India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-28

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૨૮: ક્રિપ્સ મિશન (૨)

સપ્રુ-જયકર નિવેદન

નોંધવા જેવી વાત એ છે કે ઘણી વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓનું વલણ પણ કોંગ્રેસ જેવું જ હતું. કોંગ્રેસ સાથે સહકારથી કામ કરનારા, પણ કોંગ્રેસથી અલગ રહેલા નેતાઓ તેજ બહાદુર સપ્રુ અને એમ. આર. જયકરે પોતાના તરફથી ક્રિપ્સ મિશનની દરખાસ્તો પર અલગ પ્રતિસાદ આપ્યો. એમણે કહ્યું કે વાઇસરૉયની એક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલમાં એક ભારતીયને સંરક્ષણ માટેના સભ્ય તરીકે લેવાની બહુ જ જરૂર છે. યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં નીતિ અને કાર્ય વચ્ચે એકતા હોવી જરૂરી છે, એ સાચી વાત છે તેમ છતાં એક અનુભવી, જાણકાર ભારતીયને સંરક્ષણની જવાબદારી સોંપવામાં નીતિ અને કાર્યોમાં વિવાદ કેમ ઊભો થાય? એમણે કહ્યું કે અત્યારે ભારતીય જનમાનસ સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા ઇચ્છે છે, અને એટલે જ, અમે એ વાત પર ભાર મૂકીએ છીએ કે કશા પણ અપવાદ વિના સરકારની બધી જવાબદારી ભારતીયોના હાથમાં મૂકવી જોઈએ. અમે ઇચ્છીએ છીએ કે ભારતની જનતા યુદ્ધ સંબંધી કાર્યોમાં સરકારને સંપૂર્ણ ટેકો આપે. સંરક્ષણ પ્રધાન ભારતીય હશે તો મનોવૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ ભારતીય જનતામાં એના સાનુકૂળ પડઘા પડશે.

હિન્દુ મહાસભા

હિન્દુ મહાસભાની વર્કિંગ કમિટીએ કહ્યું કે બ્રિટિશ સરકારે સૂચવેલી યોજનામાં કેટલાક મુદ્દા વત્તેઓછે અંશે સંતોષજનક છે પણ સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સે ભારત આવીને જે નિવેદન કર્યું તેના પ્રમાણે કાં તો આ યોજના આખી જ સ્વીકારવાની છે અથવા આખી જ નકારવાની છે. આ સંયોગોમાં એને નકાર્યા સિવાય બીજો વિકલ્પ નથી. હિન્દુ મહાસભાએ પ્રાંતોને અલગ રહેવાની છૂટ આપવાની જોગવાઈનો વિરોધ કરતાં કહ્યું કે એ દેશના ભાગલા પાડવા બરાબર છે. હિન્દુ મહાસભાનો આધારભૂત સિદ્ધાંત એ છે કે હિન્દુઓ સદીઓથી ભારતની મૂળભૂત એકતામાં માનતા આવ્યા છે અને અંગ્રેજી શાસને પણ ભારતની એકતાનો સ્વીકાર કર્યો છે, એટલું જ નહીં પણ બ્રિટન પોતે જ આ એકતા માટે યશ લે છે. ભારતીય સંઘમાંથી બહાર રહેવાનો અધિકાર આપવાથી પાકિસ્તાની ફેડરેશન બનશે અને એ પાકિસ્તાન અફઘાનિસ્તાન અને બીજા મુસ્લિમ દેશો સાથે હાથ મિલાવીને ભારતની સલામતી માટે ખતરારૂપ બની જશે.

હિન્દુ મહાસભાએ કહ્યું કે આત્મનિર્ણયના અધિકારને નામે પ્રાંતોને વિચ્છેદનો અધિકાર ન આપી શકાય અને કોઈ બહારની સત્તા એ ઠોકી બેસાડે તે પણ ન ચાલે. એક સંઘમાં સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રો જોડાતાં હોય એવા દાખલા અહીં બંધબેસતા નથી કારણ કે ભારત એકતંત્રી રાજ્ય છે, પ્રાંતો માત્ર વહીવટી એકમો તરીકે બનાવેલા છે.

ઑલ ઇંડિયા મોમીન કૉન્ફરન્સ

મોમીન કૉન્ફરન્સ મુસ્લિમ લીગથી વિરુદ્ધ હતી અને મોટી સંખ્યામાં મુસલમાનો એની સાથે હતા. એ મુસલમાનોના હકદાવાની ચિંતા કરતી હતી પણ કોંગ્રેસની તરફદાર હતી. એનો અભિપ્રાય એવો હતો કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે અવિશ્વાસ છે એટલે ક્રિપ્સની યોજના મુસલમાનોને સંપૂર્ણ સંતોષ આપી શકે તેમ નથી. પરંતુ બ્રિટન ભારતને આઝાદી આપશે તો આ અવિશ્વાસ પણ દૂર થઈ જશે. એણે પ્રાંતોને ભારત સંઘમાં ન જોડાવાનો અધિકાર આપવાની વ્યવસ્થાનો વિરોધ કરતાં કહ્યું કે એનાથી ભારતની અંદર જ અનેક ટુકડા થઈ જશે. મોમીન કૉન્ફરન્સે પણ ભારતની સંરક્ષણ વ્યવસ્થા ભારતીયને સોંપવાની હિમાયત કરી.

લિબરલ ફેડરેશન

લિબરલ ફેડરેશન ઑફ ઇંડિયાના પ્રમુખ સર બિજૉય પ્રસાદ સિંઘ રોય અને મહામંત્રીઓ સર ચીમનલાલ સેતલવાડ અને નૌશીર ભરૂચા સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સને મળ્યા અને ભારતને ડોમિનિયન સ્ટેટ બનાવવાની ઑફરને આવકાર આપ્યો પણ સંઘમાં ન જોડાવાની પ્રાંતોને છૂટ આપવાનાં જોખમો દેખાડ્યાં. ભારતમાં એક કરતાં વધારે ફેડરેશનો બનાવાય તો એ દરેકનાં સૈન્યો જુદાં જુદાં હશે, વેપારમાં પણ કસ્ટમ લાગુ પડશે. રેલવે, બંદરોની માલિકી વગેરે ઘણા ગુંચવાડા ઊભા થશે. લિબરલ ફેડરેશને પણ ભારતના સંરક્ષણ માટે ભારતીયને જવાબદારી સોંપવાની માગણી કરી.

દેશી રાજ્યોની પ્રજાકીય પરિષદોની માગણી

દેશી રાજ્યોની પ્રજાકીય પરિષદોના દેશવ્યાપી સંગઠન સ્ટેટ્સ પીપલ્સ કૉન્ફરન્સે ક્રિપ્સને પોતાનું નિવેદન આપ્યું તેમાં કહ્યું કે આ દરખાસ્તો બ્રિટિશ ઇંડિયા માટે હોવા છતાં દેશી રજવાડાંઓની પ્રજા પર એની સીધી કે આડકતરી અસર પડ્યા વગર નહીં રહે. વૉર કેબિનેટ એમ માનતી હોવાનું જણાય છે કે આવા મહત્ત્વના મુદાઓનો ઉકેલ આણવા માટે બ્રિટિશ સરકાર અને દેશી રાજાઓ પૂરતા છે. રજવાડાંની નવ કરોડની પ્રજાનો તો ક્યાંય ઉલ્લેખ પણ નથી. આજના સંકટકાળમાં અને નવી દુનિયાનું સર્જન કરવાની વાતો વચ્ચે આ દેખાડે છે કે બ્રિટન સરકાર કઈ રીતે વિચારે છે. બ્રિટિશ સરકાર અને રાજાઓ વચ્ચે કોઈ સમજૂતી થઈ હોવાને બહાને ભારતનું રાજકીય વિઘટન કરવું એ આજની દુનિયામાં ન ચાલે. આ સંધિઓ એક જમાનામાં થઈ હતી પણ તે વખતની સ્થિતિ આજે નથી રહી. એ યાદ રાખવું જોઈએ કે માત્ર ૩૦ કે ૪૦ રાજાઓએ સંધિઓ કરી હતી અને એ સંધિઓમાં રાજ્યોની પ્રજાઓનો કંઈ પણ ફાળો નહોતો. આ જરીપુરાણી સંધિઓ આજે લોકોના રાજકીય અને આર્થિક વિકાસમાં આડે આવે એ હવે સહન થાય તેમ નથી. સ્ટેટ્સ પીપલ્સ કૉન્ફરન્સે કોંગ્રેસની પૂર્ણ સ્વરાજની માગણી દોહરાવી.

ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ અને નરમપંથી શીખો

ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસના નેતા એમ. સી. રાજાએ બંધારણ સભાની રચનાનો વિરોધ કર્યો. એમણે કહ્યું કે જાતિઓ અને પંથોમાં વહેંચાયેલા આ સમાજમાં ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસને ચૂંટણી દ્વારા કંઈ પ્રતિનિધિત્વ મળે એવી કોઈ શક્યતા નથી. દેશની ૯૦ ટકા ઊપજ ખેતીમાંથી મળે છે અને ખેતીકામમાં લાગેલા ૯૦ ટકા મજૂરો ડિપ્રેસ્ડ શ્રેણીના છે. એમણે ભારતીય સંરક્ષણ પ્રધાન નીમવાનો પણ વિરોધ કર્યો. એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસના હાથમાં આ પદ આવશે તો ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસના લોકોને ગળે ટૂંપો દેવાની એને સત્તા મળી જશે.

મુસ્લિમ લીગ

મુસ્લિમ લીગની વર્કિંગ કમિટી ૧૧મી એપ્રિલે મળી અને ક્રિપ્સની દરખાસ્તોને, જેવી હતી તેવી જ સ્વીકારી લેવાનો ઇનકાર કરી દીધો. જો કે, વર્કિંગ કમિટીએ એનાં અમુક પાસાંની પ્રશંસા કરી, જેમ કે, પ્રાંતો માટે ભારતીય સંઘમાં જોડાવાનું મરજિયાત રાખ્યું તેમાં એને પાકિસ્તાનની શક્યતા દેખાઈ. લીગે કહ્યું કે છેલ્લાં પચીસ વર્ષથી એણે દેશની બે મુખ્ય કોમો, હિન્દુ અને મુસલમાન, શાંતિથી રહી શકે તેવા પ્રયાસ કર્યા પણ એનું કંઈ પરિણામ ન આવ્યું. આ કડવા અનુભવ પછી લીગ એવા તારણ પર પહોંચી છે કે બન્ને કોમોને એક જ યુનિયનમાં રાખવામાં ન્યાય પણ નથી અને એ શક્ય પણ નથી.

પ્રાંતોની ઍસેમ્બ્લીઓ એક આખા મતદાર મંડળ તરીકે બંધારણસભાને ચૂંટે એવી વ્યવસ્થાને પણ લીગે વખોડી કાઢી. એનું કહેવું હતું કે મુસલમાનો અલગ મતદાર મંડળ દ્વારા ચુંટાયા છે, પણ બંધારણસભાની પસંદગી વખતે એમનો આ અધિકાર ઝુંટવી લેવાય છે.

સંઘમાંથી છૂટા પડવાનો અધિકાર મુસલમાનોની ભાગલા માટેની માગણીને ધ્યાનમાં રાખીને આપવામાં આવ્યો છે. પણ આ અધિકાર હમણાં જે પ્રાંતો છે તેમને આપવામાં આવ્યો છે. આ પ્રાંતો વહીવટી કારણસર બન્યા છે અને એમની પાછળ કોઈ તર્ક નથી. આ બાબતમાં મુસ્લિમ લીગ અને હિન્દુ મહાસભાની દલીલો વચ્ચે સમાનતા છે કે આ પ્રાંતો વહીવટી કારણોસર બન્યા છે. પરંતુ મુસ્લિમ લીગ એવો પણ સંકેત આપે છે કે પ્રાંતોની પુનર્રચના કરવી જોઈએ, કે જેથી મુસલમાનોનાં હિતો સચવાય. સંઘમાં જોડાવું કે નહીં તે વિશે ઍસેમ્બ્લીમાં સ્પષ્ટ નિર્ણય ન થઈ શકે તો લોકમતની દરખાસ્ત હતી તેનો પણ લીગે વિરોધ કર્યો કારણ કે આમાં લોકમત સમગ્ર પુખ્ત વસ્તીને આધારે લેવાનો હતો; મુસલમાનોને અલગ ગણવાના નહોતા.લીગનું કહેવું હતું કે એ રીતે મુસલમાનોના આત્મનિર્ણયના અધિકારની ઉપેક્ષા થશે.

મુસ્લિમ લીગની વર્કિંગ કમિટીએ કહ્યું કે ૧૯૪૦નો પાકિસ્તાન વિશેનો લાહોર ઠરાવ પૂરો ન સ્વીકારાયેલો હોય તેવી કોઈ પણ વ્યવસ્થા લીગને મંજૂર નથી.

આમ ક્રિપ્સ મિશન નિષ્ફળ રહ્યું.

રાજાજી ક્રિપ્સ મિશનને ટેકો આપે છે!

સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સની વિદાય પછી એ. આઈ. સી. સી.ની બેઠક ૨૯મી ઍપ્રિલે વર્ધામાં મળી. પ્રમુખસ્થાનેથી મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદે ક્રિપ્સ મિશનની યોજના પ્રત્યે કોંગ્રેસે લીધેલા વલણના વિગતવાર ખુલાસા કર્યા. સંરક્ષણ સીધું જ વાઇસરૉય હસ્તક રહે તેનો કોંગ્રેસે વિરોધ કર્યો, કારણ કે યુદ્ધના સમયમાં સંરક્ષણ જ સૌથી મહત્ત્વનો એકમાત્ર મુદ્દો બની રહે છે. એના ખર્ચ અને વહીવટની અસર બધા વિભાગો પર પડે.

વ્યક્તિગત ઠરાવો

કે. સંતાનમે જે ઠરાવ રજૂ કર્યો તે ક્રિપ્સ મિશનની દરખાસ્તોને નકારી કાઢવાના કોંગ્રેસના સત્તાવાર વલણની વિરુદ્ધ હતો. ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી આ ઠરાવના પ્રેરક હતા. આથી કોંગ્રેસ પ્રમુખે એમને ઠરાવ રજૂ કરવાની પરવાનગી આપી; સંતાનમે ઠરાવને ટેકો આપ્યો. એના પર મતદાન થયું. ૧૨૦ સભ્યોએ ઠરાવની વિરુદ્ધ મત આપ્યો અને એના ટેકામાં માત્ર ૧૫ મત પડ્યા. આમ રાજાજીનો ઠરાવ ઊડી ગયો.

ઠરાવમાં કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય સરકાર બનાવવામાં નડતા બધા અવરોધો કોંગ્રેસે દૂર કરવા જોઈએ. ઠરાવમાં કહ્યું હતું કે દેશની એકતાના અસ્પષ્ટ લાભના નામે વિવાદ ચાલુ રાખવો અને રાષ્ટ્રીય સરકાર ન બનવા દેવી એમાં શાણપણ નથી, એટલે મુસ્લિમ લીગ અલગ થવાનો અધિકાર માગે છે તે માન્ય રાખવો અને એને સામેલ થવાનું આમંત્રણ આપીને રાષ્ટ્રીય સરકાર બનાવવા સંમત થવું જોઈએ.

રાજાજીના ઠરાવનો અર્થ

દેશના ભાગલાનો સ્વીકાર કરવામાં રાજાજી સૌ પહેલા હતા. એમનો મત હતો કે મુસ્લિમ લીગ પોતાની માંગ છોડવાની જ ન હોય તો કોંગ્રેસે ભારતીય સંઘમાંથી છૂટા પડવાનો એનો અધિકાર કબૂલ કરી લેવો જોઈએ. આ મતભેદોનો લાભ અંગ્રેજોને મળે છે. બ્રિટન કોમી સમસ્યાને બહાને સ્વતંત્રતાને પાછળ ઠેલતું રહ્યું છે, પણ મુસ્લિમ લીગની વાત માની લેવાથી બ્રિટન પાસે આ બહાનું નહીં રહે. આના પછી રાજાજીએ કોંગ્રેસ છોડી દીધી.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual register Jan-June 1942 Vol. I

Sponsored Post Learn from the experts: Create a successful blog with our brand new courseThe WordPress.com Blog

Are you new to blogging, and do you want step-by-step guidance on how to publish and grow your blog? Learn more about our new Blogging for Beginners course and get 50% off through December 10th.

WordPress.com is excited to announce our newest offering: a course just for beginning bloggers where you’ll learn everything you need to know about blogging from the most trusted experts in the industry. We have helped millions of blogs get up and running, we know what works, and we want you to to know everything we know. This course provides all the fundamental skills and inspiration you need to get your blog started, an interactive community forum, and content updated annually.

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-27

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૨૭: ક્રિપ્સ મિશન (૧)

૧૯૪૧ના અંતમાં ગાંધીજીએ ફરી એક વાર કોંગ્રેસનું નેતૃત્વ છોડી દીધું. આ વખતે કારણ વધારે સખત હતું. મુંબઈના ઠરાવમાં ગાંધીજીને સત્યાગ્રહનું સુકાન ફરી સોંપવામાં આવ્યું હતું પણ તે પછીયે ગાંધીજી અને કોંગ્રેસના બીજા નેતાઓ વચ્ચે દૃષ્ટિભેદ ચાલુ રહ્યો હતો, છેવટે ગાંધીજીએ કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદને પત્ર લખીને રાજીનામું આપી દીધું. ૧૯૪૧ના ડિસેમ્બરની ૩૦મીએ બારડોલીમાં કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી તેમાં આ પત્ર પર ચર્ચા થઈ અને ગાંધીજીને મુક્ત કરવામાં આવ્યા.

ગાંધીજીએ પત્રમાં જણાવ્યું હતું કે પોતે મુંબઈના ઠરાવનું અર્થઘટન કરવામાં બહુ મોટી ભૂલ કરી હતી. ગાંધીજીના અભિપ્રાય પ્રમાણે એ ઠરાવમાં સ્વરાજ માટેના અંદોલનમાં કોંગ્રેસે અહિંસાને કેન્દ્રસ્થાને મૂકી હતી અને ગાંધીજીના માનવા પ્રમાણે યુદ્ધને લગતી કોઈ પણ કાર્યવાહીમાંપણ કોંગ્રેસ ભાગ નહીં લે. એમણે પત્રમાં લખ્યું કે બીજા બધા મુંબઈના ઠરાવનો અર્થ એવો નથી કરતા. એટલે કે કોંગ્રેસ યુદ્ધમાં પણ જોડાય એ શક્ય છે, પણ પોતે અહિંસાને મૂકી ન શકે એટલે કોંગ્રેસનું નેતૃત્વ છોડવાનો એમણે નિર્ણય કર્યો છે. કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીએ પૂરા સન્માન સાથે ગાંધીજીને મુક્ત કર્યા.

પરંતુ જાન્યુઆરી આવતાં યુદ્ધના નવા રંગ દેખાવા લાગ્યા હતા અને ભારત જ હુમલાનું નિશાન બને એ સ્થિતિમાં પણ ભારતની લડાઈ કેમ લડવી એ નક્કી કરવાનું કામ પણ બ્રિટનના જ હાથમાં હોય તેની સામે કોંગ્રેસનો વિરોધ હતો.

ક્રિપ્સ દિલ્હીમાં

એ સમયે બ્રિટનમાં રૂઢિચુસ્ત પક્ષ અને મજૂર પક્ષની ‘વૉર કૅબિનેટ’ ચર્ચિલના નેતૃત્વ હેઠળ કામ કરતી હતી, એમાં લેબર પાર્ટીના સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ પણ હતા. ભારત માટે એમનું કૂણું વલણ હતું. બીજી બાજુ ચર્ચિલ પર પણ દબાણ હતું. કૅબિનેટે એક યોજના તૈયાર કરી અને ભારતના નેતાઓ સાથે એના વિશે ચર્ચા કરવા સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સને ભારત મોકલ્યા. ૨૩મી માર્ચે ક્રિપ્સ દિલ્હી આવ્યા. બ્રિટિશ સરકારની યોજના આ પ્રમાણે હતીઃ

૧. લડાઈ બંધ પડ્યા પછી તરત ભારતમાં બંધારણસભાની ચૂંટણી;

૨. દેશી રજવાડાં બંધારણસભામાં જોડાય તેવી વ્યવસ્થા;

૩. બ્રિટિશ સરકાર તરત જ એ બંધારણનો સ્વીકાર કરી લેશે, પરંતુ એમાં બે અનિવાર્ય શરત હશે કે બ્રિટિશ ઇંડિયાનો કોઈ પણ પ્રાંત નવું બંધારણ ન સ્વીકારે અને હમણાંની બંધારણીય વ્યવસ્થા જાળવી રાખવા માગતો હશે તો એ પછીથી જ્યારે ફાવે ત્યારે જોડાઈ શકે એવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. જો કોઈ પ્રાંત નવું બંધારણ ન સ્વીકારે અને અલગ રહેવાની ઇચ્છા દેખાડે તો બ્રિટિશ સરકાર એને ભારત સંઘ જેવો જ પૂર્ણ દરજ્જો આપશે;

બીજી શરત એ હશે કે બંધારણ સભા અને બ્રિટિશ સરકાર વચ્ચે સંધિ થશે. આ સંધિમાં સંપૂર્ણ સત્તા પરિવર્તન માટેની બધી વ્યવસ્થાનું પાલન કરવાની અને જાતિગત કે ધાર્મિક લાઘુમતીઓને રક્ષણ આપવાની વ્યવસ્થા જરૂરી વ્યવસ્થા હશે.

૪. પ્રાંતોનાં નીચલાં ગૃહો બંધારણ સભા માટેના પ્રતિનિધિઓને ચૂંટશે. દેશી રાજ્યોને પણ બંધારણ સભામાં પોતાનો પ્રતિનિધિ મોકલવાનો અધિકાર મળશે. આ પ્રતિનિધિને બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિ જેવા જ અધિકાર પણ મળશે.

૫. અત્યારના કટોકટીભર્યા સંજોગોમાં બ્રિટન ભારતના રક્ષણની જવાબદારી સંભાળે છે અને આગળ પણ સંરક્ષણ વિભાગ સીધો જ વાઇસરૉય હસ્તક રહેશે.

કોંગેસનો વિરોધ

એક અઠવાડિયા પછી કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટી આ બાબતમાં ચર્ચા કરવા દિલ્હીમાં મળી અને ક્રિપ્સે રજૂ કરેલી બ્રિટિશ સરકારની દરખાસ્તનો વિરોધ કર્યો. આ દરખાસ્તમાં ભારતને તાત્કાલિક આઝાદ કરવાની કોંગ્રેસની માગણીનો પડઘો નહોતો પડતો. ઠરાવમાં કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીએ એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૯માં લડાઈ શરૂ થઈ ત્યારથી જ કોંગ્રેસ કહે છે કે હિન્દુસ્તાનીઓ દુનિયાનાં પ્રગતિશીલ બળો સાથે ખભેખભા મેળવીને ઊભા રહેશે અને નવી સમસ્યાઓના મુકાબલા માટે પૂરી જવાબદારી લેશે. આના માટે યોગ્ય માહૌલ તૈયાર કરવાની જરૂર હતી. દેશને સંપૂર્ણ આઝાદી આપવી એ જ રસ્તો છે.

તે ઉપરાંત પ્રાંતોને નવી બંધારણ વ્યવસ્થાને નકારી કાઢવાનો અધિકાર અપાયો હતો. કોંગ્રેસે આને ‘દેશના ભાગલા’ની દરખાસ્ત ગણાવી. કોંગ્રેસે કહ્યું કે જે પ્રાંત ભારતીય સંઘમાં જોડાવા ન માગતો હોય તેને અલગ રહેવાની છૂટ આપવી તે હિન્દ્દુસ્તાનની એકતા પર કુઠારાઘાત છે. વૉર કૅબિનેટની યોજનામાં આ નવો સિદ્ધાંત દાખલ કરવામાં આવ્યો છે. આ સિદ્ધાંતને કારણે રજવાડાંઓને ભારતીય સંઘમાં સામેલ કરવાનું વધારે અઘરું બન્યું છે. તે ઉપરાંત, આખી યોજનામાં દેશી રાજ્યોની નવ કરોડની જનતાનું તો પ્રતિનિધિત્વ જ નથી. કોંગ્રેસે હંમેશાં બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યો, એમ આખા ભારતની પ્રજાની આઝાદીનો આગ્રહ રાખ્યો છે.

કોંગ્રેસે કહ્યું કે વૉર કૅબિનેટની યોજના સ્પષ્ટ નથી અને અધૂરી પણ છે. એમાં અત્યારના બંધારણીય માળખામાં બહુ મોટો ફેરફાર પણ સુચવાયો નથી.

આ દરખાસ્તમાં સંરક્ષણ વિભાગ વાઇસરૉયના હાથમાં જ રાખવાનું સૂચન હતું કોંગ્રેસે એનો પણ વિરોધ કર્યો અને ક્રિપ્સની દરખાસ્તોને ફગાવી દીધી. સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ પાસે કોંગ્રેસનું નિવેદન પહોંચ્યું ત્યારે એમણે મૌલાના આઝાદને એ તરત પ્રકાશિત ન કરવા વિનંતિ કરી અને કહ્યું કે તેઓ બ્રિટિશ સરકાર સમક્ષ એ રજૂ કરશે અને આગળ શું કરવું તેના વિશે ચર્ચા કરશે.

આમ તો કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના આઝાદ અને ક્રિપ્સ વચ્ચે પત્રોની આપ-લે પણ ઘણી થઈ. સંરક્ષણ વિભાગ કોઈ ભારતીયને સોંપવાની બાબતમાં ક્રિપ્સે વાઇસરૉય સાથે ચર્ચા કરી હતી. એના આધારે એમણે મૌલાના આઝાદને જવાબ આપ્યો કે કમાંડર-ઇન-ચીફની ફરજોમાં આડે ન આવે તે રીતે સંરક્ષણ વિભાગનાં બીજાં કામો ભારતીયને સોંપવા વિશે વાઇસરૉય ચર્ચા કરવા તૈયાર રહેશે. એટલે કે યુદ્ધ વિશેના નિર્ણયો કમાંડર-ઇન-ચીફના હાથમાં જ રહે અને કોઈ ભારતીયની એમાં દખલગીરી સ્વીકારવા માટે બ્રિટિશ સરકાર કે ભારત સરકાર તૈયાર નહોતી. એક પત્રમાં ક્રિપ્સે એવો સંકેત આપ્યો કે કમાંડર-ઇન-ચીફ મૌલાનાને કે નહેરુને મળીને સંરક્ષણ ખાતાના બે ભાગ કરવામાં અમુક ટેકનિકલ મુશ્કેલીઓ છે તે સમજાવશે.

નહેરુ અને મૌલાના આઝાદ તે પછી કમાંડર-ઇન-ચીફને પણ મળ્યા. એમની આ મુલાકાત વિશે મૌલાના આઝાદે ક્રિપ્સને પત્ર લખીને માહિતી આપી અને તે સાથે ઉમેર્યું કે કમાંડર-ઇન-ચીફ અને બીજા લશ્કરી અધિકારીઓએ જે કંઈ વાત કરી તેમાં ‘ટેકનિકલ’ તો હતું જ નહીં. એમણે સામાન્ય રાજકીય વ્યક્તિઓની વચ્ચે જેવી વાતચીત થાય તેવી જ રાજકીય વાતો કરી!

એમને ફરીથી વર્કિંગ કમિટીએ સંરક્ષણ વિશે તૈયાર કરેલી ફૉર્મ્યુલા ક્રિપ્સને મોકલી. ક્રિપ્સે જવાબમાં સુધારા સાથે એજ સૂચનો પાછામ મોકલ્યાં, કોંગ્રેસ પ્રમુખે એનો પણ અસ્વીકાર કર્યો અને કહ્યું કે તમે સૂચવો છો કે કમાંડર-ઇન-ચીફ ‘વૉર મેમ્બર’ તરીકે વાઇસરૉયની એક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલમાં રહેશે અને ભારતીય પ્રતિનિધિ સંરક્ષણને લગતી બાબતોમાં યુદ્ધ સિવાયના બધા વિષયો માટે જવાબદાર રહેશે. મૌલાના આઝાદે એનો જવાબ આપ્યો કે એનો અર્થ એ છે કે વાઇસરૉય અને બ્રિટિશ સરકાર “ભવિષ્ય”માં સંરક્ષણ ભારતીયને સોંપશે, પણ “વર્તમાન”માં નહીં, જે કોંગ્રેસની માગણી છે. આ સૂચન માનવાનો અર્થ એ થાય કે ભારત પોતાની મરજીથી યુદ્ધમાં જોડાય એવું નહીં બને.

જવાહરલાલ નહેરુએ બે દિવસ પછી પત્રકારો સાથે વાત કરતાં કહ્યું કે સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સના છેલ્લા ઇન્ટરવ્યુ પહેલાં મને સવાલ પુછાયો હોત તો હું કહેત કે વાતચીતમાં ઘણી પ્રગતિ થઈ છે, પણ મેં જોયું કે તે પછી ક્રિપ્સના વલણમાં ફરી ફેરફાર થયો અને એ જૂને ચીલે પાછા ચાલ્યા ગયા. એ વાત સ્પષ્ટ છે કે વચ્ચેથી કંઈક થયું છે, સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ પર દબાણ છે અને એમના અને બ્રિટિશ સરકારમાં બીજાઓ વચ્ચે મતભેદ છે એ દેખાય છે. કોંગ્રેસ કમાંડર-ઇન-ચીફના કામમાં માથું નથી મારવા માગતી પણ યુદ્ધ સિવાય પણ સંરક્ષણ ખાતામાં એવાં ઘણાં કામ છે જે યુદ્ધ માટે નથી. કમાંડર-ઇન-ચીફના હાથમાં એની સત્તા પણ છે. આમ એ સંરક્ષણ પ્રધાન છે જ. જો કોઈ સત્તા ભારતીય પ્રતિનિધિને ન મળે તો એનું સ્થાન અર્થ વગરનું બની રહે છે.

આમ કોંગ્રેસ અને ક્રિપ્સ બન્ને પોતાના વલણમાં મક્કમ રહ્યા અને વાતચીત પડી ભાંગી.

આવતા અઠવાડિયે આપણે ક્રિપ્સ મિશનની ભલામણો પર મુસ્લિમ લીગ, હિન્દ્દુ મહાસભા આને બીજા પક્ષોના પ્રત્યાઘાત જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual register Jan-June 1942 Vol. I

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-26

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૨૬: જાપાન ભારતને ઊંબરે

આપણે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં ભારતને બ્રિટને કેમ ઘસડ્યું તે જોયું. એના પર દેશના બધા પક્ષોના પ્રત્યાઘાત પણ જોયા. કોંગ્રેસ કહેતી હતી કે ભારતને સ્વતંત્રતા આપશો તો એ પોતાના તરફથી જ બ્રિટનની સાથે રહેશે. હિન્દુ મહાસભા સ્વતંત્રતાની વાતને કસમયની ગણતી હતી અને હિન્દુઓનું લશ્કરીકરણ કરવા, એટલે કે હિન્દુઓને સેનામાં જોડાવા પ્રોત્સાહિત કરતી હતી .એણે ભરતી અને તાલીમના કૅમ્પો પણ ચલાવ્યા, મુસ્લિમ લીગ કંઈ જ કહેવા નહોતી માગતી. આમ પણ એની નીતિનું મૂળ તત્ત્વ કોંગ્રેસનો વિરોધ કરવાનું હતું એટલે કોંગ્રેસની માગણીની લીગે ટીકા કરી પણ એ યુદ્ધમાં બ્રિટન સાથે છે કે નહીં તે કદી સ્પષ્ટ ન કર્યું, માત્ર ખાનગી રીતે બ્રિટિશરોને મદદ કરવાનો વ્યૂહ અપનાવ્યો. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ વખતે બ્રિટને બીજા મુસ્લિમ દેશો સાથે કરેલા વર્તનને કારણે મુસલમાનોને નારાજી હતી એટલે જિન્ના કોઈ સ્પષ્ટ નીતિ જાહેર નહોતા કરતા. એમની એક જ વાત હતી કે કોંગ્રેસ અને હિન્દુઓ ભેગા મળીને મુસલમાનોને અન્યાય કરશે એટલે લીગને મુસલમાનોની પ્રતિનિધિ ન માને કે મુસલમાનોના હિતોનું રક્ષણ કરવાની ખાતરી ન આપે એવી કોઈ સરકારને લીગ ટેકો નહીં આપે. સુભાષચન્દ્ર બોઝે બનાવેલા ફૉરવર્ડ બ્લૉકની સહાનુભૂતિ બ્રિટનની વિરુદ્ધ હતી અને સરકારે એને ગેરકાનૂની જાહેર કર્યો હતો.

પરંતુ આપણે હજી યુદ્ધના મોરચાની મુલાકાત નથી લીધી. આ પ્રકરણમાં આપણે આજે એના પર ઊડતી નજર નાખીએ. એશિયામાં જર્મનીની મુખ્ય ભૂમિકા નહોતી. આપણે ગયા અઠવાડિયે વાંચ્યું કે સુભાષબાબુની પૂર્વ એશિયામાં આવવાની ઇચ્છા જાણીને સબમરીન આપી પણ એ પોતે ભારતને ‘અનંત દૂર’ માનતો હતો એટલે બ્રિટન સામે એની મદદ લેવાનો સુભાષબાબુનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ રહ્યો. એની વિસ્તારવાદી નીતિ પ્રમાણે એને ભારતનો કબજો મળી જાય તેમાં વાંધો નહોતો પણ એના માટે છેક જર્મનીથી ભારત સુધી આવવું એને લશ્કરી ખર્ચ અને ખુવારીની નજરે ફાયદાકારક નહોતું લાગતું એટલે મુખ્ય દોર સામ્રાજ્યવાદી જાપાનના હાથમાં હતો. યુદ્ધનાં આ વર્ષોમાં બ્રિટનના નસીબે માર ખાવાનું લખાયેલું હતું. એટલે કાં તો એને ભાગવું પડ્યું અને જીતી લીધેલા પ્રદેશો પણ છોડવા પડ્યા. બ્રિટનના એકંદર નિયંત્રણ નીચે લડતાં ભારત સહિતનાં કૉમનવેલ્થ દળો સતત પાછળ સરકતાં રહ્યાં અને જાપાન ભારત તરફ ધસમસતું આવતું હતું

૧૯૪૧ના ડિસેમ્બરના અંતમાં જાપાન યુદ્ધમાં કૂદી પડ્યું. ત્યાં જાપાની દળો સંગઠિત થતાં હતા ત્યારે જાપાને મિત્ર રાષ્ટ્રોને ખાતરી આપી હતી કે ચીન પર હુમલો કરવા માટે એ તૈયારી કરે છે પણ જાપાનને તેલ મળે તેની સામે મિત્ર રાષ્ટ્રોએ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો એટલે જાપાને એમની સામે જ લશ્કરી કાર્યવાહી કરવાનું નક્કી કર્યું. અને બ્રિટનનાં દળોને પરાજિત કરતાં સિંગાપુર, મલાયા, બર્મા વગેરે મોરચે બ્રિટિશ ફોજોને હરાવતાં ભારત તરફ આગળ વધવા લાગ્યું અને ભારત ઉપર આક્રમણનો ખતરો ઝળૂંબવા લાગ્યો. આ મોરચે હિન્દુસ્તાની સૈનિકો પણ બ્રિટિશ સૈનિકો સાથે જોડાયા હતા. પશ્ચિમના મોરચે તો બ્રિટિશ દળોએ ઈસ્ટ આફ્રિકા, સીરિયા, ઇરાક અને ઈરાનમાં ધરી-રાષ્ટ્રોનાં દળોને મહાત કર્યાં પણ પૂર્વના મોરચે જાપાનની લશ્કરી અને નૌકાશક્તિ સામે એમને ઘૂંટણિયાભેર થવું પડ્યું. આમાં હિન્દુસ્તાની સૈનિકોની પણ બહુ મોટી સંખ્યા હતી. પરંતુ એઅના અદમ્ય સાહસ, બહાદુરી અને બલિદાનની પ્રશંસા કાઉંસિલ ઓ સ્ટેટ સમક્ષ બોલતાં કમાંડર-ઇ-ચીફ જનરલ હાર્ટ્લીએ પણ કરી. પરંતુ ઇતિહાસમાં જ્યારે પરાજયનું મોઢું જોવું પડ્યું હોય ત્યારે જ હારનારા પક્ષના અદમ્ય સાહસની પ્રશંસા થતી હોય છે.

એ વખતે ઉત્તર આફ્રિકામાં ઈટલીની એક વસાહત સિરિનાઇકા (અરબીમાં બરકા, હવે લિબિયામાં)) હતી. ત્યાં ઈટલીનાં દળો અને બ્રિટનની ચોથી ઇંડિયન ડિવિઝન વચ્ચે ખૂનખાર જંગ ખેલાયો અને ઈટલીનો પરાજય થયો. આમાં હિન્દુસ્તાનીઓએ અપ્રતિમ શૌર્યનો પરિચય કરાવ્યો હતો. સિરિનાઇકા પાસે ચાર મોરચા હતા અને બધામાં ઇંડિયન ડિવીઝનને જબ્બરદસ્ત સફળતા મળી હતી. આ લડાઈ ‘રણનું યુદ્ધ’ (Desert war) તરીકે ઓળખાય છે. ઈજિપ્તના મોરચેચોથી ઇંડિયન ડિવીઝને જર્મનીનાં મિત્ર રાષ્ટ્રોની સેનાઓને ૧૯૪૧ના જૂનથી નવેમ્બર સુધી આગળ વધવા નહોતી દીધી. આ બધા મોરચે ચોથી ઇંડિયન ડિવીઝનની પાંચમી ઇન્ફન્ટ્રી બ્રિગેડ હંમેશાં લડાઈમાં રહી. એ જ રીતે, ઈજિપ્તની દક્ષિણે પણ પાંચમી ઇંડિયન ડિવીઝને ઈટલીની ફોજને પરાજિત કરી. આ લડાઈ નાની હોવા છતાં એને કારણે એક મહત્ત્વનો રણ-બેટ બ્રિટનની ફોજના હાથમાં આવી ગયો.

જર્મનીનો જનરલ રોમેલ જેદાબિયાના મોરચા પરથી ખરાબ હવામાનને કારણે સમયસર હટી ગયો પરંતુ એ જ કારણસર બ્રિટનનો એ વખતનો કમાંડર-ઇન-ચીફ જનરલ ઑચિનલેક એનો પીછો ન કરી શક્યો. ૧૯૪૨ના જાન્યુઆરીમાં બન્ને બાજુની સેનાઓ રણમાં ધૂળની આંધીઓ અને ભારે વરસાદમાં સપડાઈ ગઈ. પરંતુ ચોથી ઇંડિયન ડિવીઝન વધારે સંકટમાં હતી. દરમિયાન રોમેલે પોતાની ફોજને ફરી સંગઠિત કરીને નવેમ્બરમાં ફરી હુમલો કર્યો, પરંતુ આ વખતે ભારે વરસાદને કારણે એનું હવાઈદળ કામ ન આવી શક્યું. સિરિનાઇકા પર ચોથી ઇંડિયન ડિવીઝનનો કબ્જો હતો પણ એનીયે સંદેશાવ્યવહાર લાઇનો કપાઈ ગઈ હતી. રોમેલના હુમલા સામે એને ફરી લડાઈમાં ઊતરવું પડ્યું.

બીજી બાજુ, બૅન્ગાઝીમાં સાતમી ઇંડિયન ઇન્ફન્ટ્રી બ્રિગેડ જર્મનીના હુમલા સામે ચારે બાજુથી એકલી પડી ગઈ હતી. ચોથી ડિવીઝન એને બચાવવા માટે કંઈ કરી શકે તેમ નહોતું અને એમ લાગતું હતું કે આખી સાતમી બ્રિગેડ અને પાંચમી બ્રિગેડનો અમુક ભાગ જર્મનીના હાથમાં યુદ્ધકેદી બની જશે. બે દિવસ સુધી કંઈ સમાચાર ન મળ્યા પણ ઓચિંતા જ ત્રીજા દિવસે સાતમી બ્રિગેડ યુદ્ધ મોરચે બ્રિટિશ બાજુએ પ્રગટ થઈ. જર્મનીએ એવી રીતે વ્યૂહ ગોઠવ્યો હતો કે બહાર નીકળવા માટે બેન્ગાઝીની ઉત્તર અને પૂર્વથી જ નીકળી શકાય અને ત્યાંથી નીકળવાની કોશિશ કરે તો એમને દબાવી દેવા. પરંતુ સાતમી બ્રિગેડ જર્મનીને હાથતાળી આપીને સૌથી દુર્ગમ અને અકલ્પ્ય દક્ષિણ-પશ્ચિમના માર્ગેથી નીકળી આવી. માર્ગમાં અનેક જગ્યાએ જર્મન સૈનિકો અને એમનાં બંકરો કે ચોકીઓ આવ્યાં પણ હિંમતથી, આડુંઅવળું સમજાવીને એ પાછા ફર્યા. દરમિયાન, ચોથી ડિવીઝન પણ પીછેહઠ કરવાની કોશિશ કરતી હતી પરંતુ એને મરણિયો મુકાબલો કરવો પડ્યો, જો કે એ અંતે પાછી આવી ગઈ. કમાંડર-ઇન-ચીફે કહ્યું કે મધ્યપૂર્વમાં લડાઈમાંથી આવેલા એક અધિકારીએ મને કહ્યું કે ચોથી ડિવીઝન સૌથી બહાદુર છે અને હજી પણ એના સૈનિકોનો જુસ્સો અખૂટ છે.

પરંતુ પૂર્વના મોરચાઓની વાત કરતાં જનરલ હાર્ટ્લીએ કહ્યું કે અહીં ભારતીય, બ્રિટિશ અને કૅનેડિયન દળોને સતત પીછેહઠ કરવી પડી છે. પાંચમી બટાલિયન, ચૌદમી પંજાબ રેજિમેંટ, હોંગકોંગ સિંગાપુર રૉયલ આર્ટીલરીને ટૂંકી પણ તીવ્ર લડાઈ પછી શરણાગતી સ્વીકારવી પડી છે. એમની પાસે સંખ્યાબળ ઓછું હતું અને ચાર માઇલના વિસ્તારનો બચાવ કરવાનો હતો. હવાઈ દળની મદદ પણ નહોતી. જાપાને એમના કરતાં ચારગણા સૈનિકો ઉતાર્યા હતા. એક બ્રિટિશ અધિકારી જાપાનીઓના હાથમાંથી છટકીને આવી ગયો છે. એ હિન્દુસ્તાની સૈનિકોનાં ભારે વખાણ કરતો હતો.

મલાયાની લડાઈમાં પણ ગોરખા અને બ્રિટિશ બટાલિયનો અને દેશી રાજ્યોની બટાલિયનોએ જાપાની હુમલાનો બરાબર સામનો કર્યો (નોંધઃ મલાયા મલેશિયાનો એક પ્રાંત છે). દક્ષિણ સિયામ (આજે થાઈલૅન્ડ)માંથી જાપાનની ચાર ડિવીઝનો એકીસાથે ત્રાટકી. સિંગાપુર તો જાપાને જીતી જ લીધું હતું. જાપાનનાં નૌકા અને હવાઈ દળો પણ બ્રિટનનાં કૉમનવેલ્થ દળો કરતાં ચડિયાતાં સાબીત થયાં. એ જ રીતે બર્મા પણ જાપાનના હાથમાં ગયું. બર્મા રોડ પર હિન્દુસ્તાની ફોજને ચીની દળોએ મદદ કરીને અમુક ભાગ પર કબજો કરી લેતાં જાપાન માટે લડાઈ લાંબી નીવડી. પરંતુ કમાંડર-ઇન-ચીફ જનરલ હાર્ટ્લીએ કહ્યું કે દુશ્મન એટલો નજીક છે કે હવે હિન્દની ભૂમિ પર હવાઈ અને સમુદ્રમાર્ગે બોમ્બમારો થવાની શક્યતા વધી ગઈ છે.

બીજી બાજુ પાંસઠ હજાર હિન્દુસ્તાનીઓ બર્માથી ભાગી આવ્યા હતા. મલાયાથી પણ મોટી સંખ્યામાં હિન્દુસ્તાનીઓ પાછા ફર્યા હતા. મોટા ભાગે તો એ સમુદ્ર માર્ગે આવ્યા પણ દિવસોદિવસ સમુદ્રમાર્ગ વધારે જોખમી બનતો ગયો હતો. એમને રાહત આપવામાં જાતિવાદ આચરાતો હોવાની ફરિયાદો પણ ઊઠી હતી.

ભારતીયને સંરક્ષણની જવાબદારી

વાઇસરૉયની કાઉંસિલના સભ્ય પંડિત હૃદયનાથ કુંજરુએ ઠરાવ રજૂ કરીને માગણી કરી કે કમાંડર-ઇન-ચીફને એમની રાજકીય ફરજોમાંથી મુક્ત કરવા જોઈએ કે જેથી એ માત્ર સંરક્ષણને લગતી બાબતો પર ધ્યાન આપી શકે. એમણે કહ્યું કે દેશમાં એવી લાગણી છે કે ભારતના સંરક્ષણની જવાબદારી ભારતીયની હોવી જોઈએ. મુસ્લિમ લીગના બે પ્રતિનિધિઓ પાદશાહ અને મહંમદ હુસેન તેમ જ વાઇસરૉય દ્વારા નિમાયેલા ત્રીજા સભ્ય સર મહંમદ યાકૂબે વિરોધ કર્યો કે વાઇસરૉયની કાઉંસિલનું વિસ્તરણ થાય તેમાં કંઈ ખોટું નથી પણ લોકોનો ટેકો ન હોય તેવા કોઈ હિન્દુસ્તાનીને સંરક્ષણ ખાતું સંભાળવા નીમવોએ યોગ્ય નથી. કુંજરુના ઠરાવની તરફેણમાં ૧૧ અને વિરોધમાં ૫ મત પડ્યા. સરકાર તટસ્થ રહી, પરંતુ કાઉંસિલના ઠરાવને માનવો કે નહીં, તેની અંતિમ સત્તા વાઇસરૉયના હાથમાં હતી એટલે એણે આ ઠરાવની પરવા ન કરી.

૦૦૦

પણ હવે સુભાષબાબુ જાપાન પહોંચી ગયા છે. આઝાદ હિન્દ ફોજની ગાથા આગળ જોઈશું કારણ કે આ દરમિયાન દેશમાં બ્રિટનની વૉર કૅબિનેટે મોકલેલું ક્રિપ્સ મિશન ભારત આવી ગયું, ગાંધીજીએ ‘ભારત છોડો’ આંદોલન જાહેર કરી દીધું અને આખા દેશમાં બ્રિટિશ હકુમત સામે વિરોધનો વંટોળ ઊઠ્યો.

સંદર્ભઃ

https://en.wikipedia.org/wiki/Malaysia

https://www.britannica.com/place/Cyrenaica

The Indian Annual register. Jan-June 1942 Vol. I

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-25

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૨૫: સુભાષચન્દ્ર બોઝ જર્મનીમાં

૧૯૪૧ના ઍપ્રિલની ત્રીજી તારીખે ઈટલીનો કુરિયર ઑર્લાન્ડો માઝોટા બર્લિનમાં જર્મન વિદેશ મંત્રાલયના દરવાજે પહોંચ્યો. આપણે હવે એને ઓળખીએ છીએ. ઑર્લાન્ડો માઝોટાને આપણે પ્રકરણ ૨૩ના છેક અંતમાં મળ્યા છીએ. અફઘાનિસ્તાનમાં ઈટલીની મદદથી રશિયાની સરહદમાં ઘૂસી જતી વખતે સુભાષબાબુએ એ નામના ઈટલીના કૂરિયરનો પાસપોર્ટ ઉપયોગમાં લીધો હતો.

સુભાષબાબુ બ્રિટનને હરાવવા માટે જર્મનીની મદદની આશાથી ભારતમાંથી પલાયન કરી ગયા હતા. એ રશિયામાં રહેવા માગતા હતા કે જર્મની જવા ઇચ્છતા હતા તે વિશે હજી પણ વિદ્વાનોમાં એકમતી નથી. ઐતિહાસિક તથ્ય એ છે કે રશિયા અને જર્મની વચ્ચે મિત્રતાની સંધિ થયેલી હતી અને રશિયા હજી તેલ અને તેલની ધાર જોતું હતું. એ બ્રિટનને પણ નારાજ કરવા નહોતું માગતું. આ કારણે સુભાષબાબુ પોતાના નામથી રશિયામાં આવે અને રહે તે એને પસંદ નહોતું. એટલે સુભાષબાબુ બર્લિન પહોંચ્યા ત્યાં સુધી ઑર્લાન્ડો માઝોટા જ રહ્યા. જર્મનીના વિદેશ મંત્રાલયના અમુક જ ઑફિસરોને એમના વિશે જાણ હતી. એમણે હૉટેલ એક્સેલ્સિયરમાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરી આપી. ત્યાં જ એમણે પોતાની ઑફિસ બનાવી.

એક જ અઠવાડિયામાં, નવમી તારીખે, સુભાષબાબુએ જર્મનીના વિદેશ મંત્રાલયને વિગતવાર નિવેદન આપીને પોતાની યોજના બધા ખુલાસા અને તર્ક સાથે સમજાવી. એમણે એ પણ સમજાવ્યું કે જાપાન દૂર-પૂર્વમાં (અગ્નિ એશિયામાં) યોગ્ય નીતિ અપનાવે તો ભારતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યાનો અંત આવી જશે. એમણે એ પણ કહ્યું કે સિંગાપુરમાં બ્રિટન પરાજિત થાય તે બહુ જરૂરી છે. અંતે સુભાષબાબુ ધારતા હતા તેમ જ યુદ્ધે વળાંક લીધો.

ત્રણ જ અઠવાડિયાંમાં જર્મન વિદેશ મંત્રી રિબેનટ્રોપ અને સુભાષબાબુ વિયેનાની ઇમ્પીરિયલ હૉટેલમાં મળ્યા. રિબેનટ્રોપે નિવેદન વિશે જર્મન સરકારનો અભિપ્રાય જણાવ્યો કે સુભાષબાબુની યોજનાને અમલમાં મૂકવાનો સમય હજી પાક્યો નથી. સુભાષબાબુએ સૂચવ્યું કે જર્મનીએ બ્રિટિશ સેનાના અસંખ્ય હિન્દુસ્તાની સૈનિકોને યુદ્ધ કેદી બનાવ્યા છે; એમનો ઉપયોગ લડાયક સૈન્ય તરીકે બ્રિટનની વિરુદ્ધ કરી શકાય. પરંતુ રિબેનટ્રોપે એ સૂચન પણ ન સ્વીકાર્યું. એણે ભારતની સ્વતંત્રતાને જાહેરમાં ટેકો આપવાની પણ ના પાડી દીધી. સુભાષબાબુએ કહ્યું કે બ્રિટન કદાચ યુરોપમાં પોતાની હાર કબૂલી લેશે પણ ભારતને પોતાના સકંજામાં જ ઝકડી રાખશે, રિબેનટ્રોપે એના જવાબમાં એટલું જ કહ્યું કે જર્મનીએ બ્રિટન સાથે સંધિ કરવાની દરખાસ્ત મૂકી હતી, પણ બ્રિટને એ ફગાવી દીધી. હવે એનું ભાવિ એવું છે કે એના સામ્રાજ્યનો તો આપમેળે અંત આવી જશે. આમ રિબેનટ્રોપે દેખાડ્યું કે ભારત બ્રિટનના કબજામાંથી છૂટે કે ન છૂટે, જર્મનીને એમાં રસ નથી.

ત્રણ જ દિવસમાં સુભાષબાબુએ બીજું નિવેદન મોકલ્યું. આ વખતે એમણે જર્મની ભારતની સ્વતંત્રતાને ટેકો આપવાની જાહેરાત કરે એ વાત પર ભાર મૂક્યો. સુભાષબાબુ ત્યાં સરકાર બનાવી શક્યા નહોતા અને જર્મનીમાં બહુ ઓછા ભારતીયો એવા હતા કે જેમને સરકારમાં સાથી તરીકે સામેલ કરી શકાય. આ સ્થિતિમાં જર્મનીમાં રહેવા માટે એમનો દરજ્જો શું? એટલે એમણે બર્લિનમાં સ્વાધીન ભારતની સરકાર બનાવવામાં અને રેડિયો સ્ટેશન શરૂ કરવામાં જર્મનીની મદદ માગી.

એમણે ભારતની સ્વતંત્રતાની ઘોષણાનો મુસદ્દો પણ બનાવ્યો અને જર્મની અને ઈટલીના નેતાઓને આપ્યો. પરંતુ બન્ને તરફથી સાનુકૂળ જવાબ ન મળ્યો. જર્મની અને રશિયા વચ્ચે શાંતિ અને મૈત્રીની સંધિ હતી અને જર્મની ભારતને રશિયાની વગ હેઠળનો પ્રદેશ માનતું હતું એટલે ભારતની સ્વતંત્રતાની ઘોષણા કરીને રશિયાને નારાજ કરવાનો એમનો ઇરાદો નહોતો.

ભારત અને આરબ દેશો બ્રિટનના તાબામાં હતા એટલે એમની સ્વતંત્રતાને ટેકો આપીને હિટલર બ્રિટનને કફોડી સ્થિતિમાં મૂકી શકે તેમ હતો, એટલે એણે સુભાષબાબુના નિવેદનનો સ્વીકાર કર્યો પણ એના પર નક્કર નિર્ણય લેવાનું ટાળી દીધું, અંતે હિટલરે વિદેશ મંત્રાલયને આ યોજના અભેરાઈએ ચડાવી દેવાનો આદેશ આપ્યો.

હિટલરની સરકારે આઝાદ હિન્દુસ્તાનની સરકાર બનાવવાની મંજૂરી તો ન આપી, માત્ર ‘Free India Centre’ અથવા ભારતીય સ્વતંત્રતા સમિતિની છૂટ આપી. સુભાષબાબુએ એ સ્વીકારી લીધું અને એમના કહેવાથી વિદેશ મંત્રાલયમાં ભારત માટેનું ‘વર્કિંગ ગ્રુપ’ પણ કામ કરતું થઈ ગયું. આ વર્કિંગ ગ્રુપ છેવટે ભારત માટેના ખાસ વિભાગમાં પરિવર્તિત થયું, એની જવાબદારી સુભાષબાબુને બધી રીતે મદદ કરવાની હતી.

૧૯૪૧ના મે મહિનામાં સુભાષબાબુ રોમ ગયા અને મુસોલિનીને મળ્યા. આમ તો એ સુભાષબાબુને મળવા નહોતો માગતો પણ મળ્યા પછી એને લાગ્યું કે ભારતની આઝાદીને ટેકો આપવાનું નિવેદન બહાર પાડવું જોઈએ. એણે જર્મનીને પણ ભારતની આઝાદીના સમર્થનમાં નિવેદન બહાર પાડવા કહ્યું પણ જર્મન સરકાર એના માટે તૈયાર નહોતી. એ ફ્રાન્સ પણ ગયા. આમ તો પૅરિસ પર હિટલરે કબજો કરી લીધો હતો પણ એના બીજા આઝાદ પ્રદેશમાં સુભાષબાબુની મુલાકાત એક હિન્દુસ્તાની પત્રકાર એ. સી. એન. નામ્બિયાર સાથે થઈ. નામ્બિયાર તે પછી સુભાષબાબુની યોજનાઓનું અભિન્ન અંગ બની રહ્યા. એ પહેલાં પણ નામ્બિયારે રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ, બરકતુલ્લાહ, એમ. એન. રૉય, વીરેન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય જેવા ક્રાન્તિકારીઓ સાથે કામ કર્યું હતું.

હજી સુધી સુભાષબાબુ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદની નજરે આખા યુદ્ધને જોતા હતા એટલે યુદ્ધ જર્મની અને ઇંગ્લૅન્ડ વચ્ચે જ સીમિત રહી શકે એ ધારણાથી કામ કરતા હતા. હિટલરે પોતાના કબજામાં આવેલા દેશોમાં જે અત્યાચાર કર્યા હતા તેના તરફ પણ એમણે આંખો બંધ રાખી હતી, પરંતુ જર્મનીએ રશિયા સાથેની સંધિ તોડીને હુમલો કરતાં એમના ઘણા ખ્યાલો ધૂળમાં મળી ગયા. હિટલર યુરોપમાં પૂર્વ તરફ આગળ વધવા માગતો હતો. આમ છતાં, વિદેશ મંત્રાલયે એમને આઝાદ હિન્દુસ્તાન કેન્દ્રનો વિકાસ કરવામાં ઘણી મદદ કરી. રેડિયો સ્ટેશન ઊભું કરવાની સગવડ પણ આપી, એટલું જ નહીં, એના માટે જર્મન રેડિયોથી અલગ ફ્રિક્વન્સી આપી હતી કે જેથી આઝાદ હિન્દુસ્તાન કેન્દ્ર જર્મનીથી અલગ રહીને પોતાનો દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરી શકે. કેન્દ્રનું કામ બરાબર શરૂ થઈ ગયું હતું. સુભાષબાબુએ કોંગ્રેસના તિરંગાને જ કેન્દ્રનો ઝંડો બનાવ્યો. માત્ર એમણે ચરખાને બદલે ટીપુ સુલતાનના ઝંડાનો છલાંગ મારતો વાઘ એમાં મૂક્યો. જો કે અગ્નિ એશિયામાં ચરખો ઝંડામાં પાછો આવ્યો. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું “જન ગણ મન…” કેન્દ્રનું રાષ્ટ્રગીત બન્યું, એમણે બંકિમ ચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયનું ‘વંદે માતરમ’ ન લીધું કારણ કે એની સામે મુસલમાન સૈનિકો ધાર્મિક કારણસર વાંધો લે એવું હતું. એમણે ઈકબાલનું “સારે જહાં સે અચ્છા…” રોજ ગાવાનાં ગીતોમાં લીધું અને ‘જય હિન્દ’નું નવું સૂત્ર એકબીજાના સ્વાગત માટે આપ્યું. સુભાષબાબુનું જોર નાતજાત અને ધર્મના વાડા ભૂંસીને એક હિન્દુસ્તાનીની ઓળખ વિકસાવવા પર રહ્યું.

દરમિયાન. જર્મનીના વિદેશ મંત્રી રિબેનટ્રોપે પોતે જ હિન્દુસ્તાની યુદ્ધકેદીઓનો જુદી રીતે ઉપયોગ કરવાનો વિચાર રજૂ કર્યો. એની યોજના હતી કે આ યુદ્ધકેદીઓમાંથી માત્ર હિન્દુસ્તાનીઓની બટાલિયન ઊભી કરવી. જો કે એના માટે જુદા જુદા દેશમાંથી હિન્દુસ્તાની યુદ્ધ કેદીઓને જર્મનીમાં લાવવાની જરૂર હતી. આમાં મુસોલિનીએ બહુ રસ ન લીધો અને હિન્દુસ્તાની યુદ્ધકેદીઓને જર્મનીના હાથમાં સોંપવામાં બહુ વાર લગાડી.

બીજી બાજુ, હિન્દુસ્તાની સૈનિકોમાં જાતિવાદ ફેલાયેલો હતો એટલે જર્મન અધિકારીઓને યુદ્ધકેદીઓની ફરિયાદો મળતી તેમાં બધા કેદીઓને એક લાકડીએ હાંકવા વિશે પણ ફરિયાદ મળતી. બીજું. એ જર્મની સામે શા માટે લડતા હતા એવા સવાલનો એમનો જવાબ એક જ હતો કે એમના માલિકોએ એમને જર્મની સામે લડવાનો હુકમ આપ્યો હતો. આમ હિન્દુસ્તાનીઓનું વલણ તદ્દન ભાડૂતી ફોજ જેવું હતું. તે ઉપરાંત બીજી પણ એક સમસ્યા હતી કે એમાં નૉન-કમિશન્ડ લશ્કરી સૈનિકો સીધી રીતે બ્રિટનને વફાદાર હતા. એ સામાન્ય સૈનિકોના કાન ભંભેરતા એટલે ડિસેમ્બરમાં સુભાષબાબુ આન્નાબર્ગની યુદ્ધકેદીઓની છવણીમાં એમને મળવા ગયા ત્યારે એમને સખત વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. આમ છતાં એમણે બીજા જ દિવસથી વ્યક્તિગત રીતે યુદ્ધકેદીઓને મળવાનું શરૂ કરી દીધું અને અંતે પંદર હજારમાંથી ચાર હજાર યુદ્ધકેદીઓ ખાસ હિન્દુસ્તાની બટાલિયનમાં જોડાવા તૈયાર થઈ ગયા.

સુભાષબાબુને જર્મનીમાં એ. સી. એન. નામ્બિયાર ઉપરાંત એન. જી. ગણપૂલે, ગોવિંદ તલવલકર, ગિરિજા કુમાર મૂકરજી, એમ. આર. વ્યાસ, હબીબુર રહેમાન, એન જી. સ્વામી, આબિદ હસન જેવા મહત્ત્વના સાથીઓ પણ મળ્યા.

સુભાષબાબુ ૧૯૪૧ના ઍપ્રિલમાં બર્લિન આવ્યા ત્યારે ઑર્લાન્ડો માઝોટા તરીકે આવ્યા હતા પણ હવે એમને એ નામની જરૂર નહોતી, કારણ કે વિદેશ મંત્રાલય એમને મદદ આપતું હતું એટલે હવે એમણે આ નામ છોડી દીધું. રશિયા પર જર્મનીએ આક્રમણ કર્યું તે પછી એમને જર્મની પાસેથી બહુ આશા નહોતી રહી. આ બાજુ ડિસેમ્બરમાં જાપાન પણ યુદ્ધમાં કૂદી પડ્યું હતું અને ચીન, સિંગાપુર, મલાયા વગેરે પર એનો ઝંડો ફરકતો હતો.

આથી સુભાષબાબુ હવે પૂર્વ એશિયામાં જવા માગતા હતા. ભારતની સરહદ ત્યાંથી નજીક પડે અને સ્વતંત્ર રીતે લશ્કરી કાર્યવાહી કરવી હોય તો ભારતની નજીક રહેવાનું એમને જરૂરી લાગવા માંડ્યું હતું. પરંતુ જર્મન અધિકારીઓ એમને સલામતીનાં કારણોસર રોકી રાખતા હતા.

સુભાષબાબુને જર્મનીમાં એક વર્ષ પુરું થઈ ગયું હતું પણ એમની મુલાકાત હિટલર સાથે થઈ શકી નહોતી. છેવટે ૧૯૪૨માં મે મહિનાની ૨૯મીએ સુભાષબાબુ હિટલરને મળ્યા. એમણે હિટલર સમક્ષ એશિયા જવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. હિટલરે વિમાનમાર્ગે જવાનાં જોખમો બતાવ્યાં અને એમને સબમરીનમાં પહોંચાડવાની તૈયારી દેખાડી.

હિટલરને ભારત પર બ્રિટનનું રાજ રહે તેમાં વાંધો નહોતો. એ હિન્દુસ્તાનીઓને ‘ઊતરતી’ કોમ માનતો હતો અને એને ગોરી ચામડી માટે પક્ષપાત હતો. એણે Mein Campfમાં આ અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો છે. સુભાષબાબુએ હિટલરને આ દૃષ્ટિકોણ બદલવા કહ્યું, જો કે હિટલર એનો જવાબ ટાળી ગયો. હિટલરે ભારતની સ્વતંત્રતાને ટેકો આપવા બાબતમાં કહ્યું કે ખરેખર વિજય ન મળે તો આવું જાહેર કરવાનો કંઈ અર્થ નથી રહેતો. અને જર્મની માટે ભારત “અનંત દૂર” છે.

હિટલરે સબમરીન માટે વચન આપ્યા પછી આઠ મહિને ૮મી ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૩ના એમણે જર્મની છોડ્યું. પણ પૂર્વ એશિયાની લડાઈમાં એવું તે શું હતું કે સુભાષબાબુ ત્યાં જવા માટે જવા આતુર હતા?

૦૦૦

સંદર્ભઃ http://dspace.pondiuni.edu.in/jspui/bitstream/1/1698/1/Subhas%20Chandra%20Bose.pdf

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-24

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૨૪: ઍમરીનું વક્તવ્યઃ બ્રિટનની ચાલ

૧૯૩૫ના કાયદા પ્રમાણે પ્રાંતની સરકાર બંધારણીય કાયદા પ્રમાણે કામ નથી કરી શકતી તો એ બધી સત્તા હાથમાં લઈ શકે એવી વ્યવસ્થા હતી. સાત પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસી પ્રધાનમંડળો રાજીનામાં આપી ચૂક્યાં હતાં અને ગવર્નરોના હાથમાં બધી સત્તાઓ કેન્દ્રિત થઈ ગઈ હતી. આની મુદત વધુ એક વર્ષ લંબાવવાનો ઠરાવ ૧૯૪૧ના ઍપ્રિલ મહિનામાં બ્રિટિશ સરકારના ભારત માટેના પ્રધાન એલ. એસ. ઍમરીએ આમસભામાં રજૂ કર્યો. એ વખતે એમણે ભારતની રાજકીય પરિસ્થિતિ વિશે કેટલાંક વિધાનો કર્યાં.

ઍમરીએ કહ્યું કે ૧૯૩૫ના કાયદામાં સૂચવેલી ફેડરલ સત્તા માટેની વ્યવસ્થાનો પણ કોંગ્રેસ વિરોધ કરે છે, કારણ કે એને બધી સત્તા હાથમાં લેવી છે. પણ કોંગ્રેસે એ જોખમ તરફ આંખો બંધ કરી દીધી છે કે જિન્નાની પાકિસ્તાનની માંગને કારણે કોંગ્રેસના હાથમાં બધી સત્તા આવે અને આખા ભારતમાં એનો પ્રભાવ સ્થાપિત થાય એવું બીજું બંધારણ બનવાના સંયોગો નથી. બીજી બાજુ, જિન્નાની માગણી માનીએ તે ભારતની એકતાને તોડી પાડવા જેવું થશે. બ્રિટનની સૌથી મોટી સિદ્ધિ જ એ છે કે એના હેઠળ ભારતમાં એકતા અને શાંતિ સ્થાપિત થઈ છે એટલે પાકિસ્તાનની માગણી સ્વીકારી ન શકાય.

ઍમરીએ તેજ બહાદુર સપ્રુએ યોજેલી ‘બોમ્બે કૉન્ફરન્સ’ની પણ ટીકા કરી. કૉન્ફરન્સે વાઇસરૉયની કાઉંસિલનું વિસ્તરણ કરીને માત્ર બિનસરકારી ભારતીયોનો એમાં સમાવેશ કરવાનું સૂચવ્યું હતું, તેજ બહાદુર સપ્રુ વગેરે નેતાઓએ એક ઠરાવ દ્વારા કહ્યું કે યુદ્ધ ચાલે ત્યાં સુધી આ કાઉંસિલ વાઇસરૉયને ટેકો આપશે. ઍમરીએ તેનો પણ અસ્વીકાર કર્યો. એમણે કહ્યું કે તેજ બહાદુર સપ્રુ અને એમના મિત્રોની આ ભલામણ અર્થ વગરની છે, કારણ કે બે મુખ્ય પક્ષો – કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ – ની સંમતિ મેળવ્યા વગર જ એમણે આ સૂચન કર્યું છે.

આમ ઍમરીએ એક કાંકરે ત્રણ પક્ષી માર્યાં: કોંગ્રેસ માત્ર બોલવાની આઝાદી – યુદ્ધનો વિરોધ કરવાના અધિકારની – માગણી કરતી હતી અને એનો સત્યાગ્રહ એના માટે હતો. કોંગ્રેસ કહેતી હતી કે ભારતને સ્વાધીનતા આપ્યા વગર જ બ્રિટને એને યુદ્ધમાં ઘસડ્યું છે. આ માગણીને ફેડરેશન સામેના વાંધા સાથે કશી લેવાદેવા નહોતી. પરંતુ ઍમરીએ એવું ઠસાવવાનો પ્રયાસ કર્યો કે કોંગ્રેસને બધી સત્તા પોતાના હાથમાં જોઈએ છે. આટલું કહ્યા પછી એમણે પાકિસ્તાનની માગણીને પણ ઠોકર મારી દીધી! આ માગણી ખોટી હોય તો એનું નિરાકરણ પણ બ્રિટને જ કરવાનું હતું, એ વાત તો એ ગળી ગયા. તો પણ કોંગ્રેસની માગણીને દબાવી દેવા માટે એનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કર્યો.

તેજ બહાદુર સપ્રુની માગણી એ કારણસર નકારી કે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગને પૂછ્યા વિના જ બોમ્બે કૉન્ફરન્સે આ સૂચન કર્યું છે. હકીકત એ હતી કે કાઉંસિલનો વિસ્તાર કરીને એમાં વધારે ભારતીયોને લેવાનો બ્રિટનનો ઇરાદો જ નહોતો. ઍમરીએ કહ્યું કે જિન્ના બોમ્બે કૉન્ફરન્સના ઠરાવને નકારી ચૂક્યા છે અને કહે છે કે કોંગ્રેસે આ ઠરાવ પરદા પાછળ રહીને કરાવ્યો છે. નોંધવા જેવું એ છે કે એમણે હિન્દુ મહાસભાનો પણ હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરી લીધો અને કહ્યું કે હિન્દુ બહુમતીનું પ્રતિબિંબ ન પડતું હોય એવી કોઈ વ્યવસ્થામાં એ નહીં જોડાય. ટૂંકમાં, ઍમરીનું કહેવું હતું કે હિન્દુસ્તાનના બધા પક્ષો સંમત ન થાય ત્યાં સુધી સમાધાન ન થઈ શકે. એ બે મોઢે બોલતા હતા. જે દલીલને પોતે નહોતા માનતા તે બધી દલીલોને સામસામે કાપવા માટે વાપરતા હતા. એમણે બ્રિટનની જવાબદારીઓમાંથી હાથ ખંખેરી નાખ્યા પણ લેબર અને લિબરલ પાર્ટીઓના સભ્યોએ ઍમરીની આ બે મોઢાની વાતને ખુલ્લી પાડી અને બ્રિટનને પોતાની જવાબદારી સમજીને ભારતીયોને વધારે સામેલ કરવાની હિમાયત કરી.

ગાંધીજીનું નિવેદન

એમરીના નિવેદન પર ગાંધીજીએ આકરી ટિપ્પણી કરી. આવી આકરી અને તીખી ભાષા ગાંધીજીએ ભાગ્યે જ કદી વાપરી હશે. એમણે ઍમરી પર નામજોગ પ્રહાર કર્યા એટલે એ નિવેદન જરા વિસ્તારથી જોઈએ.

ગાંધીજીએ કહ્યું કે મુસીબતના વખતમાં માણસનું મન નરમ થઈ જતું હોય છે પણ બ્રિટનની હાલની મુસીબતો જરાય ઍમરીના હૈયા સુધી પહોંચી હોય તેમ નથી લાગતું. ઍમરી દાવો કરે છે કે અંગ્રેજી હકુમતે ભારતમાં શાંતિ સ્થાપી છે. પણ ઢાકા અને અમદાવાદમાં શું થાય છે તે એમને દેખાતું નથી? હું આશા રાખું છું કે તેઓ મારા મોઢા પર એવી દલીલ નહીં ફેંકે કે બંગાળમાં તો હિન્દીઓની પોતાની સરકાર છે. તેઓ બરાબર જાણે છે કે આ સરકાર શું છે. પ્રધાન કોંગ્રેસનો હોય લીગનો હોય કે કોઈ બીજા પક્ષનો, એના હાથમાં કેટલી નજીવી સત્તા છે તે ઍમરી જાણે છે. હું એક જ સવાલ પૂછવા માગું છું કે બ્રિટિશ શાસન આટલા લાંબા વખતથી છે તેમાં માણસો આટલા નિર્માલ્ય શા માટે બની ગયા છે કે થોડા ગુંડાઓની બીકથી હજારો લોકો ભાગી છૂટે છે. ‘સરકાર’ નામને યોગ્ય હોય તેવી કોઈ પણ સરકારનું પહેલું કામ તો લોકોને સ્વબચાવની રીતો શીખવવાનું છે. બ્રિટનની સરકારને લોકોની ચિંતા નથી એટલે જ એણે લોકોની શસ્ત્રો વાપરવાની શક્તિ હણી લીધી છે.

ગાંધીજીએ આક્ષેપ કર્યો કે ઍમરી ઊબકા આવે એટલી વાર એક જ વાત કહ્યા કરે છે કે ભારતના બધા રાજકીય પક્ષોએ અંદરોઅંદર સંમત થવું જોઈએ અને ગ્રેટ બ્રિટન સંગઠિત ભારતના અભિપ્રાય પર મંજૂરીની મહોર મારશે. આમ કહીને એમણે ભારતવાસીઓની બુદ્ધિપ્રતિભાનું અપમાન કર્યું છે. મેં કેટલીયે વાર કહ્યું છે કે બધા પક્ષો એક ન થાય એ બ્રિટનની વર્ષો જૂની નીતિ રહી છે. આ ‘ભાગલા પાડો અને રાજ કરો’ની છીછરી નીતિ માટે બ્રિટન ગર્વ લે છે. પણ જ્યાં સુધી બ્રિટનની તલવાર માથા પર લટકતી હશે ત્યાં સુધી બધા પક્ષો એક નથી થવાના.

એમણે સ્વીકાર્યું કે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે ન પુરાય એવી ખાઈ છે. પરંતુ છેવટે તો આ અમારો ઘરઆંગણાનો સવાલ છે. બ્રિટન ભારત છોડી દે, બસ, કોંગ્રેસ, મુસ્લિમ લીગ અને બધા પક્ષો જાતે જ સાથે રહેવાનો કોઈક રસ્તો શોધી જ લેશે. આજે જે સમસ્યા લાગે છે તે એક પખવાડિયામાં હલ થઈ જશે અને આજે જેમ યુરોપમાં થાય છે તેમ ભારતમાં માથાં વઢાતાં હોય એવો એક દિવસ પણ નહીં હોય. કારણ કે બ્રિટિશ સરકારની મહેરબાનીથી આપણે બધા નિઃશસ્ત્ર છીએ.

ગાંધીજીએ આગળ કહ્યું કે ઍમરી સત્ય પર પરદો નાખીને એમના અજ્ઞાન શ્રોતાઓને કહે છે કે કોંગ્રેસને “કાં તો બધું, કાં તો કંઈ નહીં” જોઈએ છે. પણ મેં ઘણી વાર કહ્યું કે અત્યારે જે સ્થિતિ છે તેમાં બ્રિટન આઝાદી આપી શકે તેમ નથી એટલે આપણે માત્ર લખવા-બોલવાની સ્વતંત્રતા માગીએ. આને “કાં તો બધું, કાં તો કંઈ નહીં” કહેવાય? બ્રિટન પોતાના અસ્તિત્વની લડાઈ લડે છે તે જોઈને કોંગ્રેસે પોતાનું વલણ નરમ બનાવ્યું, પણ ઍમરીની માનસિક સ્થિતિ જોતાં તેઓ આ વાત કબૂલવા જેટલું પ્રાથમિક સૌજન્ય પણ દેખાડે એવી આશા રાખવી એ વધારેપડતું છે. એમનામાં આટલુંય સૌજન્ય નથી એટલે જ એમણે કોંગ્રેસના નરમ વલણનો ઉપયોગ કોંગ્રેસની સામે જ કર્યો છે અને દાવો કર્યો છે કે સવિનય કાનૂનભંગ નિષ્ફળ રહ્યો છે.

ગાંધીજીએ બ્રિટિશ શાસન હેઠળ વધતી જતી ગરીબાઈનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે “ભારતની સમૃદ્ધિ વિશે એમનાં વિધાનો વાંચીને મારો શ્વાસ અટકી ગયો. મારા અનુભવ પરથી હું કહું છું કે એ હવે દંતકથા બની ગઈ છે. આજે ભારતમાં કરોડો લોકો સતત દરિદ્રતામાં ધકેલાતા જાય છે. એમની પાસે પૂરતું ખાવાનું કે ઓઢવા-પહેરવાનું નથી, કારણ કે આ મુલક એક માણસના શાસન હેઠળ છે. એ માણસ કરોડોનું બજેટ બનાવી શકે છે પણ હું છાતી ઠોકીને કહું છું કે એ કરોડો દુખિયારાં જનોની સમૃદ્ધિનો પુરાવો નથી, એ માત્ર એ વાતનો પુરાવો છે કે ભારત બ્રિટનની એડી નીચે સતત ચંપાય છે. આજે ખેડૂતોની દશાથી વાકેફ હોય એવા દરેક હિન્દવાસીની આ આપખુદ હકુમત સામે બળવો પોકારવાની ફરજ છે. માનવજાતનાં સદ્‍ભાગ્યે આ બળવો શાંતિપૂર્ણ હશે અને એ રીતે ભારત એના સ્વાભાવિક લક્ષ્ય સુધી પહોંચી જશે.”

મુસ્લિમ લીગની મીટિંગો

આના પછી, મુસ્લિમ લીગની મીટિંગ મળી તેમાં ઍમરીની ‘India First’ની નીતિનો વિરોધ કરતાં વર્કિંગ કમિટીએ કહ્યું કે ભારતના મુસલમાનોને ભારતીય હોવાનો ગર્વ છે અને ‘ભારત ભારતીયો માટે’માં એમનો દૄઢ વિશ્વાસ છે; અને એ જ ભાવનાથી પ્રેરાઈને ભારતના મુસલમાનોને પાકી ખાતરી થઈ ગઈ છે કે ભારતની બંધારણીય સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર ‘પાકિસ્તાન’ દ્વારા જ આવી શકશે. પાકિસ્તાન વિશેના લાહોર ઠરાવનો ઉદ્દેશ પણ એ જ છે.

અહીં ‘પાકિસ્તાન’ એટલે શું તેનો ખુલાસો નથી કરવામાં આવ્યો. આ શબ્દ દ્વારા મુસલમાનોનું એક અલગ સાર્વભૌમ રાજ્ય એવું સમજાય છે, પણ હજી લાહોરના ઠરાવમાં વપરાયેલા ‘રાજ્યો’ (‘રાજ્ય’ નહીં)નો ઉપયોગ પણ લીગે છોડ્યો નથી. એ રાજ્યો ભારતમાં હોય તો સાર્વભૌમ ન હોઈ શકે, પણ જિન્ના આ બધું ધૂંધળું રાખવા માગતા હતા એટલે પાકિસ્તાનની વ્યાખ્યા કરવાનું હંમેશાં ટાળતા રહ્યા. એક જગ્યાએ જિન્નાએ ઉત્તર-પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પૂર્વમાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રદેશોનાં રાજ્યોને સંયુક્ત રીતે ‘પાકિસ્તાન’ તરીકે પણ ઓળખાવ્યાં. પરંતુ આખું વર્ષ state અને statesનો ગોટાળો ચાલુ રહ્યો.

પરંતુ કોંગ્રેસ કે ગાંધીજી સામે બખાળા કાઢ્યા વિના પણ લીગને ચાલે એમ નહોતું. વર્કિંગ કમિટિએ કહ્યું કે ગાંધીજીનું ‘બોલવાની આઝાદી’ માટેનું આંદોલન ખરેખર તો કોંગ્રેસની માગણી મનાવવા માટેનું આંદોલન હતું. ઍમરીએ પાકિસ્તાનની માગણીને નકારી એટલું જ નહીં, એ પણ ઉમેર્યું કે બધા પક્ષો સંમત ન થાય ત્યાં સુધી કશું ન થઈ શકે. જિન્ના સાબિત કરતા હતા કે બધા પક્ષો સંમત નથી થતા!

આ પહેલાં ફેબ્રુઆરીમાં વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી હતી તેમાં દર વર્ષે ૨૩મી માર્ચે લાહોર ઠરાવના સિદ્ધાંતો સમજાવવાનો દિન મનાવવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. એક જુદા ઠરાવમાં લીગે એનાં પ્રાતિક એકમોને દર ત્રણ મહિને ‘મુસ્લિમ લીગ સપ્તાહ’ મનાવવાનો પણ આદેશ આપ્યો.

બોમ્બે કૉન્ફરન્સનો પ્રત્યાઘાત

ઍમરીએ કહ્યું હતું કે બોમ્બે કૉન્ફરન્સના નેતાઓએ મુસ્લિમ લીગ અને કોંગ્રેસની સંમતિ મેળવ્યા વિના સૂચનો કર્યાં છે. કૉન્ફરન્સના નેતા તેજબહાદુર સપ્રુ અને એની કમિટીએ જવાબમાં કહ્યું કે કોઈ પણ સ્વાભિમાની પોલિટિકલ પાર્ટી ઍમરીનું સૂચન ન માની શકે કે જિન્નાની મંજૂરી મળે તે પછી જ એણે કોઈ સૂચન રજૂ કરવું જોઈએ. ભારત માટેના પ્રધાને સલાહ આપી છે કે ભવિષ્યમાં કૉફરન્સના સભ્યોએ શું કરવું જોઈએ. એમની સલાહ છે કે અમારે બધી શક્તિ કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે મેળ કરાવવામાં ખર્ચવી જોઈએ અને કોઈ અનિશ્ચિત તારીખે ડોમિનિયન સ્ટેટસ મળે એની રાહ જોતા રહેવું જોઈએ. કૉન્ફરન્સ એમની આ સલાહને નકારી કાઢે છે.

આમ રાજકીય વાતાવરણ ગરમ થતું જતું હતું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual Register Jan-July 1941 Vol I

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-23

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૨૩: સુભાષબાબુ – કાબૂલમાં અડચણો અને ઑર્લાન્ડો માઝોટા

અફઘાનિસ્તાન જવા પાછળ સુભાષબાબુનો ઉદ્દેશ સોવિયેત રાજદૂતની મદદથી રશિયા જવાનો હતો. આ સમય દરમિયાન કીરતી કિસાન પાર્ટીના રશિયામાં કે કાબૂલમાં કોઈ સંપર્ક નહોતા એટલે નવા સંપર્કો બનાવવા, રશિયન રાજદૂત સુધી પહોંચવું વગેરે કામો ભગત રામે જ કરવાનાં હતાં. પરંતુ કાબૂલમાં એ વખતે રશિયન રાજદૂતાવાસ પર અફઘાન પોલીસની નજર હતી એટલે સીધો સંપર્ક કરવાનું પણ શક્ય નહોતું. બ્રિટનના જાસૂસો પણ રશિયનોની હિલચાલ જોતા હતા. યુદ્ધમાં રશિયાએ જર્મની સાથે મિત્રતાના કરાર કર્યા હતા એટલે એ ખુલ્લી રીતે યુદ્ધમાં નહોતું. આમ છતાં, આ કરારની પરવા કર્યા વિના હિટલરે રશિયા પર હુમલો કર્યો તે પછી રશિયા જર્મનીની સામે બ્રિટન અને અમેરિકા સાથે જોડાયું. પરંતુ સુભાષબાબુ અફઘાનિસ્તાનમાં હતા ત્યારે ચિત્ર સાવ જ જુદું હતું. ભારતનાં સોવિયેત તરફી બળો જ સુભાષબાબુને રશિયા સુધી પહોંચાડી શકે તેમ હતાં એટલે જ એમણે કીરતી કિસાન પાર્ટીની મદદ લીધી હતી. જો કે, સુભાષબાબુ સોવિયેત સંઘમાં અટકી જવા નહોતા, માગતા, એમને રશિયાની મદદથી જર્મની પહોંચવું હતું.

ભગત રામ અને સુભાષબાબુએ રશિયન એમ્બસીમાં જવાનો વિચાર કર્યો પરંતુ ત્યાં અફઘાન પોલીસની ટુકડી ગોઠવાયેલી હતી અને તે પછી રશિયન ગાર્ડોની ટુકડીને પણ પાર કરવી પડે તેમ હતું. તે ઉપરાંત એમણે એમ્બસીની આસપાસ કેટલાક સંદેહાસ્પદ લોકોને પણ ફરતા જોયા.

આના પછી એમણે બીજા રસ્તા લેવાનું વિચાર્યું. એક જ ઉપાય હતો – એમ્બસીમાંથી કોઈ રશિયન બહાર અંગત કામે બજારમાં આવે ત્યારે એને મળવું અને રાજદૂત સુધી સંદેશ પહોંચાડવો. સુભાષબાબુએ પોતાની ઓળખાણ આપતો સંદેશ લખ્યો હતો. ખરેખર એક વાર એમણે આ રીતે બજારમાં મળેલા રશિયન મારફતે રાજદૂત સુધી આ સંદેશ પહોંચાડવાની કોશિશ કરી પરંતુ એનો કંઈ જવાબ ન મળ્યો. એ જ રીતે એક વાર એમણે ઍમ્બસીમાંથી બે રશિયન સ્ત્રીઓને બહાર નીકળતાં જોઈ. ભગત રામ એમની પાસે પહોંચી ગયા અને એ જ સંદેશ રાજદૂત સુધી પહોંચાડી દેવા વિનંતિ કરી, પણ એમણે એને હાથામાં લેવાનો પણ ઇનકાર કરી દીધો. એક વાર તો રશિયન રાજદૂત પોતે જ કારમાં આવતો હતો. કાર જોઈને ભગત રામ ઓળખી ગયા કે આ રાજદૂત જ હશે. કોઈ કારણસર કાર અટકી ગઈ. ભગત રામ પહોંચી ગયા અને કહ્યું કે મારા આ સાથી સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ છે. રાજદૂતે ધ્યાનથી જોયું અને ભગત રામને કહ્યું કે તમારી પાસે એની કોઈ સાબિતી છે કે આ જ સુભાષ બોઝ છે. ભગત રામે કહ્યું કે બરાબર જોઈ લો. એમનો ચહેરો તો ઘણાં છાપાંઓમાં જોયો હશે, અત્યારે એમણે વેશપલ્ટો કરેલો છે. રાજદૂત જોતો રહ્યો અને પછી કંઈ પણ બોલ્યા વગર ચાલ્યો ગયો.

આ બાજુ સરાયમાં લાંબો વખત રહેવામાં જોખમ હતું. એક જ જગ્યાએ રહે તો લોકો ઓળખતા થઈ જાય કારણ કે હવે નેતાજીના ફોટા અખબારોમાં પણ આવી ગયા હતા. ભગત રામને યાદ આવ્યું કે એમના જેલના એક સાથી ઉત્તમ ચંદ મલ્હોત્રા કાબૂલમાં જ કોઈ ધંધો કરતા હતા. એમની દુકાન એમણે શોધી કાઢી. પણ એ રહેમત ખાનના ડ્રેસમાં હતા એટલે ઉત્તમ ચંદ એમને તરત ઓળખી ન શક્યા પરંતુ જ્યારે ઓળખી શક્યા ત્યારે ઉત્સાહથી ઊછળી ઊઠ્યા. એ સુભાષબાબુ અને ભગત રામને પોતાના ઘરે લઈ ગયા. અહીં ઘણા દિવસ પછી બન્નેને આરામ મળ્યો. પરંતુ કોઈને ઘરે મહેમાન આવે તો બધા મળવા આવે એવો રિવાજ. આથી ઘણા લોકો મળવા આવતા. આમાં ઉત્તમ ચંદના મકાનમાં જ નીચે રહેતો એક હિન્દુ વેપારી પણ હતો. પણ એ આવીને બેઠો નહીં અને બીજા દિવસે મકાન છોડીને ચાલ્યો ગયો. સુભાષબાબુને આમાં ખતરો દેખાયો. ફરી રહેવાની જગ્યાની ખોજ શરૂ થઈ.

હવે રશિયા તરફથી કોઈ આશા નહોતી એટલે એમણે સીધા જ જર્મન ઍમ્બસીમાં જવાનું નક્કી કર્યું. સુભાષબાબુ અંદર ગયા. કોઈ ઑફિસરને મળ્યા પણ એણે જર્મનીના ટ્રેડ એજન્ટને મળવાની સલાહ આપી. બીજા દિવસથી ટ્રેડ ઑફિસના અધિકારી સ્મિથને મળવાના આંટાફેરા શરૂ થયા. એ વચન આપતો રહ્યો કે બર્લીનનો સંપર્ક કર્યો છે. એમ ને એમ દિવસો નીકળતા જતા હતા અને તે સાથે પકડાઈ જવાની બીક પણ વધતી જતી હતી. એક વાત સ્પષ્ટ થવા લાગી હતી કે જર્મની સુભાષ ચન્દ્ર બોઝને મદદ કરવા બહુ આતુર નહોતું. એટલે બીજા રસ્તા વિચારવાની જરૂર હતી. જો કે એમણે જર્મનીની મદદની આશા પણ નહોતી છોડી. એની સરખામણીમાં ઈટલી વધારે તત્પર હતું. પરંતુ સુભાષબાબુને ઈટલી કરતાં જર્મનીમાં વધારે રસ હતો. આમ એમણે પડ્યું પાનું નિભાવી લીધું.

આ સાથે જ સુભાષબાબુ આને ભગત રામે રશિયાની સરહદમાં ઘૂસી જવાનું નક્કી કરી લીધું હતું. આમાં ઉત્તમ ચંદની મદદથી એક યાકૂબ નામનો માણસ મળ્યો. એ એમને સરહદ પાર પહોંચાડી દેવા તૈયાર હતો. ૨૩મી ફેબ્રુઆરીએ જવાનું હતું. સરહદ સુધી પહોંચવા માટે બસની ટિકિટ પણ આવી ગઈ. ભગત રામે યાકૂબને એક મહિનાના ઘરખર્ચ માટે પણ પૈસા આપી દીધા.

પરંતુ જર્મનીના ટ્રેડ એજન્ટ સ્મિથે એક મદદ કરી હતી. એણે ઈટલીની એમ્બસીનો સંપર્ક કરવાની સલાહ આપી હતી અને કહ્યું હતું કે જરૂર પડશે તો એ પોતે પણ મિનિસ્ટર સાથે વાત કરશે. એ સાથે જ ઈટલીની ઍમ્બસીનો સંપર્ક કરવાના પ્રયત્ન પણ શરૂ થઈ ગયા. ભગત રામ ઍમ્બસીમાં મિનિસ્ટરના રૂમમાં લગભગ ઘૂસી જ ગયા. પેલો અકળાયો પણ ભગત રામે પણ એવો જ જવાબ આપ્યો કે હું તમને જર્મનીના ટ્રેડ એજન્ટના કહેવાથી મળવા આવ્યો છું. મિનિસ્ટરે ખાતરી કરવા સ્મિથને ફોન કર્યો અને આ સુભાષબાબુ જ છે એવું પાકું થઈ જતાં એનું વલણ બદલાઈ ગયું. તે પછી એ ટાઢો પડ્યો અને વાત કરવા લાગ્યો. એણે ભગત રામને ૨૨મી તારીખે સુભાષબાબુ સાથે આવવાનું કહ્યું. ૨૨મીએ સુભાષબાબુ સાથે એ આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતો વિશે ચર્ચા કરવા લાગ્યો, તે એટલે સુધી કે એમને રાતે ત્યાં જ રોકી લીધા.ઈ સુભાષબાબુના બધા જ વિચારો, બધી જ યોજનાઓ પચાવી જવા માગતો હતો. ભગત રામ એકલા જ પાછા આવ્યા.

સુભાષબાબુ બીજા દિવસે આવ્યા ત્યારે એમને ખાતરી હતી કે ઈટલી એમને રશિયાની સરહદમાં સત્તાવાર રીતે લઈ જશે એટલે ગેરકાયદે ઘૂસણખોરી કરવાનું જોખમ લેવા જેવું નથી. આમ ૨૩મીએ નીકળવાનો કાર્યક્રમ ખોરવાઈ ગયો.

ઈટલીના અધિકારીએ કહ્યું કે એમના કૂરિયર રશિયાથી આવતા હોય છે. એમાંથી એકને રોકી લેવાશે અને એના પાસપોર્ટ પર સુભાષબાબુનો ફોટો ચોંટાડી દેવાશે, તે પછી એની જગ્યાએ સુભાષબાબુ ચાલ્યા જશે. તે પછી ઇટલીના એમ્બેસેડરની પત્ની એક વાર ઉત્તમ ચંદની દુકાને આવી અને પાસપોર્ટ માટે સુભાષબાબુનો ફોટો લઈ ગઈ. એમના માટે એક અઠવાડિયામાં નવા સૂટ પણ તૈયાર કરાવી લેવાયા.

૧૭મી માર્ચ સુભાષબાબુ માટે કાબૂલમાં છેલ્લો દિવસ હતો. ૧૮મીની વહેલી સવારે ઈટલીના અધિકારી ક્રેશિનીને દરવાજે એક મોટી કાર આવી. એમાં સુભાષબાબુની સૂટકેસ ચડાવી દેવાઈ. હવે ભગત રામથી છૂટા પડવાનો સમય હતો. સુભાષબાબુએ પહેલાં એમનો હાથ પકડીને જોરથી હલાવ્યો પછી ભેટી પડ્યા. એમણે બોલવાની કોશિશ કરી પણ ગળે ડૂમો ભરાઈ આવ્યો હતો. એક પણ શબ્દ નીકળી ન શક્યો. કારમાં ગોઠવાઈ ગયા. કાર આગળ ચાલી ત્યારે એ ઓર્લાન્ડો માઝોટા નામધારી કુરિયર હતા! ભગત રામ સંતોષનો શ્વાસ લેતા ઉત્તમ ચંદને ઘરે પાછા ગયા. એમણે મિશન પાર પાડ્યું હતું.

સુભાષબાબુ નિર્વિઘ્ને મૉસ્કો પહોંચી ગયા. ત્યાં બે દિવસ રોકાયા અને ત્યાંથી હિન્દુસ્તાનની આઝાદીની શોધમાં જર્મની તરફ નીકળી ગયા.

હજી આપણે નેતાજીને આગળ પણ મળશું, હજી તો ભારતના ઇતિહાસના આ અધ્યાયની શરૂઆત જ થઈ છે

સંદર્ભઃ

Netaji and India’s Freedom (Proceedings of the International Seminar) Chapter ‘The Great Escape: My fifty-five days with Subhash Chandra Bose, Bhagat Ram Talwar (1973) first published in August 1975 by Netaji Research Bureau.

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-22

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૨૨: સુભાષબાબુ – અફઘાનિસ્તાનમાં

૧૯૪૦ના મે મહિનામાં ભગત રામ તલવાડનાં લગ્નને માંડ પંદર દિવસ થયા હતા, ત્યારે એમના ગામ ઘલ્લા ઢેરમાં કીરતી કિસાન પાર્ટી (મઝદૂર કિસાન પાર્ટી)ના બે કાર્યકર્તા રામ કિશન અને અચ્છર સિંઘ ચીના પહોંચી ગયા અને ભગત રામને કહ્યું કે કીરતી કિસાન પાર્ટી એક બહુ વીઆઈપીને રશિયા મોકલવા માગે છે; આ કામમાં ભગત રામની મદદની જરૂર હતી. આના માટે કાબૂલ જવું પડે તેમ હતું પણ બાબા ગુરમુખસિંઘની ધરપકડ પછી ત્યાં તો કોઈ સંપર્ક નહોતો રહ્યો. ત્રણેય જણ પેશાવર ગયા અને આબાદ ખાન સાથે મળીને બધી તૈયારી કરી લીધી. ત્યાં તો એમને સમાચાર મળ્યા કે જે વીઆઈપીને દેશની સરહદ પાર કરાવવાની હતી એમણે તો કલકત્તામાં હૉલવેલ સ્મારક હટાવવાનું આંદોલન શરૂ કર્યું છે! એટલે પહેલી જુલાઈએ અચ્છર સિંઘ કલકત્તામાં સુભાષબાબુને મળ્યા અને બહાર જવાની બધી તૈયારીની વાત કરી. સુભાષબાબુના ચહેરા પર અફસોસની છારી વળી ગઈ. એમને કદાચ વિચાર આવ્યો હશે કે હૉલવેલ સ્મારકનું આંદોલન શરૂ ન કર્યું હોત તો સારું થાત. તે પછી તો એ છ મહિના જેલમાં ચાલ્યા ગયા અને આખી યોજના ધૂળમાં મળી ગઈ.

ભગત રામ, રામકિશન અને અચ્છર સિંઘે ફરી નવેસરથી પ્રયાસ આદર્યા. રામ કિશન કાબૂલ ગયા અને દાણો ચાંપી જોયો પણ કોઈ એમને સહકાર આપવા તૈયાર નહોતું. અચ્છર સિંઘે સોવિયેત સંઘની એમ્બસી સાથે સંપર્ક કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ ત્યાંય ગજ વાગ્યો નહીં. અંતે એમણે પરવાનગી વિના જ નેતાજીને સોવિયેત સંઘની સરહદમાં ઘુસાડી દેવાનું નક્કી કર્યું.

આના માટે રસ્તો જોવા અચ્છર સિંઘ અને રામકિશન સરહદ પાસે પહોંચી ગયા. ત્યાં આમૂ નદી (આમૂ દરિયા – ‘દરિયો’ એટલે ઉર્દુ/હિન્દીમાં નદી. અંગ્રેજીમાં એને ઑક્સસ નદી કહે છે) પાર કરવાની હતી. અચ્છરસિંઘ તો તરીને નીકળી ગયા પણ રામ કિશન ડૂબી ગયા. સામે કાંઠે અચ્છર સિંઘને સિક્યુરિટી ગાર્ડોએ પકડી લીધા. એમને મોસ્કો લઈ ગયા. તે પછી એમના તરફથી કોઈ જ સમાચાર ન મળ્યા.

જાન્યુઆરી ૧૯૪૧માં નેતાજી ભાગી છૂટ્યા તે પહેલાં મિંયાં અકબર શાહ તૈયારી માટે ભગત રામને મળ્યા. બન્ને ફરી પેશાવરમાં આબાદ ખાનને મળ્યા. તે પછી અકબર શાહે સુભાષબાબુને નેતાજીને લીલી ઝંડી દેખાડી.

શિશિર કુમાર અને એમનાં ભાઈભાભીએ કાકાને ગોમોહ સ્ટેશને છોડ્યા તે પછી સુભાષબાબુ દિલ્હી-કાલકા મેલથી દિલ્હી પહોંચ્યા, દિલ્હીમાં ફ્રંટિયર પકડીને પેશાવર કેન્ટ ઊતર્યા, અકબર શાહ પેશાવર સિટીના સ્ટેશનેથી એ જ ટ્રેનમાં બેસી ગયા હતા. એ પણ સુભાષબાબુને જોતા કૅન્ટ ઊતર્યા. હવે ઝિયાઉદ્દીન સાહેબે કૂલીને બોલાવ્યો, ટાંગો લીધો અને તાજ મહેલ હોટેલ પહોંચ્યા. અકબર શાહ બીજા ટાંગામાં એમની પાછળ ગયા, પણ હોટેલ પાસે ન રોકાયા. પાછળથી એમણે પોતાના એક સાથીને હોટેલે મોકલ્યો. એ સુભાષબાબુને મળ્યો. બીજા દિવસે હોટેલ છોડીને સુભાષ બાબુ પેશાવરના સાથીઓ સાથે નીકળી ગયા.

સૌએ નક્કી કર્યું કે ભગત રામ નેતાજીને સરહદ પાર કરાવી દે કારણ કે એમણે આ વિસ્તારમાં સારા સંપર્કો બનાવી લીધા હતા. રૂટ નક્કી હતો પણ એ જ દિવસે એ રસ્તા પર પોલીસે ‘દુશ્મનના જાસૂસ’ને પકડ્યો એટલે ત્યાં જવામાં સલામતી નહોતી. નવો રૂટ નક્કી થઈ જાય ત્યાં સુધી આબાદ ખાને એમને એક ભાડાના ઘરમાં રાખ્યા.

ભગત રામ સુભાષ બાબુને પહેલી વાર ૨૧મી જાન્યુઆરીની સાંજે મળ્યા. ભગત રામનું આખું કુટુંબ ક્રાન્તિકારી હતું. એમના ભાઈ હરિકિશને તો દેશ માટે પ્રાણની આહુતિ આપી હતી. સુભાષબાબુ આ વાતો જાણતા હતા પણ એમને કોઈ પડછંદ પઠાણને મળવાની આશા હતી એટલે મધ્યમ કદકાઠીના ભગત રામને જોઈને થોડા નિરાશ થયા. બીજા દિવસની સવારથી સુભાષ બાબુએ આખા રસ્તે મૂંગાબહેરા ઝિયાઉદ્દીન ખાન તરીકે પાઠ ભજવવાનો હતો અને ભગત રામ રહેમત ખાન બની ગયા. બન્ને ઉપરાંત ત્રીજો, એક ગાઇડ પણ સાથે હતો. આબાદ ખાનની કારમાં બધા અફ્રિદીઓના એરિયામાં પહોંચ્યા. ત્યાં એક દરગાહમાં ભાવિકોની સાથે ભળી ગયા અને પછી ટેકરિયાળ પ્રદેશમાં પગે ચાલીને પહોંચ્યા. આ વિસ્તાર બ્રિટિશ હકુમતની બહાર હતો. સુભાષબાબુ તે જાણીને પ્રસન્ન થઈ ગયા. હવે એમના પગમાં પણ જોર આવી ગયું.

મધરાતે એક મસ્જિદમાં પહોંચ્યા. ત્યાં થોડા માણસો બેઠા વાતો કરતા હતા. સૂવા માટે ઘાસ હતું. ત્રણે જણે નીચે અડ્ડો જમાવ્યો. કોઈક એમના માટે ચા અને મકાઈના રોટલા લઈ આવ્યો. સવારે લોકોએ એમને ચા અને પરોઠાનો નાસ્તો આપ્યો અને ૨૩મીની સવારે ત્યાંથી નીકળ્યા. પણ પહાડી રસ્તામાં ચાલવાનું સુભાષ બાબુને ફાવતું નહોતું એટલે એમના માટે એક ખચ્ચર ભાડે કરી લીધું. આખા દિવસની મુસાફરી પછી રાતે નવ વાગ્યે સુભાષ બાબુ ભગત રામ અને ગાઇડ સાથે અફઘાનિસ્તાનના એક સરહદી ગામડામાં પહોંચ્યા.

હવે ઢોળાવ શરૂ થયો હતો. બરફ પણ પડતો હતો. આવામાં ચડવા કરતાં ઊતરવાનું અઘરું હતું. ખચ્ચરનો પગ લપસતાં એ પડ્યું અને સુભાષબાબુ પણ પડ્યા. એમને થોડીઘણી ઈજા થઈ, પણ ખચ્ચર પર બેસવા કરતાં ચાલવું સલામત હોવાથી એ પણ ચાલવા લાગ્યા. એમ રાતે એક વાગ્યે એક ગામે પહોંચ્યા. ખચ્ચરવાળાએ એના એક ઓળખીતાને જગાડ્યો. એણે વાત સાંભળીને બધાને પોતાના એક રૂમના ઘરમાં આશરો આપ્યો. એની ઉદારતા એ હતી કે એ તે જ દિવસે પરણ્યો હતો અને આ એની પહેલી રાત હતી, નવોઢાને એણે જગાડી. ઓચિંતા આટલા જણને જોઈને એ આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ પણ એણે બધા માટે ખાવાનું બનાવી આપ્યું. અહીંથી ગાઇડને પાછો મોકલવાનો હતો. ભગત રામ આબાદ ખાનને સંદેશો મોકલવા માગતા હતા પણ પેન્સિલ કે કાગળ નહોતાં. નવોઢાએ એક ચીજ પરનું રૅપર ફાડ્યું, હાથમાં ગળી લઈને એમાં બે-ચાર ટીપાં પાણી નાખીને શાહી બનાવી અને એક સળેકડું ભગત રામને આપ્યું; એનાથી સંદેશ લખાયો. હવે પેલા માણસે કહ્યું કે રસ્તો જોખમી છે એટલે સૂરજ નીકળે તે પહેલાં નીકળી જાઓ. ભગત રામે બહાનું બનાવ્યું કે પાસેના ગામે જવું છે, પણ પેલો સમજી ગયો હતો અને આગ્રહ રાખ્યો કે જ્યાં જવું હોય તો જાઓ પણ હમણાં જ નીકળવામાં સલામતી છે. એણે એમને પોતાનું ખચ્ચર પણ આપ્યું. સવારે પાંચ વાગ્યે મૂંગાબહેરા ઝિયાઉદ્દીન સાથે ભગત રામ આગળની સફર માટે નીકળી પડ્યા. અહીંથી એમને ચાળીસ માઇલ (૬૪ કિ,મી.) દૂર જલાલાબાદ પહોંચવાનું હતું. કોઈ ટ્રક પસાર થાય તેની બન્ને રાહ જોતા હતા. બસ તો જવલ્લે જ હોય અને એમાં સીઆઈડીવાળા પણ હોઈ શકે.

અફઘાનિસ્તાનનો અમીર બ્રિટનની મદદથી ગાદીએ આવ્યો હતો એટલે એ પકડાવી દે એવી સુભાષબાબુને બીક પણ હતી. જો કે ભગત રામ માનતા હતા કે એવું નહીં થાય. એમણે કહ્યું કે સુભાષબાબુની રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠાને ધ્યાનમાં લઈને અમીર બ્રિટનથી અલગ રીતે વર્તન કરશે. વળી બચ્ચા સક્કા સામેના સંઘર્ષમાં હિન્દુસ્તાનીઓએ એને ટેકો આપ્યો હતો એ વાત એ ન ભૂલે. તે ઉપરાંત પણ મહેમાનને દગો દેવો એ પખ્તૂનવાલીની વિરુદ્ધ હતું.

બન્ને ચાલતા રહ્યા. અંતે બપોરે એક ટ્રક આવી એમાં ૨૪મી જાન્યુઆરીની રાતે આઠ વાગ્યે જલાલાબાદ પહોંચ્યા. અહીં એમને રોકાવા માટે સારી સરાય મળી પણ ખાવાનું બહાર હતું. અહીં એક જૂના સાથી હાજી મહંમદ અમીને સલાહ આપી કે જલાલાબાદમાં જાતજાતના લોકો વસે છે અને પ્રવાસીઓ પણ ઘણા આવે છે એટલે એમણે જેમ બને તેમ જલદી કાબૂલ ચાલ્યા જવું જોઈએ.

હવે જલાલાબાદથી કાબૂલ જવા માટે ટ્રકની રાહ જોવાની હતી. ટ્રક આવતાં રહેમત ખાન (ભગત રામ) અને મૂંગો-બહેરો ઝિયાઉદ્દીન, બન્ને ચડી ગયા. કાબૂલ લગભગ ૨૫ કિલોમીટર દૂર હતું ત્યારે ટ્રક રાતવાસા માટે રોકાઈ ગઈ. ૨૭મીની સવારે ટ્રક જતી હતી ત્યારે સુભાષબાબુ અને ભગત રામ રોકાઈ ગયા કારણ કે હવે કેટલીયે ચોકીઓ આવવાની હતી એની પૂછપરછથી બચવાનું જરૂરી હતું. એટલે બીજા સ્થાનિકના લોકોની જેમ એમણે પણ ટાંગો ભાડે કર્યો અને બપોરે કાબૂલના લાહોરી દરવાજે ઊતર્યા. સરાયમાં ગોઠવાયા પણ ઓઢવા પાથરવાનું સરાયવાળો આપતો નહોતો એટલે એ ખરીદવા બજારમાં નીકળ્યા.

બજારમાં ફરતા હતા તે વખતે એમના કાને રેડિયોના સમાચાર અથડાયા કે સુભાષ ચન્દ્ર બોઝ એમના કલકત્તાના ઘરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા છે અને પોલીસ એમને ચારે બાજુ શોધે છે!

કાબૂલમાં નેતાજીની કસોટી અને અડચણોની વાત આવતા પ્રકરણમાં.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1. The Indian Annual Ragister Jan-June 1941. Vol I

2. Netaji and India’s Freedom (Proceedings of the International Seminar) Chapter ‘The Great Escape: My fifty-five days with Subhash Chandra Bose, Bhagat Ram Talwar (1973) first published in August 1975 by Netaji Research Bureau.

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-21

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪

અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૨૧: સુભાષબાબુ – પલાયન

૧૯૪૧નું વર્ષ શરૂ થયું ત્યારે દેશનું રાજકારણ ૧૯૩૯-૪૦માં નક્કી થયેલા માર્ગે જ ચાલતું હતું. વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહની સાથે મહાત્મા ગાંધીજીએ રચનાત્મક કાર્યક્રમો પણ ચાલુ કર્યા હતા અને સત્યાગ્રહીઓનો પ્રવાહ પણ વણથંભ હતો. ગાંધીજીએ ૨૬મી જાન્યુઆરી ઊજવવાની અપીલ કરી હતી, પણ એને આંદોલનનું રૂપ આપવાનું નહોતું. પરંતુ ૨૭મી જાન્યુઆરીએ દેશમાં ઉત્સાહ અને રોમાંચનું નવું મોજું ફરી વળ્યું. વાયુવેગે સમાચાર ફેલાઈ ગયા કે સુભાષબાબુ સંત્રીઓની નજર બચાવીને ભાગી છૂટ્યા હતા! સુભાષબાબુ આમ તો ૧૬મી જાન્યુઆરીએ નાસી છૂટ્યા હતા પણ આ વાત ૨૬મીએ જ બહાર આવી. આટલા દિવસમાં એ અફઘાનિસ્તાન પહોંચી ગયા હતા. *( આ અદમ્ય સાહસને ૮૦ વર્ષ પૂરાં થાય છે!)

પરંતુ, આ આખા ઘટનાચક્રને સમજવા માટે આપણે છેક પ્લાસીની લડાઈ સુધી પાછળ જઈશું તો વધારે રસપ્રદ બનશેઃ

હૉલવેલ સ્મારક

૧૭૫૭માં સિરાઝુદ્દૌલાને હરાવીને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ બંગાળને, અને અંતે આખા ભારતને, જીતી લીધું. ક્લાઈવ લંડન પાછો ચાલ્યો ગયો હતો અને એની જગ્યાએ કામચલાઉ ધોરણે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના ફિઝિશિયન અને સર્જ્યન જ્‍હોન ઝેફાનિયાહ હૉલવેલને ગવર્નર બનાવવામાં આવ્યો. બ્લૅક હોલ તરીકે ઓળખાતી ઘટનામાં ગણ્યાગાંઠ્યા લોકો બચી શક્યા તેમાં એક હૉલવેલ પણ હતો. એણે ૧૭૫૮માં બ્લૅક હોલ વિશે એક લાંબી નોંધ લખી તે જ આજ સુધી બ્રિટિશ દૃષ્ટિકોણ માટે આધારભૂત રહી છે. જો કે ક્લાઈવ પાછો આવ્યો તે પછી એણે કેટલીક ટિપ્પણી કરી તેમાં હૉલવેલની પોતાની અણઆવડતનો ઇશારો પણ કર્યો છે. હૉલવેલ છ મહિના માટે ગવર્નર રહ્યો તે દરમિયાન એણે ૧૭૫૬માં અંગ્રેજ ફોજની હાર થઈ તેમાં માર્યા ગયેલા પોતાના ઓગણપચાસ સાથીઓ માટે એક સ્મારક બનાવડાવ્યું. એ ખરેખર બ્લૅક હોલનું સ્મારક નહોતું પણ એમાં બ્લૅક હોલની ઘટનાનો ઉલ્લેખ પણ કર્યો હતો.

દરમિયાન કલકત્તા અંગ્રેજોના પાટનગર તરીકે વિસ્તરવા લાગ્યું હતું. ૧૮૨૧માં સ્મારક આડે આવતું હોવાથી એને હટાવી લેવાયું. પણ ૧૮૯૯માં ડલહૌઝી આવ્યો, એણે મૂળ જગ્યાએ જ એની પ્રતિકૃતિ ઊભી કરી અને બ્લૅક હોલનું સ્મારક બનાવ્યું. આ રીતે દોઢસો વર્ષથી હૉલવેલે બનાવેલું સ્મારક કલકત્તાના દેશભક્તોને આંખના કણાની જેમ ખૂંચતું હતું.

સુભાષબાબુને કોંગ્રેસમાંથી બરતરફ કરાયા પછી એમણે ફૉરવર્ડ બ્લૉક બનાવ્યો. એ વખતે બંગાળમાં ફઝલુલ હકની કૃષક પ્રજા પાર્ટી અને મુસ્લિમ લીગની સરકાર હતી. કોંગ્રેસ વિરોધ પક્ષમાં હતી અને સુભાષબાબુના મોટા ભાઈ શરત ચન્દ્ર બોઝ એના નેતા હતા.

કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ૧૯૧૬ના અરસામાં હૉલવેલ સ્મારક વિશે બોલતાં કહ્યું હતું કે એ જાહેર રસ્તા પર ઊભો કરેલો પથ્થરનો અંગૂઠો છે, જેનો ઉદ્દેશ દુનિયાને એ દેખાડવાનો છે કે અતિશયોકિત પર કોઈ એક પ્રજાનો ઇજારો નથી.” હવે સુભાષબાબુએ હૉલવેલ સ્મારક હટાવવાની માગણી કરી. એમણે કહ્યું કે કલકતાના ચહેરા પર એ નામોશીનો ડાઘ છે. વિદ્યાર્થીઓએ એમની હાકલનો ઉલટભેર જવાબ આપ્યો.

ફઝલુલ હકની સરકાર માટે સૂડી વચ્ચે સોપારી જેવી સ્થિતિ હતી. આ મુદ્દો બન્ને કોમોને જોડતો હતો અને એની સારી અસર થઈ હતી. ફૉરવર્ડ બ્લૉકને ઉદ્દામ રાજકારણના કેન્દ્રસ્થાને લાવવા માટે હિન્દુઓ અને મુસલમાનોને એકસાથે જોડવાની જરૂર હતી. આ સ્મારક છેલ્લા મુસ્લિમ નવાબ સિરાઝુદ્દૌલાના અપમાન જેવું હતું એટલે મુસલમાનો પણ ક્રાન્તિકારી હિન્દુઓ અને કોંગ્રેસના બ્રિટિશ વિરોધી આંદોલનથી પ્રભાવિત થયેલા વિશાળ શિક્ષિત અને સાધન સંપન્ન હિન્દુઓ સાથે જોડાયા હતા. ફઝલુલ હકને મુસલમાનોના બળ પર જ સત્તા મળી હતી. પરંતુ ગવર્નર નારાજ થાય તો એ સરકારને બરતરફ કરી નાખે.

સુભાષબાબુની ધરપકડ

સુભાષબાબુએ જુલાઈની ત્રીજી તારીખે ‘સિરાઝુદ્દૌલા દિન’ મનાવવાની જાહેરાત કરી અને કેટલીયે સભાઓ ભરીને સરકાર વિરુદ્ધ પ્રબળ લોક્મત પેદા કર્યો. એમણે કહ્યું કે અત્યારે બ્રિટન યુદ્ધમાં ફસાયેલુ છે ત્યારે સ્વતંત્રતા માટે ઉત્તમ સમય છે. આ પછી એમના પક્ષના મુખપત્ર ‘Forward Bloc’ પર સરકારની તવાઈ ઊતરી. એક અઠવાડિયું અખબાર બંધ રહ્યું, તે પછી બે હજાર રૂપિયાની ડિપોઝિટ જમા કરાવીને ૨૯મી જૂને ફરી બહાર પડ્યું. એમાં એમણે ફરી હૉલવેલ સ્મારક હટાવવાની અપીલ કરી. એમણે સ્મારક વિરુદ્ધ ત્રીજી જુલાઈએ શહેરમાં પહેલી રૅલીનું નેતૃત્વ લેવાની પણ જાહેરાત કરી.

એક દિવસ પહેલાં, બીજી તારીખે, સુભાષબાબુ ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરને મળવા જોડાસાંકો ગયા. કદાચ એમને ટાગોરની ટિપ્પણી યાદ હશે. ત્યાંથી પાછા આવ્યા અને કલકતામાં ઍલ્જિન રોડ પરના પોતાના ઘરે પહોંચ્યા કે તરત એમને પકડી લેવામાં આવ્યા.

ઍસેમ્બ્લીમાં એમને છોડવા માટે વિરોધ પક્ષે જોરદાર માગણી કરી પણ સરકાર મચક આપવા તૈયાર નહોતી. એમની ધરપકડ અંગે રજૂ થયેલી સભામોકૂફીની દરખાસ્ત તો ૧૧૯ વિ. ૭૮ મતે ઊડી ગઈ, પણ પ્રીમિયર હકે કહ્યું કે સત્યાગ્રહનું આંદોલન પાછું ખેંચી લેવાય તો કદાચ સૌને સંતોષ થાય એવો રસ્તો નીકળી શકે. સુભાષાબાબુ જેલમાં હોવા છતાં આંદોલન ચાલુ રહ્યું હતું. અંતે ફઝલુલ હકે જાહેર કર્યું કે સરકાર હૉલવેલ સ્મારક હટાવી લેવાનું વિચારે છે. આના જવાબમાં શરતબાબુએ ખાતરી આપી કે સરકાર જો એમ કરવા તૈયાર હોય તો તેઓ લોકોને આંદોલન પાછું ખેંચી લેવા સમજાવશે.

આમ છતાં સુભાષબાબુને ડિફેન્સ ઑફ ઇંડિયા રૂલ્સ હેઠળ પકડવામાં આવ્યા હતા એટલે એમને જેલની સજા કરવામાં આવી. પરંતુ જેલમાં એમણે ઉપવાસ શરૂ કરતાં તબીયત લથડી. આથી પાંચમી ડિસેમ્બરે એમને છોડવામાં આવ્યા પણ એમની પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણો મૂકીને ઘરમાં નજરકેદ રાખવામાં આવ્યા.

ભાગી છૂટવાની તૈયારીઓ

એલ્જિન રોડ પર સુભાષબાબુ રહેતા હતા તે ઘર એમના બાપદાદાનું હતું અને ત્યાંથી બે-ત્રણ મિનિટ દૂર શરતબાબુનું મકાન હતું. બન્ને ઘરો પર નજર રહે તે રીતે પોલીસે પોતાનો તંબૂ બાંધ્યો હતો. અહીં જ સિપાઈઓ પોતાનું ભોજન લેતા અને રાતે સૂઈ જતા. સુભાષબાબુના ઘરે કોણ આવે-જાય છે તેની ચોક્કસ નોંધ રખાતી. એ પોતે તો બિછાનાવશ હતા એટલે શરતબાબુના ઘરના સભ્યો એમની પાસે જઈ શકતા. એક દિવસ સુભાષબાબુએ પોતાના ભત્રીજા શિશિર કુમારને પૂછ્યું કે તું લાંબે સુધી ડ્રાઇવ કરી શકીશ? શિશિરે હા પાડતાં ધીમે ધીમે એમણે પોતાની ભાગી જવાની યોજના સમજાવી. ભત્રીજાએ કાકાની વાત ખાનગી રાખવાની હતી. નેતાજીએ કહ્યું કે કોઈ એક રાતે તારે મને અહીંથી બર્દવાન કે એવી કોઈ જગ્યાએ છૂપી રીતે લઈ જવાનો છે. એમનો વિચાર તો ડિસેમ્બર મહિનો પૂરો થાય તે પહેલાં જ ભાગી જવાનો હતો, પણ વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતના એમના સાથી મિંયાં અકબર શાહનો સંપર્ક થઈ શકતો નહોતો. અંતે અકબર શાહ આવ્યા અને યોજનાને અંતિમ રૂપ આપી દેવાયું. એના પ્રમાણે શિશિર કુમાર અને અકબર શાહ એક દુકાને ગયા અને પઠાણી પોષાકની બે જોડ ખરીદી લાવ્યા. શિશિર કુમાર એક સૂટકેસ ખરીદી લાવ્યા અને એના પર Mohd. Ziyauddin, Travelling Inspector, The Empire of India Life Insurance co. Ltd. Permanent Address; Civil Lines Jabalpur એવું લેબલ લગાડ્યું.

પરંતુ, એનાથી પહેલાં સુભાષબાબુએ અદૃશ્ય થઈ જવાનું હતું! એટલે એવી યોજના બની કે સુભાષબાબુ સૌને કહે કે પોતે વ્રત પર બેસશે એટલે કોઈને મળશે નહીં. એ જ્યાં બેસશે ત્યાં પરદો લગાડી દેવાશે અને એમનો ફળાહાર, દૂધ વગેરે રસોયો પરદા પાસે રાખી જશે. નેતાજીએ શિશિર કુમાર ઉપરાંત એક ભત્રીજા અને ભત્રીજીને પણ સાધી લીધાં હતાં. એમણે સુભાષબાબુનું ભોજન પરદા પાછળથી લઈ લેવાનું હતું. શરત બાબુને આખી યોજનાની જાણ પણ હતી.

સુભાષબાબુ હવે પઠાણી વેશમાં મહંમદ ઝિયાઉદ્દીન બનીને નીકળવાના હતા. રાતે દરવાજા બંધ કરીનેચોકીદાર સૂવા જાય તે પછી ત્યાંથી બહાર નીકળીને શિશિર કુમારની કારમાં પહોંચી જવાનું હતું. બધું ધાર્યા પ્રમાણે થયું અને કાર એલ્જિન રોડ પર પોલીસોનો તંબૂ હતો તેનાથી ઉલટી દિશામાંથી બહાર તરફ નીકળી ગઈ. શરતબાબુ કારનો અવાજ સાંભળવા આખી રાત જાગતા રહ્યા.

આ બાજુ સુભાષબાબુ રસ્તામાં શિશિરના મોટા ભાઈને ઘરે ‘બહારથી આવેલા અજાણ્યા મહેમાન’ તરીકે એક દિવસ રહ્યા. અજાણ્યો મહેમાન પઠાણ સાંજે એકલો નીકળી ગયો તે પછી શિશિર અને એનાં ભાઈભાભી કોઈ મિત્રને મળવા જવાનું છે, એમ નોકરોને કહીને કારમાં નીકળ્યાં. પઠાણ રસ્તામાં રાહ જોતો હતો. એ પણ કારમાં ગોઠવાયો. કાર બર્દવાન તરફ નીકળી પડી. પણ રસ્તામાં ગોમોહ સ્ટેશન આવતું હતું. અહીં દિલ્હી-કાલકા મેઇલ મધરાત પછી આવવાનો હતો. એટલે ત્યાં જ ઊતરી જવાનો સુભાષબાબુએ નિર્ણય કર્યો. કૂલી આવ્યો, સામાન ઉપાડ્યો અને પુલ પર ચડવા લાગ્યો. સુભાષ બાબુએ ભત્રીજાઓ તરફ વળીને કહ્યું, “ ભલે, હું જાઉં છું, હવે તમે જાઓ…” એ પુલ ચડવા લાગ્યા. ત્રણેય જણ એમની પીઠ દેખાતી બંધ થઈ તે પછી પણ બધું સમુંસૂતરું પાર ઉતરે એવી આશામાં ત્યાં જ ઊભાં રહ્યાં. ટ્રેન આવી અને થોડી વારે વ્હીસલ વગાડીને રવાના થઈ.

સુભાષબાબુ ટ્રેનમાં ચડી ગયા એવી ખાતરી સાથે, ભારતના ઇતિહાસની આ ચિરસ્મરણીય ક્ષણે ત્રણેય જણ મૂંગે મોઢે ઊંડા વિચારમાં કારમાં ગોઠવાયાં. ભાઈએ કહ્યું કે કાકા રશિયા પહોંચશે. શિશિરનું કહેવું હતું કે એમનું અંતિમ લક્ષ્ય તો જર્મની છે. પછી મૌન. કાર સ્થિર ગતિએ ચાલતી રહી.

—-

સુભાષબાબુ ૧૬મી જાન્યુઆરીએ ભાગ્યા પણ હવે દસ દિવસ પછી એ જાહેરાત કરવાની હતી. એ પણ સ્વાભાવિક રીતે થાય એવી યોજના કરવામાં આવી. દસેક દિવસ તો રસોયો ભોજનની થાળી રાખી જતો અને સુભાષબાબુનો ભત્રીજો એ લઈ લેતો. પણ હવે વાત બહાર પાડવાનો સમય આવી ગયો હતો. શરત બાબુ બધું સ્વાભાવિક લાગે તે માટે પોતાના મૂળ ગામ રિશરા ચાલ્યા ગયા. યોજના મુજબ તે દિવસે કોઈએ થાળી અંદર ન ખસેડી. આ બાજુ રસોયાએ રાતે પરદા પાસે થાળી રાખી પણ એ સવારે થાળી લેવા પાછો આવ્યો ત્યારે જોયું કે એ તો એમ ને એમ જ પડી છે. એણે બૂમરાણ મચાવ્યું કે સુભાષબાબુ નથી! શરત બાબુને આ ‘સમાચાર’ પહોંચાડવામાં આવ્યા, તે પછી ઊંઘતું ઝડપાયેલું પોલીસતંત્ર જાગ્યું અને સુભાષબાબુને શોધવા માટે દોડભાગ શરૂ થઈ ગઈ. પણ એ તો ઇતિહાસમાં તેજ તિખારો બનવા માટે અફઘાનિસ્તાન પહોંચી ગયા હતા.

આપણે દેશમાં પાછા ફરવાને બદલે હજી બે પ્રકરણો સુધી નેતાજી સાથે જ રહેશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1. The Indian Annual Ragister July-December 1940.Vol II

2. https://www.inc.in/en/media/speech/holwell-monument

3. http://astoundingbengal.blogspot.com/2014/06/the-great-kolkata-controversy.html

4. Netaji and India’s Freedom (Proceedings of the International Seminar) Chapter ‘The Great Escape’ Sisisr Kumar Bose (1973)first published in August 1975 by Netaji research Bureau.

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-20

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૨૦ : ગાંધીજીની વ્યૂહરચના

વાઇસરૉયે કોંગ્રેસની માગણી ફગાવી દીધી તે પછી કોંગ્રેસ પાસે આંદોલન સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો નહોતો. મહાત્મા ગાંધીના હાથમાં બધાં સૂત્રો સોંપી દેવાનું કારણ પણ એ જ હતું કે લોકોની નાડી પર એમનો હાથ હતો. ગાંધીજી જાણતા હતા કે ક્યારે આંદોલન કરવું જોઈએ. દેશમાં ઠેરઠેર સત્યાગ્રહો તો ચાલતા જ હતા અને હજારો લોકો વારંવાર જેલ જતા હતા. જો કે, ગાંધીજી છેક ૧૯૩૮-૩૯થી જ કહેતા રહ્યા હતા કે દેશ હજી સત્યાગ્રહ માટે તૈયાર નથી. આથી પૂનામાં AICCએ એમના હાથમાં લગામ મૂકી ત્યારે ગાંધીજીએ પોતાના મનના વિચારો પ્રગટ કર્યા.

એમણે કહ્યું કે મારી સ્થિતિ જહાજના કેપ્ટન જેવી છે. મને મારા બધા સાથીઓનો સંપૂર્ણ ટેકો મળવો જોઈએ. નહીંતર જહાજ ડૂબી જશે અને એની સાથે આખો દેશ ડૂબી જશે. ગાંધીજીએ કહ્યું કે આ વખતે જેલમાં જવાની મને તાલાવેલી નથી, જો કે, સરકાર મને ગમે ત્યારે પકડી શકે છે પરંતુ હાલ ઘડી કાયદો તોડવાનો મારો કોઈ વિચાર નથી.

હું એ પણ સ્પષ્ટ કરી દેવા માગું છું કે આપણે બ્રિટનનું બૂરું નથી ઇચ્છતા. એ હારી જાય એવું પણ આપણે નથી ઇચ્છતા, પણ આ લડાઈમાં એ કોંગ્રેસના ટેકાની આશા ન રાખી શકે. કોંગ્રેસ આ દેશમાં નાગરિક સ્વાતંત્ર્ય ઇચ્છે છે, એટલે યુદ્ધ વિશે આપણે શું માનીએ છીએ તે કહેવાનો આપણને અધિકાર હોવો જોઈએ. બ્રિટન એમ કેમ કહી શકે કે ભારત એની સાથે છે? ભારત એમની સાથે છે, એમ જાહેર કરીને એમણે મોટામાં મોટી ભૂલ કરી છે. એમણે આ જાહેરાત કરી તે સાથે જ એ દેખાઈ ગયું કે પ્રાંતોને આપેલી સ્વાયત્તતા કેટલી બોદી હતી. આજે ૩૦ કરોડની વસ્તી એક વાઇસરૉયના તાબામાં છે. આવું કોણ સહન કરી શકે? મને વાઇસરૉય સામે અંગત કંઈ વાંધો નથી. એ મારા મિત્ર છે, પણ એક માણસના હાથમાં આટલી આપખુદ સત્તા શા માટે? મારે સાફ કહેવું જોઈએ કે મને તો જર્મની, જાપાન કે ઈટલીની બીક નથી લાગતી. સત્યાગ્રહી કોઈથી બીતો નથી હોતો. હું જો એટલી હદે નપુંસક હોઉં કે અંગ્રેજોના જવા સાથે જ મારી જાતનું રક્ષણ ન કરી શકું તો આઝાદ થવાની ઇચ્છા રાખવાનો પણ મને અધિકાર નથી.

હવે ગાંધીજી વિરોધ અને સહકારનો સમન્વય કરે છે. એમણે ચર્ચાઓને નવી જ દિશા આપી દેતાં કહ્યું કે આપણી માગણી વાણી સ્વાતંત્ર્યની છે. સરકાર એમ કહે કે કોંગ્રેસને યુદ્ધનો વિરોધ કરવાનો અધિકાર છે અને એ અપરાધ નથી, તો હું એના પર સવિનય કાનૂન ભંગ કે નાગરિક અસહકાર ઠોકી બેસાડવા માગતો નથી. આપણે લડીને કે સમાધાન દ્વારા વાણી સ્વાતંત્ર્ય મેળવી લેવું જોઈએ. એક મુક્ત સમાજમાં વ્યક્તિને હિંસા સિવાય કોઈ પણ જાતનો પ્રચાર કરવાની છૂટ છે. આપણે કહીએ કે અમારી લડાઈ આઝાદી માટે છે, તેનો કંઈ અર્થ નથી, લડાઈ કોઈ સ્પષ્ટ મુદ્દા માટે હોવી જોઈએ, એટલે આપણે જે કહેવા માગતા હોઈએ, તે કહેવાના અધિકાર માટે આપણી લડાઈ છે. શરૂઆતમાં મને લાગતું હતું કે આ બહુ નાની વાત છે, પણ જેમ જેમ વિચારતો ગયો તેમ હું એવા તારણ પર પહોંચ્યો કે આ મુદ્દો બહુ જ અગત્યનો છે. મને બોલવાનો અધિકાર મળે તો મારા હાથમાં સ્વરાજની ચાવી આવી જશે.

ગાંધીજીએ વાઇસરૉયને મળવાનો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો. એમણે કહ્યું કે હું એમને કહીશ કે યુદ્ધની તૈયારી માટે તમે જે કંઈ કરો છો તેમાં અમે તમને કફોડી સ્થિતિમાં મૂકવા નથી માગતા. અમે અમારે રસ્તે, તમે તમારે રસ્તે. આપણા વચ્ચે અહિંસા એક કડી હશે. લોકોને યુદ્ધ માટેના પ્રયાસોમાં ન જોડાવાનું સમજાવવામાં અમે સફળ થઈશું તો યુદ્ધને લગતું કંઈ કામ અહીં નહીં થાય, પણ બીજી બાજુ, જો તમે નૈતિક દબાણ સિવાયનું કોઈ બળ વાપર્યા વિના લોકોનો ટેકો મેળવી શકો તો અમારે બડબડ કરવાનું કોઈ કારણ નથી રહેતું. તમને રાજાઓ, જમીનદારો, નાનામોટા, જેનો પણ ટેકો મળી શકે તે ભલે લો, પણ અમારો અવાજ પણ લોકો સુધી પહોંચવા દો. લોકોને કોઈની પણ વાત માનવા કે ન માનવાની તક આપો.

વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ

વાઇસરૉયને મળ્યા પછી પહેલી-બીજી ઑક્ટોબરે ગાંધીજીએ એક નિવેદન બહાર પાડ્યું. એમાં એમણે સત્યાગ્રહીઓને આદેશ જ આપ્યો કે મને અધીરા થઈને પૂછજો નહીં કે તમે વાઇસરૉયને મળી આવ્યા તે પછી હવે શું કરવાનું છે. વાઇસરૉય પાસેથી હું જે માગતો હતો તે નથી મળ્યું પણ આ નિષ્ફળતાથી હું વધારે મજબૂત બન્યો છું. નબળી સફળતા કરતાં મજબૂત નિષ્ફળતા સારી. મૌલાના સાહેબે ૧૧મીએ મીટિંગ બોલાવી છે, એમાં હું કદાચ સત્યાગ્રહની કોઈ યોજના રજૂ કરી શકીશ. દરમિયાન સૌએ યાદ રાખવાનું છે કે હું યોજના રજૂ ન કરું ત્યાં સુધી કોઈ જાતનો સીધો કે આડકતરો નાગરિક અસહકાર નથી કરવાનો. આનો ભંગ કરવાથી આપણો ઉદ્દેશ નબળો પડશે. તમારો સેનાપતિ અશિસ્તથી બહુ ગભરાઈ જાય છે. આમ પોતાની મરજીથી સત્યાગ્રહ કરનારાને એમણે શિસ્તની ચેતવણી આપી દીધી.

કોંગ્રેસની વર્કિંગ કમિટીની બેઠક પછી ગાંધીજીએ એક નિવેદનમાં સત્યાગ્રહની પોતાની યોજના જાહેર કરીઃ

‘ડાયરેક્ટ ઍક્શન’ની શરૂઆત વિનોબા ભાવે કરશે અને હાલ પૂરતું તો આ પગલું એમના સુધી જ મર્યાદિત રહેશે. આ વ્યક્તિગત નાગરિક અસહકાર છે એટલે વિનોબા એવો કાર્યક્રમ કરશે કે જેમાં બીજા કોઈ સીધી કે આડકતરી રીતે સંકળાયેલા ન હોય.

પરંતુ આ પગલું વાણી સ્વાતંત્ર્યના અધિકારનો ઉપયોગ કરવા સંબંધી હશે એટલે લોકો અમુક હદે તો સામેલ થશે જ. વિનોબાનું ભાષણ સાંભળવું કે નહીં તે લોકો જાતે નક્કી કરશે. પણ આનો ઘણોખરો આધાર તો સરકાર પર જ રહેશે. નાગરિક અસહકારને વ્યક્તિગત જ રાખવાના બધા જ પ્રયાસ કરાશે પણ સરકાર જો આવું કોઈ ભાષણ સાંભળવું કે સત્યાગ્રહી વ્યક્તિએ કંઈ લખ્યું હોય તે વાંચવું, એને પણ ગુનો બનાવી દેશે તો સંકટ વધારે ઘેરાશે. પરંતુ હું માનું છું કે સરકાર કોઈ પણ ગરબડને પહોંચી વળવા તૈયાર રહેશે તેમ છતાં જાતે કોઈ ઉપાધિને આમંત્રણ નહીં આપે. મેં વિનોબાજી સાથે જુદી જુદી રીતોની ચર્ચા કરી છે કે જેથી અકારણ ઘર્ષણ કે જોખમને ટાળી શકાય.

આમ ગાંધીજીએ આડકતરી રીતે શ્રોતાઓને પણ સત્યાગ્રહ માતે પ્રોત્સાહિત કર્યા, તો બીજી બાજુ સરકારનેય ચેતવણી આપી દીધી કે આ જે વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ દેખાય છે તેમાં શ્રોતાઓને પણ જો સરકાર ગુનેગાર માનશે તો એ બધું મળીને સામુદાયિક સત્યાગ્રહ જ થઈ જશે!

૧૯૪૦ની ૧૭મી ઑક્ટોબરે પવનાર આશ્રમમાં વિનોબાજીએ યુદ્ધ વિરુદ્ધ પહેલવહેલું ભાષણ કર્યું અને તે પછી એમણે પાંચ જગ્યાએ ભાષણો કર્યાં. એમને સાંભળવા માટે ભીડ એકઠી થતી. વિનોબાજી લોકોને કહી દેતા કે ભાષણ સાંભળવું એ અપરાધ નથી પણ સરકારનું ભલું પૂછવું. એટલે જેમને જવું હોય તે ચાલ્યા જાય. જે સાંભળવા રહે તેમણે પણ એમ સમજીને સભામાં રહેવું કે સરકાર એમની સામે પણ કાર્યવાહી કરી શકે છે. છેલ્લે સરકારને વિનોબાજીની ધરપકડ કરી લેવાની ફરજ પડી!

સાતમી નવેમ્બરે જવાહરલાલ નહેરુ સત્યાગ્રહ કરવાના હતા. એમણે સત્તાવાળાઓને જાણ કરી દીધી હતી એટલે એમને પહેલાં જ પકડી લઈને ચાર વર્ષની સજા કરવામાં આવી. ૧૭મી નવેમ્બરે સરદાર પટેલને કશા પણ આરોપ વિના પકડી લીધા અને લાંબા વખત સુધી અટકાયતમાં રાખ્યા. કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના આઝાદે અલાહાબાદમાં સત્યાગ્રહ કર્યો અને જેલભેગા થઈ ગયા. ત્રીજી ડિસેમ્બરે રાજાજીએ સત્યાગ્રહ કરીને જેલવાસ વહોરી લીધો.

જિલ્લાઓની કોંગ્રેસ કમિટીઓને સત્યાગ્રહીઓની યાદી બનાવવાનું કામ સોંપાયું હતું. બધાં નામો ગાંધીજી પાસે જતાં. ગાંધીજી જેમની પસંદગી કરે તેને જ સત્યાગ્રહની છૂટ મળતી. લગભગ એકાદ વર્ષ વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ ચાલ્યો તેમાં આખા દેશમાંથી પચીસ હજાર કરતાં વધારે કોંગ્રેસ કાર્યકર્તાઓ ડિફેન્સ ઑફ ઇંડિયા રૂલ હેઠળ જેલોમાં ગયા. દરેકને ત્રણ મહિનાથી માંડીને ચાર-પાંચ વર્ષની સખત કેદની સજા કરવામાં આવતી.

અનેક સ્ત્રીઓએ પણ સત્યાગ્રહ કર્યો જેમાં સુચેતા કૃપલાની, ભાગ દેવી, પ્રિયંવદા દેવી, મહાદેવી કેજરીવાલ, સરદારકુમારી, પ્રિમ્બા દેવી, પ્રેમાબેન કંટક વગેરે મહિલાઓ મુખ્ય સત્યાગ્રહી હતી. આખા દેશમાંથી, અને ખાસ કરીને બિહારમાં ઘણા મુસલમાનો પણ વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ કરીને જેલમાં ગયા. બક્સર જિલ્લાના રાજપુરમાં બે મુસલમાન ભાઈઓએ નવું સૂત્ર બનાવ્યું હતું – ‘ના એક ભાઈ, ના એક પાઈ’. એટલે કે યુદ્ધમાં લડવા માટે અમારો ભાઈ તમને નહીં સોંપીએ અને લશ્કરના ખર્ચ માટે એક પાઈ (એ વખતનું સૌથી નાનું ચલણ) પણ નહીં આપીએ. સરકારની દૃષ્ટિએ આ નારો દેશના સંરક્ષણ માટે જોખમભર્યો લાગ્યો એટલે એમને જેલમાં પુરી દેવાયા.

ગાંધીજીએ ડિસેમ્બર ૧૯૪૦માં વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ રોકી દીધો. એ સાથે એનો પહેલો તબક્કો પૂરો થયો. તે પછી નવા વર્ષના જાન્યુઆરીમાં ફરી સત્યાગ્રહ શરૂ થયો, જેમાં બીજા વીસ હજાર લોકો જેલમાં ગયા.

ઘણાની નજરે વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ માટે લોકોમાં જોશ નહોતું એટલે બંધ રાખવો પડ્યો. પરંતુ ગાંધીજીએ એનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કર્યો. ૧૯૪૨ની ક્વિટ ઇંડિયા ચળવળ સુધીમાં એમણે વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ દ્વારા સુસ્ત અને સુષુપ્ત લોકોને આઝાદીની લડાઈ માટે તૈયાર કરી લીધા. ગાંધીજીને ‘માસ્ટર સ્ટ્રૅટેજિસ્ટ’નું બિરુદ અકારણ નથી મળ્યું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1. The Indian Annual Register July-Dec 1940 Vol.II

2. https://www.jstor.org/stable/44158434?read-now=1&seq=1#page_scan_tab_contents

3. https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/14211/12/12_chapter%205.pdf

4. https://en.wikipedia.org/wiki/August_Offer

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-19

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧૯ : ગાંધીજી એકલા પડી ગયા!

૧૯૪૦નું વર્ષ ગાંધીજી અને કોંગ્રેસ વચ્ચેના વિચારભેદનું કારણ બન્યું અને કોંગ્રેસે ગાંધીજીના અહિંસાના સિદ્ધાંતનો અમુક અંશે અસ્વીકાર કરી દેતાં ગાંધીજી અલગ થઈ ગયા. કોંગ્રેસે પણ ગાંધીજી વિના ચલાવી લેવાનું નક્કી કર્યું. જો કે, આ વિવાદ માત્ર ત્રણ મહિના ચાલ્યો અને કોંગ્રેસે ફરી ગાંધીજીના માર્ગદર્શન પ્રમાણે કામ કરવાનો નિર્ણય કર્યો.

વર્ધામાં કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીની મીટિંગ ૧૭મીથી ૨૧મી જૂન સુધી ચાલી. એમાં ગાંધીજીએ આગ્રહ રાખ્યો કે કોંગ્રેસના બધા કાર્યક્રમો અને નીતિઓમાં અહિંસાને દીવાદાંડી માનીને ચાલવું જોઈએ. ગાંધીજી કહેતા હતા કે રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં પણ અહિંસા કેન્દ્રસ્થાને હોવી જોઈએ અને કોંગ્રેસે જાહેર કરવું જોઈએ કે રાષ્ટ્રના સંરક્ષણ માટે પણ એ સેના નહીં રાખે.

કોંગ્રેસના બીજા નેતાઓએ કહ્યું કે સ્વતંત્રતાના આંદોલનમાં કોંગ્રેસે હંમેશાં અહિંસાનું પાલન કર્યું છે અને દેશવ્યાપી ધોરણે અહિંસક આંદોલનોને કારણે લોકો મોટી સંખ્યામાં જોડાયા છે. અહિંસાનો સિદ્ધાંત લોકો સુધી પહોંચ્યો છે અને લોકો નિર્ભય થઈને જેલોમાં જતા હોય છે અને પોલીસના જુલમો સહન કરે છે. બંધનકર્તા નીતિ કોઈ રાજકીય સંગઠન અપનાવી ન શકે.

જો કે, વર્કિંગ કમિટીએ એ પણ સ્વીકાર્યું કે મહાત્માજીને પોતાની રીતે આ મહાન ઉદ્દેશ માટે કંઈ પણ કરવાનો અધિકાર છે જ, પણ કોંગ્રેસના નિર્ણયોની જવાબદારીમાંથી અને એનાં પરિણામોમાંથી ગાંધીજીને મુક્ત કર્યા. વર્કિંગ કમિટીએ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે હજી પણ આઝાદીની લડતમાં કોંગ્રેસની મૂળભૂત નીતિ અહિંસાની જ રહેશે, માત્ર સંરક્ષણ કે આંતરિક સલામતીની બાબતમાં અહિંસાનો સિદ્ધાંત લાગુ કરી શકાય એમ નથી. અહિંસાની બાબતમાં આટલી સૈદ્ધાંતિક બાંધછોડ પણ ગાંધીજી માટે બહુ મોટી વાત હતી.

વર્કિંગ કમિટીએ રાજકીય ઠરાવ પસાર કરીને ગાંધીજીનો રસ્તો છોડી દીધો. એનો વિરોધ તો ત્યાં જ થયો. બાદશાહ ખાન ગાંધીજી સાથે સંમત હતા અને એમણે ત્યાં જ રાજીનામું આપી દીધું હતું. એમના ઉપરાંત બાબુ રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, આચાર્ય કૃપલાની, પ્રફુલ્લચંદ્ર ઘોષ અને શંકરરાવ દેવ પણ માનતા હતા કે કોંગ્રેસે ગાંધીજીએ સૂચવ્યા પ્રમાણે અહિંસાને બધી રીતે કેન્દ્રીય સ્થાન આપવું જોઈએ, પરંતુ એ લઘુમતીમાં હતા, અને રાજીનામાં ન આપ્યાં. તે પછી પૂનામાં AICCની બેઠકમાં પણ બાદશાહ ખાન ન આવ્યા.

ગાંધીજીની અહિંસા

કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીની બેઠકમાં ૨૧મીએ ઠરાવ થયો તેનાથી પહેલાં જ ગાંધીજીએ ૧૮મીએ How to combat Hitlerism શીર્ષક હેઠળ ‘હરિજન’ માટે લખી મોકલ્યો હતો જે ૨૨મીએ છપાયો. એમાં એમણે પોતાનું દૃષ્ટિબિંદુ સ્પષ્ટ કરતાં લખ્યું:

“હિટલરશાહી એટલે નગ્ન, નિર્દય તાકાત, જેને લગભગ વિજ્ઞાન જેવી સચોટ બનાવી દેવાઈ છે અને હવે એ લગભગ મુકાબલો ન કરી શકાય એવી બની ગઈ છે…હિટલરશાહીને જવાબી હિટલરશાહીથી હરાવી નહીં શકાય. એમાંથી તો અનેકગણી શક્તિશાળી હિટલરશાહી પ્રગટશે. આજે આપણે હિટલરશાહીની અને હિંસાની નિરર્થકતા નજરે જોઈ શકીએ છીએ…મને શંકા છે કે જર્મનોની ભવિષ્યની પેઢીઓ હિટલરશાહી જેના માટે જવાબદાર હોય તેવાં કૃત્યો માટે નિર્ભેળ ગર્વ નહી લઈ શકે…પણ મારે આશા રાખવી જોઈએ કે ભવિષ્યમાં તેઓ પોતાના અધિનાયકો વિશે તટસ્થતાથી વિચારવાની કલાનો વિકાસ કરશે… મેં આ લખ્યું તો યુરોપિયન સત્તાઓ માટે છે, પણ આપણને પોતાને પણ એ લાગુ પડે છે. મારી દલીલ ગળે ઊતરે તો, શું એ સમય હજી નથી આવ્યો કે સબળની અહિંસામાં આપણી અડગ શ્રદ્ધા આપણે જાહેર કરીએ અને કહીએ કે અમે શસ્ત્રોના જોરે અમારી મુક્તિને બચાવવા નથી માગતા પણ અમે અહિંસાની તાકાતથી એનું જતન કરશું?”

વર્કિંગ કમિટીની બેઠક પછી, અને આ લેખ છપાયા પછી મૌલાના આઝાદ ગાંધીજીને મળ્યા. એમણે બન્ને વચ્ચે થયેલી વાતચીત વિશે અખબારનવેશો સમક્ષ કહ્યું કે ગાંધીજી અહિંસા બાબતમાં ‘હરિજન’માં નિયમિત રીતે લખતા રહે છે અને આ લેખમાં એમણે કોઈ નવી વાત નથી કરી. વર્કિંગ કમિટીને જ્યારે પણ જરૂર પડશે ત્યારે મહાત્મા ગાંધી માર્ગદર્શન અને દોરવણી આપશે જ.

તે પછી જવાહરલાલ નહેરુએ પણ ૨૩મીએ મુંબઈમાં એક નિવેદન દ્વારા કોંગ્રેસે મહાત્મા ગાંધીના વિચારોની વિરુદ્ધ વર્કિંગ કમિટીએ કરેલા ઠરાવ વિશે ખુલાસો આપ્યોઃ વર્કિંગ કમિટીએ લોકોને એમને સતાવતા મૂળભૂત સવાલો વિશે યોગ્ય રીતે જ વિશ્વાસમાં લીધા છે. કેટલાય સવાલો બહુ દૂરના લાગતા હતા પણ હવે તદ્દન નજીક આવી ગયા છે…ગાંધીજી અને વર્કિંગ કમિટીનાં વલણ જુદાં પડે છે, પણ તેથી લોકોએ એમ ન માનવું કે કોંગ્રેસ અને એમના વચ્ચે ફૂટ પડી છે. છેલ્લાં વીસ વર્ષની કોંગ્રેસ એમણે બનાવી તેવી છે, એમનું સંતાન છે.. મને ખાતરી છે કે એમનું માર્ગદર્શન અને શાણી સલાહ કોંગ્રેસને મળ્યા કરશે.

૨૪મીએ ગાંધીજીએ કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીના નિર્ણય પર ટિપ્પણી કરતાં Both Happy and Unhappy શીર્ષકનો લેખ લખ્યો જે ફરી ૨૯મીના ‘હરિજન’માં પ્રકાશિત થયો. ગાંધીજીએ લખ્યું કે,

“કોંગ્રેસ માટે અહિંસા એક નીતિ હતી. અહિંસાથી રાજકીય અને આર્થિક સ્વતંત્રતા ન આવે તો એ એને છોડી દેવા તૈયાર હતી. મારા માટે અહિંસા ધર્મ છે એટલે મારે એનો અમલ કરવો જ જોઈએ, ભલે ને હું એકલો હોઉં કે મારા કોઈ સાથી હોય. મારે તો એ માર્ગે કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં ચાલવાનું છે… એમના અને મારા વચ્ચે મૂળભૂત મતભેદ છતા થયા તે પછી હું (કોંગ્રેસને દોરવણી) ન આપી શકું… પરિણામથી મને આનંદ પણ છે અને દુઃખ પણ છે. આનંદ એ વાતનો કે, હું આ વિચ્છેદનું કષ્ટ સહન કરી શક્યો અને મને એકલા ઊભા રહેવાની શક્તિ મળી છે. દુઃખી એટલા માટે છું કે જેમને હું આટલાં વર્ષો સુધી, જે હજી ગઈકાલની વાત લાગે છે, મારી સાથે રાખી શક્યો હવે એમને સાથે રાખવાની મારા શબ્દોની શક્તિ નથી રહી એમ લાગે છે. હવે ભગવાન મને અહિંસાની તાકાત દેખાડવાનો રસ્તો સુઝાડશે તો અમારો વિચ્છેદ ટૂંકજીવી રહેશે, નહીંતર એ લોકો મને એકલો છોડી દેવા પાછળનું એમનું શાણપણ સાબિત કરી શકશે. મને આજ સુધી જે નમ્રતાએ ટકાવી રાખ્યો છે તે જ મને દેખાડી આપશે કે હું અહિંસાની મશાલ ઉઠાવીને ચાલવા માટે યોગ્ય માધ્યમ નહોતો રહ્યો.”

પૂનામાં AICCની મીટિંગ

કોંગ્રેસ પણ ગાંધીજી વિના આગળ વધવા કમર કસવા લાગી હતી. જુલાઈના પહેલા અઠવાડિયામાં દિલ્હીમાં કોંગ્રેસની તાકીદની બેઠક મળી તેમાં વર્ધામાં લેવાયેલા નિર્ણયને બહાલી આપીને બધા પૂના પહોંચ્યા. ત્યાં ૨૭મી-૨૮મી જુલાઈએ AICCની મીટિંગમાં પણ વર્ધાનો ઠરાવ મંજુરી માટે રજૂ કરાયો.

કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના આઝાદે પોતાના ભાષણમાં કહ્યું કે રામગઢના અધિવેશન પછી સાડાચાર મહિનામાં દુનિયા ન ઓળખાય તે રીતે બદલી ગઈ છે. મહાત્મા ગાંધીએ વર્ધામાં કોંગ્રેસની નીતિ વિશે મુદ્દો રજૂ કર્યો તેના વિશે તેઓ બે વર્ષથી કહેતા રહ્યા છે. એમની ઇચ્છા હતી કે સ્વાધીન ભારતમાં હિંસાનાં બધાં રૂપોને જાકારો અપાશે અને સેના પણ નહીં રાખવામાં આવે એવું કોંગ્રેસ હમણાં જ જાહેર કરે. કોંગ્રેસ આંતરિક અશાંતિ કે વિદેશી આક્રમણ સામે પણ હિંસાનો આશરો નહીં લે. આપણે જાણીએ છીએ કે હિંસા અને શસ્ત્રોથી કોઈ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી આવ્યો, પણ આપણામાં એટલી હિંમત નથી કે જાહેર કરીએ કે સેના પણ નહીં હોય. ગાંધીજી વિશ્વને અહિંસાનો સંદેશ આપવા માગે છે પણ ઇંડિયન નૅશનલ કોંગ્રેસ દેશની સ્વતંત્રતા માટે રચાયેલું રાજકીય સંગઠન છે, આપણે વિશ્વ શાંતિ માટે એકઠા નથી થયા. ગાંધીજી ઇચ્છે છે એટલી હદે આપણે જઈ શકીએ તેમ નથી. આપણે મહાત્માજી સાથે છેક સુધી જઈ ન શકીએ, તેમ એમને પણ ન રોકી શકીએ. આમ છતાં એમની આગેવાનીનો અભાવ પણ અનુભવાશે. એ પહેલાં કહેતા ત્યારે એમને ત્રણ વાર રોકવામાં હું સફળ થયો પણ આ વખતે એમણે કહ્યું કે આજની સ્થિતિમાં જ તેઓ અહિંસાને સ્થાપિત ન કરે તો ખોટું થશે એટલે બન્ને પક્ષોએ પોતપોતાના રસ્તા નક્કી કરી લેવા જોઈએ.

વાઇસરૉયનો પત્ર અને ગાંધીજી પાછા કોંગ્રેસમાં

જો કે આ સ્થિતિ તરત બદલી ગઈ. ચોથી ઑગસ્ટે વાઇસરૉયે કોંગ્રેસ પ્રમુખને પત્ર લખીને કોંગ્રેસને ઈક્ઝિક્યૂટિવ કાઉંસિલમાં અને વૉર કાઉંસિલમાં જોડાવાનું આમંત્રણ આપ્યું. વાઇસરૉયે એ પણ કહ્યું કે તમે મને કોંગ્રેસ તરફથી સત્તાવાર જવાબ આપો તે પહેલાં અનૌપચારિક વાતચીત કરવા માગું છું. એમણે પોતે શિમલા જતાં કયા દિવસોએ ક્યાં રોકાશે તેની તારીખો પણ આપી દીધી. પરંતુ મૌલાના આઝાદે એમને લખ્યું કે વાઇસરૉયે પોતે શું કરવાના છે તે નક્કી કરી જ લીધું છે, તો મળવાનો કંઈ અર્થ છે?

આના જવાબમાં વાઇસરૉયે સંદેશ મોક્લાવીને આશા દર્શાવી કે કે મેં જે પત્ર લખ્યો છે તેની મર્યાદામાં રહીને કોંગ્રેસ એક્ઝિક્યૂટિવ કાઉંસિલ અને વૉર કાઉંસિલમાં જોડાશે. આનો અર્થ એ હતો કે અનૌપચારિક વાતચીતનો એજન્ડા પણ વાઇસરૉયે નક્કી કરી લીધો હતો. કોંગ્રેસે મળવાની ના પાડી દેતાં ધ્યાન દોર્યું કે વાઇસરૉય રાષ્ટ્રીય સરકાર બનાવવાની માગણીનો ઉલ્લેખ પણ નથી કરતા તો એમની સાથે વાત કરવાનો કંઈ અર્થ નહોતો.

આઠમી ઑગસ્ટે વાઇસરૉયે બ્રિટિશ સરકાર તરફથી નિવેદન બહાર પાડ્યું એમાં ભારતને સ્વતંત્રતા આપવાની માગણી નકારી કાઢી અને બ્ર્રિટન વતી ભારતનો આત્મનિર્ણયનો અધિકાર માન્યા વિના ભારતને યુદ્ધમાં જોતરી દીધું. કોંગ્રેસ માટે વાઇસરૉયે હવે દરવાજા બંધ કરી દીધા હતા. ૧૮મી-૨૨મી ઑગસ્ટે વર્ધામાં વર્કિંગ કમિટીની બેઠકમાં કોંગ્રેસે આ બાબતમાં પોતાની નિરાશા જાહેર કરી. ૧૫મી સપ્ટેમ્બરે મુંબઈમાં AICCની મીટિંગ રાખવાનો નિર્ણય લેવાયો.

AICCમાં જવાહરલાલ નહેરુએ નવો ઠરાવ તૈયાર કર્યો એમાં સ્વીકાર્યું કે યુદ્ધ અને હિંસાને કારણે સ્થિતિ બગડી છે. ખાસ કરીને ગરીબ અને નાના દેશોની સ્થિતિ ગંભીર છે. કોંગ્રેસ યુદ્ધનો વિરોધ કરે છે અને સ્વાધીન ભારતમાં એ વિશ્વ સ્તરે નિઃશસ્ત્રીકરણ અને મંત્રણાઓ દ્વારા સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે ઝુંબેશ ચલાવશે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે હિંસાને જાકારો આપવાનો ગાંધીજીનો આગ્રહ આ રીતે કોંગ્રેસે સ્વીકારી લીધો અને ગાંધીજી ફરી કોંગ્રેસના ટોચના નેતા અને મુખ્ય રણનીતિકાર તરીકે પાછા આવ્યા.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

(1) The Indian Annual Register Jan-June 1940 Vol. I

(2) https://www.mkgandhi.org/mynonviolence/chap44.htm

(3) https://www.mkgandhi.org/mynonviolence/chap45.htm