંગાળ – પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, જ્યાં મુસ્લિમ લીગ નબળી હતી. વેંકટ ધૂલિપાલા એમના પુસ્તક Creating a New madinaમાં દેખાડે છે કે પાકિસ્તાનના તાણાવાણા તો આજના ઉત્તરપ્રદેશમાં વણાતા હતા, જ્યાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હતા. એમણે પણ લીગ વિરોધી મુસલમાનોની પ્રવૃત્તિઓ મર્યાદિત રૂપે પ્રકાશ ફેંક્યો, પરંતુ મુસ્લિમ લીગનું પલ્લું ભારે થતું જતું હતું. શમ્સુલ ઇસ્લામનું પુસ્તક Muslims Against Partition સંપૂર્ણ રીતે આ દેશભક્ત મુસ્લિમોને સમર્પિત છે, જેમાં અલ્લાહબખ્શનું વ્યક્તિત્વ કેન્દ્રસ્થાને છે.

ત્રણેય લેખકોએ ઘણા સંદર્ભો આપ્યા છે. કોઈ પણ સમ્શોધનાત્મક પુસ્તક એના વિના અધૂરું ગણાય, પણ આ લેખમાળામાં ખાસ જરૂરી હોય તે સિવાય મેં સંદર્ભો આપવાનું ટાળ્યું છે. કોઈ મિત્રને ઊંડા ઊતરવામાં રસ હોય તો આવા સંદર્ભો એમને આપી શકીશ. પરંતુ મિત્ર તરીકે મારો આગ્રહ છે કે આપ આ પુસ્તકો જરૂર વાંચશો. ત્રણેય લેખકોની શૈલી એવી છે કે નવલકથા વાંચતા હો એવો જ આનંદ આવશે.

આ પુસ્તકો વાંચતાં મને લાગ્યું કે આપણા ઇતિહાસની આવી દારુણ ઘટના શી રીતે આકાર લેતી હતી તેનો પૂરો ખ્યાલ પહેલાં કદી નથી મળ્યો. આપણી શાળાઓના ઇતિહાસમાં પણ માત્ર કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ આવે છે અને એમના આંતરપ્રવાહો, એમની શક્તિઓ અને નબળાઈઓ વિશે ખાસ જાણવા મળતું નથી. પરિણામે આપણે આખા ઘટના ચક્રને એક જ પરિમાણમાં જોઈએ છીએ. આ ત્રણ પુસ્તકોએ કંઈ નહીં તો મારી ક્ષિતિજોનો વિસ્તાર કર્યો – અને એની ખુશી આપ સૌ સાથે વહેંચ્યા વિના રહી ન શક્યો. આ ઉત્સાહમાં આટલી લાંબી લેખમાળા ચાલી છે. કોઈને અતિરેક લાગ્યો હોય કે કંટાળો આવ્યો હોય તો ક્ષમા કરશો. મને પણ ઘણી વાર શંકા પડી છે કે આપને આ ગમશે? બહુ વિસ્તાર તો નથી થતો ને? પણ મને હંમેશાં એમ પણ લાગ્યું છે કે મને પોતાને જ સંતોષ ન થાય તો આપને કઈ રીતે સંતુષ્ટ કરી શકીશ?

કુલ ૧૦૦૦-૧૨૦૦ પાનાંને ન્યાય આપવાનું સહેલું નહોતું. મેં જેટલું લખ્યું છે તે તો દોઢસો પાનાંથી વધારે નહીં હોય. એમાં વાચક અને લેખક બન્નેને અન્યાય થવાનો સંભવ રહે છે. એટલે કંઈ નહીં તો લેખકે જે લખ્યું તે શક્ય તેટલી પ્રામાણિકતાથી આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. આપમાંથી કોઈને આ લેખમાળા પસંદ આવી હોય તો હું માનીશ કે મારો પ્રયત્ન તદ્દન એળે નથી ગયો.

0-0-0

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _ ૪૩:

Muslims Against Partition – Shamsul Islam (7)

Muslims Against Partition - Shamsul IslamMuslims Against Partition
Revisiting the legacy of Allah Bakhsh and other patriotic Muslims
by Shamsul Islam
PHAROS Media and Publishing House Pvt. Ltdનું પ્રકાશનǁ December 2015 ǁ 216pp, p/b, Rs. 250 / USD 10
ISBN 139788172210670 અને ISBN 108172210671

દેશભક્ત મુસ્લિમો ભાગલાને રોકવામાં કેમ નિષ્ફળ રહ્યા?

દેશભક્ત મુસ્લિમો હિન્દુસ્તાનને એક રાખવામાં જિન્નાની મુસ્લિમ લીગ સામે નિષ્ફળ રહ્યા તેનાં ઘણાં કારણો છે. એમણે મુસ્લિમ લીગના ઍજન્ડા વિરુદ્ધ પ્રબળ જનમત ઊભો કર્યો તેમ છતાં જ્યારે બ્રિટિશ હકુમતે મુસ્લિમ લીગ અને કોંગ્રેસ સાથે સોદો કરી લીધો તે પછી દેશભક્ત મુસ્લિમોના હાથમાં કશું ન રહ્યું. લેખક કહે છે કે આપણે આ માટે ત્રણ પાસાંની ચર્ચા કરવી પડશે. એક તો, મુસ્લિમ લીગ પોતાના વિરોધી મુસલમાનો પ્રત્યે ઝેરીલો દ્વેષ રાખતી હતી. ઘણી વાર, બ્રિટિશ સરકારનો એને સાથ મળતો હતો અને મોટા ભાગે સરકાર મુસ્લિમ લીગનાં કૃત્યો પ્રત્યે આંખ મિંચામણાં કરતી હતી. બીજું, દેશભક્તો લઘુમતીઓના કેટલાક સામાન્ય અધિકારોના રક્ષણની વ્યવસ્થાની જરૂર દર્શાવતા હતા, તેની સામે, હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદીઓનો સખત વિરોધ હતો. આવાં તત્ત્વો કોંગ્રેસની અંદર પણ હતાં. ત્રીજું, સ્વયં કોંગ્રેસ પણ કેટલીય રીતે ભાગલાના નિર્ણયમાં સામેલ હતી. કદાચ એનો સૌથી મોટો અપરાધ એ હતો કે એણે મુસ્લિમ લીગને ભારતના મુસલમાનોની ઇચ્છાઓને વાચા આપનારાં સંગઠન તરીકે માન્યતા આપી દીધી.

(૧) મુસ્લિમ લીગની દુશ્મનાવટ

મુસ્લિમ લીગની નજરે પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરનારા નેતાઓ ઇસ્લામના અને કોમના દુશ્મન હતા. આપણા લેખક ફરઝાના શેખને ટાંકે છેઃ “એને (લીગને) પડકારનારને ક્રૂરતાથી કચડી નાખવામાં આવતા.” મુસ્લિમોની સાંસ્કૃતિક એકતા અને ભારતીય મુસ્લિમ રાષ્ટ્રવાદને એકસમાન ગણવાના જિન્નાના વિચારનો કોંગ્રેસ સાથે જોડાયેલા (‘રાષ્ટ્રવાદી’ મુસલમાનો) વિરોધ કરતા હતા. તે ઉપરાંત ખાસ કરીને, પંજાબ અને બંગાળના પ્રાંતીય નેતાઓ પણ મુસ્લિમ અલગતાવાદને એમના પ્રાંતના બિનમુસ્લિમોની માગણીઓ સાથે મેળમાં રાખવા મથતા હતા.

૧૯૩૧માં મુસ્લિમ લીગે મુસ્લિમ નૅશનલ ગાર્ડ્ઝ નામનું અર્ધલશ્કરી દળ બનાવ્યું. એના કમાંડર-ઇન-ચીફ સિદ્દીક અલી ખાનનો દાવો હતો કે દળના ત્રણ લાખ સભ્યો હતા, જો કે બ્રિટિશ સરકારનો અંદાજ ૧,૨૦,૦૦૦નો હતો, પણ આ સંખ્યા પણ નાની નહોતી. ગાર્ડ્ઝ શહેરો, નગરો અને ગામોમાં રાષ્ટ્રવાદીઓની સભાઓ પર પથ્થરમારો કરતા અને વિરોધીઓને શારીરિક નુકસાન પણ પહોંચાડતા. રાષ્ટ્રવાદીઓ માટે મુસાફરી કરવાનું પણ કપરું થઈ પડ્યું હતું. એમણે મૌલાના હુસેન અહમદ મદની પર સઈદપુરમાં જીવલેણ હુમલો કર્યો, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાનના એક નજીકના સંબંધી અને એમની સાથેના બીજા બે જણનું ખૂન કરવામાં આવ્યું. લાહોર અને જલંધરનાં રેલવે સ્ટેશનોએ મૌલાના હિફ્ઝુર રહેમાન પર પથ્થર ફેંકાયા. મૌલાના સૈયદ મહંમદ નાસિરનો આવા હુમલામાં હાથ કપાઈ ગયો. “ઇસ્લામ ખતરે મેં હૈ”ના નારા પોકારનારા લીગીઓએ ઇસ્લામના વિદ્વાન મૌલાનાઓની દાઢીઓ ખેંચી અને કપડાં ફાડી નાખ્યાં હોય એવા બનાવો પણ બનતા રહેતા હતા.

મૌલાના આઝાદ હંમેશાં મુસ્લિમ લીગના નિશાન પર રહ્યા. અલીગઢમાં એમના પર હુમલો થયો તે ઉપરાંત જિન્ના એમને કોંગ્રેસના ‘શો બોય’ તરીકે ઓળખાવતા.

(૨) હિન્દુત્વનું રાજકારણ

એક બાજુથી મુસ્લિમ લીગના હુમલા થતા હતા તો બીજી બાજુ, હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદીઓએ એવી સ્થિતિ પેદા કરી દીધી હતી કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે રાજકીય એકતા સ્થાપવાના દેશભક્ત મુસ્લિમોના પ્રયત્નો સફળ ન થઈ શકે. આ વલણને કારણે મુસ્લિમ લીગ મજબૂત બની. ડૉ. બાલકૃષ્ણ શિવરામ મુંજે હિન્દુ મહાસભાના અગ્રગણ્ય નેતા હતા, તે ઉપરાંત કોંગ્રેસમાં પણ સક્રિય હતા. એમણે જાહેર કર્યું કે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા પાછળ સમય વેડફવા કરતાં આજનો તકાજો હિન્દુઓને સંગઠિત કરીને એમને લશ્કરી તાલીમ આપવાનો છે. ૧૯૪૦ના મે મહિનાની પહેલી તારીખના હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સે એમનું કથન ટાંક્યું કે હિન્દુઓ સંગઠિત થઈ જશે તે પછી હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની જરૂર નહીં રહે. બોમ્બે ક્રોનિકલના ૨૬ ડિસેમ્બર ૧૯૪૦ના અંકમાં છપાયેલા એક રિપોર્ટ પ્રમાણે ડૉ. મુંજેએ કહ્યું કે, હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદ જ ભારતનો એક માત્ર રાષ્ટ્રવાદ છે, જેનો અર્થ છે હિન્દુ શાસન અને હિન્દુ રાજ્ય. હિન્દુમહાસભાનું માનવું સાચું છે કે આ સિદ્ધ કરવા માટે હિંસા જ એકમાત્ર અસરકારક શસ્ત્ર છે.”

બીજા મહત્ત્વના હિન્દુ નેતા વિ. દા. સાવરકરે મુસ્લિમ લીગની વિરુદ્ધ આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સનું આયોજન કરનારા દેશભક્ત મુસ્લિમોને “mercenaries demanding their pound of flesh” (પોતાનો ભાગ માગનાર ભાડૂતીઓ) તરીકે ઓળખાવ્યા. એમણે કહ્યું કે કૉન્ફરન્સમાં જે માગણીઓ થઈ તે મુસ્લિમ લીગની માગણીઓ કરતાં જુદી નથી. પરંતુ સાવરકર બે રાષ્ટ્રોના સિદ્ધાંત વિશે જિન્ના સાથે સંમત હતા. ૧૯૩૭માં અમદાવાદમાં હિન્દુ મહાસભાનું ૧૯મું અધિવેશન મળ્યું તેમાં સાવરકરે આની વિસ્તારથી ચર્ચા કરીઃ

બે પરસ્પર શત્રુ રાષ્ટ્રો ભારતમાં એક સાથે રહે છે, તેથી કેટલાયે બાળકબુદ્ધિ રાજકારણીઓ એમ માનવાની ગંભીર ભૂલ કરે છે કે ભારત ખરેખર એક સુસંવાદપૂર્ણ રાષ્ટ્ર બની ગયું છે, અથવા, બસ, એમની ઇચ્છા છે એટલા જ ખાતર આવું સુસંવાદી રાષ્ટ્ર બનાવી શકાશે. આ લોકો સદ્‍ભાવથી ભરેલા પણ વિચારહીન છે. પોતાનાં સપનાંને વાસ્તવિકતા માને છે…કહેવાતા કોમી સવાલો હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચેના સદીઓ જૂના સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને કોમી દ્વેષનો વારસો છે…આજે એમ ન કહી શકાય કે ભારત એકકેન્દ્રી અને સુસંવાદપૂર્ણ દેશ છે, ઉલ્ટું, ભારતમાં મુખ્યત્વે બે રાષ્ટ્ર છે – હિન્દુ અને મુસ્લિમ.”

આવા પ્રચારને કારણે મુસ્લિમ લીગ તરફી બૌદ્ધિક મુસલમાનો માટે નકારાત્મક પ્રચાર સામાન્ય મુસ્લિમ સુધી લઈ જવાનું સહેલું બની ગયું કે મુસલમાન કોમ અને ઇસ્લામ પર આ હુમલો છે. ડૉ. બી. આર. આંબેડકરે સાવરકરના વિચારો પર ટિપ્પણી કરી કે, “…હિન્દુ કોમ અને મુસ્લિમ કોમ વચ્ચે શત્રુતાનાં બીજ રોપ્યા પછી બન્ને કોમો એક જ બંધારણ હેઠળ અને એક જ દેશમાં રહેશે એમ શ્રી સાવરકર શી રીતે માની શકે છે, તે સમજાવવું મુશ્કેલ છે.”

આમ મુસ્લિમ લીગ અને હિન્દુ મહાસભાના પ્રચારને કારણે રાજકારણમાં ધ્રુવીકરણ થઈ ગયું, જેમાં ભાગલા વિરોધી મુસલમાનોની સ્થિતિ સૂડી વચ્ચે સોપારી જેવી થઈ ગઈ.

ઢચુપચુ કોંગ્રેસનો વિશ્વાસઘાત

દેશભક્ત મુસલમાનો પ્રત્યે કોંગ્રેસનું વલણ એવું રહ્યું કે એ લોકો બાજુએ હડસેલાઈ ગયા. ૧૯૨૦માં કોંગ્રેસે મુસલમાનોને સંગઠિત કરવા માટે પ્રયાસ કર્યા પણ તે પછી, મુસલમાનોને, પ્રોફેસર મુશીરુલ હસનના શબ્દોમાં: “કોંગ્રેસ તરફથી જોરદાર વૈચારિક અને રાજકીય પીઠબળ ન મળ્યું. વખતોવખત એમનો ઉપયોગ થતો રહ્યો અને કોંગ્રેસમાં એમને શોભાનાં પદો પણ અપાયાં, એમને નિઃસ્વાર્થી અને સમર્પિત નેતાઓ છે એવી ઘોષણાઓ પણ થતી રહી, તે સાથે જ એમના દૃષ્ટિકોણ પ્રત્યે અણછાજતો તુચ્છકાર દેખાડાતો. એમનો ઉપયોગ જરૂર પડે ત્યારે બહુ બહુ તો સોદાબાજી માટે થતો, એવું કંઈ ન હોય ત્યારે એમને ડીપ ફ્રિજમાં રાખી દેવાતા.”

કોંગ્રેસના ઉચ્ચ નેતાઓ જમિયત ઉલેમા-એ-હિન્દ અને મજલિસ-એ-અહરાર જેવાં લીગવિરોધી દેશભક્ત સંગઠનોને કોમવાદી માનતા હતા. અહરારે ઍપ્રિલ ૧૯૩૭માં લખનઉમાં સંમેલન રાખ્યું તેમાં કોંગ્રેસના જનરલ સૅક્રેટરી આચાર્ય કૃપાલાનીને આમંત્રણ આપ્યું. કૃપાલાનીએ તબીયતનું કારણ આપીને સંમેલનમાં આવવાની અશક્તિ દેખાડી, પણ પત્રમાં ઉમેર્યું કે એમની તબીયત સારી હોત તો પણ તેઓ ન આવત કારણ કે અહરાર કોમવાદી સંગઠન હતું.

કોંગ્રેસના અગ્રગણ્ય નેતાઓ પણ મુસલમાનના ઘરનાં ભોજન-પાણી નહોતા લેતા. ગાંધીજીના નિકટના સાથી એમ. એ. અન્સારીનો એક અનુભવ જાણવા જેવો છે. ડૉ. અન્સારીએ અહરારના નેતા હબીબુર રહેમાનને આ કિસ્સો કહ્યો છે જેનો ઉલ્લેખ અઝીઝુર રહેમાન લુધયાનવીએ હબીબુર રહેમાન વિશે લખેલા પુસ્તકમાં કર્યો છે. ડૉ. અન્સારીએ હબીબુર રહેમાનને કહ્યું કે “ગાંધી-ઇર્વિન મંત્રણાઓ દરમિયાન બધા કોંગ્રેસ નેતાઓ મારે ઘરે (દિલ્હીના દરિયાગંજ વિસ્તારમાં) રહેતા હતા. માંસાહારી સભ્યો તો મારી સાથે બેસીને જમતા પણ શાકાહારી સભ્યોને મારે રસોડે બનેલું શાકાહારી ભોજન એમના રૂમોમાં અપાતું. એ લોકો બધું ખાવાનું ડોલમાં એકઠું કરીને નોકરોના હાથે જમનામાં ફેંકાવી દેતા અને ચાંદીવાલા જે મોકલતા તે ખાતા.”

મૌલાના આઝાદ એમના પુસ્તક India Wins Freedomમાં લખે છે કે ૧૯૪૩ પછી ગાંધીજી જિન્ના સાથે જે રીતે વર્તાવ કરવા લાગ્યા તે મોટી રાજકીય ભૂલ હતી. આઝાદ લખે છે કે ગાંધીજીના અંતેવાસીઓમાં એક અમ્તુસ સલામ નામની “ભલી પણ મૂર્ખ” સ્ત્રી હતી. એણે ગાંધીજીને કહ્યું કે ઉર્દુ છાપાં જિન્ના માટે કાયદે આઝમલખે છે. તે પછી ગાંધીજી પણ જિન્નાને એ જ રીતે સંબોધવા લાગ્યા. સામાન્ય મુસલમાન એમ સમજ્યો કે ગાંધીજી એમને ‘નેતાઓના નેતા’ ગણાવે છે તો ખરેખર જિન્ના સૌથી મોટા હોવા જોઈએ. મૌલાના આઝાદના જણાવ્યા પ્રમાણે ૧૯૨૦માં જિન્નાએ કોંગ્રેસ છોડી તે પછી એમનું કંઈ રાજકીય મહત્ત્વ નહોતું રહ્યું, પરંતુ ગાંધીજીની ભૂલોને કારણે જિન્ના ફરી ઉપર આવ્યા.

કોંગ્રેસે ઓચીંતા જ ભાગલા કબૂલી લીધા તેથી દેશભક્ત મુસ્લિમો એકલા પડી ગયા. આપણે પાંચમા લેખમાં બાદશાહ ખાનનું દુઃખભર્યું કથન વાંચ્યું છે તે અહીં ફરી યાદ કરીએઃ અમે પખ્તૂનો તમારી પડખે ઊભા રહ્યા અને આઝાદી માટે બહુ મોટાં બલિદાનો આપ્યાં. પણ હવે તમે અમને ભૂખ્યા વરુઓ સામે ફેંકી દીધા છે.

નેતાઓનાં અવસાન

એક કારણ તો એ પણ રહ્યું કે લીગ વિરોધી નેતાઓ – હકીમ અજમલ ખાન ૧૯૨૮માં અને ડૉ. એમ. એ. અન્સારી ૧૯૩૬માં અચાનક અવસાન પામ્યા. અને આખા ભારતમાં સામાન્ય મુસલમાનોને પ્રભાવિત કરનાર અલ્લાહબખ્શનું ૧૯૪૩માં ખૂન થઈ ગયું. આમ લીગ વિરોધી મુસલમાનો નેતૃત્વ વિનાના થઈ ગયા અને એમનું આંદોલન વેરવીખેર થઈ ગયું.

૦-૦-૦

આવતા સોમવારે આપણે પહેલાં છોડી દીધેલાં શરૂઆતનાં પ્રકરણો પર નજર નાખશું અને દ્વિરાષ્ટ્રવાદના હિન્દુ-મુસ્લિમ પ્રકારો જોઈશું.

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

0-0-0

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _ ૪૨: