India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom – Chapter 15

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૧૫: સામ્રાજ્યવાદી ભૂખ

૧૮૨૪ અને ૧૮૪૪ વચ્ચે બે મહત્ત્વના વિદ્રોહ થયા. આજે એના વિશે વાત કરીએ. એક વિદ્રોહમાં અંગ્રેજોજી જીત થઈ પણ સૂરતનો વિદ્રોહ તદ્દન સામાન્ય માણસોનો હતો અને એમાં તે પછીનાં કોંગ્રેસની આગેવાની હેઠળ થયેલાં આંદોલનોનાં બીજ જોવા મળે છે.

<><><> 

કિત્તુરની રાણી ચેનમ્મા

૧૭૯૯માં ટીપુ સુલતાનના મૃત્યુ પછી થયેલા વિદ્રોહોની આપણે વાત કરીએ છીએ ત્યારે એ ન ભૂલવું જોઈએ કે કંપનીએ પણ આવા વિદ્રોહીઓને પહોંચી વળવા નવી રીત અખત્યાર કરી હતી. ટીપુના વખતમાં લૉર્ડ મૉરિંગ્ટન (જે પછી લૉર્ડ વૅલેસ્લી તરીકે ઓળખાયો) ગવર્નર જનરલ હતો. એ જ અરસામાં નેપોલિયને ઈજિપ્ત પર હુમલો કર્યો હતો. ફ્રાન્સ અને ઇંગ્લૅંડ વચ્ચે તો દાયકાઓ જૂની દુશ્મની હતી. વૅલેસ્લીને આ સ્થિતિ ફાવી ગઈ. એણે નેપોલિયન કદાચ ભારત પર હુમલો કરે એવી આશંકા દેખાડીને પોતાની સામ્રાજ્યવાદી યોજના માટે કંપનીના લંડન ખાતેના માલિકોની મંજૂરી મેળવી લીધી. ટીપુ સામે કંપનીના દ્વેષનું એક કારણ પણ એ જ હતું કે ફ્રેંચ કંપની સાથે એની મિત્રતા હતી. વૅલેસ્લીને લાગ્યું કે નેપોલિયન ભારત તરફ વળે તો એને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ ઘણા મિત્રો મળી જાય તેમ હતું.

વૅલેસ્લી કટ્ટર સામ્રાજ્યવાદી હતો. એણે પોતાની યોજના એ રીતે રજૂ કરી કે ભારતમાં રાજાઓ સતત લડતા રહે છે. આ સંજોગોમાં નેપોલિયન હુમલો કરે તો બ્રિટીશ કંપનીનો પરાજય થાય એમ હતું એટલે આખા ભારત પર અંગ્રેજોનું એકચક્રી રાજ સ્થાપવાનું જરૂરી છે. આના માટે એણે સામાન્ય લોકોના વિદ્રોહને દબાવવાને બદલે રાજાઓને દબાવવાની જરૂર દેખાડી. ટૂંકમાં, ગમે તે બહાને દેશી રાજાને હટાવવો અને એના પ્રદેશને બ્રિટિશ હકુમત નીચે લઈ આવવો. કંપનીએ નક્કી કર્યું કે કોઈ રાજા બિનવારસ મરી જાય તેનું રાજ્ય સંભાળી લેવું અને રાજાના વારસને મંજૂરી ન આપવી. આને ‘ડોક્ટ્રિન ઑફ લેપ્સ’ (રાજગાદીના અધિકારના અંતનો સિદ્ધાંત) કહે છે. આમ તો આ સિદ્ધાંતનું નામ લૉર્ડ ડલહૌઝી સાથે જોડાયેલું છે પણ ડલહૌઝી તો ૧૮૪૭થી ૧૮૫૬ દરમિયાન ગવર્નર જનરલ હતો. ખરેખર તો ૧૮૦૦ પછી જ આ નિયમ અમલમાં મુકાઈ ગયો હતો; ડલહૌઝીએ ‘ડૉક્ટ્રિન ઑફ લેપ્સ’ને માત્ર લેખિત નિયમનું રૂપ આપ્યું. એ આવ્યો તે પહેલાં જ કંપનીએ ત્રીસેક રાજ્યો ખાલસા કરી લીધાં હતાં. તેમાંથી, ગંગા-યમુનાનો દોઆબનો પ્રદેશ અને લગભગ આખો રોહિલખંડ તો વૅલેસ્લીએ ૧૮૦૧માં જ કબજે કરી લીધો હતો. ક્લાઇવ અને હૅસ્ટિંગ્સના દિવસોમાં દેશી રાજ્યો માટે ‘ગૌણ અધિકારો’નો નિયમ હતો. એટલે કે કંપનીના અધિકાર મુખ્ય અને રાજાના અધિકાર એના પછીના ક્રમમાં હોય. પરંતુ તે તો માત્ર કંપનીના વેપારને રક્ષણ આપવા માટે હતો, કારણ કે હજી કંપનીનું ધ્યાન માત્ર વેપાર પર હતું. વૅલેસ્લીએ એને વધારે આક્રમક રૂપ આપ્યું. વેપારનું મહત્ત્વ તો રહ્યું જ પરંતુ હવે કંપનીએ આ રાજ્યોને પોતાના નિયંત્રણ હેઠળ રાખવાનું શરૂ કર્યું. રાજાઓ પહેલાં મોગલોને ખંડણી આપતા તેને બદલે હવે એક પછી એક અંગ્રેજી કંપનીના ખંડિયા બનવા લાગ્યા.

મોટા ભાગે બધા મૂંગે મોઢે સહન કરી લેતા હતા પણ એક મહિલા શાસકનો ઉલ્લેખ થોડો વિસ્તારથી કરીએ. એ છે, કિત્તુરની રાણી ચેનમ્મા. એણે અંગ્રેજોની દાદાગીરીનો સખત મુકાબલો કર્યો.

imageકર્ણાટકના કિત્તુર રાજ્યના રાજાનું ૧૮૨૪માં મૃત્યુ થઈ ગયું. થોડા જ મહિનામાં એમના એકના એક પુત્રનું પણ અવસાન થયું. રાણી ચેનમ્માએ એક વારસ પસંદ કર્યો. પણ રાજ્ય પર સાર્વભૌમ સત્તા કંપનીની હતી. કંપનીને આમાં પોતાનું અપમાન જણાયું. કંપનીનો ‘ડૉક્ટ્રીન ઑફ લેપ્સ’ એવો હતો કે કોઈ સ્વતંત્ર રાજ્યનો રાજા બિનવારસ મરી જાય તો એ રાજ્ય સાર્વભૌમ સત્તા, એટલે કે કંપની હસ્તક ચાલ્યું જાય. તે પછી કંપની નક્કી કરે કે કોઈને દત્તક લેવાનો અધિકાર આપવો કે રાજ્ય ખાલસા કરી લેવું. શરૂઆતનાં વર્ષોમાં કંપનીએ પોતાની સગવડ મુજબ દત્તક લેવાની છૂટ પણ આપી, પરંતુ મોટા ભાગે તો રાજ્ય કંપનીના હાથમાં ચાલ્યું જતું હતું.

imageકિત્તુરને ધારવાડના કલેક્ટરને હવાલે કરી દેવામાં આવ્યું. કલેક્ટરે વારસને નામંજૂર કર્યો. રાણીએ આની સામે મુંબઈ પ્રાંતના ગવર્નર એલ્ફિંસ્ટનને અપીલ કરી. ગવર્નરે અપીલ નામંજૂર કરી અને ૧૮૨૪ના ઑક્ટોબરમાં કંપનીએ ભારે લાવલશ્કર સાથે કિત્તુર પર હુમલો કર્યો. પરંતુ રાણીના બહાદુર સેનાપતિ અમાતુર બાલપ્પાએ કંપનીને યાદ રહી જાય તેવો સજ્જડ જવાબ આપ્યો. કંપનીની મોટી ફોજ હારી ગઈ. કલેક્ટર અને રાજકીય રેસિડન્ટ સેંટ જ્હોન ઠેકરે માર્યો ગયો અને બે અંગ્રેજ અફસરો જીવતા ઝડપાયા. કંપનીને કિત્તુર રાજ્યનો પંદર લાખનો ખજાનો લૂંટવાની આશા હતી તેના પર પાણી ફરી ગયું.

હવે કંપનીએ એના બે માણસોને છોડાવવા માટે સમાધાનનો માર્ગ લીધો. રાણીએ શરત મૂકી કે કંપની લડાઈ બંધ કરે. એમણે શરત તો માની લીધી પણ બોલેલું પાળે કોણ? એમણે બમણા જોરથી બીજો હુમલો કર્યો. આ વખતે રાણી ચેનમ્માનો વફાદાર સહાયક સંગોળ્ળી રાયણ્ણા હતો. એણે લડાઈમાં ભારે સાહસ દેખાડ્યું. લડાઈમાં સોલાપુરનો અંગ્રેજ નાયબ કલેક્ટર માર્યો ગયો. પરંતુ અંતે રાણી ચેનમ્મા પરાજિત થઈ. અંગ્રેજોએ એને પકડી લીધી અને કેદ કરી. ૧૮૨૯ની બીજી ફેબ્રુઆરીએ કેદી અવસ્થામાં જ આ વીરાંગનાનું મૃત્યુ થયું. સંગોળ્ળી રાયણ્ણા કેદ પકડાયો નહોતો અને ૧૮૨૯ સુધી તો છાપામાર યુદ્ધ કરતો રહ્યો. અંતે એ પણ અંગ્રેજોના હાથમાં પડ્યો. એને ફાંસી આપી દેવાઈ.

<><><> 

૧૮૪૪: સૂરતમાં મીઠાના કર વિરુદ્ધ પ્રજાનો વિદ્રોહ

૧૮૪૪માં મુંબઈ પ્રેસીડેન્સીની સરકારે મીઠા પરનો વેરો બમણો કરી નાખ્યો. એક મણ (૪૦ શેર એટલે કે આજના ૩૭ કિલોગ્રામથી થોડું વધારે) પરનો ટેક્સ આઠ આના (આજના ૫૦ પૈસા) હતો તે એક રૂપિયો કરી નાખ્યો. આની સામે ૨૧મી ઑગસ્ટથી ૩૧મી ઑગસ્ટ ૧૮૪૪ સુધી સૂરતમાં ભારે વિરોધ થયો. બધી જ દુકાનો બંધ રહી. વેપારીઓ સાથે વાતચીત કરવા સરકારે હિન્દુસ્તાની ઑફિસરોને મોકલ્યા પણ લોકોએ એમને મારીને ભગાડી મેલ્યા. ૨૯મી તારીખે લોકોની મોટી ભીડ અદાલતમાં આની સામે ફરિયાદ કરવા ગઈ. ભીડમાંથી કેટલાકે પથ્થરમારો કર્યો અને જજના ઘરની બારીઓના કાચ તોડી નાખ્યા. એના પર મિલિટરીએ ગોળીબાર કરતાં એક સ્ત્રીનું મૃત્યુ થઈ ગયું અને કેટલાયે ઘવાયા.

તે પછી સરકારે કર લાગુ ન કરવાનું જાહેરનામું બહાર પાડ્યું. એમાં સરકારે ભીનું સંકેલ્યું છે. જાહેરનામું કહે છે કે કર બમણો કરવાની સાથે નગરના બીજા કરવેરા રદ કરવાના હતા, પણ એનું જાહેરનામું બહાર પાડવામાં અનિવાર્ય કારણોસર વિલંબ થયો. આને કારણે લોકોને બેવડા કર ભરવા પડે તેમ હતા એટલે મીઠાના કરનો નવો દર લાગુ કરવાનું મુલતવી રાખવામાં આવ્યું !

imageશાંતિલાલ એમ. દેસાઈ એમના પુસ્તક ‘રાષ્ટ્રનો સ્વતંત્રતા સંગ્રામ અને ગુજરાત’ (સંદર્ભઃ નંદિની ઓઝાનો બ્લૉગ)માં કહે છે તેમ લગભગ ૩૦,૦૦૦ લોકોએ વિરોધમાં ભાગ લીધો. વિરોધ સંપૂર્ણ શાંતિપૂર્ણ રહ્યો. પરંતુ શાસકોની ફરજ વિશે જાગૃતિ કેળવાતી જતી હતી. આંદોલનની દોરવણી વેપારી મહાજન કરતું હતું એના એક આગેવાન દુર્ગારામના શબ્દો અંગ્રેજી શાસન વિરુદ્ધ લોકોની ભાવનાઓનો પડઘો ઝીલે છેઃ લોકો રાજા સમક્ષ રજુઆત કરે તે બરાબર છે, પણ રાજા કંઈ પગલું ભરે તેના પહેલાં લોકોનો અભિપ્રાય માગે તો જ. પરંતુ રાજા આવું ન કરે અને રૈયતને દબાવે તો લોકોએ રાજા સામે લડવું જોઈએ અને એને સજા કરવી જોઈએ અને કોઈ બીજાને રાજ્ય સોંપવું જોઈએ…..રાજાએ લોકોના સર્વોત્તમ ભલા માટે કામ કરવું જોઈએ, લોકો પ્રત્યે એને સહાનુભૂતિ હોવી જોઈએ. તેને બદલે જો એ લોકોનો વિરોધી બને, એમને ગરીબીમાં ધકેલી દે અને એક ક્ષેત્રના લોકોની, બીજા ક્ષેત્રના લોકોના ભોગે, એમને ગરીબ બનાવીને, જે લોકો સચ્ચાઈના માર્ગે ન ચાલતા હોય તેવા લોકોની તરફેણ કરે અને એ લોકો ધનવાન બની જાય અને આ વાત માત્ર અંગ્રેજોને જ નહીં દુનિયાના બધા રાજાઓને લાગુ પડે છે. આજ સુધી આપણે દુનિયામાં અને આપણા પોતાના દેશમાં ઘણાયે જુલમી શાસકો જોયા છે; એમને પ્રજાએ તગેડી મૂક્યા છે.”

 (ઘનશ્યામ શાહના પુસ્તક Democracy, Civil Society and Governanceમાં અચ્યુત યાજ્ઞિક અને સુચિત્રા શેઠના પુસ્તક The Shaping of Modern Gujaratમાંથી લીધેલું અવતરણ).

તે પછીનાં ચાળીસ વર્ષમાં ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળ શાંતિથી વિરોધ વ્યક્ત કરવાની લોકોની તાકાત સત્યાગ્રહનું અજોડ સાધન બની રહી.

મીઠા પરનો વેરો પાછો ખેંચ્યા પછી માત્ર ચાર વર્ષમાં ફરી વાર સૂરતે પોતાની શાંત તાકાત દેખાડી. સરકારે ગુજરાતમાં બંગાળી તોલમાપનાં ધોરણો લાગુ કર્યાં. સૂરતવાસીઓ સરઘસો, જાહેર સભાઓ, હડતાળોમાં મોટી સંખ્યામાં જોડાયા. અંતે જનતાની જીત થઈ અને સમર્થ અંગ્રેજ હકુમતે નમતું આપ્યું.

0000

સંદર્ભઃ

http://en.banglapedia.org/index.php?title=Pagal_Panthi_Movement

https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Surat-was-first-to-revolt-against-salt-tax/articleshow/40538909.cms

http://nandinikoza.blogspot.com/2014/07/struggles-of-people-of-gujarat-against.html

Advertisements

Science Samachar 55

(૧) તહેરાન ધસી પડવા લાગ્યું છે!

ઈરાનમાં પાણીનું સંકટ છે. હવે ભૂગર્ભ પાણીનાં તળ બહુ ઊંડાં થઈ ગયાં છે. છેલ્લાં ચાળીસ વર્ષથી ઈરાન અન્ન મોરચે સ્વાવલંબી બનવા મથે છે. પરિણામે પાણીનો વપરાશ વધી ગયો છે. ભૂગર્બ જળ સરકારી નિયંત્રણ વિના બેફામપણે બહાર ખેંચી લેવાય છે. આની અસર એ થઈ છે કે પાટનગર તહેરાનના ઘણા ભાગો નીચા થઈ ગયા છે. તે ઉપરાંત સરકારે ખાસ કરીને ખેતીમાં વાપરવા માટે પાણીનો સંગ્રહ કરવા અસંખ્ય ડૅમ બાંધ્યા છે. આથી નદીનું કુદરતી વહેણ સ્વાભાવિક રીતે બંધ થઈ જાય અને એનું પાણી જમીનમાં ન ઊતરે. વાયવ્ય ઈરાનમાં દુનિયાનું બીજા નંબરનું મોટું ખારા પાણીનું સરોવર હતું તે સંકોચાઈ ગયું છે. બીજી બાજુ, નૈર્ઋત્ય ઈરાનનો ખૂઝિસ્તાન પ્રાંત આંધીઓનો અવારનવાર શિકાર બન્યો છે

તહેરાનમાં આજે ૮૦ લાખની વસ્તી છે અને લોકો શહેરમાં આવતા જ જાય છે. આમ પાણીની માંગ વધી ગઈ છે. ૧૯૬૮માં ત્યાં ચાર હજાર કૂવા હતા, આજે આ આંકડો ૩૨,૦૦૦ સુધી પહોંચી ગયો છે. કેટલીક જગ્યાએ તો ૩૫ -૪૦ ફૂટ નીચે ખોદો ત્યાં સુધી પાણી નથી મળતું. કારણ કે તળ બેસી ગયું છે અને તેની સાથે સપાટી પણ બેસી ગઈ છે. એક અભ્યાસમાં જોવા મળ્યું કે તહેરાનના અમુક વિસ્તારો ૨૦૦૩થી ૨૦૧૭ સુધીમાં દર વર્ષના ૨૫ સે. મી. ના હિસાબે નીચે ધસી પડ્યા છે. આને કારણે અસંખ્ય ઘરોમાં દીવાલોમાં તિરાડો પડી ગઈ છે. કેટલાંય સ્થળે ભૂગર્ભ જળબંડારના સ્થાનને એટલું નુકસાન થયું છે કે હવે ત્યાં પહેલાં જેટલું પાણી સમાઈ શકે તેમ પણ નથી.

સંદર્ભઃ https://www.sciencedaily.com/releases/2018/12/181206115935.htm

0000

(૨) તમને નીરોગી અને પાતળા રાખનારાં બૅક્ટેરિયાનો વિકાસ સાકરથી રુંધાય છે.

આપણા મોટા આંતરડામાં એવાં બૅક્ટેરિયા થાય છે જેની મદદથી આપણે નીરોગી અને પાતળા રહીએ છીએ. આવાં બૅક્ટેરિયાને એક ખાસ પ્રોટીન Roc જોઈએ, પણ ખાંડ એ પ્રોટીનને પ્રભાવહીન બનાવી દે છે. યેલ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો કહે છે કે હમણાં સુધી એવી માન્યતા હતી કે ખાંડ માત્ર નાના આંતરડામાં જ પચી જાય છે અને મોટા આંતરડા સુધી પહોંચતી નથી. પરંતુ આ અભ્યાસમાં જોવા મળ્યું કે ખાંડ મોટા આંતરડામાં પણ પહોંચે છે. વૈજ્ઞાનિકોએ ઉંદરને ફ્રુક્ટોઝ અને ગ્લૂકોઝવાળો આહાર આપ્યો તો જોયું કે ઉંદરના મોટા આંતરડામાં ખાંડ ગઈ અને એમાંના માઇક્રોબ માટે જરૂરી પ્રોટીન પર એની ખરાબ અસર થઈ.

સંદર્ભઃ https://scitechdaily.com/sugar-targets-microbe-linked-to-lean-and-healthy-people/

વિદ્વાનો માટેઃ PNAS, 2018; doi:10.1073/pnas.1813780115

0000

(૩) આપણે શી રીતે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકીએ છીએ

ક્વીંસલૅન્ડ યુનિવર્સિટીના બ્રેન ઇંસ્ટીટ્યૂટના વૈજ્ઞાનિકોએ અભ્યાસ કર્યો છે કે આપણે ધ્યાન કેમ કેન્દ્રિત કરી શકીએ છીએ. આપણી ઇંદ્રીયો દરેક ક્ષણે ઢાગલાબંધ માહિતિ મગજ સુધી પહોંચાડે છે, પણ મગજનો એક ભાગ એમાંથી અમુકને ખાસ ધ્યાન આપવા માટે પસંદ કરે છે. આપણે કોઈ એક ખાસ વાત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માગતા હોઈએ તો નિઓકૉર્ટેક્સમાં વીજપ્રવાહમાં ફેરફાર થાય છે, પરિણામે બીજી બધી માહિતી ગળાઈ-ચળાઈ જાય છે. ન્યૂરોન આમ તો બધા સાથે મળીને કામ કરે છે, પણ જ્યારે આપણને જરૂર પડે ત્યારે અમુક ન્યૂરોન એમાંથી હટી જાય છે અને ખાસ કામમાં લાગી જાય છે. આથી રસ્તે ચાલતાં મિત્ર સાથે વાત કરતા હોઈએ ત્યારે પણ ઝડપભેર ચાલતી કાર પર ધ્યાન આપી શકીએ છીએ. આ કામ કૉલેનર્જિક સિસ્ટમ કરે છે. એમાં જે ન્યૂરોન હોય છે તે માસ્ટર સ્વિચ જેમ કામ કરે છે, એટલું જ નહીં પણ, હવે સમજાયું છે કે, એ કઈ માહિતી ખાસ છે તે સમજવામાં મગજને મદદ કરે છે.

આપણી આ શક્તિ ખોરવાઈ જાય તો એની બહુ ખરાબ અસર પડે છે. મગજ જો કઈ માહિતી કેટલી ઉપયોગી છે તે નક્કી ન કરી શકે તો એનો સંગ્રહ પણ ન કરી શકે અને આપણને યોગ્ય પ્રતિક્રિયા આપવા માટે પ્રેરિત ન કરી શકે. અલ્ઝાઇમર્સની બીમારીમાં આવું જ થતું હોય છે.

સંદર્ભઃ https://qbi.uq.edu.au/article/2018/12/how-brain-enables-us-rapidly-focus-attention

વિદ્વાનો માટે https://www.cell.com/neuron/fulltext/S0896-6273(18)31044-4 (લેખ ખરીદી શકાય છે).

0000

(૪) આપણું બ્રહ્માંડ ફૂલતા ફુગ્ગા પર છે?

ઉપ્પસલા યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ બ્રહ્માંડનું નવું મૉડેલ સૂચવ્યું છે. આપણે હજી ‘ડાર્ક ઍનર્જી’ને સમજી શક્યા નથી પણ આ સંશોધક ટીમનો દાવો છે કે એમનું મૉડેલ આ રહસ્ય ઉકેલી દે છે. Physical Review Letters મૅગેઝિનમાં એમનો લેખ હાલમાં જ પ્રકાશિત થયો છે. એમણે કહ્યું છે કે આપણું બ્રહ્માંડ એક ફૂલતા ફુગ્ગા પર સવાર છે અને આ ફુગ્ગો ત્રણ પરિમાણ ઉપરાંત એક વધારાના પરિમાણમાં ફૂલતો રહે છે.

છેલાં વીસેક વર્ષથી આપણે જાણીએ છીએ કે બ્રહ્માંડ ઝડપભેર વિકસતું જાય છે. એનો ખુલાસો એવો અપાય છે કે ડાર્ક ઍનર્જી, જે સર્વવ્યાપક છે, એને ખેંચે છે. પરંતુ આ ડાર્ક ઍનર્જી એટલે શું, તે હજી સમજાયું નથી.

એવી ધારણા હતી કે સ્ટ્રિંગ થિઅરી એનો ખુલાસો આપી શકશે. સ્ટ્રિંગ એટલે તંતુ. ધારણ એ છે કે સમગ્ર ભૂતપદાર્થ આ પાતળા તંતુઓનો બનેલો છે. પરંતુ એણે ડાર્ક ઍનર્જીના આધારે બનાવેલાં બ્રહ્માંડનાં મૉડેલ હવે વૈજ્ઞાનિકોને સંતોષજનક નથી લાગતાં.

ઉપ્પસલા યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ બનાવેલા મૉડેલમાં દેખાડ્યું છે કે આખું બ્રહ્માંડ ફૂલાતા અને ફેલાતા ફુગ્ગા પર છે અને દરેક તંતુરૂપ પદાર્થ બહાર એક વધારાના પરિમાણમાં ફેલાય છે. અહીં એમણે સ્ટ્રિંગ થિઅરીની અવધારણાનો ઉપયોગ કર્યો છે. વળી, આવા ઘણા વિસ્તરતા ફુગ્ગા બની શકે છે.

સંદર્ભઃ https://www.sciencedaily.com/releases/2018/12/181228164824.htm

વિદ્વાનો માટેઃ htps://journals.aps.org/prl/pdf/10.1103/PhysRevLett.121.261301 (PDF ડાઉનલોડ કરી શકાશે).

()()()()()()()()()()

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom : Chapter 14

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૧૪: જોગીદાસ ખુમાણ અને કંપની

અંગરેજે મલક ઉંટાકીયો, મયણ કેતોક માણ
ત્રણે પરજું તોળીયું, (એમાં) ભારે જોગો ને ભાણ !

             [અંગ્રેજોએ આવીને સોરઠ દેશ તોળી જોયો. આ ધરતી કેટલીક વજનદાર છે તે તપાસી જોયું. કાઠીઓની ત્રણે પરજોને(પેટા જાતોને) તોળી જોઈ, એમાં ભાણ ને જોગીદાસ બે જ જણા વજનદાર નીકળ્યા]

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ‘સોરઠી બહારવટિયા (ભાગ-૨)માં જોગીદાસ ખુમાણની કથા આલેખી છે, તેમાં આ દૂહો છે. કદાચ આપણું કોઈનું ધ્યાન નહીં ગયું હોય કે જોગીદાસ ખુમાણની કથામાં અંગ્રેજ ક્યાંથી આવ્યા? છેલ્લાં ચાર પ્રકરણમાં આપણે કચ્છના વિદ્રોહ અને અંતે અંગ્રેજોન સાથે ભારમલજીની સંધિની વાત વાંચી. કચ્છમાં અંગ્રેજોને આવવાનું જરૂરી એટલા માટે હતું કે ૧૭૮૪થી જ અંગ્રેજો સૌરાષ્ટ્રમાં આવી ગયા હતા અને કચ્છ એમના વિરોધમાં રહે તે એમને પોસાય તેમ નહોતું. આ બાજુ સૌરાષ્ટ્રના નાનામોટા ઠાકોરોએ અંગ્રેજોની આણ માની લીધી હતી. એક તો, સૌરાષ્ટ્રમાં પણ મુંબઈની કંપની સરકારે બંગાળ જેવા જ જમીનના કાયદા લાગુ કર્યા હતા, પણ સંધિ કરનાર ઠાકોરોને અંગ્રેજોની હૂંફ પણ મળતી હતી. આથી જમીનો આંચકી લેવાની એમની હિંમત વધી ગઈ હતી. મેઘાણીજીના એ જ પુસ્તકમાં એક લાંબું કથાગીત આપ્યું છે, તેમાં અંગ્રેજોનો ઉલ્લેખ સ્પષ્ટ આવે છે. તેના અમુક દોહા અર્થ સાથે જોઈએઃ

વેળા સમે ન શકિયા વરતી ફરતી ફોજ ફરે ફરંગાણ,
ભાયું થીયા જેતપર ભેળા ખાચર ને વાળા ખુમાણ. ૫

            [કાઠીઓ સમય ન વર્તી શક્યા. ચોફેર અંગ્રેજોની ફોજ ફરતી હતી. છતાં બધા ભાઈઓ જેતપરમાં ભેળા થયા. ખાચર, ખુમાણ ને વાળા, ત્રણે.]

હેક વચન સાંભળ તણ-હાદા ! નર માદા થઈ દીયો નમી !
પડખા માંય
કુંપની પેઠી, જાવા બેઠી હવે જમી. ૮

             [હે હાદાના તનય ! એક વચન સાંભળ. હવે તો મરદો છો તે અબળાઓ બનીને નમી જાઓ. કેમકે હવે પડખામાં અંગ્રેજની કંપની પેઠી છે, હવે આપણી જમીન જવા જ બેઠી છે.]

મુળુ ચેલો બેય મળીને અરજ કરી અંગરેજ અગાં,
વજો લે આવ્યો સેન વલાતી જાતી કણ વધ રહે જગ્યા ! ૨૦

              [મુળુ ને ચેલો બન્નેએ મળીને અંગ્રેજ પાસે અરજ કરી કે આ વજેસિંગ ઠાકોરે વિલાયતી સેના-એટલે કે આરબોની સેના ઉતારી. તો હવે અમારો ગરાશ શી રીતે રહેશે ?)

અંગરેજે દીયો એમ ઉતર સૂતર ચાલો છોડ સ્વભાવ,

આશ કરો જો ગરાસ ઉગરે જોગીદાસ લે આવો જાવ. ૨૧

              [અંગ્રેજે આવો ઉત્તર દીધો કે તમે તમારો લુંટારૂ સ્વભાવ છોડીને સીધા ચાલો, ને જો ગરાસ ઉગારવાની આશા રાખતા હો તો જાઓ, જોગીદાસને લઈ આવો !]

જોગીદાસે મનમાં જાણ્યું તાણ્યું વેર ન આવે તાલ,
આવ્યો શરણે વજો ઉગારે મારે તોય ધણી વજમાલ. ૨૩               

               [જોગીદાસે મનમાં વિચાર્યું કે હવે વધુ વેર તાણવામાં ફાયદો નથી. વજેસંગજીને શરણે જ જઈએ. એ ઉગારશે ને કદાચ મારશે તો પણ એ માલિક છે.]

અવગણ તાજી લીયા ગણ અધપત મહે૫ત બાધા એમ મણે,
જોગીદાસ
વલ્યાતે જાતો તે દિ રાખ્યો વખત તણે. ૨૭

               [અધિપતિએ-રાજાએ અવગુણ તજીને ગુણ લીધો. અને આજે બધા રાજાઓ એમ કહે છે કે જોગીદાસને તે દિવસે અંગ્રેજના હાથમાં ચડીને વિલાયત જતો બચાવનાર તો વખતસિંહજીના પુત્ર વજેસંગ જ હતા.]

જોગીદાસ ખુમાણને લાગ્યું કે અંગ્રેજોના હાથમાં ચડવા કરતાં દેશી રાજા સારો. આ લોકજીભે ચડેલી વાતમાં માત્ર જોગીદાસ ખુમાણના સંત સ્વભાવની અને ઠાકોર વજેસંગની દાનાઈની વાત છે. પરંતુ મેઘાણીજીએ પોતે જ કૅપ્ટન બેલના પુસ્તક (History of Kathiawad)માંથી અમુક ભાગ ટાંક્યો છે. આપણે એના કેટલાક અંશ જોઈએ કે જેથી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની કેટલી પ્રભાવશાળી બની ગઈ હતી તેની ખબર પડે છેઃ

પાનું ૧૯૯ : … આવી જાતના પરાજય અને નુકશાનોથી રોષે ભરાયેલા બહારવટીયા ફરી પાછા વધુને વધુ હઠીલાઈથી તેમજ ઝનૂનથી આવીને કુંડલા પ્રદેશમાં લુંટફાટ કરવા લાગ્યા. એથી દેશમાં એટલી બધી તો મુસીબત વધી કે ઈ. સ. ૧૮૨૨માં કેપ્ટન બાર્નવેલ નામનો પોલીટીકલ એજન્ટ એક સૈન્ય લઈને અમરેલી ગયો, અને વજેસંગજી ગોહિલને તથા બીજા તમામ પાડોસી રાજાઓને મળવા તેડાવ્યા. બહારવટીઆનો નાશ કરવા માટે તેઓનો સહકાર માગ્યો, અને સુલેહ જાળવવામાં તથા ગુન્હેગારોને સજા કરવામાં તેઓને પોતે બનતી સહાય આપવા વચન દીધું.

આ પરથી વજેસંગજી ઠાકોર આ આક્રમણકારીઓને ઘેરી લેવાની પેરવી કરવા માટે કુંડલા ગયા, ત્યાં એને માલુમ પડ્યું કે ખુમાણોને તો જેતપુર ચીતળના વાળા કાઠીઓ ચડાવે છે અને મદદ કરે છે. એણે આ વાત કૅ. બાર્નવેલને લખી. એણે વાળા સરદારોને બોલાવ્યા તેઓએ આ વાતનો ઇન્કાર કર્યો. છતાં તેઓના જામીન લેવાયા.

….એણે કૅ. બાર્નવેલને ખબર આપ્યા. જેતપુર કાઠીઓની આ બહારવટાંમાં સામેલગીરી હોવાની સાબીતીઓનો હવે કાંઈ અભાવ નહોતો. તેએાને તેડાવીને કૅ. બાર્નવેલે કેદમાં નાખ્યા. પછી એવી શરતે છોડ્યા કે તેઓએ બાકી રહેલા ખુમાણ બહારવટીયાઓને પકડીને વજેસંગજીને સોંપવા.

* * *

તેઓએ બહારવટીયાનો પીછો લઈ જોગીદાસ તથા તેના છ સગાએ કે જે એ બહારવટામાં સરદારો (ring leaders) હતા તેઓને પકડ્યા. કૅ. બાર્નવેલે એ બધાને કેદમાં નાખ્યા.

એમાંથી બે જણા કેદમાંજ મરી ગયા. બાકીના બધાને, જસદણના ચેલો ખાચર, ભડલી ભાણ ખાચર, બગસરા હરસુરવાળા, ડેડાણનો દંતો કોટિલો વગેરે કાઠી રાજાઓ કે જેને બાર્નવેલે જેતપુરના હામી તરીકે અટકાવેલા તે સહુના હાથમાં સોંપવામાં આવ્યા. તેઓ આ બહારવટીયાઓને ૧૮૨૪માં ભાવનગર લઈ ગયા. વજેસંગજી સાથે વિષ્ટિ ચાલી. પણ કાંઈ સમાધાની ન થવાથી આ હામીઓ ખુમાણોને લઈ પાછા પોતપોતાને ગામ ચાલ્યા ગયા.

૧૮૨૭ : ખુમાણોએ ફરીવાર ભાવનગરના પ્રદેશ પર હુમલા કર્યા…આવા હુમલાઓએ વજેસંગજીને બહુ થકવી દીધા. સાચા જીગરથી એને સુલેહ કરવાની ઈચ્છા થઈ. એટલે એણે કાઠીઓ પાસે કહેણ મોકલાવ્યું કે જો તમે ભાવનગર આવો તો ફરીવાર સુલેહની વાટાઘાટ કરવા હું તૈયાર છું.

કાઠીઓ કબૂલ થયા. એક વરસ સુધી વાટાઘાટ ચાલ્યા પછી ૧૮૨૯માં કરારો નક્કી થયા. તેમાં કાઠીઓએ નેસડી, છરા, વીજપડી, ભીમોદરા, મીતીઆળાનો અમૂક હિસ્સો, પોતે રાજ્યને નુકશાન કરેલું તેમાં બદલા તરીકે રાજ્યને આપવાનું કબૂલ કર્યું. આ કરારો મુંબાઈ સરકારને પેાલી. એજન્ટ મી. બ્લેર્ને મોકલ્યા. અને તે મંજૂર થયા.

આમ, ઠાકોર વજેસંગ પણ કંપની સરકારને પૂછ્યા વિના જમીનનો (ગરાસનો) મોં-બદલો નહોતા કરી શકતા.

જોધા માણેક અને મૂળુ માણેકની કથામાં પણ કંપની હાજર છે. ઓખામંડળ પર ખરેખર તો સાર્વભૌમત્વ વડોદરાના ગાયકવાડનું હતું પણ ત્યાં ગાયકવાડના વહીવટદારો જ હતા. આટલે દૂરથી ઓખા પર કાબૂ રાખી શકાય તેમ પણ નહોતું, અને તે ઉપરાંત ગાયકવાડી રાજ્ય સાથેની સમજૂતી પ્રમાણે અંગ્રેજ પોલિટિકલ ઍજંટો પણ હતા. વાઘેરો ગાયકવાડી રાજ્ય તરફથી મળતી માસિક રકમ પર જીવતા હતા. હાલત એ હતી કે ગાયકવાડના સૈનિકો પણ વાઘેરણોની છેડતી કરતા. વાઘેરોમાં અસંતોષ હતો અને એમણે જ્યારે બળવો કર્યો ત્યારે એમની સામે લડવા માટે ઊતરી હતી, અંગ્રેજી ફોજ. આમ ખરો કબજો તો અંગ્રેજોનો હતો.

કાદુ મકરાણીની કથા પણ એ જ દેખાડે છે. ઈણાજ પર તો ઠાકોરે હુમલો કર્યો અને તે પછી કાદુના નિશાન પર તો સ્કૉટ હતો. આવા વિદ્રોહો ૧૮૫૭ના નિષ્ફળ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ પછી પણ છેક વીસમી સદીના પહેલા દાયકા સુધી ચાલુ રહ્યા.

અંગ્રેજોએ જમીનના કાયદા બદલીને અને ઠાકોરો કે રાજાઓને પોતાના હાથમાં લઈને સોરઠની ધરા પર કેર વર્તાવ્યો હતો. સામાન્ય માણસ માટે તો હવે પોતાનો રાજા પણ પોતાનો નહોતો રહ્યો. બહારવટિયા આ અસંતોષનાં સંતાન હતા.

‘સોરઠી બહારવટિયા’ની કથાઓ સંકલિત કરવામાં આપણા રાષ્ટ્રશાયરે બધી વાતની કાળજી લીધી છે. એમણે શૂરવીરોનાં શૌર્યનાં બયાન તો કર્યાં જ છે, જ્યાં એમને કથા મળી છે પણ આધાર નથી મળ્યો, તો તે પણ જણાવ્યું છે, અને એક જ ઘટના બે અલગ રૂપમાં મળી તો તેય જેમની તેમ રાખી છે. એમણે કૅપ્ટન બેલ અને કિનકેઇડનાં પુસ્તકોનો પણ આધાર લીધો છે પરંતુ આ પુસ્તકોમાં પણ બધી વિગતો નથી અને જે કંઈ છે તે અંગ્રેજોની નજરે લખાયેલું છે. મેઘાણીજીએ કેટલાક ફકરા સીધા જ ટાંક્યા છે. ‘સોરઠી બહારવટિયા’ (ત્રણ ભાગ) હવે ફરી વાંચવાની ઇચ્છા થાય તો સોરઠની નીતિમતા, અને શૌર્યની કથાઓ સાથે અંગ્રેજી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની ભૂમિકાને પણ ધ્યાનમાં રાખશો.

000૦

સંદર્ભઃ સોરઠી બહારવટિયા (ત્રણ ભાગ) ઝવેરચંદ મેઘાણી- (વિકીસ્રોત પર). એમણે જ બે પુસ્તકોનો હવાલો આપ્યો છે એટલે અલગ નથી દર્શાવ્યાં. તે www.archive.org પર મળશે.


લેખકની નોંધઅહીં જે શબ્દો/ શબ્દસમૂહો જૂદા રંગમાં જોવા મળે છે તે એવા અંગેજી / બ્રિટીશ શબ્દો / શબ્દો સમૂહો છે જે એ સમયનાં લોકસાહિત્યમાં વણાઈ ચૂક્યા છે, જેમ બ્રિટિશ શાસનની તે સમયનાં સમાજ જીવન પર પડેલી ઊંડી અસરો દર્શાવે છે. કોઇપણ શાસક સમાજ પર બળપૂર્વક જે કંઈ લાદવા પ્રયાસ કરે તે એ સમાજમાં ઉતરી ગયું દેખાય , પણ ભળી જઈને સ્વીકાર્ય બન્યું છે કે તે તો અમુક સમય પછી, જ્યારે કોઈ ખાસ ઘટનાઓ બને ત્યારે જ ખબર પડે. ૧૮૫૭ના સંગ્રામમાં કારતુસ પર લગાવાતી ડુક્કર કે ગાયનાં માંસની ચરબી આવી જ એક ઘટના હતી.

India: Slavery and struggle for freedom :: Part 2: Struggle for Freedom – Chapter 13

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ  : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ:   ક્ચ્છના રાવ ભારમલજી બીજાનો કંપની સામે વિદ્રોહ ()

રાવ ભારમલ સાથે સમજૂતી થઈ ગયા પછી તરત કંપનીએ પોતાનું લશ્કર વાગડ મોકલ્યું, ત્યાં બધા બહારવટિયાઓને દબાવી દીધા અને રાવ ભારમલની આણ માનવા ફરજ પાડી. દરેક ખેતર પરનો વેરો પણ નક્કી કર્યો. આમ, ભારમલજી અંજાર સિવાયના કચ્છના નામના રાજા બની રહ્યા.

સિંધના અમીરો કચ્છની ઘટનાઓથી ચોંકી ઊઠ્યા હતા. એમણે રાવનો સંપર્ક કર્યો કે એ અંગ્રેજો સાથેની સંધિ તોડીને એમની સાથે અંગ્રેજ વિરોધી મોરચો બનાવે. પરંતુ, રાવ એના માટે તૈયાર નહોતા કારણ કે કંપનીએ વીસ લાખ રૂપિયાની નુકસાનીનો દાવો અર્ધો કરી નાખ્યો હતો અને એક શરત પ્રમાણે કચ્છે કંપનીને દર વર્ષે બે લાખ કોરી આપવાની હતી તે રકમ પણ માફ કરી દીધી હતી. આમ મહારાવ અંગ્રેજોના ઉપકાર હેઠળ હતા અને એમની સાથેની ગોઠવણ તોડવાનું અશક્ય બની ગયું હતું.

આ બાજુ ભાયાતો જમાદાર ફતેહ મહંમદ પહેલાં એમને જે અધિકારો મળ્યા હતા તે રાજા પાસેથી પાછા મેળવવા માટે સક્રિય બની ગયા હતા. પરંતુ રાજાને નબળો પાડવા માટે અંગ્રેજોની મદદ જરૂરી હતી. કંપનીને ૧૮૧૬ની સંધિથી સંતોષ હતો. ઉપરાંત ભાયાતો ફરી બળવાન બને તો કચ્છના ખૂણે ખૂણે અશાંતિ ફેલાય તો સંભાળવાનું પણ સહેલું નહોતું એટલે અંગ્રેજોએ પોતાના તરફથી ભાયાતોને બહુ ઉત્તેજન તો ન આપ્યું પણ કંપની સાથે સમજૂતી કર્યા પછી મહારાવ ભાયાતોની નજરે ઊતરી ગયા હતા અને રાજાને એમનામાંનો એક,પણ બધાનો પ્રમુખ, માત્ર માનતા હતા.

વળી અંગ્રેજો પણ સિંધના અમીરોની હિલચાલ જોતા હતા. કચ્છને ખાસ દરજ્જો આપવાનું એક કારણ પણ એ જ હતું. બહુ ખેંચે તો તૂટી જાય એવી સ્થિતિમાં એમને રાવ ભારમલજીને ટકાવી રાખવાનું જરૂરી લાગ્યું.

પરંતુ સ્થિતિ બગડતી જ ગઈ. ભારમલજી અને મૅકમર્ડોના સંબંધો બગડતા જ ગયા. મૅકમર્ડો સુંદરજીના દીકરા રતનશી જેતાને મહારાવ મહત્ત્વનો હોદ્દો આપે તેમ ઇચ્છતો હતો પણ મહારાવ એના માટે તૈયાર નહોતા.

ભારમલજી એ સમય સુધી નિઃસંતાન હતા એટલે એમના પછી કોણ, એ સવાલ પણ ઊભો થયા કરતો હતો. જો કે ૧૮૧૬ના ઑગસ્ટમાં રાજાની ઘેર પુત્રજન્મ થતાં આ સવાલ તો ન રહ્યો.

પરંતુ, અંદરથી રાવ હતાશામાં જીવતા હતા. આમાં એમને સારા સલાહકારો પણ ન મળ્યા અને ચારે તરફ એમના સંબંધો વણસતા ગયા. આમાં જ એ દારુની લતે ચડી ગયા. હવે કંપની પણ એમને માનથી જોતી નહોતી. આમાં મૅકમર્ડો સાથેના વિવાદનો પણ ફાળો રહ્યો.

પરંતુ એમનું એક કૃત્ય સૌથી વધારે ભારે પડ્યું. એમના ભોગવિલાસના સાથી અને ભાઈ લધોભાનું ખૂન થઈ ગયું.ઇતિહાસ આના માટે ભારમલજીને જવાબદાર માને છે. પણ એની વિધવાને એમણે કષ્ટ આપ્યું. લધોભાની પત્ની કાઠિયાવાડના એક જાગીરદારની દીકરી હતી બાપે અંગ્રેજોને ફરિયાદ કરી. આ પહેલાં લધોભાની નવજાત બાળકીઓને દૂધપીતી કરી દીધી હતી તે વાત પણ અંગ્રેજો સુધી પહોંચી.

મૅકમર્ડોએ રાજાને તો કહ્યું જ પણ બીજા ભાયાતોને પણ વિધવા તરફથી વચ્ચે પડવા કહ્યું. ભાયાતોને તો ભાવતું’તું તે વૈદે બતાવ્યા જેવું થયું. મહારાવ માટે રહ્યુંસહ્યું માન હતું તે પણ ન રહ્યું.

હવે ભારમલજીને મૅકમર્ડો દીઠો નહોતો ગમતો. એક વાર દારુના નશામાં એમણે કહી દીધું કે મૅકમર્ડોને તો એ અંજારથી ભગાડશે. મૅકમર્ડો સાહસ કરીને રાજાને ચેતવવા ભુજ આવ્યો પણ એને મળવાનું હોય ત્યારે રાવ હંમેશાં દારુના નશામાં જ હોય!

પરંતુ હવે ગાડી ઊલટી દિશામાં ચાલવા લાગી હતી. અંગ્રેજોભવે ભાયાતોને મહત્ત્વ આપવા લાગ્યા હતા. એવામાં એક એવો બનાવ બન્યો જેને કંપનીએ ઊંટની પીઠ પર છેલ્લા તરણા જેવો માન્યો. આડેસરનો જાગીરદાર રાજ્યની લેણી રકમની પતાવટ માટે મૅકમર્ડોને મળવા અંજાર ગયો હતો ત્યારે જ ભારમલજીએ આડેસર પર હુમલો કર્યો.

હવે કંપની સરકારે ભારમલજીને હટાવવાનો નિર્ણય કરી લીધો.જાડેજા ભાયાતો રાજાની વિરુદ્ધ કંપનીને બધી મદદ આપવા તૈયાર હતા.

બરાબર આ જ ટાંકણે મહારાવ જીવલેણ બીમારીમાં સપડાયા. એમના સલાહકારો અણઘડ અને તુંડમિજાજી હ્તા. હવે આખો વહીવટ એમના હાથમાં આવી ગયો. ભુજની ભાગોળે બ્રિટિશ અને કચ્છી દળોએ પડાવ નાખ્યો ત્યારે શાણપણથી કામ લેવાને બદલે એમણે લડવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો. રાવને તાબે થવાનો સંદેશ મળ્યો પણ એમણે એ નકારી કાઢ્યું. હવે બ્રિટિશ અને ભાયાતોના સૈનિકો ભુજિયા ડૂંગર પર ચડી ગયા. હવ્ર મહરાવે જાનહાનિ ન થાય તે માટે તાબે થઈ જવાનું કબૂલ્યું. એમની હાલત એટલી ખરાબ હતી કે બોલી શકાતું નહોતું. કંપનીએ એમનું વ્યક્તિગત અપમાન તો ન કર્યુ પણ એમને ચોકી પહેરા નીચે રાખ્યા. ત્રણ દિવસ પછી બ્રિટિશ સરકારના ફરમાન પ્રમાણેરેસિડન્ટ એજન્ટે રાવ ભારમલજી બીજાને ગાદીએથી ઉતારી મૂક્યા.

ભાયાતો પણ આ નવી પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર નહોતા.એમને રાજા પાસે ચાલી ગયેલી એમની સત્તાઓ જોઈતી હતી. રાજા નબળો હોય તેમાં એમને રસ હતો પણ રાજા હોય જ નહીં એ સ્થિતિ માટે એ તૈયાર નહોતા. એમને હતું કે રાજ્ય ભલે રાજાના નામે ચાલતું રહે, માત્ર એમની શેહ વધવી જોઈએ.

કંપનીએ ભારમલજીની જગ્યાએ નવો રાજા ‘ ચૂંટવા’ માટે ભાયાતોને કહ્યું ત્યારે એ ડઘાઈ ગયા. રાજાને ચૂંટાય કેમ? એ તો વારસાગત જ રાજા બને. અંતે એમણે ભારમલજીના એકાદ વર્ષના કુંવર દેશળજીની રાજા તરીકે ચૂંટણી કરી!

કચ્છના વિદ્રોહનો આ સાથે અંત આવ્યો. રાવ ભારમલજી માટે એટલું તો કહેવું જ પડશે કે કચ્છના સાર્વભૌમત્વ સાથે કોઈ જાતનાં ચેડાં એમને મંજૂર નહોતાં અને હાર્યા ખરા પણ મનથી એ કદીયે અંગ્રેજો સાથે બાંધછોડ કરવા તૈયાર ન થયા તે છેક સુધી ન થયા. ૧૮૫૭ના સંગ્રામમાં રાજાઓની ભૂમિકા મહત્ત્વની રહી પણ એની શરૂઆત તો ક્ચ્છે કરી.

OOO

સંદર્ભઃ The Black Hills by Rushbrook Williams, 1958 ( ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

Science Samachar 54

(૧) અમેરિકા જઈને માણસ તો ઠીક, એના આંતરડાના બૅક્ટેરિયા પણ ‘વેસ્ટર્નાઇઝ્ડ’ બની જાય છે!

માણસ અમેરિકા જાય ત્યારે દેશમાં સગાંવહાલાં કહે છે કે એ તો સાવ જ અમેરિકન બની ગયો! સાચી વાત છે. અરે, એના આંતરડાનાં બૅક્ટેરિયા અથવા માઇક્રોબાયોમ પણ અમેરિકન બની જાય છે.

મિનેસોટા યુનિવર્સિટી અને અગ્નિ એશિયાના વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે અગ્નિ એશિયાના દેશોમાંથી આવેલા સ્થળાંતરીઓનાં આંતરડાંમાં માઇક્રોબની વિવિધતા હોય છે તે અમેરિકા આવ્યા પછી ઘટી જાય છે. એ કારણે એ લોકો જાડા થઈ જાય છે અને બીજી બીમારીઓ પણ લાગુ પડે છે. વિકાસશીલ દેશોના લોકો કરતાં અમેરિકનોનાં આંતરડાંમાં જૈવિક વૈવિધ્ય ઓછું હોય છે.

મિનેસોટામાં ખ્મોંગ અને કારેન જાતિના લોકો થાઇલૅન્ડથી જઈને મોટી સંખ્યામાં વસ્યા છે. એ મૂળ તો ચીન અને મ્યાંમારના. એમના સહકારથી આ સંશોધન કરવામાં આવ્યું. અહીં ગ્રાફમાં દેખાડ્યું છે તેમ અમેરિકા આવ્યા ત્યારે એ સામાન્ય બાંધાના હતા પણ અમેરિકા આવ્યા પછી એમનામાં જાડા થવાનાં લક્ષણો દેખાવા લાગ્યાં છે. એ જ રીતે આંતરડામાં જે માઇક્રોબ હતાં એ પણ સંખ્યામાં અને વિવિધતામાં ઓછાં થતાં ગયાં છે. એમણે આ સરખામણી નવા આવેલા ૧૯ સ્થળાંતરીઓમાં કરી અને છથી નવ મહિનામાં થયેલા ફેરફારની નોંધ લીધી. પહેલા છ મહિનામાં ફેરફાર ઝડપથી થયા અને પશ્ચિમી માઇક્રોબે એશિયન માઇક્રોબનો ખુરદો બોલાવી નાખ્યો.

બાળકોમાં આ ફેરફાર બહુ તીવ્ર હતો. એનું કારણ સ્પષ્ટ નથી પણ સંશોધકો માને છે કે સંપૂર્ણ અમેરિકી માહૌલમાં ઉછેર થવાને કારણે બાળકોનાં આંતરડાં જલદી અમેરિકન બની ગયાં.

=-=-=-=

સંદર્ભઃ https://www.google.com/url?q=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181101133936.htm&source=gmail&ust=1543851101039000&usg=AFQjCNFM56m6HwgT9MVfiYN8Vxgp_GQNRA

૦-૦-૦-૦

(૨) ચીન બનાવે છે નવું ‘લાર્જ હૅડ્રૉન કોલાઇડર’

ચીન દુનિયાનું સૌથી મોટું પાર્ટિકલ સ્મૅશર (કણોને તોડવાનું મશીન) બનાવે છે. આજે સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં CERNનું ‘લાર્જ હૅડ્રૉન કોલાઇડર’ (LHC) છે તે આની આગળ બચ્ચું છે. એ ૨૭ કિલોમીટરનું છે, જ્યારે ચીનનું કોલાઇડર ૧૦૦ કિલોમીટરનું હશે. એની પાછળ ૪.૩ અબજ અમેરિકન ડૉલરનો ખર્ચ થશે. એને ‘સરક્યૂલર ઇલેક્ટ્રોન-પોઝિટ્રોન કોલાઇડર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એમાં ઇલેક્ટ્રોન અને એના ઍન્ટીમૅટર પ્રતિરૂપ પોઝિટ્રોનને અથડાવીને હિગ્સ બોસોન પેદા કરાશે. ૨૦૩૦માં આ LHC કામ કરતું થઈ જશે. એ જમીનની નીચે ૧૦૦ મીટર ઊંડે હશે, જો કે એનું સ્થળ હજી નક્કી નથી થયું.

=-=-=-=

સંદર્ભઃ https://www.nature.com/articles/d41586-018-07531-6?WT.ec_id=NATURE-20181129&utm_source=nature_etoc&utm_medium=email&utm_campaign=20181129&sap-outbound-id=A6B26C2C3048BEE25EA17AC2D49084DD00BA93A2

૦-૦-૦-૦

(૩) બિગ બૅંગના સમયના તારાઓનું યુગલ

આ તારાઓ જૂઓ.

એ આપણી આકાશગંગાની નજીક છે, પણ એની રચના સૂચવે છે કે એ બહુ જૂના તારા છે. એ સાડાદસ અબજ વર્ષ પહેલાં બન્યા હોવાનું મનાય છે, એટલે કે બિગ બૅંગ પછીની પહેલી પેઢીના તારા છે. એ વખતે બનેલા તારાઓમાં હાઇડ્રોજન, હિલિયમ અને થોડું લિથિયમ જ હોઈ શકે, કારણ કે ધાતુઓ એટલે કે બીજાં ભારે તત્ત્વો તે પછી બન્યાં. બન્ને તારા કોઈ બિંદુની આસપાસ પરિક્રમા કરે છે. એમાં ધાતુનો તદ્દન અભાવ છે એટલે એ બિગ બૅંગ પછી તરત બન્યા હોવા જોઈએ એમ જ્‍હોન હૉપકિન્સ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકો માને છે.

પહેલાં ખગોળ વૈજ્ઞાનિકોની કોઈ બીજી એક ટીમે પહેલાં વધારે તેજસ્વી તારો (મુખ્ય તારો) શોધ્યો. તે પછી આ યુગલ તારો છે એવું બીજી ટીમે શોધ્યું.. એને જોવા મળેલો તારો (સાથી તારો) થોડો ઝાંખો છે. મુખ્ય તારો પરિક્રમા કરતાં થોદો ડગમગતો હતો એટલે લાગ્યું કે એના પર ગુરુત્વાકર્ષણની અસર થતી હશે. આમાં જ બીજો તારો શોધાયો અને પછી મુખ્ય તારાના પ્રકાશનો અભ્યાસ કરીને એની રચનાનું રહસ્ય ઉકેલવામાં આવ્યું. પ્રકાશમાં કાળી લાઇનો હોય, અથવા ન હોય, એના પરથી એની સંરચનામાં ધાતુ છે કે નહીં તે નક્કી થાય છે.

પહેલાં એમ માનવામાં આવતું કે બિગ બૅંગ વખતે બનેલા તારાઓનું અસ્તિત્વ જ નહીં હોય કેમ કે એમનું ઈંધણ તો તરત બળી ગયું હોય. પરંતુ હવે સમજાય છે કે આવા તારાઓ હજી પણ છે. આ તારાને વૈજ્ઞાનિકોએ 2MASS J18082002–5104378 B નામ આપ્યું છે.

=-=-=-=

સંદર્ભઃ https://hub.jhu.edu/2018/11/05/scientists-find-star-with-big-bang-origins/

૦-૦-૦-૦

(૪) પૂર્વ એશિયામાં મળ્યો ૩૧૦૦ વર્ષ જૂનો ડેરી વ્યવસાયનો પુરાવો

મોંગોલિયામાં પુરાતત્ત્વશાસ્ત્રીઓએ જૂનાં હાડપિંજરોના દાંતનો અભ્યાસ કરીને એમાં દૂધની પેદાશોના ઈસુ પૂર્વે ૧૩૦૦ વર્ષ જૂના સંકેત મેળવ્યા છે. આનો અર્થ એ કે મોગોલિયામાં આજથી ૩૧૦૦ વર્ષ પહેલાં મોટા પાયે પશુપાલન થતું. બીજા સંકેતો પરથી એવું તારણ નીકળે છે કે વસ્તીના સ્થળાંતરને કારણે નહીં પરંતુ પૂર્વ સ્ટેપ (steppe)ના જંગલવાસીઓ સાથેના સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન દ્વારા મોંગોલિયામાં દૂધનો વ્યવસાય પહોંચ્યો. પરંતુ એ લોકો બકરી અને ઘેટાંનું દૂધ લેતા. આ પશુઓ મૂળ મોંગોલિયાનાં કે પૂર્વ સ્ટેપનાં નથી પણ પશ્ચિમી સ્ટેપમાંથી આવ્યાં.

આ પશુપાલકો પાછળથી એશિયા અને યુરોપમાં પણ ફેલાયા. સંશોધકોએ છ જુદી જુદી જગ્યાએથી ૨૨ ૧૩૦૦થી ૯૦૦ વર્ષ જૂનાં હાડપિંજરોની તપાસ કરીને આ તારણ કાઢ્યું છે.

=-=-=-=

સંદર્ભઃ https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181105160857.htm

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom – Chapter 12

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ  : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ:   ક્ચ્છના રાવ ભારમલજી બીજાનો કંપની સામે વિદ્રોહ ()

જમાદાર ફતેહ મહંમદના બે પુત્રો હુસેન મિયાં અને ઇબ્રાહિમ મિયાંના હાથમાં હવે બધી સત્તા અને સંપત્તિ આવી. ફતેહ મહંમદને એના જીવનના અંતિમ દાયકામાં એમના બ્રાહ્મણ સાથી જગજીવન મહેતા પર બહુ ભરોસો હતો, એમાં હુસેન મિયાંને તો નહીં પણ નાના ભાઈ ઇબ્રાહિમ મિયાંને વાંધો હતો. એણે જગજીવન મહેતાને મારી નાખવાનું કાવતરું ઘડ્યું પણ આરબ અંગરક્ષકોએ મહેતાને બચાવી લીધો. આમ કચ્છના ઇતિહાસમાં હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વહેંચાઈ ગયા.

આમ, કચ્છનું કંઈ થાળે પડતું નજરે ચડતું નહોતું એટલે કંપનીની અકળામણ વધતી જતી હતી. પરંતુ કરવું શું? ફતેહ મહંમદ તો હતો નહીં. અંતે એમણે હુસેન મિયાંને બહુ જ વિવેકભર્યો પત્ર લખીને પોતાના પ્રતિનિધિ રાઘોબા અપ્પાને ભુજ મોકલવાની દરખાસ્ત મૂકી. હુસેન મિયાંએ હા પાડી અને રાઘોબા ભુજ આવ્યો. હુસેન મિયાંએ એને સારો આવકાર આપ્યો.પરંતુ, એના ભાઈ ઇબ્રાહિમ મિયાં અને મુંદ્રાના મહંમદ મિયાંને એ પસંદ ન આવ્યું. એમણે રાઘોબા સામે વાંધો લીધો. મૅકમર્ડોને ભુજ આવવા દેવાની રાઘોબાની વિનંતિ પણ હુસેને સ્વીકારી લીધી. હવે ઇબ્રાહિમ અને મુંદ્રાના મહંમદ મિયાં સાથે મળી ગયા. એમણે અંજાર પર કબજો કરી લીધો, ડોસલવેણને માંડવીમાં શિવરાજ સામે મોકલ્યો. બીજી બાજુ, બહારવટિયાઓને રોકવાની મહેનત કોઈ કરતું નહોતું. કંપની હવે તદ્દ્ન નિરાશ થઈ ગઈ હતી. એણે ફરી હુઝસેન મિયાંને પત્ર લખીને ચેતવણી આપી કે કચ્છનું રાજ્ય બહારવટિયાઓને રોકશે નહીં તો કંપની કચ્છમાં આવીને જાતે એમનો ઉપાય કરશે. કંપનીએ ધમકી આપી કે આમાં જે કંઈ ખર્ચ થશે તે કચ્છ પાસેથી વસૂલ કરાશે અથવા નવાનગર કચ્છને જે ખંડણી આપે છે તે કંપની લઈ લેશે.

આ ધમકીની અસર અવળી થઈ. કચ્છના સ્વાભિમાનને હજી કંપની સમજી નહોતી. કચ્છનું સ્વમાન ઘવાયું અને બધા જ મતભેદો ભૂલીને કચ્છીઓ એક થઈ ગયા. અધૂરામાં પૂરું, કંપનીએ પોતે જ આ ધમકીનો અમલ ન કર્યો. મૅકમર્ડો કચ્છીઓના આત્મસન્માનને સમજતો હતો એટલે એણે એવો રસ્તો દેખાડ્યો હતો કે સાપ પણ ન મરે અને લાઠી પણ ન ભાંગે. કંપનીએ એની સલાહ ન માની અને પોલી ધમકીનો રસ્તો લીધો. જગજીવન મહેતા કંપની સાથે સારા સંબંધ રાખવામાં માનતો હતો, ઈબ્રાહિમ મિયાંને બહાનું મળી ગયું અને એણે જગજીવન મહેતાને મરાવી નાખ્યો.

પરંતુ, મહેતાના ખૂનના છાંટા ચારે બાજુ ઊડ્યા. માંડવીથી શિવરાજ પાટનગર ભુજના રાજકારણમાં ભાગ ભજવવા લાવલશ્કર સાથે આવ્યો.

દરમિયાન, કોઈ મારવાડી સૈનિકે ઇબ્રાહિમ મિયાંની હત્યા કરી નાખી. ભાઈની હત્યાનો બદલો લેવા ભુજમાં હુસેન મિયાંએ બધા મારવાડી સૈનિકોને મારી નાખ્યા અથવા કેદ કરી લીધા. આમ શિવરાજ આવ્યો ત્યારે એની પાસે આરબ અંગરક્ષકો સિવાય કોઈ નહોતું. જીવ બચાવવા એણે ભુજ છોડી દેવાનું વચન આપ્યું.

૧૮૧૫ના જાન્યુઆરીમાં ભારમલજીએ રીતસર વહીવટ સંભાળી લીધો. એમની આસપાસ એકઠી થયેલી મંડળીથી કંટાળ્યા હતા એટલે એમણે શિવરાજને સાથ આપ્યો. શિવરાજ અને એની સાથેના આસકરણ શેઠને એમણે દીવાન બનાવી દીધા.

ભારમલજી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની સામે નમતું મૂકવા તૈયાર નહોતા, પરંતુ કંપની સાથે છેડછાડ કરવા પણ નહોતા માગતા.એમણે કંપનીને કહ્યું કે રાઘોબા અપ્પાને પાછો બોલાવી લો અને એની જગ્યાએ સુંદરજીને મૂકો. કંપનીએ એની ના પાડી; એટલે ભારમલજીએ રાઘોબાને પોતે જ કાઢી મૂક્યો.

આમ છતાં ભારમલજીને રાજકાજનો બહુ અનુભવ નહોતો એટલે એમણે બીજી કેટલીક ભૂલો કરી જેને કારણે અંગ્રેજોને સીધો હસ્તક્ષેપ કરવાનું સહેલું થઈ ગયું.

એક તો રાવ રાયધણનાં કારસ્તાનો પછી ભાયાતોમાં રાજા પ્રત્યે માન નહોતું રહ્યું. જમાદાર ફતેહ મહંમદ રાવ રાયધણ અને ભાઈજી બાવાને વફાદાર રહ્યો. રાયધણે તો એના પર પણ હુમલો કર્યો હતો પણ જમાદારે એને રાજાના અંગત સ્વભાવનું પરિણામ માન્યો, એની કેન્દ્રીય સત્તા માટેની વફાદારી ઓછી નહોતી થઈ.

કચ્છના રાજ્યની કેન્દ્રીય સત્તાને મજબૂત બનાવવા માટે એણે જે પગલાં લીધાં તેથી નાનામોટા ભાયાતો નારાજ થયેલા હતા. હવે ભાયાતો રાજાની સત્તાને નિયંત્રણમાં રાખવા કટિબદ્ધ હતા.

ભારમલજી આ ન સમજ્યા અને ભાયાતોને દબાવવા મથ્યા. એમણે આસંબિયાના જાગીરદારને ખુવાર કરી નાખ્યો. બધા ભાયાતોમાં આનો પડઘો પડ્યો. અંતે કંપનીએ ખરેખર લશ્કરી કાર્યવાહી કરી ત્યારે ભાયાતોને પણ મોકો મળી ગયો.

૧૮૧૫ના ઑગસ્ટમાં કાઠિયાવાડમાં જોડિયા તરફ કંપની અને ગાયકવાડી ફોજ નીકળી પડી. જોડિયાએ નવાનગરના જામ સાહેબની આણ માનવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. કંપની જોડિયાને ફરી જામસાહેબની સેવામાં હાજર કરવા માગતી હતી.

કચ્છમાંથી શિવરાજે જોડિયાનો પક્ષ લેવાનું નક્કી કર્યું અને એને હથિયારો અને દારુગોળો આપીને મદદ કરી. એટલું જ નહીં બહારવટિયાઓએ એ જ અરસામાં એક ગામે મૅકમર્ડોના કૅમ્પ પર હુમલો કર્યો હતો.

જોડિયા તો ચપટીમાં ચોળાઈ ગયું. રાવ ભારમલજી હવે ચોંક્યા. લડાઈની એમની ઇચ્છા નહોતી એટલે એ વાગડ ગયા અને કંપનીને સંતોષ થાય તે માટે ડાકુઓને કચડી નાખવાનો ગંભીર પ્રયત્ન કર્યો.

બીજી બાજુ, કંપનીએ મહારાવ સાથે આરપારનો ખેલ ખેલી લેવાનું નક્કી કરી લીધું હતું.જોડિયામાં લશ્કર તો તૈયાર જ હતું.

૧૮૧૫ના નવેમ્બરમાં કંપનીએ રાવ ભારમલજીને પત્ર લખીને ચેતવણી આપી કે વાગડના ડાકુઓએ કરેલી નુકસાની મહારાવ ભરપાઈ નહીં કરે તો લશ્કર ચડાઈ કરશે. ભારમલજીએ કૅપ્ટન મૅકમર્ડો પાસે પોતાનો પ્રતિનિધિ નહોતો મોકલ્યો અને ઉલ્ટું કંપનીના,એજન્ટ રાઘોબાની હકાલપટ્ટી કરી હતી. કંપનીએ આ સવાલો પણ ઊભા કર્યા.

ભારમલજીએ આનો કોઈ ચોખ્ખો જવાબ ન આપ્યો, માત્ર કંપની સાથે સારા સંબંધો રાખવાની ઇચ્છા જાહેર કરી.કંપની માટે આ પૂરતું નહોતું.

૧૮૧૫ની ૧૪મી ડિસેમ્બરે કર્નલ ઈસ્ટની આગેવાની નીચે બ્રિટિશ અને ગાયકવાડી ફોજે રણ પાર કર્યું. મૅકમર્ડો લશ્કર સાથે રાજકીય સલાહકાર તરીકે હતો. એણે માંડવી અને મુંદ્રાના હાકેમોને પત્રો લખીને કહ્યું કે કંપની કચ્છના વહીવટમાં માથું મારવા નથી માગતી, માત્ર કચ્છના માણસોએ એનું નુકસાન કર્યું છે તે જ વસૂલ કરવું છે. એ રાવના વિરોધી બેચાર ભાયાતોને પણ જાણતો હતો. મૅકમર્ડોએ એમને પણ આવી જ જાણ કરી દીધી.

મુંબઈ સરકાર માનતી હતી કે રૈયત ભારમલજીને નહોતી માનતી અને લધોભાને સાચો વારસ માનતી હતી. પણ ભારમલજીના વિરોધીઓમાં પણ એવો કોઈ ખ્યાલ નહોતો. કંપની સરકાર ભારમલજીને ગાદીએથી ઉતારી દેવા માગતી હતી એટલે લશ્કર ભુજને નુશાન બનાવવા માગતું હતું.

પરંતુ હજી ભુજ દૂર હતું અને ભીમાસર સુધી જ પહોંચ્યું હતું.રસ્તામાં અંજાર પડતું હતું કર્નલ ઈસ્ટ અંજાર પાસે આવ્યો ત્યારે એને ખબર પડી કે હુસેન મિયાંના માણસોએ કૂવાઓમાં ઝેર નાખી દીધું છે. કર્નલ ઈસ્ટ સમજી ગયો કે આગળ વધવું સહેલું નથી. એણે પાછળ કાઠિયાવાડમાં સંદેશ મોકલાવીને વધારે કુમક અને સરસામાન મોકલવા તૈયાર રહેવા કહી દીધું.

હવે એણે હુસેન મિયાંને અંજાર અને તૂણા બંદરનો કબજો સોંપી દેવા કહ્યું. હુસેન મિયાંએ તાબે થવાની ના પાડી દીધી.

૨૫મી ડિસેમ્બરની સવારે કંપનીની તોપો ગરજી, અંજારના ગઢમાં મોટું ગાબડું પડી ગયું. આ હુમલા પછી રાવ ભારમલજી, શિવરાજ અને મહંમદ મિયાંએ મૅકમર્ડોને સમાધાન માટે પત્રો મોકલ્યા.

પરંતુ લશ્કરની ભુજ તરફની કૂચ અટકી નહીં. લાખોંદ પાસે રાવ ભારમલ ગયા અને સંધિ કરી. એમણે વાગડના લૂંટારાઓએ જે કંઇ નુકસાન કર્યું હોય કે ભવિષ્યમાં કરે તો તે ભરપાઈ કરી દેવાનું વચન આપ્યું.બીજી શરત એ હતી કે રાવ પોતાના અંગત ચારસો અંગરક્ષમો સિવાય બીજા આરબોને રાખી નહીં શકે. બ્રિટિશ એજન્ટ ભુજમાં રહેશે. અંજાર મૅકમર્ડોના હાથમાં રહેશે. કંપની બદલામાં કચ્છના વહીવટમાં માથું નહીં મારે.

જો કે કંપની કચ્છનું મહત્ત્વ સમજી હતી કારણ કે પાડોશમાં સિંધ હતું, અને એના અમીરો સાથે કંપનીના સંબંધોમાં શાતિ નહોતી એટલે બીજા પ્રદેશો કબજે કરતી વખતે કંપની એમની નાલેશી કરતી તેને બદલે કચ્છ સાથે થોડીઘણી બરાબરી રાખી.

પણ ખરેખર એવું હતું? ભારમલજીનું શું થયું? કંપનીએ શું કર્યું?

આ સવાલો આવતા અંકે.


સંદર્ભઃ The Black Hills by Rushbrook Williams, 1958.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ).

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom Chapter 11

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ  : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ: ૧૧  ક્ચ્છના રાવ ભારમલજી બીજાનો કંપની સામે વિદ્રોહ ()

૧૯મી સદીનાં પહેલાં દસ વર્ષ દરમિયાન બહારવટિયાઓ વાગડમાંથી જઈને કાઠિયાવાડમાં ધાડ માર્યા કરતા. આ એક માથાનો દુખાવો હતો. અધૂરામાં પૂરું, માંડવી જેવા ધીકતા અને સમૃદ્ધ બંદરેથી ચાંચિયાઓ પણ લૂંટફાટ માટે નીકળી પડતા. કંપનીનાં જહાજો વેપાર માટે આવતાં પણ લુંટાઈને પાછાં જતાં. આ સમસ્યા તો હતી જ, પણ કચ્છ અને નવાનગર વચ્ચે પણ અણબનાવ હતો અને જમાદાર ફતેહ મહંમદના સમયમાં ક્ચ્છે નવાનગર પર ખંડણી વસૂલ કરવા માટે ચડાઈ પણ કરી હતી.

ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે આ બન્ને બિનસત્તાવાર અ્ને સત્તાવાર હુમલા હતા. બહારવટિયા તો કાઠિયાવાડમાં પણ હતા, પરંતુ કંપની એમની સામે પગલાં લઈ શકતી હતી. કચ્છ એના અધિકારની બહાર હતું. એ જાણે ઓછું પડતું હોય તેમ માંડવીવાળાઓએ વેપારી જહાજો પર આકરો કસ્ટમ વેરો લાગુ કરી દીધો હતો. કંપનીનો વેપાર આમ મોંઘો થવા લાગ્યો હતો.

એક બીજું કારણ પણ હતું, જેને સીધી રીતે કચ્છ સાથે લેવાદેવા નહોતી. ઇંગ્લૅંડ નૅપોલિયન સામે જંગમાં ઊતાર્યું હતું. આ બાજુ હિન્દુસ્તાનમાં ફ્રાન્સની ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો પ્રભાવ લગભગ ધોવાઈ ગયો હતો પણ હજી એના અવશેષો બાકી હતા અને ફ્રેન્ચ કંપની હજી પણ અંગ્રેજી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીને પછાડવા માટે સતત મથતી રહેતી. હવે જે રાજ્યો અંગ્રેજોના પ્રભાવમાં ન હોય ત્યાં ફ્રેન્ચો ઘૂસવાની કોશિશ કરતા હતા. આમ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની નજરે કચ્છમાં એની સ્થિતિ મજબૂત બનાવવાની જરૂર હતી. ફ્રેન્ચ અને અમેરિકન નાગરિકો જ્યાં હોય ત્યાંથી હાંકી કાઢવા એ કંપનીની નીતિની ધ્રુવપંક્તિ હતી.

કંપનીએ આ નીતિ અનુસાર સિંધના અમીરો સાથે સંધિ કરી લીધી હતી, જો કે અમીરો તો તે પછી પણ કંપની તારફ અવિશ્વાસની નજરે જ જોતા હતા. હવે એવી જ સંધિ કચ્છ સાથે પણ કરવાનું કંપનીએ નક્કી કર્યું. આ હેતુથી એણે કેપ્ટન સેટનને કચ્છ મોકલ્યો. સેટને કચ્છના જાડેજાઓમાં છોકરીઓને દૂધપીતી કરવાનો રિવાજ જોયો. કાઠિયાવાડમાં એમને આ પ્રથા બંધ કરાવવામાં સફળતા મળી હતી. એમણે ફતેહ મહંમદને આ પ્રથા બંધ કરાવવા લખ્યું પણ એ વખતી ફતેહ મહંમદ રાજકીય ઘેરામાં હતો એટલે એ ભાયાતોને નારાજ કરવા તૈયાર નહોતો. ફતેહ મહંમદના જૂના સાથીઓ સાથે હવે એને વેર બંધાયું હતું અને ભાઈજી બાવા પાણ ઉંમરલાયક થતાં દીવાન જમાદારની સત્તાને અંકુશમાં લેવા તલપાપાડ હતા. આ સંજોગોમાં કંપનીની અપીલ કાને ધરવા એ તૈયાર નહોતો.

રાવ રાયધણ જ હજી તો સત્તાવાર રાજા હતો પણ એના વતી વાત કોણ કરે? કર્નલ વૉકરે આથી જમાદાર અને દીવાન હંસરાજ, બન્નેને મળવાનું નક્કી કર્યું. છોકરીઓને દૂધપીતી કરવાના રિવાજને નામે અંગ્રેજો કોઈ પણ રીતે કચ્છમાં ઘૂસવા માગતા હતા. મૂલ હેતુ તો કચ્છને કાઠિયાવાડમાં હુમલા કરતાં રોકવા અને બહારવટાં અને ચાંચિયાગીરી રોકવાનો હતો. ફતેહ મહંમદ કરતાં દીવાન હંસરાજ અંગ્રેજો સાથે સંબંધો વધારવા વધારે આતુર હતો.

૧૮૦૯ની ૧૨મી નવેમ્બરે એણે માંડવીના રક્ષણની જવાબદારી કંપનીને સોંપી. કંપનીનો રેસિડન્ટ એજન્ટ ચાળીસ માણસો સાથે માંડવીમાં આવીને વસ્યો. હંસરાજે માંડવી અને એના તાબાના વિસ્તારોના રક્ષણ માટે કંપનીની બે બટાલિયનોની મદદ પણ માગી, અને કંપની આવી માંગ બહુ ઉદારતાથી સંતોષી! હંસરાજે ફતેહ મહંમદ સાથે પણ આવી જ વ્યવસ્થા ગોઠવવાની કંપનીને ખાતરી આપી. જો કે આ સંધિનો અમલ ન થઈ શક્યો કારણ કે સંધિ પછી થોડા જ વખતમાં હંસરાજનું અવસાન થયું અને એના ભાઈ કે દીકરાએ એના પર અમલ ન કર્યો. ફતેહ મહંમદે પણ સંધિની પરવા ન કરી. એણે રાધનપુર પાસેનું એક સમૃદ્ધ ગામ લૂંટ્યું અને નવાનગર પર આક્રમણ કરવા આગળ વધ્યો. પરંતુ એણે હુમલો કરવાનું માંડી વાળ્યું કારણ કે કંપનીના નજીકના એક કચ્છીએ એને જાણ કરી દીધી કે કર્નલ વૉકર એના પર હુમલો કરવા લશ્કર સાથે નીકળી પડ્યો છે.

આ ક્ચ્છી એટલે સુંદરજી સોદાગર. બહુ ગરીબાઈમાં બાળપણ વિતાવ્યા પછી સુંદરજી ઘોડાના વેપારમાં બહુ આગળ વધ્યો. સંજોગો એવા બન્યા કે બે અંગ્રેજ વેપારીઓ કચ્છમાં વેપાર માટે આવ્યા. રાજ્યે એમને પકડી લીધા. સુંદરજીને લાગ્યું કે વેપારીઓનો ઇરાદો ખરાબ નહોતો એટલે એણે પોતાની વગ વાપરીને એમને છોડાવ્યા. વેપારીઓ આભારવશ હતા, એમણે કંપનીના લશ્કરી અધિકારીઓ સાથે સુંદરજીનો મેળાપ કરાવી દીધો. કંપનીને એના ઘોડા અને વ્યવહાર પસંદ આવતાં એની પાસેથી ઘણા ઘોડા ખરીદ્‍યા અને કાઠિયાવાડમાં એને એજન્ટ તરીકે નીમ્યો. આટલા આગળ વધ્યા પછી પણ સુંદરજી માદરે વતન કચ્છને કદી ન ભૂલ્યો.

સુંદરજીની ચેતવણીની ફતેહ મહંમદ પર અસર થઈ અને એણે નવાનગર પર આક્રમણ તો ન કર્યું પણ વાગડના બહારવટિયાઓને પણ ન રોક્યા. કંપનીએ એને કહ્યું તો જમાદારનો જવાબ હતો કે કચ્છ બહાર સાંતલપુર પાસે કચ્છનું થાણું બનાવીએ તો જ એમને રોકી શકાય. કંપનીને એ મંજૂર નહોતું કે જમાદાર કચ્છ બહાર પોતાના પગ પસારે. કંપનીએ એને સાંતલપુર છોડી દેવા માટે ૧૮૦૯ની સંધિની યાદ આપી પણ ફતેહ મહંમદે કહી દીધું કે એની સાથે એને કંઈ લેવાદેવા નથી.

હવે કંપની થાકી હતી. ૧૮૧૨માં એણે લેફ્ટેનન્ટ મૅક્મર્ડો (જેને પછી કેપ્ટન તરીકે પ્રમોશન મળ્યું)ને કચ્છ મોકલ્યો. એ માંડવીમાં આવીને રહ્યો. જો કે લોકવાયકા પ્રમાણે એ એનાથી પહેલાં જ અંજારમાં બાવાના વેશમાં રહેતો હતો અને કચ્છી પણ શીખી ગયો હતો. પરંતુ એની ગોરી ચામડી છુપાવી ન શકે અને એ કચ્છી બોલે તો પણ અસલ કચ્છી નથી એ પણ સમજાઈ જાય. એટલે આ માત્ર લોકવાયકા હોઈ શકે, પરંતુ લોકોની ઇતિહાસને જોવાની નજર જુદી હોય છે એટલે આપણે એ સાચું છે કે ખોટું, એની પંચાતમાં નહીં પડીએ.

કચ્છીઓને એ બરાબર સમજ્યો અને હંસરાજના પુત્ર શિવરાજને સંધિનું પાલન કરવા સમજાવવાની મહેનત કરતો રહ્યો. બીજી બાજુ, ફતેહ મહંમદ તો એને કોઠું આપવા પણ તૈયાર નહોતો. ઉલ્ટું, કાઠિયાવાડમાં એક બ્રિટિશ ઑફિસરનું ખૂન કરીને આવેલા એક સિંધીને એણે આશરો આપ્યો! હવે કંપની છંછેડાઈને જમાદારને પત્ર લખ્યો અને ધમકી આપી કે જો એ ૧૮૦૯ની સંધિ લાગુ કરવાનાં પગલાં નહીં લે તો કંપની બળ વાપરીને એનો અમલ કરાવશે.

જમાદાર આ પત્રનો જવાબ આપે તે પહેલાં એ અરસામાં ફેલાયેલા પ્લેગમાં એનું મૃત્યુ થઈ ગયું. ઑગસ્ટ ૧૮૧૩માં જમાદારનું મૃત્યુ થયું. અને ઑક્ટોબરમાં રાવ રાયધણનું મૃત્યુ થઈ ગયું. એના પછી કેટલીયે રાજખટપટો પછી રાવ રાયધણનો પુત્ર માનસિંહ ‘ભારામલજી બીજા’ નામ ધારણ કરીને ગાદીએ બેઠો. આગળ હવે પછી આપણે જોઈશું કે જમાદાર ફતેહ મહંમદને કંપનીએ પત્ર લખ્યો હતો તેનું એના અવસાન પછી શું થયું અને ઘટનાઓ અંગ્રેજોની દિશામાં કેમ આગળ વધી.


સંદર્ભઃ  The Black Hills by Rushbrook Williams, 1958 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)