Science Samachar : Episode 24

૧). વિમાની સફર મન અને શરીર પર શી અસર કરે છે?

વિમાની મુસાફરી હવે ધીમે ધીમે સામાન્ય બનતી જાય છે. જો કે દેશની અંદર તો ત્રણેક કલાકથી વધારે લાંબો વખત નથી લાગતો પણ વિદેશ જનારાંએ તો દસ-બાર કે તેનાથીયે વધારે કલાક વિમાનમાં રહેવું પડે છે. આ સ્થિતિમાં શરીર અને મન પર શી અસર થાય?

એક સંશોધન પ્રમાણે મુસાફર વધારે લાગણીશીલ બની જતો હોય છે. એક તો ઘર, સગાંવહાલાંને છોડીને પારકા મુલકમાં જવાનો મન પર ભાર હોય છે એટલે થાય એવું કે નાના સ્ક્રીન પર ફિલ્મ જોતા હોઈએ તે બહુ સામાન્ય હોય પણ વિમાનમાં થોડોક પણ દુખી સીન આવે તો રડવું આવી જતું હોવાનું ઘણા મુસાફરો કહે છે.

જર્મનીની કોલોન યુનિવર્સિટીની સોસાઇટી ઑફ એરોસ્પેસ મૅડીસિનના યોરેન હિંકલબેઇન (Jochen Hinklebein) કહે છે કે પહેલાં તંદુરસ્ત અને યુવાન લોકો કામ સબબ મુસાફરી કરતા એટલે માનસિક અસરો પર ધ્યાન ન જતું પણ હવે વિમાની સફર સસ્તી થતાં વૃદ્ધો અને બાળકો પણ મુસાફરી કરે છે આથી આ સમસ્યા પર ધ્યાન ગયું છે.

આઠ હજાર ફૂટની ઊંચાઈએ હવાનું દબાણ ઓછું હોય છે એટલે લોહીમાં ઑક્સીજન ૬%થી ૨૫% જેટલો ઑક્સીજન ઘટી જાય છે. માંદા કે વૃદ્ધો પર એની ચોખ્ખી અસર દેખાય છે. ૧૨,૦૦૦ ફુટની ઊંચાઈએ તંદુરસ્ત મુસાફરની યાદશક્તિ પણ હાંફવા લાગે છે. ટેઇક-ઑફ પછી ઘણા લોકો થાકી જતા હોય છે અને સૂઈ જાય છે. વિમાનમાં ભેજ ન હોય તેને કારણે આપણી સ્વાદેન્દ્રીયની મીઠું અને ખાંડનો સ્વાદ પારખવાની શક્તિમાં ૩૦ ટકા ફેરફાર થઈ જાય છે.

હવામાં ભેજ ન હોય તેની તમારા પર એક ખરાબ અસર એ થશે કે પેટમાં અપાનવાયુ વધારે પેદા થશે. પરંતુ આ ખરાબ અસર તમે નહીં, તમારી પાસેની સીટનો મુસાફર ભોગવશે!

સંદર્ભઃ વિમાની સફર_બીબીસી

૦-૦-૦

). કાલાઅઝાર માટે જવાબદાર હોઈ શકે તેવાં બે બૅક્ટેરિયા ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને મળ્યાં

દુનિયાના માત્ર છ દેશોમાં આ ચેપી બીમારી છે. એમાં ભારત પણ છે. આપણા દેશમાં દર વર્ષે ૧૦,૦૦૦ કરતાં વધારે કેસો નોંધાય છે, જેમાંથી મોટા ભાગના કેસો બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશના ૪૮ જિલ્લાઓમાં ૧૬ કરોડ ૫૪ લાખની વસ્તી સામે આ બીમારીનું જોખમ છે. આ રોગ ‘સૅંડફ્લાય’ તરીકે ઓળખાતા સૂક્ષ્મ જંતુ દ્વારા ફેલાય છે. એનું કદ મચ્છરના ચોથા ભાગનું – દોઢ મિ.મી.થી માંડીને સાડાત્રણ મિ.મી. જેટલું – હોય છે. એમાં સતત તાવ આવે છે, ભૂખ મરી જાય છે અને ચહેરા પર કે શરીરના કોઈ પણ ભાગ પર દાણા નીકળે છે. આના માટે ‘લીશ્મેનાઇયા ડોનોવાની’ નામનું બેક્ટેરિયા જવાબદાર હોવાનું મનાય છે. (આ બીમારીનું નામ પણ ‘વિસ્સેરલ લીશ્મેનાયાસિસ’ કે બ્લૅક ફીવર છે). અંતે ‘હાથપગ સળેકડી, પેટ ગાગરડી’ની સ્થિતિ ઊભી થાય છે અને બે વર્ષમાં મ્રુત્યુ થાય છે.

પરંતુ ગયા મહિને ઉત્તરપ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળના વૈજ્ઞાનિકોના ધ્યાનમાં આવ્યું કે ૨૦-૨૨ દરદીઓના સેમ્પલમાં માત્ર ડોનોવાની નહીં. માત્ર ડોનોવાની જ નહીં બીજાં બે બૅક્ટેરિયા ‘લેપ્ટોમોનસ સિમૂરી’ અને લૅપ્સી NLV1 પણ જોવા મળ્યાં છે.

આ બેક્ટેરિયા પર હજી સુધી ધ્યાન અપાયું જ નથી. જો કે હવે દવાઓ મળતી થઈ ગઈ છે એટલે મૃત્યુનો આંક ૧૦૦૦ સુધી નીચે લાવી શકાયો છે. પરંતુ હવે વૈજ્ઞાનિકો આ બીજાં બે બેક્ટેરિયા પર પણ કામ શરૂ કરશે ત્યારે આ ભયંકર જીવલેણ બીમારીને જડમૂળથી ઉખાડવાની દિશા ખૂલશે અને એનો લાભ આપણા પાડોશીઓ ભૂતાન, બાંગ્લાદેશ અને નેપાલ ઉપરાંત દક્ષિણ અમેરિકા અને આફ્રિકા સુધી પણ પહોંચશે.

સંદર્ભઃ (૧) કાલા-અઝાર_ધી હિન્દુ, (૨) ભારત સરકાર (૩) સંશોધન લેખ_PMC4782357/

૦-૦-૦

(). પ્રદૂષણ ૧૬ ટકા મૃત્યુ માટે જવાબદાર

દુનિયાના સૌથી મોટા સ્વતંત્ર મૅડિકલ જર્નલ લૅન્સેટના પ્રદૂષણ અને આરોગ્ય વિષયક પંચે ગયા મહિનાની ૧૯મીએ પ્રદૂષણની ખરાબ અસરો વિશે રિપોર્ટ પ્રકાશિત કર્યો છે. રિપોર્ટ કહે છે કે દુનિયામાં ૧૬ ટકા મૃત્યુ સ્વાસ્થ્ય પર પ્રદૂષણની અવળી અસરોને કારણે થાય છે. આમ, એઇડ્સ વત્તા ટીબી વત્તા મેલેરિયાને કારણે થતાં મૃત્યુ કરતાં ત્રણગણાં મૃત્યુ પ્રદૂષણને કારણે થાય છે. દુનિયાનાં બધાં યુદ્ધો કરતાં ૧૫ગણા લોકો પ્રદૂષણના ‘શહીદ’ બને છે. આ આલેખ દ્વારા પ્રદૂષણની ઘાતકશક્તિનો અંદાજ આવશે.

પ્રદૂષણનો માર સૌથી વધારે ગરીબો પર પડે છે. ૨૦૧૫માં ૯૦ લાખ અકાળ મૃત્યુ થયાં, તેમાંથી પ્રદૂષણજન્ય બીમારીઓને કારણે મરનારાંમાંથી ૯૨ ટકા ગરીબો હતાં. પ્રદૂષણે ૨૫ કરોડ ૪૦ લાખ વર્ષોને ભરખી લીધાં છે અને બીજાં ૧ કરોડ ૪૦ લાખ જીવનને શક્ત, લાચાર બનાવી દીધાં છે. ભારતની વાત કરીએ તો, બધા પ્રકારનાં પ્રદૂષણને કારણે સૌથી વધારે મૃત્યુ થતાં હોય તેવા દેશોમાં આપણો સમાવેશ છે. આપણે ત્યાં દર એક લાખ મૃત્યુમાંથી ૧૫૧થી ૩૧૬ મૃત્યુ માટે પ્રદૂષણ જવાબદાર હોય છે.

 

 

 

 

(બન્ને આલેખ મૂળ રિપોર્ટમાંથી બિનવ્યાવસાયિક ઉદ્દેશ માટે લીધા છે).

સંદર્ભઃ લૅન્સેટ_પ્રદૂષણ રિપોર્ટ.pdf

૦-૦-૦

(). વણનોતર્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં!

ગયા મહિને એક અજાણ્યો અતિથિ આપણી સૂર્યમાળામાં વણનોતર્યો આઅવી ચડ્યો અને હવે ધીમે ધીમે પાછો જવા લાગ્યો છે. આ ભાઈ કોણ હતા? ખગોળવિજ્ઞાનીઓ હવે એની ભાળ મેળવવામાં લાગ્યા છે.

શું અને કેમ થયું તે જોવા માટે અહીં આપેલી લિંક પર ક્લિક કરોઃ ઘૂસણખોર

ગયા મહિનાની ૧૯મીએ હવાઈ યુનિવર્સિટીની ઍસ્ટ્રોનૉમી સંસ્થાના ખગોળવિજ્ઞાની ડૉ. રૉબ વેરિક એક પ્રયોગનાં તારણો તપાસતા હતા ત્યારે એમને આ પદાર્થ દેખાયો. આવું કોઈએ કદી જોયું નહ્તું. પહેલાં તો એમને લાગ્યું કે આ કોઈ પૃથ્વીની પાસેનો અવકાશી પથ્થર છે, પણ એની ગતિ કોઈ ઉલ્કા જે ધૂમકેતુ કરતાં બહુ ઘણી હતી. એ સમજી ગયા કે આ કોઈ ઘૂસણખોર સૂર્યમાળામાં ઘૂસ્યો છે. એમણે ગ્રહોની ગતિ પર નજર રાખતી એક સંસ્થાની સલાહ માગી, તો એમની ધારણા સાચી પડી.

આ પદાર્થ ૯મી સપ્ટેમ્બરે સૂર્યથી ૨ કરોડ ૩૦ લાખ માઇલના અંતર જેટલો નજીક આવ્યો એ વખતે એની ગતિ સેકંડના ૫૫ માઇલની હતી. તે પછી ૧૪મી ઑક્ટોબરે એ પૃથ્વીની નજીક, દોઢ કરોડ માઇલના અંતર સુધી આવ્યો. એ વખતે એની ગતિ સેકંડના ૩૭ માઇલની હતી. હવે એ સેકંડના ૨૫ માઇલની ઝડપે દૂર નીકળી ગયો છે સૂર્યમાળાની બહાર નીકળી જવાની ક્ષણે એની ગતિ સેકંડના ૧૬ માઇલની રહેવાનું ખગોળવિજ્ઞાનીઓ ધારે છે.

સંદર્ભઃ ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ

૦-૦-૦

Advertisements

Science Samachar : Episode 23

) સૂર્યમાળામાં નવમો ગ્રહ છે!

૨૦૦૬ના ઑગસ્ટમાં ખગોળવૈજ્ઞાનિકોએ ગ્રહોની વ્યાખ્યા બદલાવી નાખતાં બિચારો પ્લુટો પોતાનું ગ્રહ તરીકેનું સ્થાન-માન ખોઈ બેઠો. માત્ર આઠ જ ગ્રહ રહ્યા. પરંતુ હાલમાં જ વૈજ્ઞાનિકોને ખબર પડી છે કે સૂર્યમાળામાં કોઈ નવમો ગ્રહ તો છે જ! આ કદાચ ‘સુપર અર્થ’ પણ હશે એમ માનવામાં આવે છે. એનું દળ પૃથ્વી કરતાં દસગણું છે અને સૂર્યથી એનું અંતર પૃથ્વીના અંતરની સરખામણીએ વીસગણું છે.

આમ તો એ જોવા નથી મળ્યો પરંતુ એના ગુરુત્વાકર્ષણની અસર વર્તાય છે. કુઇપર બેલ્ટમાં બરફના બનેલા છ પિંડોની ભ્રમણકક્ષા અંડાકાર છે. ખગોળશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે વાત ત્યાં સુધી તો બરાબર છે, પણ એ કક્ષાઓ નીચે તરફ નમેલી છે, જેનો અર્થ એ કે એમના પર કોઈ પદાર્થના ગુરુત્વાકર્ષણની અસર થાય છે. હવે જો કોઈ ગ્રહની હાજરી ન હોય તો બીજા ઘણા અટપટા પ્રશ્નો ઊભા થાય તેમ છે અને ભ્રમણકક્ષાઓ નમેલી કેમ છે તેનો ખુલાસો અઘરો થઈ જશે. આથી એમને ખેંચનારા કોઈ પિંડની હાજરી વધુ સારા જવાબ આપી શકે છે. હજી તો આ શરૂઆતની ધારણા છે, નવમા ગ્રહની શોધ કરવાની ખરી કાર્યવાહી તો હવે શરૂ થાય છે.

સંદર્ભઃ ધી હિન્દુ

) બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓનું આલિંગન અને સોનું બન્યું

૧૯૧૫માં આઇન્સ્ટાઇને જનરલ થિઅરી ઑફ રિલેટિવિટી જાહેર કરી એમાં એમણે કહ્યું હતું કે બે પદાર્થોના આકર્ષણને કારણે ગુરુત્વાકર્ષણના તરંગો પેદા થઈ શકે છે. એ તરંગો જાણવાના પ્રયત્નો તો વર્ષોથી ચાલતા હતા, પણ ૨૦૧૫માં વૈજ્ઞાનિકો એ જોઈ શક્યા. બે બ્લૅક હોલ એકબીજામાં ભળી ગયાં તેનાં વમળો પેદા થયાં અને LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) નાં વૉશિંગ્ટન અને લુઈસિયાનાનાં બે કેન્દ્રોએ આ સ્પંદનો નોંધી લીધાં. પરંતુ એ માત્ર અમુક સેકંડ જ રહ્યા. તે પછી બે વાર આ તરંગો જોવા મળ્યા. હવે

તે પછી હાલમાં બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓ એકબીજામાં જોડાયા ત્યારે પણ ગુરુત્વાકર્ષણમાં તરંગો પેદાથયા જે લગભગ એકસો સેકંડ ચાલ્યા. આ વખતે LIGOની જોડીદાર ઇટલીની VIRGO ઑબ્ઝર્વેટરીએ પણ એની નોંધ લીધી. બ્લૅક હોલ તો પ્રકાશને પણ જવા ન દે એટલે બે બ્લૅક હોલ જોડાયાં ત્યારે વૈજ્ઞાનિકોએ માત્ર તરંગ અનુભવ્યા, પણ ૧૭મી ઑગસ્ટે ન્યૂટ્રૉન તારાઓ જોડાયા ત્યારે પ્રકાશ બહાર ફેંકાતાં વૈજ્ઞાનિકો એ ‘જોઈ’ પણ શક્યા. પરંતુ અહીં ‘જોઈ’ શબ્દ માત્ર વાપરવા ખાતર વાપર્યો છે, એ ગામા કિરણો હતાં એટલે એ જોઈ ન શકાય. આપણે એમ કહીએ કે પ્રકાશની પ્રક્રિયા પણ અનુભવી શકાઈ. ઉપર તસવીરમાં બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓનું મિલન દેખાડ્યું છે.

આ મિલનનાં પરિણામોનું પૃથક્કરણ કરતાં જાણવા મળ્યું કે આ પ્રચંડ મિલનને કારણે નાની નાભિઓ એકબીજામાં જોડાઈ ગઈ અને સોના અને પ્લૅટિનમ જેવી ભારે ધાતુઓ બની. બ્રહ્માંડમાં ભારે ધાતુઓ મોટા પ્રમાણમાં મળે છે તે આવાં જ મિલનોનું પરિણામ છે.

સંદર્ભઃ ધી હિન્દુ

) દરદીની અંદરના દરદી પર સફળ શસ્ત્રક્રિયા

દરદીની અંદરનો દરદી? હા. ખરેખર માતા નહીં પણ એના ગર્ભમાં રહેલા ભ્રૂણ પર સફળ શસ્ત્રક્રિયાની આ વાત છે. બાળકમાં ઘણી વાર જન્મજાત ખોડ રહી જતી હોય છે. હ્યૂસ્ટનની ટેક્સાસ ચિલ્ડ્રન્સ હૉસ્પિટલના ડૉ. માઇકલ બેલ્ફૉર્ટ અને બીજા સરજનોની ટીમે એમની સાથે મળીને એક ભ્રૂણ પર શસ્ત્રક્રિયા કરીને એની ખોડ સુધારી દીધી. આ ખોડને ‘સ્પાઇના બિફિડા’ (Spina Bifida) કહે છે. અહીં આકૃતિ આપી છે, તેમાં ઉપર ૨૧, ૨૨ અને ૨૮ દિવસની અવસ્થાનું ભ્રૂણ છે. એના પર આંટા હોય છે, જે ભ્રૂણનો વિકાસ થવાની સાથે ગોળ વળીને નળી જેવું બને છે. એ જ આપણું શરીર છે. નીચેની હારમાં એની ગોળ ભૂંગળી બનાવવાની ક્રિયા દેખાડી છે. એમાં જ ત્રીજી તસવીરમાં ઉપર માથું છે, એમાં મગજ બનશે. તેની નીચે પીઠનો ભાગ છે. છેક નીચે જોતાં બન્ને બાજુએથી ગોળ ફરતાં નીચેનો ભાગ પૂરેપૂરો બંધ નથી થયો. આ કાણું ભ્રૂણમાં વિકસતા પૂર્ણ બાળકની પીઠમાં દેખાય છે. આ કાણામાંથી કરોડરજ્જુને અંદર જોઈ શકાય અથવા એ બહાર આવી જાય અને મગજ બનાવવાની સામગ્રી પણ એમાંથી બહાર નીકળી આવે. આવું બાળક હાલીચાલી ન શકે.

ડૉ, બેલ્ફૉર્ટ અને એમની ટીમે તદ્દન અંધારા ઑપરેશન થિએટરમાં માતાની યોનિમાંથી ગર્ભમાં બે કાપા પાડ્યા. એક કાપામાંથી એમણે સૂક્ષ્મ ‘ફીટોસ્કોપ’ (ભ્રૂણ જોવાનું ટેલિસ્કોપ) નાખ્યું, તે સાથે જ ગર્ભાશય લાલ રંગે ચમકવા લાગ્યું. બીજો કાપો ઓજારો માટે હતો. એમણે યોનિમાં એક નળી નાખીને એના ગર્ભાશયને ઊંચું કર્યું. આથી અંદરનું શિશુ ટીવી સ્ક્રીન પર દેખાવા લાગ્યું. એનાં હાથપગનાં આંગળાં બરાબર હતાં, એ ઘૂંટીએથી પગ પણ હલાવતું હતું પણ પીઠમાં કાણું હતું. આ કાણું એમણે સીવી નાખ્યું! જાન્યુઆરીમાં બાળકનો જન્મ થવાનો છે ત્યારે એ મોટા ભાગે તો સંપૂર્ણ ‘નૉર્મલ’ જીવન જીવવા લાયક હશે, પણ તે નહીં તો, એનું મોટા ભાગનું નુકસાન ટળી જશે.

ડૉ. બેલ્ફૉર્ટે પહેલી વાર ૨૦૧૪માં આ જાતનું ઑપરેશન કર્યું હતું તે પછી ૨૮ ઑપરેશન કરી ચૂક્યા છે પરંતુ ભ્રૂણને ગર્ભાશયમાં જ રહેવા દઈને ઑપરેશન કરવાનો આ સૌ પહેલો પ્રયોગ હતો.

સંદર્ભઃ ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ

) કેરળ સાયન્સ કોંગ્રેસનું ૩૦મું અધિવેશન

કેરળ સાયન્સ કોંગ્રેસનું ૩૦મું અધિવેશન આવતા વર્ષના કન્નૂર જિલ્લાના તલેશેરીમાં જાન્યુઆરીની ૨૮મીએ શરૂ થશે, જે ત્રણ દિવસ ચાલશે. આ વર્ષનો વિષય છેઃ viruses and infectious diseases. અધિવેશનમાં સંશોધન પત્રો રજૂ કરવા માટે રજિસ્ટ્રેશન કરાવવા માટે ૧૫મી નવેમ્બર સુધીનો સમય છે. http://ksc.kerala.gov.in/ પર ક્લિક કરીને નામ નોંધાવી શકાશે.

કેરળનો વિજ્ઞાન દ્વારા વિકાસ કરવા માટેના સંશોધનપત્રો માટે આ વર્ષે SciGenome Spark નામનો નવો ઍવૉર્ડ પણ અપાશે. વધારે માહિતી ઉપર આપેલી લિંક પરથી મળશે. ગુજરાતના કે વિદેશ વસતા વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો આગળ આવીને આમાં ભાગ લઈ શકે તો સારું.

૦-૦-૦

Science સમાચાર : Episode 22

. સ્ત્રીઓ પુરુષો કરતાં વધારે ઉદાર હોય છે!

માનવીય વ્યવહાર સંબંધી મનોવૈજ્ઞાનિકો એવાં તારણ પર પહોંચ્યા છે કે સ્ત્રીઓ ‘આપવા’માં પુરુષો કરતાં વધારે ઉદાર હોય છે. પુરુષો પણ આપે છે પણ એની પાછળ ‘સ્વાર્થ વૃત્તિ’ પણ રહેલી હોય છે.

ઝ્યૂરિખ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો કહે છે કે આના માટે કારણ સ્ત્રી અને પુરુષના મગજની થોડી જુદી પડતી રચના જવાબદાર છે. ‘આપવા’નો નિર્ણય કરવામાં મગજનો ‘સ્ટ્રીએટમ’ નામનો ભાગ સક્રિય કામ કરે છે. આ ભાગ મગજની મધ્યમાં હોય છે. બીજાને લાભ થાય એવા નિર્ણય લેવામાં સ્ત્રીઓનું સ્ટ્રીએટમ વધારે સક્રિય હતું, જ્યારે પોતાના ફાયદાની વાત આવી ત્યારે પુરુષોનું સ્ટ્રીએટમ કામમાં મચી પડ્યું!

સંશોધકોએ પછી એક બીજો પ્રયોગ કર્યો. એમણે સ્ત્રી-પુરુષોના એક જૂથને અમુક દવા આપી અને બદલો આપવાની પ્રક્રિયા ખોરવી નાખી. બધું અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું. હવે સ્ત્રીઓ બહુ સ્વાર્થી વર્તન કરવા લાગી અને પુરુષો પરગજુ બની ગયા!

સંશોધકો કહે છે કે આનો અર્થ એ થાય છે કે મગજ માટે દવાઓ વાપારતી વખતે સ્ત્રીઓ અને પુરુષોનો પ્રતિભાવ અલગ હશે એ ધ્યાનમાં રાખવું પડશે.

સંદર્ભઃ ઝ્યૂરિખ

. હવે ટાંકા નહીં લેવા પડે, બસ ચામડી ચોંટાડી દો!

ક્યાંય ઊંડો ઘા થયો હોય તો ઘાને ટાંકા લઈને બંધ કરવામાં આવે છે. આમાં પણ સૅપ્ટિક થવાનું જોખમ તો રહે જ છે. હવે સ્વિટ્ઝર્લૅંડની ઍમ્પા સંસ્થાએ ટાંકા લેવાને બદલે નવી રીતે વિકસાવી છે. એમણે નૅનોપાર્ટિકલનો ગૂંદર બનાવ્યો છે. એનાથી ચામડીના બે કપાયેલા છેડાને ભેગા કરીને ચોંટાડી દેવાશે.

શરીરના અંદરના કે બહારના કેટલાયે ભાગો એવા છે કે ટાંકા લેવાનું લગભગ અશક્યવત્‍ હોય છે. સંશોધકોએ સિલિકોન ડાયોક્સાઇડ અને આયર્ન ડાયોક્સાઇડના નૅનો પાર્તિકલ્સ લીધા અને એનાથી શરીરની છૂટી છવાઈ પેશીઓને ભેગી ગોઠવીને ચોંટાડી દીધી. એવું જાણવા મળ્યું છે કે નૅનો પાર્ટિકલ્સમાં એવો ગુણ છે કે એ બે પેશીઓને ભેગી ચોંટાડવા ઉપરાંત રૂઝ વળવામાં પણ મદદ કરે છે. જ્યાં આ ગૂંદર અને બાયોગ્લાસ ભેગાં વાપર્યાં ત્યાં લોહી તરત ગંઠાવા લાગ્યું. ઍમ્પાના સંશોધકોની મદદે ડૉક્ટરો પણ આવ્યા. એમણે એક ડુક્કરના આંતરડાના કપાયેલા ભાગને ચોંટાડવાનો અખતરો કરી જોયો અને એમાં એમને આશ્ચર્યજનક સફળતા મળી.

સંદર્ભઃ એમ્પા

. આઈ. આઈ. ટી. રૂડકીના સંશોધકો ચિકુન્ગુન્યાને હરાવશે?

ચિકુન્ગુન્યાની બીમારીનો હજી સુધી કોઈ ઉપાય નથી મળ્યો, પરંતુ આઈ. આઈ. ટી.. રૂડકીના સંશોધકોની એક ટીમે દેખાડ્યું છે કે ઉપાય શોધવાની દિશામાં પ્રગતિ કરી છે. ચિકુન્ગુન્યાનો ઇલાજ એમાં દેખાતાં લક્ષણોને હળવાં બનાવવા પૂરતો જ થાય છે, એટલે રોગનાં મૂળ પર હુમલો થતો નથી.

પ્રોફેસર શૈલી તોમરના નેતૃત્વ હેઠળની ટીમે કૃમિઓના ઇલાજ તરીકે વપરતા પાઇપરેઝાઇન ડ્રગનો ઉપયોગ કર્યો. આ ડ્રગ માણસ માટે સલામત છે એવું તો પ્રમાણિત છે જ એટલે પ્રાણીઓ પરના અખતરા સફળ થયા પછી માણસ પરના અખતરામાં સલામતીની શંકા નથી.

સંશોધકોએ જોયું કે ઑરા વાઇરસના કૅપ્સિડ પ્રોટીન પાઇપરેઝાઇન ડ્રગના અણુ સાથે જોડાઈ જાય ચે. એમણે ચિકુન્ગુન્યાના વાઇરસને પણ પાઇપરેઝાઇનના અણુ સાથે જોડવાનો પ્રયોગ કરતાં એમને સફળતા મળી. કૅપ્સિડ પ્રોટીન વાઇરસની વૃદ્ધિ માટે જરૂરી છે પણ ડ્રગના અણુ સાથે જોડાઈ જતાં એમની એ શક્તિ નથી રહેતી. પહેલા ૨૪ કલાકમાં ચેપી કોશ જેટલા વાઇરસ બનાવે તેની સંખ્યા ૯૮ ટકા જેટલી ઘટેલી જોવા મળી, પરંતુ ૪૮ કલાક પછી એની અસર મંદ પડી ગઈ હતી.

હવે સંશોધકો પાઇપરેઝાઇન આધારિત ડ્રગના નવા અણૂ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માગે છે, કે જેથી વધારે વાઇરસને કેદ કરી શકાય. જો કે હજી એ જોવા નથી મળી શક્યું કે આ પ્રક્રિયા નવા વાઇરસ બનવા પર અંકુશ મૂકે છે કે કેમ. માત્ર એમનો ફેલાવો રોકાતો હોવાનું જાણી શકાયું છે.

દરમિયાન, રૂડકીના સંશોધકોને હજી પણ સફળતા મળે એવી આ દિવાળી નિમિત્તે શુભેચ્છાઓ.

સંદર્ભઃ ચિકુનગુન્યા

. માનવનિર્મિત ઉપગ્રહને પૂરાં થયાં ૬૦ વર્ષ

૧૯૫૭ની ૪થી ઑક્ટોબરે સોવિયેત સંઘે પહેલી વાર માનવનિર્મિત ઉપગ્રહ સ્પુતનિક અવકાશમાં મોકલ્યો. આ સાથે માનવની અંતરિક્ષ ખોજની શરૂઆત થઈ. સ્પુતનિકનો વ્યાસ માત્ર ૫૮ સે.મી. હતો અને વજન ૮૪ કિલોગ્રામ. તે સાથે જ અંતરિક્ષની હોડ શરૂ થઈ ગઈ.

image

સોવિયેત સંઘે જાહેર કર્યું કે “અમે અમેરિકા જેટલા તવંગર નથી તો પણ અમારે ત્યાં આ શક્ય બન્યું કારણ કે સમાજવાદી રાજ્યવ્યવસ્થામાં નફાનો વિચાર નથી થતો.” અમેરિકા માટે આ હાર પચાવવાનું મુશ્કેલ હતું એણે મોટા પાયે અવકાશ ખોજના પ્રયાસો આદરી દીધા અને ચંદ્ર પર માનવીને મોકલવાનો નિર્ણય કર્યો અને ૧૯૬૯માં એને સફળતા મળી. આજે તો ભારત પણ અંતરિક્ષ ખોજમાં મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. ઇસરોના ઉપગ્રહોને સતત સફળતા મળતી રહી છે. મંગલયાન ભારતની એક મોટી સિદ્ધિ છે.

સંદર્ભઃ બીબીસી


Science Samachar : Episode 21

) છૂંદણાં કરાવનારા વિચારે

imageimage

(ફોટોઃ સૌજન્ય – ઇંડિયન એક્સપ્રેસ (Source: Tenzin/Hawk Tattoos)

ઘણા લોકો સુંદરતા ખાતર કે શોખને ખાતર છૂંદણાં કરાવતા હોય છે. એમાં શાહી વપરાય છે. આ શાહી ચામડી પર આપણા મનગમતા આકારમાં દેખાય છે અને આપણે મલકાઈએ છીએ. પરંતુ બધી જ શાહી ચામડીની નીચે જ રહે છે કે લોહીમાં ભળીને શરીરનાં બીજાં અંગોમાં પણ જાય છે? ત્વચાના ઉપરના સ્તરની નીચે બીજું એક સ્તર હોય છે તેમાં આ શાહી રહી જાય છે પરંતુ ત્યાં રક્તનલિકાઓ પણ હોય છે. ઉંદરો પરના પ્રયોગોમાં જોવા મળ્યું છે.વધારાની શાહી એ રસ્તે લિમ્ફની ગાંઠોમાં પહોંચતી હોય છે. અમુક કેસોમાં લિવરમાં પણ શાહીના કણો જોવા મળ્યા છે.

મોટા ભાગે તો શાહી જ્યાં હોય ત્યાં જ રહે છે કારણ કે એની આસપાસ રક્ષાત્મક કોશો ગોઠવાઈ જાય છે તેમ છતાં શાહીના ઘણા કણો એની બહાર નીકળી જતા હોય છે. શાહીમાં ‘કાર્બન બ્લૅક’ હોય છે જેનું તરત વિઘટન થઈ જાય છે અને એ ‘નૅનો-પાર્ટીકલ’ બનીને લિમ્ફમાં કે લિવરમાં પહોંચે છે. તમે જ્યારે ચેક કરાવો તો લિમ્ફ નૉડમાં શાહીનો રંગ દેખાય. લિમ્ફ નૉડનો રંગ બદલે એટલે કૅન્સરની શંકા પડે; એની બાયોપ્સી થાય અને પછી ખબર પડે કે આ તો માત્ર શાહી જ હતી! આટલી કડાકૂટમાં આપણે પડીએ તો એક છૂદણાનો ખર્ચ કેટલો થયો તે પણ વિચારવું પડે, કારણ કે હવે વૈજ્ઞાનિકો શાહી ફેલાવાની પ્રક્રિયાને સામાન્ય વાત નથી માનતા. એ ખરેખર જોખમી પણ બની શકે છે.

સંદર્ભઃ અહીં ક્લિક કરો

() લોહીમાંથી વીજળી?

માણસ જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવા માટે મોટા ડૅમો બાંધે છે અને ટર્બાઇનો બનાવે છે. પરંતુ ચીનના શાંગહાઈ શહેરની ફુદાન યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર હુઇશેંગ પેન અને એમના સાથીઓએ એક મિલીમીટરથી પણ ઓછી જાડાઈવાળો એક ફાઇબર (તંતુ) બનાવ્યો છીએ, જેને બહુ જ પાતળી ટ્યૂબમાં ક્ષારયુક્ત દ્રાવણમાં મૂકવાથી અથવા લોહીની નસ સાથે જોડવાથી પણ વીજળી પેદા થાય છે.

આ તંતુ એટલે કાર્બન નૅનોટ્યૂબની કતાર. એને એક પોલીમરના આધાર પર વિંટાળી દીધી. કાર્બન નૅનોટ્યૂબને વાળીને કોઈ તક્તી સાથે જોડી શકાય છે. એની આખી રચના અહીં સમજાવી શકાશે નહીં, પરંતુ એને ઇલેક્ટ્રોડ સાથે જોડીને વહેતા પાણીમાં કે ક્ષારયુક્ત દ્રાવણમાં ડુબાડતાં વીજળી પેદા થઈ. બીજાં નાના આકારનાં વીજ ઉપકરણોની સરખામણીએ એની કાર્યક્ષમતા ૨૦ ટકા વધારે હોવાનું નોંધાયું છે.

સંદર્ભઃ અહીં ક્લિક કરો

() આપણે અમર રહી શકીએ?

ના. અમર રહેવાની વ્યવસ્થા આપણી શારીરિક સંરચનામાં જ નથી. ઉલ્ટું, એવી વ્યવસ્થા છે કે વૃદ્ધાવસ્થા આવે અને શરીરનો નાશ થાય. Genes and Development સામયિકમાં હાલમાં જ જર્મનીના મેઇન્ઝ શહેરની ઇંસ્ટિટ્યુટ ઑફ મોલેક્યુલર બાયોલૉજીના સંશોધકોનો એક અભ્યાસપત્ર પ્રકાશિત થયો છે. એમણે નાના કીડાના જીન તપાસીને જોયું કે ‘ઑટોફૅજી’ (ઑટો એટલે જાતે અને ફૅજી એટલે ખાવું. આ પ્રક્રિયા નુકસાન પામેલા કોશોનો નાશ કરે છે અને નવા કોશો બનાવવામાં એમનો ઉપયોગ કરે છે) નામની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા જીન્સ નાની વયના કીડામાં આરોગ્ય અને સક્ષમતાને બળ આપે છે, પણ પછવાડેની જિંદગીમાં એ વૃદ્ધત્વ પણ લાવે છે. આમ ઉંમર થવી એ પણ ઉત્ક્રાન્તિની પ્રક્રિયાનો જ ભાગ છે.

ડાર્વિને ‘યોગ્યતમની ચિરંજીવિતા’નો સિદ્ધાંત સ્થાપ્યો. આના પ્રમાણે તો જે યોગ્યતમ હોય તે કેમ મરે? જે જીન બહારના ફેરફારોને અનુકુળ થાય તે જ ટકી શકે. એ જીનનું પાકટ થવું એ ‘યોગ્યતમ’ સ્થિતિ નથી. આ એક આંતર્વિરોધ (paradox) છે. ૧૯૫૩માં જ્યૉર્જ વિલિયમ્સે આનો સૈદ્ધાંતિક જવાબ આપ્યો કે આ જીન્સ નવા કોશ બનાવે છે પણ તે સાથે એની નકારાત્મક અસરો પણ પેદા કરે છે. આ અસરો પુનર્નિર્માણની પ્રક્રિયા પછી દેખાય તો એ પ્રભાવક રહે છે.

હવે આ સૈદ્ધાંતિક ખુલાસાનો પ્રાયોગિક પુરાવો મળ્યો છે. સંશોધકોએ ઑટોફૅજીની પ્રક્રિયા અને એમાં ભાગ લેતા જીન્સનું નિરીક્ષણ કરતાં એમને જાણવા મળ્યું કે ઑટોફૅજીની પ્રક્રિયા નાની વયનાં પ્રાણીઓમાં બહુ ઝડપથી થાય છે, પણ તે પછી એ ધીમી પડતી જાય છે. સંશોધકોને આયુષ્યસંબંધી સંકેતો માટેના ન્યૂરૉનની ભાળ મળી. આ પછી એમણે કીડાના માત્ર એક ન્યૂરૉનની ઑટૉફૅજી રોકી દીધી. એમને જોવા મળ્યું કે કીડાને નવી શક્તિ મળી. જાણે પચાસ વર્ષની ઉંમરે પચીસના યુવાનનો થનગનાટ!

આમ ન્યૂરૉનની આ ઑટોફૅજી ઘડપણ માટે જવાબદાર છે. વૈજ્ઞાનિકો હજી તો આ આખી પ્રક્રિયા સમજવાની શરૂઆત કરે છે એટલે અમર થવાની આશા ન રાખવી પણ ન્યૂરૉનને નુકસાન થવાથી અલ્ઝાઇમર્સ વગેરે બીમારીઓ થતી હોય છે, તેના ઉપાયની દિશામાં આગળ વધવાના પહેલા સંકેત મળ્યા છે એ આનંદની વાત છે.

સંદર્ભઃ અહીં ક્લિક કરો

() હૈદરાબાદની દવા કંપનીઓના કચરામાં ઍન્ટીબાયોટિક્સ

હૈદરાબાદની દવા કંપનીઓ માવજત કર્યા વિના જ પોતાનો કચરો નદીઓમાં ઠાલવે છે. આમાં ઍન્ટીબાયોટિક્સ પણ હોવાથી અનેક જાતના રોગોમાં ઍન્ટીબાયોટિક્સનો મુકાબલો કરી શકે એવાં બૅક્ટેરિયા પેદા થવા લાગ્યાં છે. ‘ગમન’ નામની એક બિનસરકારી સંસ્થાએ નદીઓની મોજણી કરીને ‘ઇન્ફેક્શન’ નામના સામયિકમાં પોતાનો રિપોર્ટ આપ્યો છે કે આ બૅક્ટેરિયા એવા એન્ઝાઇમ બનાવે છે કે જે પૅનીસિલીન, સેફાલોસ્પોરિન, સેફામાઇસિન અને કાર્બપેનેમ જેવી દવાઓનો પ્રભાવ નિષ્ફળ બનાવે છે.

image

હૈદરાબાદની બહાર ૩૨ કિલોમીટરના પાટેન્ચેરુ-બોલારામ ઇંડસ્ટ્રિયલ એરિયામાં એકસો જેટલી ઔદ્યોગિક કંપનીઓ છે તેમાંથી ૩૦ ઔષધ કંપનીઓ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ કંપનીઓને પોતાના કચરાની માવજત કરવાનો આદેશ આપ્યો છે પણ એનો છડેચોક ભંગ થાય છે. ‘ગમન’ના એક અગ્રણી દિવાકર કહે છે કે આ વિસ્તારમાં ભૂમિગત પાણી પીળું છે અને લોકો ચામડીનાં જુદાં જુદાં દરદોથી પિડાય છે.

સંદર્ભઃ અહીં ક્લિક કરો


Science Samachar : Episode 20

() સારા કૉલેસ્ટેરોલ (HDL)થી મૃત્યુની શક્યતા વધી જાય છે!

કૉપનહેગન યુનિવર્સિટીના સંશોધકો એક ચોંકાવનારા નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા છે. એમનું કહેવું છે કે સારું કૉલેસ્ટેરોલ (HDL) બહુ મોટા પ્રમાણમાં હોય તો મૃત્યુની શક્યતા ૬૫ ટકા વધી જાય છે. આપણે ખરાબ કૉલેસ્ટેરોલ (LDL)ની બહુ ચિંતા કરી; હવે સારા કૉલેસ્ટેરોલની પણ ચિંતા કરવાની છે! સંશોધકોની ૧૦.૫૦૦ મરણોની સર્વે કરી તેમાં જોવા મળ્યું કે પુરુષોમાં HDLને કારણે ૧૦૬ ટકા અને સ્ત્રીઓમાં ૬૮ ટકા મૃત્યુની શક્યતા વધી જાય છે.

બહુ ઘણું HDL એટલે શું? પુરુષોમાં અતિ ઊંચું સ્તર એટલે 3.0 mmol/L (116 mg/dL),  અને બહુ ઘણું એટલે 2.5-2.99 mmol/L (97-115 mg/dL). બીજી બાજુ, સ્ત્રીઓમાં અતિ ઊંચું સ્તર  3.5 mmol/L (135 mg/dL) છે. આ જોખમી સ્થિતિ મનાય. ‘યુરોપિયન હાર્ટ જર્નલ’ના ૨૩ ઑગસ્ટના અંકમાં આ લેખ છપાયો છે.

લિંકઃ અભ્યાસલેખ

લેખ માટેનો સંદર્ભઃ અહીં

() કાનમાં ઘંટડીઓ વાગ્યા કરે છે?

આપણામાંથી ઘણા આવી ફરિયાદ કરતા હોય છે. કાનમાં વિચિત્ર સિસોટી વાગ્યા કરતી હોય પણ એ માત્ર તમને જ સંભળાય, બીજા કોઈને નહીં. (Tinnitus-ટિનાઇટસની બીમારી). વૈજ્ઞાનિકોને એનું શક્ય કારણ છેક હવે સમજાયું છે એટલે હજી એનો ઉપાય નથી મળ્યો પણ કારણ મળતાં ઉપાય પણ શોધી લેવાશે.

ઇલિનૉઇસ યુનિવર્સિટીના ‘સ્પીચ ઍન્ડ હીઅરિંગ’ વિભાગનાં અધ્યક્ષ ફાતિમા હસનના જણાવ્યા પ્રમાણે આ અભ્યાસમાં મુશ્કેલી એ હતી કે આવી તકલીફ કોઈ પણ ઉંમરે થતી હોય છે અને એ કેટલો સમય ચાલશે તે પણ કોઈ કહી ન શકે. પરંતુ આ સિસોટી તમારા મગજમાં જ છે એટલું હવે નક્કી થઈ ગયું છે.

આવા એક દરદીની MRI દ્વારા તપાસ કરતાં જોવા મળ્યું કે મગજમાં પ્રીક્યુનિયસ નામનો ભાગ છે તેની કાર્યવાહી ટિનાઇટસ માટે જવાબદાર છે. આ ભાગમાં બે અલગ નેટવર્ક  કામ કરે છે અને બન્ને એકબીજાથી ઉલ્ટાં ચાલે છે. વ્યક્તિનું ધ્યાન કોઈ વસ્તુ પર કેન્દ્રિત થાય ત્યારે પીઠ તરફ આવેલું નેટવર્ક (ડૉર્સલ ઍટેન્શન નેટવર્ક) સક્રિય થઈ જાય છે અને ‘ડીફોલ્ટ મોડ’નું નેટવર્ક નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે. કમ્પ્યુટરમાં જેમ ઘણી પદ્ધતિઓ ‘બૅકગ્રાઉંડ’માં ચાલ્યા કરે છે તેમ આ ડીફોલ્ટ મોડ પણ માણસ ખાસ કશું ન વિચારતો હોય કે કંઈ કરતો ન હોય ત્યારે ચાલ્યા કરે છે. ડૉ. હુસેનની ટીમને જોવા મળ્યું કે ટિટાઇનિસની બીમારીવાળા લોકોમાં પ્રીક્યુનિયસ ઍતેન્શન નેટવર્ક સાથે વધારે જોડાયેલું હોય છે એટલે માણસ નિષ્ક્રિય હોય ત્યારે પણ ડૉર્સલ નેટવર્ક ચાલુ જ રહે છે. આનો અર્થ એ કે ટિટાઇનસના દરદીઓને ખરા અર્થમાં આરામ મળતો જ નથી હોતો. આટલું જાણ્યા પછી હવે  ડૉર્સલ નેટવર્કને ‘ઑફ’ કરવાનું મોટું કામ બાકી રહ્યું છે.

સંદર્ભઃ અહીં

() પહેલાં નીચેનો ફોટો જુઓ, શું છે તેનો વિચાર કરો અને પછી વાંચો!

ઑગસ્ટના છેલ્લા અઠવાડિયામાં હૈદરાબાદમાં ઇંટરનૅશનલ યુનિયન ઑફ ક્રિસ્ટલોગ્રાફીની ૨૪મી કોંગ્રેસ અને જનરલ ઍસેમ્બ્લીની બેઠક મળી ગઈ. એમાં રૉબર્ટ ક્રિકલે પોતાનું એક વિખ્યાત મૉડેલ રજૂ કર્યું જે સૌના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગયું. આ શાનું મૉડેલ છે?

એના વિના આપણું ભોજન ખાવાલાયક બનતું જ નથી. એ છે આપણું રોજનું સાથી સોડિયમ ક્લોરાઇડ(NaCl)  એટલે કે ખાવાનું મીઠું! આપણે રોજ ખાઈએ છીએ તે મીઠું અંદરથી આવું છે. આખા મીઠાનો કણ એક ચમકદાર સ્ફટિક છે અને એક્સ-રે દ્વારા એની આંતરિક સંરચના તો એક સદી પહેલાં પિતાપુત્રની જોડી, વિલિયમ અને લૉરેન્સ બ્રૅગ્સે જાણી લીધી હતી પરંતુ રૉબર્ટ ક્રિકલને લાગ્યું કે એને નરી આંખે જોઈ શકાય એવડું મોટું બનાવવું જોઈએ કે જેથી સામાન્ય લોકોમાં વિજ્ઞાનમાં અભિરુચિ વધે.

૨૦૧૫માં ક્રિકલે મીઠાના સ્ફટિકનું મહાકાય મૉડેલ બનાવ્યું અને વિયેનાના સિટી હૉલમાં જનતા માટે પ્રદર્શિત કર્યું. પરમાણુઓ દેખાડવા માટે એમાં ૩૮,૮૦૦ ગોળીઓનો ઉપયોગ થયો છે અને એમને જોડતી સળીઓની કુલ લંબાઈ ૧૦.૫ કિલોમીટર. છે. મૉડેલનું વજન ૬૮૦ કિલોગ્રામ છે. યુરોપની બહાર એ પહેલી વાર હૈદરાબાદમાં પ્રદર્શિત કરાયું.

સંદર્ભઃ અહીં

() કૅસિની આજે શનિ પર હત્યા થશે.

નાસા, યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી અને  ઇટાલિયન સ્પેસ એજન્સીના સંયુક્ત ઉપક્રમે શનિની ખોજ માટે મોકલાયેલા કૅસિની યાનના જીવનનો આજે ૧૫મી સપ્ટેમ્બરે અંતિમ દિવસ છે. એનું ઈંધણ ખૂટી જવા આવ્યું છે અને એ શનિ ઉપર પડી ભાંગે તે પહેલાં એને ભસ્મીભૂત કરી નાખવામાં આવશે, કે જેથી પૃથ્વી પરના માઇક્રોબ દ્વારા ઉપગ્રહ ટાઇટન અને સ્વયં શનિ પર પ્રદૂષણ ફેલાવાની શક્યતા ન રહે. ૧૯૯૭ના ઑક્ટોબરમાં આ યાન શનિ તરફ મોકલાયું હતું અને ૨૦૦૪માં એ શનિનાં વલયોની અંદર પ્રવેશ્યું, તે વખતથી કૅસિની દ્વારા શનિ વિશે ઘણી નવી માહિતી મળતી રહી છે. શનિના સૌથી મોટા, સાડાપાંચ હજાર કિલોમીટરના ઉપગ્રહ તાઇટન ઉપરાંત બીજા નાના પાંચ ઉપગ્રહોની માહિતી પણ કૅસિની દ્વારા મળી છે. ગયા મહિનાની ૨૦મીએ કૅસિની છેલ્લી વાર શનિના વલયમંડળમાં પહોંચ્યું અને ૨૧ ફોટા મોકલ્યા જેની વૈજ્ઞાનિકોએ ચાર મિનિટની વિડિયો બનાવી છે. કૅસિની હવે એ પાછું ફરવાનું નથી.

સંદર્ભઃ આ વિડિયો જૂઓ. બે વિડિયો એકસાથે જ મળશે. https://www.space.com/37962-cassini-saturn-ring-dive-photos-animation.html

૦-૦-૦

Mathematicians : 12 : Tradition of Mathematics in Kerala

દુનિયાના મહાન ગણિતશાસ્ત્રીઓ વિશેની લેખમાળાનો આ છેલ્લો મણકો છે. લેખમાળાની શરુઆત આપણે ન્યૂટનથી કરી હતી, આજે સમાપન કરતી વખતે ન્યૂટનના સ્થાનને પડકારતી હકીકતો રાખવી છે અને એ પડકાર ભારતનો છે. તે સાથે એ પડકાર ભારતીયો માટે પણ છે, જેમને કદી ઇતિહાસમાં રસ ન રહ્યો, એટલું જ નહીં આપણા પૂર્વજોએ કરેલા આ દુનિયાના ચિંતનને આપણે કદી મહત્વ ન આપ્યું, માત્ર પરલોકની વાતોમાં જ રાચતા રહ્યા.

imageimageimage

અહીં જ્યેષ્ઠદેવ (ઈ. સ. ૧૫૧૦-૧૬૦૦)ના પુસ્તકના મુખ્ય પૃષ્ઠ અને પહેલા પૃષ્ઠના ફોટા આપ્યા છે.

આજે કોઈ ગણિતના ક્ષેત્રમાં ભારતના ફાળાની વાત કરે તો આપણે પોતે જ ખાસ કશું જાણતા નથી એટલે બે-ચાર નામ લેવાથી વધુ આગળ વધી શકીએ તેમ નથી – આર્યભટ્ટ, બ્રહ્મગુપ્ત, ભાસ્કર, વરાહમિહિર….હજી કોઈ નામ યાદ આવે છેclip_image006? ૨૦૦૭માં મૅન્ચેસ્ટર યુનિવર્સિટીના ડૉ. જ્યૉર્જ ગેવરગીસે સાબીત કર્યું કે કેરળમાં ગણિતનો વ્યવસ્થિત વિકાસ થયો હતો અને ઘણા મૂળભૂત સિદ્ધાંતો ન્યૂટનથી ૨૫૦ વર્ષ પહેલાં શોધી કાઢવામાં આવ્યા હતા. ખાસ કરીને કેલ્ક્યુલસની ‘અનંત શ્રેણી’ શોધવાનો યશ ગણિતજ્ઞ માધવને મળવો જોઈએ. (વિગતવાર અહીં).

પુસ્તકમાંથી માધવ વિશે બહુ જાણવા નથી મળતું. એમની ઘણીખરી ગાણિતિક અને ખગોળીય રચનાઓ આજે ઉપલબ્ધ નથી. મોટા ભાગે ‘સંગમગ્રામના માધવ’ તરીકે એમની ઓળખાણ મળે છે.

જ્યેષ્ઠદેવે આ પુસ્તક મૂળ મલયાલમમાં લખ્યું હતું જેનો પછી સંસ્કૃતમાં અનુવાદ થયો. પુસ્તકમાં ખગોળશાસ્ત્ર, ગ્રહોની ગતિ, છાયાગણિત વગેરે ઘણા વિષયો પર એમનાથી પહેલાં થઈ ગયેલા ગણિતજ્ઞોનાં સૂત્રો છે. આમાં બધા લેખકોના સમય વિશે અનુમાન કરી શકાય એમ નથી પરંતુ માધવ વિશે એવું અનુમાન કરી શકાય કે માધવનો કાળ ૧૩૫૦થી ૧૪૨૫નો હોવો જોઈએ. આ માત્ર અનુમાન છે અને અહીં એમનો ફોટો આપ્યો છે તે પણ માત્ર કલ્પના પર આધારિત છે. (અનંત શ્રેણી એટલે ૧..૨..૩.., એ જ રીતે, ૧..૧/૨…૧/૪…૧/૮…૧/૧૬…)

  માધવે \pi\નું મૂલ્ય શોધવાની રીત શોધી કાઢી. એમણે કહ્યું કે છેદમાં એકી સંખ્યા હોય તેવી અપૂર્ણાંક સંખ્યાઓને સતત બાદ કરતા જાઓclip_image008 કે ઉમેરતા જાઓ તો ‘પાઇ’નું મૂલ્ય મળે. એમણે દશાંશ પછીનાં ૧૩ સ્થાન સુધી મૂલ્ય દેખાડ્યું. અહીં આલેખમાં એમની રીત દેખાડી છે.

૨૦૦ વર્ષ પછી લાઇબ્નીસે પણ આ જ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો. આજે દુનિયા લાઇબ્નીસને જાણે છે, માધવને નહીં! માધવે દર ૩૬ મિનિટે ચંદ્રનું સ્થાન અને ગ્રહોની ગતિનું અનુમાન કરવાની રીત પણ સમજાવી છે. (સંદર્ભ)

માધવના સમકાલીન હતા નારાયણ પંડિત (સંદર્ભ). એમનો સમય ૧૩૪૦-૧૪૦૦ હોવાની ધારણા છે. એમણે ‘ગણિત કૌમુદિ’ અને ‘બીજગણિત વાતાંશ’ એમ બે પુસ્તકો લખ્યાં હોવાના ઉલ્લેખ મળે છે. ભાસ્કર-બીજા ૧૨મી સદીમાં થઈ ગયા. તે પછી ગણિતક્ષેત્રે કાં તો શૂન્યાવકાશ છે અથવા કંઈ માહિતી નથી મળતી. પરંતુ નારાયણ પંડિતે ભાસ્કરના ‘લીલાવતી’ પર એમણે ‘કર્મ-પ્રદીપિકા’ અથવા ‘કર્મ-પદ્ધતિ’ નામનો ગ્રંથ લખ્યો. એમનું પોતાનું કાર્ય પણ દેખાડે છે કે ભાસ્કરના ગણિતનો એમના પર બહુ પ્રભાવ હતો. આમ નારાયણ પંડિત પ્રશિષ્ટ વિદ્વાનોના વિસરાઈ જતા જ્ઞાનને ૧૪મી સદી સુધી લઈ આવ્યા.

પરમેશ્વર (સંદર્ભ) પણ માધવ અને નારાયણ પંડિતના સમાકાલીન હતા (૧૩૭૦-૧૪૬૦). એ નારાયણ પંડિતના શિષ્ય હતા. એમણે ભાસ્કર પહેલા, આર્યભટ્ટ પહેલા અને ભાસ્કર બીજાના ગાણિતિક સિદ્ધાંતો પર મિમાંસાઓ લખી છે. એમણે સરેરાશ મૂલ્યના પ્રમેય વિશે વિલક્ષણ પ્રદાન કર્યું છે.

નીલકંઠ સોમયાજી નાંબુદિરી બ્રાહ્મણ હતા અને સોમયજ્ઞ કરનાર બ્રાહ્મણને ‘સોમ-યાજી’ કહેવાય છે. મલયાલમમાં ‘સોમ-યાજી’નું ‘સોમદિરી’ થઈ ગયું છે. એમણે ‘સિદ્ધાંત’ નામનો ગ્રંથ લખ્યો છે તેમાં એમણે પોતાનો જન્મ કલિ-કાળના ૧૬, ૬૦, ૧૮૧મા દિવસે થયો હોવાનું લખ્યું છે. આના પરથી વિદ્વાનો કહે છે કે એમની જન્મ તારીખ ૧૪ જુલાઈ ૧૪૪૪ હતી. એ પૂરાં સો વર્ષના થયા હોવાના ઉલ્લેખ પણ મળે છે. માત્ર ગણિત નહીં એમને ઘણા વિષયોમાં રસ હતો. કાવ્યશાસ્ત્ર (પિંગળશાસ્ત્ર) પર પણ એમનું કામ બહુ પ્રખ્યાત થયું. (સોમયાજી).

એ તો દેખીતું જ છે કે આ વિદ્વાનોના ગુરુઓ પણ હતા અને શિષ્યો પણ હતા. આમ લગભગ ૨૦૦ વર્ષ સુધી ગણિત કેરળમાં જ્ઞાનક્ષેત્રે મહત્ત્વના સ્થાને રહ્યું. આજે ગણિત અને ખગોળશાસ્ત્ર વિશે ચારસો જેટલા મૂળ મલયાલમમાં લખાયેલા ગ્રંથો મળે છે.

આરબો આઠમી સદીના અંતથી જ ભારત આવતા થઈ ગયા હતા અને ભારતના ગણિત અને ખગોળ, જ્યોતિષને લઈ ગયા. એમના અનુવાદો યુરોપ પહોંચ્યા. એ જ રીતે ૧૫મી સદીથી ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ ભારત આવતા થઈ ગયા હતા. જેમ આરબો ભારતનું જ્ઞાન બહાર લઈ ગયા તેમ ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ પણ લઈ ગયા. આમાંથી એ ન્યૂટન સુધી પહોંચ્યું હોય એવી શક્યતાનો ઇનકાર થઈ શકે તેમ નથી.

ભારતીય ગણિત જ્યારે પશ્ચિમી વિદ્વાનો સુધી પહોંચ્યું ત્યારે એને બે સમસ્યાઓ નડી. એક તો પૌર્વાત્ય જ્ઞાનને નીચી નજરે જોવાની વૃત્તિ અને બીજું સ્વયં ભારતીય પદ્ધતિ. રામાનુજન વિશેના લેખમાં પણ આપણે જોયું કે રામાનુજને હાર્ડીને સમીકરણો – સૂત્રો – લખી મોકલ્યાં, એ સમીકરણ કેમ બન્યાં તે હજી પણ શોધનો વિષય છે. ભારતીય પદ્ધતિ સૂત્રાત્મક રહી, સાબિતી આપવાનું ભારતીય ગણિતજ્ઞોને જરૂરી નહોતું લાગ્યું. પશ્ચિમની પદ્ધતિમાં સાબિતી આપવાની અને એનાં દરેક ચરણ દેખાડવાનું મહત્ત્વનું છે. આથી, પશ્ચિમી જગત આ સૂત્રોને અર્થહીન માનતું રહ્યું.

કેરળની ગણિત પરંપરા વિશે હજી ઘણી શોધખોળ કરવાની રહે છે. દુઃખની વાત એ છે કે આપણે પોતે પણ કેરળની ગણિત પરંપરા વિશે જાણતા નથી! આર્યભટ્ટ વગેરે આપણા ગણિત જગતના તેજસ્વી તારલાઓ છે પરંતુ જ્ઞાન જગતમાં વ્યક્તિ એક સીમાચિહ્ન છે, બીજી બાજુ, જ્ઞાનનો વિકાસ એક વ્યક્તિની સિદ્ધિઓથી નથી થતો. એ સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે અને કેરળમાં આ પ્રક્રિયા કંઈ નહીં તો ૨૦૦ વર્ષ સુધી – ૧૭મી સદી સુધી – ચાલી. એટલું જ નહીં, આજે પણ એર્નાકુલમ પાસે Kerala School of Mathematics (KSOM) ચાલે છે. અહીં પ્રાચીન ગણિત ગ્રંથોનો સંગ્રહ છે અને ગણિત પર કાર્ય થાય છે.

0-0-0

(I am thankful to Mr. N. Sankara Narayanan and Dr. P. V. Narayanan Nair who helped me get a part of the material for the article. I have also used the material available on internet).

0-0-0

લેખમાળાના અંતમાં

લેખમાળા સમાપ્ત થાય છે ત્યારે મારા મિત્ર અને ભાભા પરમાણુ સંશોધન કેન્દ્ર (BARC)ના ઇંધણ વિભાગના એક એકમના અધ્યક્ષ ડૉ. પરેશ . વૈદ્યનો આભાર તો નહીં માનું પરંતુ એમણે લેખમાળામાં આપેલા ફાળાની વાત પણ વાચકો સુધી પહોંચાડું તો મોટો અનર્થ થશે. લેખમાળાના દરેક લેખમાં ગણિત વિશેનો દરેક ભાગ એમની નજર નીચેથી પસાર થયો છે. કામ મોટું રહ્યું. મારે કારણે એમને બહુ મહેનત કરવી પડી અને બદલામાં ચોકસાઈ માટે એમના માર્ગદર્શન હેઠળ મારે બહુ મહેનત કરવી પડી. કઠિનતમ અવધારણાને સાદામાં સાદી ભાષામાં રજુ કરવાનો સવાલ હતો એટલે બાંધછોડ કરી શકાય તેમ તો હતું નહીં. ખરેખર તો લેખમાળાનો દરેક લેખ સંયુક્ત પ્રયાસના પરિણામે લખાયો છે. આશા છે કે વાચકોને લેખમાળા ઉપયોગી જણાઈ હશેદીપક)


Science Samachar: Episode 19

(૧) જબ તક સૂરજ-ચાંદ રહેગા…!

કોઈ પણ નેતાના મૃત્યુ વખતે આવા શ્મશાન યાત્રામાં સૂત્રોચ્ચાર થતા હોય છે, “જબ તક સૂરજ-ચાંદ રહેગા… (દિવંગત નેતાનું નામ) તેરા નામ રહેગા. આ તો નેતાના ભક્તોના મનની વાત’ થઈ, ખરેખર તો એ નેતાની ચિતા જલતી હોય તે જ ઘડીથી સત્તાની સાઠમારી શરૂ થઈ જતી હોય છે. પરંતુ એક જીવ એવો છે કે જે ખરેખર સૂરજ રહેશે ત્યાં સુધી રહેશે અને સૂરજનું મૃત્યુ જોશે! આ ભાઈ છે, ટાર્ડીગ્રેડ. એ આઠ પગનો સૂક્ષ્મ જીવ છે એનું કદ અર્ધા મિલીમીટરથી વધારે નથી હોતું એટલે એ માઇક્રોસ્કોપ નીચે જ દેખાય છે. ઑક્સફર્ડ અને હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીઓના સંશોધકોએ એનો અભ્યાસ કર્યો છે. એમનો લેખ ‘સાયન્ટિફિક રિપોર્ટર’ નામના સામયિકમાં પ્રકાશિત થયો છે. અહીં પહેલી તસવીરમાં એ ઉલટો અને બીજી તસવીરમાં સીધો દેખાય છે

imageimage

સંશોધકોએ એની જીવનશૈલીનો અભ્યાસ કરીને અંદાજ કાઢ્યો છે કે પૃથ્વી પરના કોઈ પણ સંજોગો એને જીવનથી વંચિત કરી શકતા નથી એટલે એની આવરદા દસ અબજ વર્ષની હશે. એનો અર્થ એ કે સૂરજનું મૃત્યુ થયા પછી પણ એ ટકી જશે અને એ સંજોગોમાં ભારે ઊથલપાથલ થાય તેમાં બીજા ગ્રહમાં પહોંચી જાય અને ત્યાં જીવનની શરૂઆત કરે તો નવાઈ નહીં.

ટાર્ડીગ્રેડના અધ્યયનનું કામ એક પેઢીમાં પૂરું નથી થતું એને ૩૦ વર્ષ સુધી ખાવાનું કે પાણી ન મળે તો પણ જીવી જાય છે. શૂન્યની નીચે ૧૫૦ ડિગ્રી ઠંડીમાં કે શૂન્યની ઉપર ૧૫૦ ડિગ્રી સુધીની ગરમીમાં પણ એ મરતો નથી. એટલે કોઈ જબ્બર ઉલ્કા પૃથ્વી પર ખાબકે તો પણ ટાર્ડીગ્રેડ બચી જશે કારણ કે એકાદ ઉલ્કાથી બધા સમુદ્રોનું પાણી ખદબદવા લાગે એવું નહીં બને, પરંતુ આવા જીવ પૃથ્વી પર કે બીજે ક્યાંય પણ હોઈ શકે છે, આપણે તો જાણતા નથી!

સંદર્ભઃ અહીં અને અહીં

(૨) કોશની અંદર ફૅક્ટરીનું કામકાજ!

શરીરના કોશોimageમાં ઘણી જાતનાં કામ થાય છે. એક કામ બગડેલા માલમાંથી સારા ભાગ છૂટા પાડીને નવા ઊર્જાદાયક કોશો બનાવવાનું છે. આના માટે કોશમાં જ એક નાની રીસાઇક્લિંગ ફૅક્ટરી ચાલે છે. આ પ્રક્રિયાને Autophagy (ઑટોફેજી- કે પોતાને જ ખાવું) કહે છે. આવી રીસાઇક્લિંગ ફૅક્ટરીને Autophagosome (ઑટોફેગોઝોમ) કહે છે. જ્યારે આ વ્યવસ્થા પડી ભાંગે ત્યારે Alzheimer’s અને Parkinson’s જેવી બીમારીઓ થાય છે. ‘કરન્ટ બાયોલૉજી’ સામયિકમાં આ વિષય પર એક લેખ પ્રકાશિત થયો છે તેના પ્રમાણે સંશોધકોને આ આખી પ્રક્રિયામાં એક એવો રસ્તો જોવા મળ્યો છે કે જેના દ્વારા આવા રોગોને જ રોકી શકાય.

કોશની અંદર સેન્ટ્રોઝોમ નામનો એક ભાગ હોય છે જે કોશના માળખાને ટકાવી રાખે છે. આ ભાગમાંથી ઑટોફેજી પ્રોટીન GABARAP છૂટો પડીને ઑટોફેગોઝોમમાં જતો હોય છે. સંશોધકોએ જોયું કે કોશમાં PCM1 નામનો પ્રોટીન કૂરીઅરનું કામ કરે છે અને GABARAPને સેન્ટ્રોઝોમમાંથી ઑટોફેગોઝોમ સુધી પહોંચાડે છે. હવે એમણે PCM1ને હટાવી લીધો તો જોયું કે આખી વ્યવસ્થા ખોરવાઈ ગઈ અને અમુક GABARAP પ્રોટીન ‘પ્રોટિઆઝોમ’માં પહોંચી ગયો અને અમુક ભળતા સરનામે, બીજા ઑટોફેગોઝોમમાં પહોંચ્યો. કયા ઑટૉફેગોઝોમમાં જાય તો રોગને અટકાવી શકાય તે હજી શોધવાનું બાકી છે, પણ એમાં PCM1ની ભૂમિકાની પાકી ખબર પડી. આથી હવે ઑટોફેજી પ્રોટીનને ક્યાં મોકલવો તે નક્કી કરી શકાશે.

સંદર્ભઃ અહીં

અહીં કોશની અંદર ઑટોફેજીની વ્યવસ્થા દેખાડી છે. કાળો ભાગ કોશનું નાભિસ્થાન છે.લીલા રંગનું ઝૂમખું સેન્ટ્રોઝોમ છે અને છૂટા લીલા રંગનાં બિંદુ સેન્ટ્રીઓલર સૅટેલાઇટ છે, જે પ્રોટીનને લઈ જવાનું કામ કરે છે લાલ બિંદુ ઑટૉફેગોઝોમમાં રહેલા GABARAP પ્રોટીન છે. પીળાં બિંદુમાં PCM1 અને GABARAP, બન્ને છે. (Credit: Justin Joachim).

અભ્યાસપત્ર ‘Centriolar satellites control GABARAP ubiquitination and GABARAP-mediated autophagyસામયિક Current Biologyમાં પ્રકાશિત થયો છે.

() હલનચલન કરોમોબાઇલ ચાર્જ થઈ જશે!

imageવૅન્ડરબિલ્ટ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ એક એવું ઉપકરણ બનાવ્યું છે કે એને તમે જૅકેટ, શર્ટ કે સ્કર્ટની સાથે પહેરી શકશો. તે પછી થોડું ચાલશો, હાથ હલાવશો તેની ગતિને કારણે એમાં વીજળી પેદા થશે અને એનાથી તમે મોબાઇલ કે લૅપટૉપ ચાર્જ કરી શકશો. કાળા ફોસ્ફરસની અતિ પાતળી તકતીમાંથી આ ઉપકરણ બનાવ્યું છે. માણસ હલનચલન કરે તે વખતે બહુ થોડી વીજળી પેદા થતી હોય છે. આ તકતીને એટલી નીચી ફ્રિક્વન્સી પર દબાવો કે વાળો એટલે એ કામ કરવા લાગે છે. ACS Energy Letters નામના ઑનલાઇન સામયિકમાં “Ultralow Frequency Electrochemical Mechanical Strain Energy Harvester using 2D Black Phosphorus Nanosheets” લેખ ૨૧મી જુલાઈએ પ્રકાશિત થયો છે તેમાં આ માહિતી આપવામાં આવી છે.

સંશોધક ટીમના એક લેખક નીતિન મુરલીધરન (Nitin Muralidharan ) કહે છે કે તમે ઉસૈન ઓલ્ટને જુઓ છો ત્યારે એને દુનિયાના સૌથી ઝડપી દોડવીર તરીકે જુઓ છો પણ મને એનામાં ૫ હર્ટ્ઝનું મશીન દેખાય છે. કાળા ફોસ્કરસની તક્તી વાપરવાથી આટલી ઓછી ફ્રિક્વન્સીએ પણ વીજળી પેદા થાય છે. સામાન્ય રીતે વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે ૧૦૦ હર્ટ્ઝની શક્તિ જોઈએ પણ આ સંશોધકોએ બહુ જ નીચી ફ્રિક્વન્સીએ વીજળી પેદા કરી દેખાડી છે.

હજી તો તમારાં ચાર્જર/ઍડેપ્ટર સાચવી રાખજો કારણ કે આ ઉપકરણ બજારમાં આવતાં તો ઘણો વખત લાગી જશે, પણ આવ્યા વગર નહીં રહે.

સંદર્ભઃ અહીં અને વિડિયોઃ

() ઓડિશામાં બાળરક્ષક બૅક્ટેરિયાનો સફળ પ્રયોગ

સામાન્ય પ્રસવને બદલે સિઝેરિયન દ્વારા જન્મેલાં બાળકો સામે સ્થૂળતા, દમ અને બીજી બીમારીઓનું જોખમ વધારે હોય છે. માતાની યોનિમાં બાળકને ઉપયોગી થાય એવાં બૅક્ટેરિયા હોય છે, જે સામાઅન્ય પ્રસવ વખતે બાળક ગળી જાય છે. સિઝેરિયનથી જન્મેલાં બાળકો આ પ્રાકૃતિક લાભથી વંચિત રહી જાય છે. પરંતુ આપણા દેશમાં તો સામાન્ય રીતે જન્મેલાં બાળકોના જીવન સામે બીજા અનેક ચેપોનું જોખમ રહે જ છે.

ઓડિશાના ગરીબ પ્રદેશમાં સંશોધકોએ બાળકના જન્મ પછી એને શરૂઆતના બે-ચાર દિવસ આ બૅક્ટેરિયા આપવાનો પ્રયોગ કરી જોયો અને એમાં સેપ્સિસના ૪૨ ટકા કેસ ઓછા થઈ ગયા. પ્રયોગમાં સંશોધકને કે બાળકનાં માતાપિતાને ખબર નહોતી કે બાળકને બૅક્ટેરિયા અપાય છે કે ખાલી ડમી દવા. એમ માન્યું હતું કે પ્રયોગમાં ૨૦ ટકા સારાં પરિણામ મળશે પણ બમણાથીયે વધુ સફળતા મળતાં પ્રયોગ બંધ કરી દેવાયો કેમ કે બીજાં બાળકોને લાંબા વખત સુધી એનાથી વંચિત રાખવાં તે અન્યાય ગણાય. સામાન્ય રીતે જન્મ પછીના બીજા અઠવાડિયામાં સેપ્સિસને કારણે બાળકનું મૃત્યુ થતું હોય છે.

આ પ્રક્રિયાને સિન્બાયોટિક (Synbiotic) કહે છે એમાં પ્રોબાયોટિક, એટલે કે આરોગ્ય માટે લાભકારી બૅક્ટેરિયા અને તેની સાથે પ્રીબાયોટિક કે જે બૅક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ અને નિવાસ બનાવવામાં મદદ કરે છે, તેનું સંયોજન આપવામાં આવે છે.

ભારત અને અમેરિકાના નેબ્રાસ્કા મૅડિકલ સેંટરના સંશોધકોએ ઓડિશાનાં ૧૪૯ ગામોમાં ગરીબ માતાઓને જન્મેલાં ૪,૫૫૦ બળકો પર આ પ્રયોગ કર્યો અને સફળતા મળી. આ સંશોધન લેખ ‘નેચર’ સામયિકમાં પણ છપાયો છે.

સંદર્ભઃ અહીં ǁ લેખકનો સંપર્કઃ prasad.ravindranath@thehindu.co.in

Science Samachar : Episode 18

() ગાયના ઍન્ટીબોડી એઇડ્ઝની રસીમાં કામ આવશે!

જુલાઈના ત્રીજા અઠવાડિયામાં Nature સામયિકમાં એક અભ્યાસલેખ છપાયો છે એ જોતાં તો ગૌમાતા આપણા ભલા માટે બીજું પણ એક બહુ જરૂરી કામ કરે છે. International AIDS Vaccine Initiative (IAVI)ના ઍન્ટીબોડી વિભાગના ડાયરેક્ટર ડેવિન સોક લખે છે કે HIVને અવરોધે એવા ઍન્ટીબોડી માણસના શરીરમાં બનતાં વર્ષો લાગી જાય છે પણ એ જ ઍન્ટીબોડી ગાયના શરીરમાં માત્ર થોડાં અઠવાડિયાંમાં બની જાય છે. રોગ સામે શરીર પોતે જ યોદ્ધાઓ પેદા કરે છે. આ યોદ્ધાઓ એટલે ઍન્ટીબોડી. ડેવિન સોક કહે છે કે એઇડ્ઝ સામે બચાવની રસી બનાવવામાં એક પ્રયાસ એવો છે કે નીરોગી વ્યક્તિમાં એઇડ્ઝને નિષ્ક્રિય બાનાવી દે તેવા ઍન્ટીબોડી બનાવવા. પરંતુ હવે આવા ઍન્ટીબોડી પ્રાણીના શરીરમાં પણ બનાવી શકાય એવી શક્યતા ઊભી થઈ છે.

HIVના ક્રૉનિક દરદીઓના શરીરમાં અમુક ઍન્ટીબોડી બનતા હોય છે તેના આંકડા લાંબા હોય છે એટલે એ ખૂણેખાંચરે ભરાઈ બેઠેલા HIVને દબાવી દે છે. ગાયના લોહીમાં પણ આવા જ ઍન્ટીબોડી જોવા મળ્યા છે. એટલે હવે રસી જ જો ઍન્ટીબોડીની હોય તો HIV પર કાબૂ મેળવી શકાય.

સંદર્ભઃ અહીં

0-0-0

() સાપની જેમ સરકતો રૉબોટ

ધરતીકંપ વખતે કે કોઈ મકાન ધસી પડે ત્યારે (અને મુંબઈ આના માટે નામચીન છે!) મલબામાં કોઈ જીવતું બચ્યું છે કે નહીં, તે શોધવાનું કામ કેટલું સાહસ માગી લે છે. એવુંય બને કે બચાવવાના પ્રયાસમાં જ નીચે દબાયેલા કમનસીબનો જાન જાય. એના બદલે એવું કંઈક હોય કે જે જઈને શોધી લાવે તો કેવું સારું થાય!

સ્ટૅનફૉર્ડ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ એક રૉબોટ બનાવ્યો છે જે સાપની જેમ પોતાનું શરીર સંકોચીને આગળ સરકે છે. આ રૉબોટ પાતળી નળી જેવો છે અને એનાં પડો એની અંદર જ છે, જે એની બહારની ‘કાંચળી’માં છેડાના ભાગમાંથી અંદર જાય છે. આમ ‘શરીર’ ક્યાંક ફસાઈ જાય તો પણ એ આગળ વધે છે અને લાંબો થતો જાય છે. એના મુખ આગળ એક કેમેરા છે, જે દૃશ્યો ઝડપતો જાય છે અને પાછળ એના પર નજર રાખતી ટીમને મોકલતો જાય છે. એ લવચીક હોવાથી કોઈ અવરોધ આવે તેને પણ પાર કરીને પોતાનો રસ્તો શોધી લે છે. અખતરાઓમાં એ ગુંદરિયા કાગળ પર ચોંટ્યા વિના આગળ વધતો રહ્યો, બરફની લાદીમાં પણ સરકતો રહ્યો.

આ વિડિયો જૂઓઃ

માત્ર ધરતીકંપ જેવી હોનારતમાં જ નહીં, આપણા શરીરની સૂક્ષ્મ ધમનીઓમાં પણ એ જઈ શકે! હજી એનો પહેલો નમૂનો જ તૈયાર થયો છે. હજી તો ઘણું કામ બાકી છે, પણ ભવિષ્ય ઊજળું છે, એ વાતમાં શંકા નથી.

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦

() DNAમાં ફિલ્મ રેકૉર્ડ કરીઅને ફરી જોઈ પણ ખરી!

હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ માણસના DNAમાં એક ફિલ્મ ગોઠવી દીધી અને પાછે એ ચલાવીને જોઈ પણ લીધી. ફિલ્મ કંઈ ‘બજરંગી ભાઈજાન’ જેવી નથી પણ ફિલ્મ તો ફિલ્મ છે! આ ચિત્ર જૂઓઃ

એમણે બૅક્ટેરિયાના DNAમાં ઘોડદોડની પાંચ ફ્રેમ રેકૉર્ડ કરી. ઉપરની તસવીરમાં દોડતો ઘોડો બૅક્ટેરિયાના જીનમાં દોડે છે! વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આ ‘મોલેક્યૂલર રેકૉર્ડર’ છે. શક્ય છે કે ભવિષ્યમાં ‘રીડ-આઉટ’ પણ મળે! ન્યૂરો સાયન્ટિસ્ટ સેથ શિપમૅન કહે છે કે અમે કોશોને ‘ઇતિહાસકાર’ બનાવવા માગીએ છીએ. જૈવિક સ્મૃતિ ની સતત નોંધ લેવાની ટેકનોલૉજીઓ તો છે પણ એના ઉપયોગ દરમિયાન વ્યક્તિ બીજું કશું ન કરી શકે. શિપમૅન કહે છે કે આ ડિવાઇસ ગોઠવી દીધી હોય તોવ્યક્તિ પોતાની રીતે રહે, પણ એની આંતરિક હિલચાલ રેકૉર્ડ થતી રહેશે. આમ આ ટેકનોલૉજી એના જીવનમાં આડે નહીં આવે. તમારા ચેતાતંત્રમાં ન્યૂરૉનની સ્થિતિ શી છે, તેની ફિલ્મ ફાવે ત્યારે જોઈ શકાશે.

કોશો પોતે જ શરીરમાં બનતી ઘટનાઓ રેકૉર્ડ કરતા હોય તો બીજી ડિવાઇસની જરૂર જ ન પડે. દાખલા તરીકે માણસના જિનૉમમાં (જીનની સંરચનાના નક્શામાં) કંઈ ફેરફાર થાય તો કોશ એને રેકૉર્ડ કરી શકશે. વૈજ્ઞાનિકો એ પછી જોઈ શકશે. આ પ્રયોગ કરતાં પહેલાં વૈજ્ઞાનિકોએ એ સાબીત કરી દીધું કે DNA માત્ર જીન વિશેની જ નહીં , કોઈ પણ માહિતી સંઘરી શકે છે. આ સગવડને કારણે, ધારો કે કૅન્સર હોય તો એના સતત વધતા કોશની ફિલ્મ બની જશે. આમ વૈજ્ઞાનિકો એની નકલ પણ લૅબોરેટરીમાં બનાવી શકશે.

આ વિડિયો જૂઓ. એમાં સેથ શિપમૅન બધું સમજાવે છે. 5’.13” અને 6’.31” વચ્ચે ફિલ્મ કેમ રેકૉર્ડ કરીને ફરી જોઈ તે જાણી શકાશે.

સંદર્ભઃઅહીં

૦-૦-૦

() ઊંઘ ઓછી પડતી હોય તેમને જીવનની ઊજળી બાજુ દેખાતી નથી.

કૉગ્નિટિવ થેરપી ઍન્ડ રીસર્ચ નામના સામયિકમાં ઇવાન વરગૅસ અને એમની ટીમે કરેલા એક પ્રયોગની માહિતી આપવામાં આવી છે. એમણે ૪૦ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ લોકોને પ્રયોગ માટે પસંદ કર્યા. એમની જોવું હતું કે જો માણસને પૂરતી ઊંઘ ન મળી હોય તો એનું વર્તન કેવું હોય.

એમણે કેટલાકને સતત ૨૮ કલાક જાગતા રાખ્યા અને બાકીનાને બરાબર આઠ કલાક ઊંઘ લેવા દીધી. તે પછી એમણે બધાને કૉમ્પ્યુટર સામે ગોઠવ્યા અને જુદા જુદા ચહેરા દેખાડવાનું શરૂ કર્યું દરેક જણ પોતાનો જવાબ નોંધાવવામાં કેટલો સમય લે છે તેની પણ નોંધ લેવાતી હતી. દરેકે ચહેરો જોઈને તરત નોંધવાનું હતું કે એ ખુશ છે, દુખી છે કે તટસ્થ. આ પ્રયોગે દેખાડ્યું કે જે લોકોને ૨૮ કલાકનો ઉજાગરો હતો એમનું ધ્યાન ખુશ ચહેરાઓ પર નહોતું જતું. એમને દુખી ચહેરા વધારે આકર્ષિત કરતા હતા.

આમ તો આ નાની વાત લાગે પણ હકારાત્મક રીતે વિચારવાની અશક્તિ ડિપ્રેશનનું પહેલું લક્ષણ છે. પરંતુ આ પ્રયોગમાં એક રસપ્રદ વાત તો એ જાણવા મળી કે જેમને અનિદ્રાની બીમારી હોય તેવા લોકો પર ઉજાગરાની કોઈ ખાસ અસર નહોતી.

‘ચાઇલ્ડ ડેવલપમેન્ટ’ નામના સામયિકમાં છપાયેલા એવા જ બીજા એક અભ્યાસમાં જોવા મળ્યું કે મોડી રાતે સ્માર્ટ ફોનનો ઉપયોગ કરનારાં બાળકોમાં પણ ઊંઘ બગડવાથી ડિપ્રેશનનાં લક્ષણો જલદી દેખાય છે. આવાં બાળકો પોતાને જ હીનભાવનાથી જોતાં હોય છે.

જીવનનો ત્રીજો ભાગ ઊંઘવામાં જાય છે. ત્રીજો ભાગ આપણે બરાબર જીવતા ન હોઈએ તો એની અસર બાકીના બે ભાગ પર પડ્યા વિના કેમ રહે?

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦

Mathematicians:11: D D Kosambi

કોસાંબી પિતાપુત્ર એટલે બે અનોખા વિદ્વાનોની જોડી. પિતા ધર્માનંદ દામોદર કોસાંબી અને પુત્ર દામોદર ધર્માનંદ કોસાંબી. પિતા, બૌદ્ધ ધર્મના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પંકાયેલા વિદ્વાન, તો પુત્ર એવા કે માત્ર ગણિતમાં જ નહીં, આંકડાશાસ્ત્રમાં અને સિક્કાઓના ઇતિહાસલેખનમાં આગળપડતું સ્થાન મેળવ્યું. એટલું જ નહીં, ભારતનો સામાજિક ઇતિહાસ લખવામાં એમણે પણ નવી દિશાઓ ખોલી. ઇતિહાસના આલેખન માટે એમણે વ્યક્તિપરક પદ્ધતિને સ્થાને સમાજપરક પદ્ધતિ અપનાવી, જેને આજે માર્ક્સવાદી પદ્ધતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વેદ-ઉપનિષદોમાં પારંગત. સંસ્કૃત અને પાલી પર પ્રભુત્વ, સાત ભાષાઓ જાણે. ગણિતના વિષયમાં એમના ઘણા અભ્યાસપત્રો સીધા જ ફ્રેન્ચ, જર્મન, ઇટાલિયન કે ચીની ભાષામાં લખાયેલા છે અને એના અનુવાદ પણ મળતા નથી! એ જ ડી. ડી. કોસાંબી પૂનામાં ભણતા ત્યારે બાળપણમાં ગણિતમાં નબળા હતા અને શરીરે માયકાંગલા. તે પછી એમણે ગણિત અને શરીર પર ધ્યાન આપ્યું અને બન્નેમાં સશક્ત બન્યા એટલે એ પોતે જ મશ્કરીમાં કહેતા કે “મારી સામે પડવાની કોઈ ગણિતશાસ્ત્રીમાં હિંમત નથી!”.clip_image002

દાદા દામોદર શિણૈ (શિનોય) મૂળ ગોવાના હતા. પૈસેટકે ખાસ સારી સ્થિતિ નહીં પણ પુત્ર ધર્માનંદને ભણવાનું ઘેલું વળગ્યું હતું. પોતાની જ મહેનતથી એમણે બનારસ જઈને સંસ્કૃત અને પાલીનું જ્ઞાન લીધું અને એમાં એવા પારંગત થયા કે એમને બૌદ્ધ ગ્રંથ ‘વિસુદ્દીમગ્ગ’ (વિશુદ્ધિમાર્ગ)ની સંપૂર્ણ સમીક્ષાનો ગ્રંથ સમુચ્ચય તૈયાર કરવા અમેરિકા બોલાવ્યા. પુત્ર દામોદરને આ કારણે કૅમ્બ્રિજમાં ભણવાની તક મળી અને એ ૧૯૧૮માં કૅમ્બ્રિજ ગયા.

૧૯૨૪માં એમને હાર્વર્ડમાં પ્રવેશ મળ્યો પરંતુ પિતાનું મન તો ભારતમાં લાગેલું હતું. સીનિયર કોસાંબી ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં જોડાયા અને સાબરમતી આશ્રમમાં રહ્યા. પુત્ર દામોદર પણ એમની સાથે જ! એટલે બે વર્ષ માટે અભ્યાસ છોડીને અમદાવાદ આવ્યા.પિતા ફરી ૧૯૨૬માં અમેરિકા ગયા ત્યારે એમની સાથે દામોદર પણ ગયા. હાર્વર્ડમાં આગળ અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો. આ દરમિયાન પિતા ધર્માનંદ કોસાંબી પાછા ગાંધીજીની દાંડીકૂચમાં જોડાવા ભારત ચાલ્યા આવ્યા.

આ બાજુ, એમની પ્રતિભા જોઈને હાર્વર્ડમાં શિક્ષકો ઇચ્છતા હતા કે એ માત્ર ગણિતમાં જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે. પરંતુ યુવાન દામોદરને તો ઘણા વિષયોમાં રસ હતો. એમને ઇતિહાસમાં રસ પડે છે તે જાણીને સૌને આશ્ચર્ય થતું. દામોદરને કોઈ એક વિષયમાં ખૂંપી જવામાં રસ નહોતો. એમણે ગણિત ઉપરાંત ઘણા વિષયો લીધા અને બધામાં ઝળકતી સફળતા મેળવી. મોટા થયા ત્યારે એમનો આ સ્વભાવ ચાલુ રહ્યો. એમને ‘સ્પેશ્યલાઇઝેશન’ સામે વાંધો હતો. એમના પર માર્ક્સવાદનો પ્રભાવ પડ્યો હતો અને એ માનતા કે સ્પેશ્યલાઇઝેશન મૂડીવાદનું વધારે નફો રળવાનું સાધન છે અને એમાં માણસ મર્યાદિત ક્ષેત્રમાં રહીને મશીન બની જાય છે! દામોદર ધર્માનંદ કોસાંબી એમના જીવનકાળમાં અને તે પછી પણ ‘ડીડી કોસાંબી’ કે ‘ડીડી’તરીકે જ જાણીતા થયા એટલે હવે આપણે પણ એમને માત્ર ‘ડીડી’ તરીકે જ ઓળખીશું.

બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી અને અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી

અમેરિકામાં ભણતર પૂરું કરીને એ ભારત પાછા આવ્યા. પંડિત મદન મોહન માલવીય બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સેલર હતા અને વિદ્વાન પિતા ધર્માનંદના મિત્ર એટલે એમને તો ડીડીની પ્રતિભાની ખબર હતી જ. અહીં એમને પ્રોફેસરનું પદ મળ્યું. અને એ ગણિત અને જર્મન ભાષા શીખવવા લાગ્યા. એમનો એલિપ્ટિકલ જ્યૉમીટ્રી વિશેનો પહેલો સંશોધન લેખ બનારસમાં જ લખાયો.

પણ બે વર્ષ પછી એમને લાગ્યું કે યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણ માટે સારું વાતાવરણ નહોતું એટલે છોડવા માટે ઊંચાનીચા થવા લાગ્યા.એ જ અરસામાં એમને અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના ગણિત વિભાગના અધ્યક્ષ આન્દ્રે વેઇલનો પત્ર મળ્યો. એ પણ ‘ડીડી’ને બરાબર ઓળખતા હતા એટલે એમણે અલીગઢ આવી જવા આમંત્રણ આપ્યું. ડીડી ત્યાં ચાલ્યા ગયા. જોવાની વાત એ છે કે પ્રોફેસરનું પદ છોડીને બીજી યુનિવર્સિટીમાં સહાયક પ્રાધ્યાપક તરીકે જોડાયા! એમને સામાજિક મોભા કરતાં કામ અને સંશોધન માટે સારું વાતાવરણ જોઈતું હતું. જો કે, અલીગઢ યુનિવર્સિટીની આંતરિક ખટપટોમાં વેઇલ તો ટકી ન શક્યા અને ડીડીએ એમનું સ્થાન સંભાળ્યું. પરંતુ એમની સામે પણ કાવાદાવા ચાલુ થઈ ગયા અને એ પણ ૧૯૩૩માં અલીગઢને રામરામ કરીને પૂના પાછા આવી ગયા.પરંતુ અલીગઢમાં બે વર્ષ રહ્યા તે દરમિયાન એમણે ‘પાથ જ્યૉમીટ્રી’ અને ‘ડિફરન્શિયલ જ્યૉમીટ્રી’માં આઠ સંશોધનપત્રો લખ્યા. અહીંથી છૂટા થઈને ડીડી ફરી એક પાયરી નીચે ઊતર્યા અને પૂણેની ફર્ગ્યુસન કૉલેજમાં ગણિતના પ્રાધ્યાપક તરીકે જોડાયા. આમ એમને મન કયું પદ છે તે કદી મહત્ત્વનું ન રહ્યું. એમનું મોટા ભાગનું કામ આ અરસાનું છે. અહીં એમણે ઇતિહાસના વિષયમાં સૌ પહેલો મહત્ત્વનો લેખ લખ્યો. ફરગ્યુસન કૉલેજમાં એ ૧૨ વર્ષ કામ કરતા રહ્યા. અહીં એમણે ચાર પાનાનો એક અભ્યાસલેખ લખ્યો જે આજે Kosambi’s Map Function તરીકે માન્ય છે. (Mapping એટલે ગ્રાફમાં બિંદુઓ મૂકવાં અને એક બિંદુથી બીજા બિંદુ વચ્ચેના માર્ગમાં મૂલ્ય કેટલું બદલાયું તે નક્કી કરવું અને બન્નેનો આંતરસંબંધ દેખાડવો).

૧૯૪૫માં ડૉ. એચ. સી.જે. ભાભાએ એમને ટાટા ઇંસ્ટીટ્યુટ ઑફ ફંડામેન્ટલ રીસર્ચ (TIFR)માં જોડાવાનું આમંત્રણ આપ્યું અને એમણે ત્યાં ત્રણ ચાર વર્ષ કામ કર્યું. અંતે ભાભા સાથે એમને મતભેદ થયા.આગળ જતાં ભાભાએ શાંતિમય હેતુ માટે અણૂશક્તિના વિકાસનાં પહેલવહેલાં પગલાં માંડ્યાં. ભાભા અને જવાહરલાલ નહેરુ અણુના શાંતિમય ઉપયોગના આગ્રહી હતા પણ કોસાંબીનું કહેવું હતું કે અણુના વિકાસના માર્ગે જવામાં યુદ્ધના માર્ગે ચાલતા થઈ જશું અને અણુનો શાંતિમય ઉપયોગ કરવાનું પરવડે નહીં. એમાંથી બનતી વીજળી એટલી મોંઘી પડે કે સરકાર એ ચલાવી ન શકે એટલે સરકાર જનતાને પૈસે એનો વિકાસ કરશે પણ મૂડીપતિઓ એ સંભાળી લેશે અને મોટો નફો કરશે, અંતે જનતાનું શોષણ થશે.

તે પછી એમનું મન વિશ્વશાંતિ તરફ વળી ગયું અને સોવિયેત સંઘની પ્રેરણાથી બનેલી ‘વર્લ્ડ પીસ કાઉંસિલ’માં એમની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી.

૧૯૬૬માં માત્ર ૫૯ વર્ષની વયે એમનું અવસાન થઈ ગયું. ૨૦૦૭માં એમની જન્મશતબ્દી નિમિત્તે ટપાલ ટિકિટ પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી.

ઇતિહાસમાં ફાળો

TIFR છોડ્યા પછી ડીડી ઇતિહાસ તરફ વળ્યા. એમનો ભૂતકાળના ચલણી સિક્કાઓના અભ્યાસ (Numismatics) એમને ઇતિહાસ તરફ લઈ ગયો. સ્ટેટિસ્ટિક્સ એમનો વિષય. એમણે સિક્કાઓના ઇતિહાસને ક્રમબદ્ધ કરવામાં સ્ટેટીસ્ટિક્સનો ઉપયોગ કર્યો. એમના પહેલાં કોઈએ આ પ્રયાસ નહોતો કર્યો. પરંતુ એમને માત્ર્ર સિક્કાઓના વર્ગીકરણથી સંતોષ ન થયો એટલે એ સિક્કાઓ જ્યારે ચલણમાં હતા ત્યારે સામાજિક સ્થિતિ શી હતી તે જાણવા એમણે પ્રાચીન શાસ્ત્રોનો ગહન અભ્યાસ શરૂ કર્યો.

વેદઉપનિષદ અને ભર્તૃહરિ શતક

એમણે વેદોનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો અને ઉપનિષદો કેમ વિકસ્યાં તે દેખાડ્યું, એટલું જ નહીં ભર્તૃહરિનાં ત્રણેય શતકોનું સંકલન કરીને મીમાંસા લખી.

આમાંથી એમણે નવી ઇતિહાસ દૃષ્ટિ આપી. એમણે કહ્યું કે ઇતિહાસ ઘટનાઓનો સંપુટ નથી એટલે કોણ રાજા હતો, કોણ જીત્યો, કોણ હાર્યો તે મહત્ત્વનું નથી, પણ એ વખતે સામાજિક સ્થિતિ શી રહી તે મહત્ત્વનું છે. એમના મતે ઇતિહાસ સામાન્ય જનતાનો હોય છે, એટલે એમના વિશ્લેષણમાં વ્યક્તિગત રાજા-મહારાજાઓ અને વીરો-વિભૂતિઓનું સ્થાન ગૌણ રહ્યું.

પાથ જ્યોમીટ્રી

ગણિત શાસ્ત્રમાં આ એક આધુનિક વિષય છે. પાથ એટલે માર્ગ. માર્ગની શરૂઆત એક બિંદુથી થાય અને બીજા કોઈ બિંદુએ માર્ગનો અંત આવે. કોઈ માર્ગ તમને મૂળ બિંદુએ પાછા પહોંચાડે, તો કોઈ માર્ગમાં તમે છેડે અટકી જાઓ. આ ચિત્ર જૂઓઃ Path Geometry

પરંતુ માર્ગના માત્ર આ બે જ આકાર નથી. કોઈ પણ બે બિંદુ વચ્ચે તમે કઈ રીતે જાઓ છો તે એનો માર્ગ બને. એ સીધી રેખા હોય, વાંકી ચૂંકી રેખા હોય, અંડાકાર હોય, વર્તુંળ હોય, કે કમાન પણ હોય. વળી એક જણ જે માર્ગ લે તે જ માર્ગ બીજો ન લે. ધારો કે તમે રેલવે સ્ટેશન પર હો ત્યારે ટ્રેન તરફ જવા માટે આગળ બધો ત્યારે સીડીઓ પણ ચડવી પડે અને ભૂલથી કોઈ બીજા પ્લેટફૉર્મ પર પહોંચી જાઓ તો ત્યાંથી પાછા વળો. તમે સીધી લાઇનમાં ચાલતા હો ત્યાં કોઈ કૂલી સામેથી સામાન ભરેલી લારી લઈને આવે, તમારે હટી જવું પડે, પણ જ્યાં હટો ત્યાં માણસો સૂતાં હોય! એટલે તમે એમનીયે પાછળ ચાલ્યા જાઓ છો અને આગળ વધો છો. આમ કૂલી તમારા રસ્તામાં આવે છે, એ બિંદુ પર એના અને તમારા માર્ગનાં બે બિંદુ મળ્યાં. લોકો સૂતાં હોવાથી તમે પોતે દૂર ગયા અને પાછા મૂળ બિંદુ પર આવ્યા. આમ માર્ગ અનેક હોય અને એક જ ક્ષેત્રમાં હોય. તમારા માર્ગની કલ્પના કરી જૂઓ. એ જ રીતે તમને વળાવવા આવ્યા હોય તે પાછા સ્ટેશનના મુખ્ય ગેટ પર આવે. એટલે એમનો માર્ગ એ ગેટથી શરૂ થયો હતો અને ત્યાં પૂરો થયો. તમારો માર્ગ વાંકીચૂંકી રેખા જેવો રહ્યો પણ એજ બિંદુ પર તમે પાછા ન આવ્યા. આવા સેંકડો લોકોને ચાલતા કલ્પીએ અને એમના માર્ગની આકૃતિ બનાવીએ તો એ કેવી બને? આ છે, પાથ જ્યૉમીટ્રીની સાદી સમજ.

આજે એનો ઉપયોગ કમ્પ્યુટરમાં બહુ થાય છે. ખાતરી કરવી હોય તો, ગૂગલ સર્ચમાં ‘Path Geometry ટાઇપ કરો, જે સાઇટો મળશે તેમાં ઘણીખરી માઇક્રોસોફ્ટની સાઇટો હશે!

જેનેટિક્સમાં ઉપયોગ

આ જાણે પૂરતું ન હોય તેમ એમણે જેનેટિક્સમાં પણ પાથ જ્યૉમીટ્રીનો ઉપયોગ કર્યો. જેનેટિક્સમાં એક રંગસૂત્ર (ક્રોમોઝોમ)ની અંદરના બે જીન વચ્ચે કેટલું અંતર છે તે માપવામાં આવે છે એટલે કે mapping કરાય છે. પરંતુ સંભોગ વખતે સ્ત્રી અને પુરુષના જીન મળે છે. આને રીકૉમ્બીનેશન કહે છે. આખા જિનોમ (જીનનો નક્શો) પર આની અસર પડે છે. આની વિગતોમાં નહીં જઈએ પણ આ ગણતરી કરવા માટે હાલ્ડેનની ફૉર્મ્યુલા ઉપયોગમાં લેવાતી. પરંતુ હાલ્ડેને એક જ ‘ક્રૉસ-ઑવર’ (જીનનું બીજા જીન સાથે ભળવું) ધ્યાનમાં લીધું હતું; કોસાંબીએ એક કરતાં વધારે ક્રૉસ-ઓવર ગણતરીમાં લીધાં અને નવી ફૉર્મ્યુલા બનાવી. જે હાલ્ડેનની ફૉર્મ્યુલા કરતાં વધારે ચોક્સાઈવાળી છે. આજે જિનોમ બનાવનારા એનો વ્યાપક ઉપયોગ કરે છે. જોવાની વાત એ છે કે કોસાંબી જેનેટિક્સ ક્ષેત્રના નહોતા, માત્ર ગણિતજ્ઞ હતા!

જ્યાં દુનિયાએ કોસાંબીને યશ નથી આપ્યો

૧૯૪૩માં કોસાંબીએStatistics in Function Spaceશીર્ષક હેઠળ એક પેપર લખ્યું, જે ઇંડિયન મૅથેમેટિકલ સોસાઇટીના જર્નલમાં છપાયું. એમાં એમણે ‘proper Orthogonal Decomposition’ રજૂ કર્યું. ઑર્થોગોન એટલે સાદી ભાષામાં કહીએ તો કાટખૂણો. આને વિસ્તારથી સમજવાનો પ્રયાસ કરશું તો બહુ પાછળ જવું પડશે. પરંતુ એમનું નામ એની સાથે જોડાયું નથી. એમના પછી બે ગણિતજ્ઞો કાર્હુનેન અને લૂવનાં બે પેપર આવ્યાં. એટલે આ ફૉર્મ્યુલાને ‘કાર્હુનેન-લૂવ’ ફૉર્મ્યુલા કહે છે. જો કે અમુક વિદ્વાનોએ એમની સાથે કોસાંબીનું નામ પણ જોડવા પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ કોસાંબીનું નામ સ્થાયી નથી થયું. આ ફૉર્મ્યુલા જીવનમાં ઉપયોગી એવાં બધાં ક્ષેત્રો, કૅમિકલ એન્જીનિયરિંગ, ઇમેજ પ્રોસેસિંગ, સમુદ્ર વિજ્ઞાન વગેરે અનેક ક્ષેત્રોમાં વપરાય છે.

આશા રાખીએ કે ભવિષ્ય ડી. ડી. કોસાંબી સાથે ન્યાય કરશે.

૦-૦-૦

Sceince Samachar : Episode 17

) ઘૂવડની પાંખની નકલ હવે વિમાનોમાં?

ઘૂવડ ઊડે છે ત્યારે એની પાંખો અવાજ નથી કરતી. બીજી બાજુ આપણાં વિમાનો, પવનથી ચાલતાં ટર્બાઇનો અવાજ કરતાં હોય છે. હવે ચીન અને જાપાનના વૈજ્ઞાનિકો આ અવાજ કેમ બંધ કરવો તેનો અભ્યાસ કરે છે. એમણે આના માટે ઘૂવડને ઉદાહરણ તરીકે લીધું છે. એની પાંખની ધાર કરવત જેવા દાંતાવાળી હોય છે અને સપાટી મખમલ જેવી સુંવાળી હોય છે.

આ અભ્યાસ લેખના મુખ્ય લેખક જાપાનના પ્રોફેસર હાઓ લિયુ કહે છે કે.વૈજ્ઞાનિકો એ જૂએ છે કે આ લક્ષણો એરોડાયનૅમિક્સમાં કામ આવી શકે કે નહીં. એમણે કરવત જેવી ધારવાળી અને ધાર વિનાની પાંખોનો પ્રયોગ કરી જોયો તો જોવા મળ્યું કે કરવતની ધારના અણિયાળા ભાગ હવાના પ્રવાહને નિષ્ક્રિય રીતે નિયંત્રિત કરે છે. પરંતુ બીજી એક મર્યાદા પણ એ જોવા મળી કે ૧૫૦ની ઊંચાઈ પર કરવતના દાંતાને કારણે ઉડ્ડયન માટે વધારે બળની જરૂર પડે છે. પરંતુ તે પછી અવાજ ઓછો થઈ જાય છે.

સંદર્ભઃ અહીં

) ભારતમાં બાળકોમાં લાઇલાજ ટીબીનો ફેલાવો વધ્યો

FIND ( Foundation for Innovative New Diagnostics ) નામના સંગઠને કરેલી એક સર્વે પ્રમાણે નવ શહેરોમાં ૭૬,૦૦૦ બાળકોમાંથી ૫.૫૦૦ બાળકોને ટીબી છે. આમાંથી ૯% બાળકોને જીવલેણ ટીબી છે જે MDR TB (મલ્ટીડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી) તરીકે ઓળખાય છે. ટીબી માટે શોધયેલી કોઈ પણ દવા આ પ્રકારના ટીબીમાં કામ નથી આવતી.

ભારતમાં ટીબીના નિયંત્રણ માટે ‘રિવાઇઝ્ડ નૅશનલ ટીબી કંટ્રોલ પ્રોગ્રામ’ (RNCTP) ચાલે છે. FINDએ સરકાર દ્વારા ચલાવાતા આ કાર્યક્રમ માટે અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો. સેંટ્રલ ટીબી ડિવિઝનના વડા અને ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર જનરલ સુનીલ ખાપર્ડે કબૂલે છે કે આ પહેલાં MDR-TBની અલગ નોંધ લેવાઈ નહોતી.

સંદર્ભઃ અહીં

) ભોજનની સોડમની મઝા લેશો તો જાડા થઈ જશો!

clip_image002યુનિવર્સિટીઑફ કેલિફૉર્નિયા-બર્કલીના વૈજ્ઞાનિકોએ એક પ્રયોગ કર્યો. એમણે બે ઉંદર લીધા અને એમાંથી એકની ઘ્રાણશક્તિ થોડા વખત માટે કુંઠિત કરી દીધી. એક જેવો હતો તેવો જ રહ્યો. તે પછી બન્નેને ભરપૂર ખાવાનું આપ્યું. બન્ને સરખું જ ખાતા હતા પણ જે ઉંદરને ભોજનની વાસ નહોતી આવતી તે સામાન્ય રહ્યો પણ એનો ભાઈ, જે સૂંઘી શકતો હતો તે જાડો થઈ ગયો! આપણે જાડા થઈએ છીએ તેમાં ભોજનની સુગંધ માણવાનો આપણો શોખ પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે. આ દેખાડે છે કે આપણા મગજમાં શરીરની ચયાપચયની પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરતા કેન્દ્રને ઘ્રાણ કેન્દ્ર સાથે સીધો સંબંધ છે.

ભોજનની સુગંધ આવતી બંધ થઈ જાય તે સાથે વૃદ્ધો દૂબળા થઈ જાય છે. હજી સુધી આવો સંબંધ સમજી શકાતો નહોતો. બીજી એ પણ વાત છે કે સુગંધ ન આવે તો ભૂખ ન ઊઘડે. ક્યારેક ભૂખ મરી જતી હોય તો ભોજનનો આનંદ પણ જતો રહે છે. આવું ડિપ્રેશનના દરદીઓ સાથે બનતું હોય છે. એટલે પાતળા થવા માટે આપણી ઘ્રાણ શક્તિને કાયમી ધોરણે ‘સ્વિચ ઑફ’ કરી દેવી એ સારો ઉપાય તો ન જ ગણાય!

સંદર્ભઃ અહીં

) ઊડતી કાર કે ડ્રાઇવ કરી શકે એવાં ડ્રોન

મૅસેચ્યુસેટ્સ ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલૉજી (MIT)ની કમ્પ્યુટર સાયન્સ ઍન્ડ આર્ટીફિશિયલ ઇંતેલિજન્સ લૅબોરેટરી (CSAIL)ના સંશોધકોએ એવા રોબોટ બનાવ્યા છે જેને જમીન પર કારની જેમ ચલાવી શકાય અને ઉડાડી પણ શકાય. એમણે આ રોબોટનો અખતરો કરી જોયો તો એ બૅટરી ખલાસ થઈ જાય તે પહેલાં ૯૦ મીટર ઊડી શક્યો અને ૨૫૨ મીટર ડ્રાઇવ કરી શક્યો. એનામાં ડ્રાઇવિંગ માટેના ભાગ ગોઠવવાથી બૅટરીની લાઇફ ઓછી થઈ જતાં ઉડ્ડયન ક્ષમતા ઓછી થઈ ગઈ, પણ ડ્રાઇવિંગમાં પણ ડ્રોન કામ આવે એવી શક્યતા વધી ગઈ. હજી તો આ માત્ર અખતરો છે, એટલે એમાં સુધારાવધારા થશે જ. એ કેમ કાર અને હેલિકોપ્ટર જેમ કામ આપે છે તે જાણવા માટે આ વીડિયો જુઓ.

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦