India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 30

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૩૦: ટીપુનું મૃત્યુ

ટીપુ ધીમે ધીમે પોતાના પ્રદેશો પરથી કબજો ખોતો જતો હતો.  નીચે બે નક્શા સરખામણી માટે આપ્યા છે. એક બાજુથી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની અને બીજી બાજુ કંપનીના સાથમાં મરાઠા સામ્રાજ્ય અને નિઝામ – આમ ટીપુ પર ત્રણ જાતનું દબાણ હતું. ફ્રેંચ કંપની એને સાથ આપતી હતી પણ  એનાં હિતો ટીપુની યોજનાઓ સાથે સંપૂર્ણ મેળમાં નહોતાં. ફ્રેંચ કોઈના મિત્ર નહોતા, પણ અંગ્રેજો સામે એમને સૌની મદદ જોઈતી હતી.

જનરલ હૅરિસ ૨૧,૦૦૦ની ફોજ લઈને ૧૭૯૯ની ૧૪મી ફેબ્રુઆરીએ વેલ્લોર પાસે પહોંચી ગયો. તે સાથે જ કર્નલ વૅલેસ્લીનું ૧૬,૦૦૦નું સૈન્ય ૨૦મીએ એની સાથે જોડાયું. મુંબઈ પ્રેસીડેંસીએ ૬,૨૦૦નું દળ જનરલ સ્ટૂઅર્ટની આગેવાની હેઠળ મોકલ્યું. સેરિંગપટમ પર દક્ષિણેથી હુમલો કરવા માટે કર્નલ રીડ અને બ્રાઉન ત્રિચિનાપલ્લીમાં તૈયાર હતા. પાંચમી માર્ચે હૅરિસ બેંગલોર પહોંચ્યો. ટીપુએ વૅલેસ્લી સાથે સમજૂતી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ વૅલેસ્લી તૈયાર ન થયો. કંપનીએ ચારે બાજુથી દળકટક મોકલ્યું છે એ જાણીને ટીપુએ મુકાબલાની તૈયારી કરી. એણે હૅરિસની પાછળ પોતાના બે સરદારોને મોકલ્યા અને પોતે ૧૨,૦૦૦ની ફોજ લઈને સ્ટુઅર્ટની સામે ગયો. મડ્ડૂર ગામ પાસે એણે પડાવ નાખ્યો. પણ સ્ટુઅરટને સેરિંગપટમમાંથી જ બાતમી મળી ગઈ હતી કેટીઉ એને પેરિયાપટમ પાસે આંતરશે. જો કે. બન્ને સૈન્યો વચ્ચે છમકલાં થયાં પરંતુ ટીપુ સેરિંગપટમ પાછો ચાલ્યો ગયો. આ બાજુ હૅરિસની સામે ગયેલા સરદારો પૂર્ણય્યા અને સૈયદ સાહેબ અંગ્રેજો સાથે મળી ગયા હતા એટલે એમણે હૅરિસના માર્ગમાં અડચણ ન નાખી.

ટીપુએ આ પહેલાંનાં યુદ્ધોમાં અંગ્રેજ ફોજને ખાધખોરાકીનો સામાન ન મળે એવું પહેલાંથી જ કરી દીધું હતું પણ આ ચોથી લડાઈમાં એને અધીન સરદારોએ એવું કંઈ જ ન કર્યું. બીજી બાજુ, અંગ્રેજોના લાવલશ્કર, ઘોડા, માલ ઊંચકવા માટેના બળદો, લડાઈમાં ભાગ ન લેનારા નોકરચાકરો વગેરે માટે તો જેટલું મળે તે ઓછું પડતું હતું. જે કંઈ માલસામાન હતો તે ખૂટતો જતો હતો. હૅરિસ માટે આ મોટી સમસ્યા હતી. એટલે ગઢ પર હુમલો કરીને લડાઈનો જલદી અંત લાવવાનું જરૂરી હતું.

મે મહિનાની ત્રીજી તારીખની રાતે એમણે કિલ્લામાં એક ગાબડું જોયું. ગઢની આ બાજુની રખેવાળી ટીપુએ મીર સાદિકને સોંપી હતી. પણ એ અંગ્રેજો સાથે ભળી ગયો હતો. એને હૅરિસને બીજા દિવસે બપોરે ઘૂસવાની સલાહ આપી. બરાબર એ સમય આવ્યો ત્યારે એ પોતાની ટુકડીને પગાર ચુકવવાના બહાને બીજે લઈ ગયો. તે પછી ટીપુના દ્રોહીઓએ સફેદ કપડું ફરકાવીને સંકેત આપતાં સૈનિકો ખાઈમાંથી કૂદીને કિલ્લામાં ધસી ગયા. એમનો મુકાબલો તો થયો પણ મોટા ભાગે મોકળું મેદાન જ મળ્યું.

ટીપુને આ ગાબડાની ખબર પડતાં એ તરત એ દિશામાં રવાના થઈ ગયો. એની પાસે ઘોડો નહોત્તો અને એ સામાન્ય સૈનિક જેમ જ તલવાર લઈને નીકળી પડ્યો. પણ એ કિલ્લાના પાણીનાકા પાસે લશ્કર બહુ હતાશ થઈ ગયું છે તે સમાચાર મળતાં ઘોડા પર બેસીને ત્યાં પહોંચ્યો. અહીં એણે સરદારને નાકું ખોલી નાખવા હુકમ કર્યો પણ એણે દાદ ન દીધો. ટીપુ ઘાયલ થઈ ગયો હતો અને નાકું વટાવવાની કોશિશમાં એના પર ત્રીજો હુમલો થયો. એનો ઘોડો ત્યાં ને ત્યાં મરી ગયો. ટીપુના અંગરક્ષકો એને પાલખીમાં લઈ જવાની કોશિશમાં લાગ્યા પણ ચારે બાજુ  ઠેકઠેકાણે લાશોનો ગંજ ખડકાયો હતો એટલે લઈ જવાય તેમ નહોતું. એના સાથી રઝા ખાને એને સલાહ આપી કે ટીપુ પોતાની ઓળખ જાહેર કરી દે. પણ ટીપુએ ન માન્યું. એ જો પોતાનું નામ છતું કરે તો અંગ્રેજો એને જીવતો કેદ પકડી લે તેમ હતા! ટીપુએ  સામાન્ય સૈનિક જેમ મરવાનું પસંદ કર્યું. એ જ વખતે કેટલાક સૈનિકો આવ્યા અને એમાંથી એક જણે ટીપુના લમણામાં ગોળી મારી દીધી. ટીપુ લોથ બનીને ઢળી પડ્યો.

અંગ્રેજોને ખબર નહોતી કે ટીપુ મરાયો છે એટલે કિલ્લો ફતેહ કર્યા પછી એમણે ટીપુની શોધખોળ આદરી. મહેલમાંથી શાહજાદાઓને કેદ કર્યા અને પછી પાણીનાકા પાસે પહોંચ્યા. ત્યાં રઝા ખાન ઘાયલ પડ્યો હતો. એણે ટીપુની લાશ તરફ આંગળી ચીંધી.

બીજા દિવસે એને અંગ્રેજ સૈન્યે સલામી આપી અને લાલ બાગમાં હૈદર અલીની કબર પાસે દફનાવી દેવાયો. એ રાતે અંગ્રેજ ફોજે શહેરમાં ઘરેઘર છાપા માર્યા અને એટલું ધન લૂંટ્યું કે  ઉપાડી શકે તે નહોતા અને ઘણું તો એમ ને એમ ફેંકી દીધું! ટીપુની તલવાર હૅરિસે બેયર્ડને ભેટ આપી.

સેરિંગપટમના પતન સાથે મૈસૂર રાજ્ય અંગ્રેજોના હાથમાં આવી ગયું હજી અમુક જગ્યાએ અંગ્રેજો પહોંચ્યા નહોતા, પણ હવે ટીપુના મૃત્યુ પછી અંગ્રેજોનો સામનો કરવાની કોઈની તૈયારી નહોતી. પરંતુ વૅલેસ્લીએ પોતાની સત્તાની જાહેરાત કરવાનું ટાળ્યું કારણ કે એમ કરે તો અંગ્રેજોનો સાથી નિઝામ પાડોશી દાવે વધારે સબળ બની જાય, જે એમના બીજા સાથી મરાઠાઓને પસંદ આવે તેમ નહોતું. આથી એણે પરંપરાગત વોડેયાર રાજપરિવારમાંથી એકને રાજગાદી સોંપી પણ એને અંગ્રેજોને અધીન રહેવાનું હતું. મૈસૂર રાજ્યનો મોટો ભાગ કંપની અને નિઝામ વચ્ચે વહેંચાઈ ગયો અને થોડો પ્રદેશ મરાઠાઓને ફાળે પણ આવ્યો.

હવે હિંદુસ્તાનની ભૂમિ પર અંગ્રેજોનો સંપૂર્ણ કબજો હતો.

()()()

હવે આપણે પાદટીપ તરીકે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની અને શીખો વચ્ચે થયેલાં બે યુદ્ધની પણ નોંધ લઈ લઈએ. મહારાજા રણજીતસિંઘે ૧૮૦૧માં પોતાને પંજાબના મહારાજા જાહેર કર્યા પણ એમનો મુખ્ય સંઘર્ષ અફઘાનો સાથે રહ્યો. પંજાબની સરહદે કંપની સાથે એમણે સાવચેતીભરી મિત્રતાના સંબંધ રાખ્યા. સતલજની પેલે પાર અમુક પ્રદેશ પણ એમણે અંગ્રેજોને સોંપી દીધો હતો. પરંતુ એમની પાછળ દીવા તળે અંધારું હતું ૧૮૪૫-૪૬માં અંગ્રેજો અને શીખો વચ્ચે પહેલી લડાઈ થઈ, તેમાં અંગ્રેજો જીત્યા. ફરી ૧૮૪૮માં બન્ને લશ્કરો ટકરાયાં ત્યારે કંપનીએ આખું રાજ્ય જ પોતાને હસ્તક કરી લીધું. શીખોને પોતાના સૈન્યમાં સ્થાન આપ્યું અને ૧૮૫૭ના બળવા વખતે વિદ્રોહીઓ સામે અંગ્રેજોએ એમનો ઉપયોગ કર્યો.

0-0-0

સંદર્ભઃ

(૧) History of Tipu Sultan, by Mohibbul Hasan Khan, 1951 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(૨) વિકીપીડિયા

xxxxxxxx

આવતા અઠવાડિયે આ પહેલા ભાગની સમીક્ષા સાથે સમાપન કરીશું અને ઑક્ટોબરના પહેલા ગુરુવારથી બીજો ભાગ શરૂ કરીશું જેમાં અંગ્રેજી સત્તા સામે ફેંકાયેલા પડકારો વિશે વાત કરીશું.

Advertisements

Science Samachar 47

() રેસાદાર આહાર મગજ માટે પણ લાભકારક

સસ્તન જીવોની ઉંમર વધતાં એમના મગજમાં માઇક્રોગ્લિયા નામના ઇમ્યૂન કોશો કાયમ સૂઝેલા રહે છે. આ સ્થિતિમાં એમાંથી એક એવું રસાયણ પેદા થાય છે જેની પરખ શક્તિ અને ચાલક શક્તિ પર ખરાબ અસર પડે છે. આને કારણે યાદશક્તિ મંદ પડી જાય છે અને મગજ ધીમે કામ કરે છે. પરંતુ, ઇલિનૉઇસ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોની એક ટીમે ઉંદરો પર અખતરો કરીને જોયું કે આહારમાં રેસાવાળા પદાર્થ લેવાથી આંતરડામાં સારાં બૅક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ થાય છે. આ બૅક્ટેરિયા રેસાને પચાવે છે ત્યારે એક શૉર્ટ ચેન ફૅટી એસિડો (SCFAs) આડપેદાશ તરીકે બને છે, જેમાંથી એક હોય છે બ્યુટીરેટ (butyrate). એ બહુ ઉપયોગી જણાયો છે, કારણ કે મગજમાં માઇક્રોગ્લિયાના સોજા ઘટાડે છે. મોટી ઉંમરના ઉંદરોને રેસાદાર આહાર આપતાં જાણી શકાયું કે એમના મગજના ઇમ્યૂન કોશોના સોજા ઊતર્યા. સોડિયમ બ્યુટીરેટની અસર જાણવી એ નવી વાત નથી, પણ આ સંશોધને દેખાડ્યું કે એ નુકસાનકારક રસાયણને બનાતું અટકાવે છે.

સંદર્ભઃ http://news.aces.illinois.edu/news/dietary-fiber-reduces-brain-inflammation-during-aging

વધારે ઊંડા ઊતરવું હોય તો આ જૂઓઃ

https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fimmu.2018.01832/full

૦-૦-૦

() એક નવો તારો જન્મી ચૂક્યો છે!

તારાના વિસ્ફોટને સુપરનોવા કહે છે. એનું તેજ એટલું પ્રખર હોય છે કે એની પોતાની ગૅલેક્સી ઝાંખી પડી જાય છે અને એ મહિનાઓ અને વર્ષો સુધી ઝળહળ્યા કરે છે. ક્યારેક વિસ્ફોટને કારણે નીકળેલા ગૅસ ફરી એમાં ખાબકતાં એનો પ્રકાશ ફરી વધે છે. પરંતુ આવું કંઈ ન થાય તો એ ક્યાં સુધી પ્રજ્વલિત રહી શકે?

પરડ્યૂ યુનિવર્સિટીના ઍસ્ટ્રોનૉમી વિભાગના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર ડૅન મિલિસાવ્લિયેવિચ કહે છે કે એમણે ‘SN 2012au’નો વિસ્ફોટ થયા પછી પણ છ વર્ષે એ જ ચમકતો પ્રકાશ જોયો. આ પ્રકારનો વિસ્ફોટ પહેલાં જોવા નથી મળ્યો. એનો અર્થ એ કે હાઇડ્રોજનનો સંપર્ક થતો હોય તો એમાં બળતામાં ઘી હોમાવા જેવું થાય પણ તે સિવાય પણ જો એ પ્રકાશિત રહે તો એનું કારણ બીજું હોઈ શકે. આ વિસ્ફોટ આટલા લાંબા વખત સુધી ટક્યો છે તેના માટે હાઇડ્રોજન જવાબદાર હોય એવું જોવા નથી મળ્યું.

જ્યારે મોટો તારો ફાટે ત્યારે એનો અંદરનો ભાગ એક બિંદુ પર ધસી પડે છે અને એ બિંદુ પર બધા કણ ન્યૂટ્રોન બની જાય છે. આ બિંદુ એટલે ન્યૂટ્રોન તારો. એનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર પણ હોય તો એ અતિ વેગથી ધરી પર ભ્રમણ કરે છે અને નજીકના વીજભારવાળા કણોને પણ ઘુમાવી શકે છે. આને ‘પલ્સાર વિંડ નૅબ્યુલા’ કહે છે. આ વાત વૈજ્ઞાનિકો જાણે જ છે પણ એનો કોઈ પુરાવો નહોતો મળ્યો. હવે ‘SN 2012au’ના વિસ્ફોટના પરિણામે આવો જ ન્યૂટ્રોન સ્ટાર જન્મ્યો હોવાનો સંભવ છે.

સંદર્ભઃ https://www.purdue.edu/newsroom/releases/2018/Q3/astronomers-witness-birth-of-new-star-from-stellar-explosion.html

વધારે ઊંડા ઊતરવું હોય તો આ જૂઓઃ

http://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/aadd4e/meta (માત્ર ઍબ્સ્ટ્રૅક્ટ)

અને The Astrophysical Journal Letters.

૦-૦-૦

() બિગ બૅંગ પહેલાંના બ્રહ્માંડના અવશેષો!

(Mark Garlick / Science Photo Library/Getty Images)

વૈજ્ઞાનિકો ‘બિગ બૅંગ’થી પહેલાં શું હતું તે કહેતા નથી. કહી શકાતું પણ નથી. ‘પહેલાં’ – એટલે કે બિગબૅંગ સાથે સમય શરૂ થયો, તે પહેલાં શું હતું અથવા સમય શો હતો તે અર્થ વગરનો સવાલ છે. પરંતુ રોજર પેનરોઝ જેવા ખગોળભૌતિકશાસ્ત્રીઓ એમ માનતા રહ્યા છે કે બિગ બૅંગથી શરૂઆત નથી થઈ; સર્જન અને પુનઃસર્જનની સતત ચાલતી પ્રક્રિયામાં પુનઃસર્જનના એક તબક્કાની ‘બિગ બૅંગ’ સાથે શરૂઆત થઈ. પેનરોઝ ઘણાં વર્ષોથી આમ કહે છે પણ હવે એમનું કહેવું છે કે એ થિયરીના પુરાવા બ્રહ્માંડની ધારે જોવા મળે છે.

બ્રહ્માંડમાં ઘણાં ‘હૉટસ્પૉટ’ એટલે કે અનર્ગળ ઊર્જાનાં બિંદુઓ છે, જે આપણું બ્રહ્માંડ અસ્તિત્વમાં આવ્યું તેનાથી પહેલાં (એટલે કે ૧૩.૮ અબજ વર્ષથી પણ પહેલાં) અસ્તિત્વમાં હતાં. ઉપર આપેલું ચિત્ર ચક્રિય બ્રહ્માંડવિજ્ઞાન (Cyclic cosmology)નું છે.

પેનરોઝ કહે છે કે અત્યંત દૂરના ભવિષ્યમાં બ્રહ્માંડ એટલું બધું વિસ્તરી ચૂક્યું હશે કે અંતરિક્ષ (સ્પેસ) લગભગ ખાલી હશે. એમાં દ્રવ્ય (મૅટર)ને બદલે ઊર્જા અને વિકિરણનું વર્ચસ્વ હશે. પેનરોઝ કહે છે કે આ તબક્કે દ્રવ્યનો એક ગુણધર્મ – દળનું હોવું – વિલય પામશે. વ્યાપક રીતે કણો ફેલાઈ જશે અને બ્રહ્માંડ ઓળખી શકાય તેવું નહીં રહે. એ ક્ષણે દળ અને સંરચનાના માપદંડ પણ લુપ્ત થઈ જશે અને બ્રહ્માંડ માપી ન શકાય એવું સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ હશે અને નવો બિગ બૅંગ થશે જેમાં આપણા આજના બ્રહ્માંડના બધા કણો અને ઊર્જા સમાઈ જશે અને ફરી કોઈ જુદા રૂપે પ્રગટ થશે. આવા કોઈ પહેલાના બ્રહ્માંડના અવશેષો મળ્યા છે જે આપણા બ્રહ્માંડના મૉડેલ સાથે સુસંગત નથી થતા. આ અવશેષ રૂપ બિંદુઓને પેનરોઝે ‘હૉકિંગ પૉઇંટ્સ’ નામ આપ્યું છે.

Relate

સંદર્ભઃ https://www.nbcnews.com/mach/science/cosmic-hotspots-may-be-evidence-universe-existed-ours-ncna909646

વધારે ઊંડા ઊતરવું હોય તો આ જૂઓઃ

(૧) Apparent evidence for Hawking points in the CMB Sky

(૨) Before the Big Bang

0-0-0

() હૉસ્પિટલોમાંથી ફેલાય છેસુપરબગ

ઑસ્ટ્રેલિયાના વૈજ્ઞાનિકોએ ચેતવણી આપી છે કે આખી દુનિયાની હૉસ્પિલોમાંથી એક નવો સુપરબગ – બૅક્ટેરિયા – આખી દુનિયામાં ફેલાવા લાગ્યો છે. એના પર કોઈ જાતના ઍન્ટીબાયોટિકની અસર નથી થતી. દસ દેશોમાંથી લેવાયેલા નમૂનાઓમાં આવા ત્રણ પ્રકારના સુપરબગ જોવા મળ્યા છે.

‘સ્ટેફિલોકોકસ એપિડર્મિસ’ નામનાં આ બૅક્ટેરિયા સામાન્ય રીતે મનુષ્યની ચામડી પર રહે છે અને ખાસ કરીને કૅથેટર (મળમૂત્ર માટેની નળી)નો ઉપયોગ કરનારા દરદીઓ સામે એનો મોટો ખતરો રહે છે. એનો ચેપ બહુ ગંભીર રૂપ લેતો હોય છે.

ટીમે દુનિયાની ૭૮ હૉસ્પિટલોમાંથી નમૂના એકત્ર કર્યા હતા. આ બૅક્ટેરિયા પોતાના DNAમાં નજીવો ફેરફાર કરી લે છે, જેથી એન્ટીબાયોટિકની અસરને શિથિલ બનાવી શકે છે. આ તારણ દર્શાવતો લેખ Nature Microbiologyમાં પ્રકાશિત થયો છે. સ્ટેફિલોકોકસ એપિડર્મિસનું મોટું જોખમ ICU wardsમાં જોવા મળ્યું છે કારણ કી અહીં દરદીઓને જાતજાતની નળીઓ લગાડેલી હોય છે.

આ પહેલાં ઑસ્ટ્ર્લિયામાં બીજો એક અભ્યાસ હાથ ધરાયો હતો એમાં જોવા મળ્યું કે અમુક બૅક્ટેરિયા આલ્કોહોલ આધારિત હૅન્ડ વૉશ વગેરેની મારક શક્તિઓનો સામનો કરી શકે છે.

૦-૦-૦

સંદર્ભઃhttps://www.thehindu.com/sci-tech/science/drug-resistant-superbug-spreading-in-hospitals-study/article24857593.ece

https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-rise-of-the-latest-drug-resistant-superbug


India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 29

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૨૯: ટીપુ, ફ્રેંચ અને બ્રિટિશ કંપનીઓ

હૈદર અલી અને એના પુત્ર ટીપુ સુલતાનનો સૂર્ય કર્ણાટકમાં આકાશમાં ચડીને મધ્યાહ્ને પહોંચ્યો એ સમય અને બંગાળ પર અંગ્રેજોએ કબજો કર્યો તે સમય લગભગ એક જ છે, એ કદાચ સંયોગ છે, પણ વ્યૂહાત્મક કારણોસર ટીપુએ એક-બે વાર અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરી તે સિવાય અંગ્રેજોને સૌથી મોટી દુશ્મન તાકાત તરીકે જોવાની એની દૃષ્ટિને માત્ર સંયોગ ન કહી શકાય. એ એની દીર્ઘદૃષ્ટિ હતી. હૈદર અલીએ ૧૭૬૬માં કેરળના મલબાર પ્રદેશને જીતી લીધો ત્યારે ૧૫ વર્ષના ટીપુને પણ એ સાથે લઈ ગયો હતો. આ લડાઈમાં ટીપુએ સક્રિય ભાગ લીધો અને જબ્બર સાહસ દેખાડ્યું.

પહેલું અંગ્રેજમૈસૂર યુદ્ધ

૧૭૬૭માં હૈદર અલી અને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની વચ્ચે પહેલી સીધી લડાઈ ફાટી નીકળી. નિઝામ અને મરાઠા અંગ્રેજો સાથે હતા અને ફ્રેંચ કંપનીએ હૈદર અલીને ટેકો આપ્યો. હૈદર અલીએ ટીપુને નિઝામ પાસે મોકલીને એની સાથે સંધિ કરી લીધી અને અંગ્રેજોને એકલા પાડી દીધા. ટીપુ સેરિંગપટમ પાછો આવ્યો ત્યારે હૈદર અલીએ એનું સન્માન કર્યું અને એને ફોજનો કમાંડર બનાવ્યો. તે પછી તિરુવનમલૈ, તિરુપ્પુર અને બીજા કેટલાયે મોરચે ટીપુ બાપની સાથે જ રહ્યો. પરંતુ મેંગલોરમાં અંગ્રેજોના કિલ્લાને ઘેરતી વખતે ટીપુ એકલો જ ફોજ લઈને ગયો હતો. અહીં અંગ્રેજોને નામોશીભરી હાર ખમવી પડી. બીજી બાજુથી હૈદર અલીએ પણ આખા મલબારમાંથી અંગ્રેજોને હાંકી કાઢ્યા.

૧૯૬૯માં મરાઠા-મૈસૂર યુદ્ધ

અંગ્રેજો સાથેની સીધી લડાઈ બે વર્ષ ચાલી અને પૂરી થતાં જ ૧૯૬૯માં મરાઠાઓએ મૈસૂર પર હુમલો કર્યો. હૈદર અલી ઘમસાણ યુદ્ધ કરવા નહોતો માગતો, માત્ર શત્રુ ત્રાસીને પાછો જાય તે એના માટે ઘણું હતું. એટલે એણે ટીપુને મોકલીને મરાઠા સૈન્યના માર્ગમાં આવતાં ગામોના પાકનો નાશ કરાવ્યો. કુવાઓમાં ઝેર નંખાવ્યું અને પુલો તોડી પડાવ્યા. આમ છતાં, ૧૭૭૧ના માર્ચમાં મેલૂકોટે પાસેની લડાઈમાં મરાઠાઓએ હૈદરને સખત હાર આપી.

મૈસૂરના ઘણા મોટા સરદારો કેદ પકડાયા કે માર્યા ગયા પણ ટીપુ સાધુના વેશમાં ભાગી છૂટ્યો હતો. બીજી બાજુ મરાઠાઓને વિજયનો કેફ ચડ્યો એમણે તરત સેરિંગપટમ પહોંચવું જોઈતું હતું પણ દસ દિવસ લગાડ્યા અને માર્ગમાં મન ભરીને લૂંટફાટ મચાવી. છેવટે એ સેરિંગપટમ પહોંચ્યા ત્યારે ટીપુ ત્યાં પહોંચી ગયો હતો અને સખત કિલ્લેબંધી કરી લીધી હતી.  મરાઠા સરદાર ત્ર્યંબકરાવ ૩૩ દિવસ ઘેરો ઘાલ્યા પછી પાછો વળી ગયો.

બીજું અંગ્રેજ મૈસૂર યુદ્ધ

૧૭૮૦માં હૈદર અલી અને અંગ્રેજો વચ્ચે ફરી યુદ્ધ થયું, પરંતુ આમાં બન્ને પક્ષોએ ગંભીર ભૂલો કરી અને જીતવાના અવસર ખોઈ દીધા. હૈદર અલીની ૯૦,૦૦૦ની ફોજ આખા કર્ણાટકમાં છવાઈ ગઈ. એણે પોતાના બીજા દીકરા કરીમને પોર્તો નોવો (હવે એનું નામ પારંગીપેટ્ટઈ છે. એ તમિળનાડુના કડળૂરુ જિલ્લાનું એક નાનું ગામ છે)પર હુમલો કરવા મોકલ્યો અને પોતે ટીપુ સાથે આર્કોટ પર ફતેહ મેળવવા નીકળ્યો.  હૈદરે કર્ણાટક પર હુમલો કર્યાના સમાચાર મળતાં મદ્રાસ પ્રેસીડેંસીએ હેક્ટર મનરોની સરદારી નીચે કાંજીવરમ (હવે કાંચી પુરમ) પાસે ફોજ એકઠી કરી. આ ફોજ સાથે ગુંતૂરથી કૅપ્ટન બેલી (Baillie)ની ફોજે જોડાવાનું હતું. હૈદરે બેલીને આંતરવા માટે દસ હજાર સૈનિકો અને ૧૮ તોપો સાથે ટીપુને મોકલ્યો અને પોતે આર્કોટનો ઘેરો ઉઠાવી લઈને કાંચીપુરમ તરફ નીકળ્યો.

બેલી રસ્તામાં કોટાલાઇયાર નદી પાસે રોકાયો. નદી એ વખતે સૂકી હતી અને એ પાર કરી શક્યો હોત પણ બીજા દિવસે તો એમાં પૂર ચડ્યાં આથી એને દસ દિવસ રોકાઈ જવું પડ્યું.  છેવટે પૂર ઓસરતાં એને નદી પાર કરી પણ કાંચીપુરમથી ૨૫ કિલોમીટર દૂર હતો ત્યારે ટીપુએ એના પર હુમલો કરી દીધો. બેલીની ફોજની બહુ ખુવારી થઈ પણ એ ઊંચી જગ્યાએ હતો એટલે ટીપુને પણ ભારે નુકસાન થયું. બેલીએ મનરોને જલદી આવવા લખ્યું તો બીજી બાજુ ટીપુએ પણ હૈદર અલીને સંદેશ મોકલીને વધારે કુમક માગી. મનરો તો તરત ન આવ્યો પણ ટીપુએ એ જ રાતે હુમલો કરી દીધો. અંગ્રેજ ફોજમાં હિંદી સૈનિકોને મોખરે રાખતા એટલે એમની ભારે ખુવારી થતી હતી. એ ભાગી છૂટ્યા. તે પછી બેલીએ યુરોપિયન સૈનિકોએ એકઠા કરીને આગળ વધવાની કોશિશ કરી પણ એ ફાવ્યો નહીં અને ટીપુને શરણે થઈ ગયો.

આ બાજુ હૈદર અલીએ પણ ઢીલું મૂક્યું. બેલીની ફોજના કરુણ રકાસ પછી એણે કાંચીપુરમમાં મનરોની ફોજ પર તરત હુમલો કર્યો હોત તો છેક મદ્રાસ સુધી એને માર્ગમાં આંતરનાર કોઈ નહોતું. પણ એ ઇતિહાસની મહત્ત્વની ઘડી ચૂકી ગયો. એણે આખી ફોજને બદલે થોડા સૈનિકો સાથે ટીપુને મનરોની પાછળ મૂક્યો. મનરો ચેંગલપટુ (મદ્રાસથી ૪૦ કિલોમીટર) સુધી પહોંચી ગયો. અહીં એને જનરલ કોસ્બીની ફોજની મદદ મળી અને એ બીજા બેત્રણ દિવસમાં મદ્રાસની નજીક પહોંચી ગયો. આમ બીજું અંગ્રેજ-મૈસૂર યુદ્ધ હારજીતના નિર્ણય વિના જ પૂરું થઈ ગયું.

ત્રીજું અંગ્રેજમૈસૂર યુદ્ધ

૧૭૮૨ના ડિસેંબરની સાતમીએ હૈદર અલીનું અવસાન થઈ ગયું. મસાની તકલીફ એના માટે જીવલેણ નીવડી. ટીપુના ભાઈને ગાદી સોંપવાનો નિરર્થક પ્રયાસ થયો પણ ટીપુ સત્તા સંભાળે તેમાં બહુ ગંભીર સમસ્યા ન આવી. ૧૭૮૨થી ૧૭૯૦ દરમિયાન પણ ટીપુ અને અંગ્રેજો વચ્ચે ઉંદરબિલાડીનો ખેલ ચાલતો રહ્યો. પરંતુ ૧૭૯૦થી બન્ને વચ્ચે વર્ચસ્વની લડાઈ ફરી શરૂ થઈ. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ મલબાર ટીપુના હાથમાંથી આંચકી લીધું અને કૉર્નવૉલિસના લશ્કરે બેંગલોર કબજે કરી લીધું. એનું લક્ષ્ય સેરિંગપટમ હતું. આરાકેરે ગામ પાસે ટીપુએ એનો મુકાબલો કર્યો પણ કૉર્નવૉલિસે ચારે બાજુથી હુમલા કરતાં ટીપુને પાછા સેરિંપટમના કિલ્લા તરફ ભાગવું પડ્યું. અંગ્રેજ ફોજ પણ એક જ અઠવાડિયામાં ઘેરો ઉઠાવીને ચાલી ગઈ. ત્રીજું યુદ્ધ ટીપુનાં વળતાં પાણીનો સંકેત આપતું હતું. સાત વર્ષે ૧૭૯૯માં બન્ને વચ્ચે ચોથું યુદ્ધ થયું. જે અંગ્રેજ સત્તા માટે નિર્ણાયક નીવડ્યું. ટીપુનો અંત આવ્યો અને દક્ષિણ ભારતમાં પર કંપનીનું રાજ સ્થપાયું. એની વાત હવે પછી.

 0-0-૦

સંદર્ભઃ

(૧) History of Tipu Sultan, by Mohibbul Hasan Khan, 1951 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(૨) વિકીપીડિયા

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 28

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૨: કર્ણાટકની લડાઈઓ

બંગાળ તો અંગેજોના હાથમાં ગયું પણ બંગાળ કંઈ આખું હિંદુસ્તાન નહોતું. હજી ઘણું બાકી હતું. દક્ષિણ પર હજી એમનું એકચક્રી રાજ સ્થપાયું નહોતું. હજી આપણે એ નથી ભૂલવાનું કે એમનો મુખ્ય હેતુ તો વેપારનો જ રહ્યો હતો અને એના માટે હવે એ દેશી રાજાઓના સંઘર્ષોમાં વચ્ચે પડતાં પણ અચકાતા નહોતા. આમાં એમને લાભ એ હતો કે બેમાંથી એક પક્ષ નબળો પડે તો પછી બીજો પક્ષ એકલો રહી જાય અને એની સામે ટક્કર લેવાની રહે.

કર્ણાટકમાં ખરેખર તો ચાર પક્ષો હતાઃ અંગ્રેજો, ફ્રેંચ, મરાઠા અને ટીપુ સુલતાન. ફ્રેંચ કંપની અંગ્રેજ કંપની કરતાં જુદી રીતે વિચારતી હતી. એનો દૃષ્ટિકોણ એ હતો કે એમના સૌથી મોટા હરીફ અંગ્રેજો હતા અને એમને હરાવવા માટે બીજા બધા દેશી શાસકોને એક કરવાની જરૂર હતી. જો કે અંગ્રેજો જેની સાથે હોય તેની સાથે જવાનો એમની સામે પ્રશ્ન જ નહોતો. દક્ષિણમાં ચાર પક્ષો હોવા ઉપરાંત નિઝામ પણ હતો. આ પ્રદેશમાં મુખ્ય લડાઈ મરાઠાઓ અને ટીપુ વચ્ચે અને ટીપુથી પહેલાં એના પિતા હૈદર અલી સાથે હતી. હૈદર અલી પણ અંગ્રેજોને સૌથી મોટા દુશ્મન માનતો હતો. આમ ફ્રેંચ કંપની લગભગ છેવટ સુધી હૈદર અલી સાથે અને એના મૃત્યુ પછી ટીપુ સાથે રહી, કારણ કે અંગ્રેજો મરાઠાઓ સાથે હતા. જો કે આ બધાં સમીકરણો હંમેશાં એકસરખાં નહોતાં રહેતાં. અંદરોઅંદર ખેંચતાણ પણ ચાલતી. એવું નથી કે ટીપુ અને ફ્રેંચ કંપનીના સંબંધોમાં પણ કંઈ અવિશ્વાસ નહોતો. એવું જ અંગ્રેજો અને મરાઠાઓનું હતું. એ તો ટીપુ વિરુદ્ધ એકબીજાનો ઉપયોગ કરતા હતા.

હૈદર અલી અને ટીપુ સુલતાન

પરંતુ દેશી-વિદેશી સંબંધોની આ ગૂંચ ઉકેલતાં પહેલાં ભારતીય ઇતિહાસનાં બે વિશિષ્ટ પાત્રો હૈદર અલી અને એના પુત્ર ટીપુ વિશે જાણવું જરૂરી છે. સામાન્ય રીતે કોઈ પણ વિદેશી આક્રમણખોર હિંદુસ્તાનમાં ઉત્તરપશ્ચિમમાંથી, એટલે કે અફઘાનિસ્તાન અને પંજાબના માર્ગે, આવ્યા પણ ઇસ્લામની શરૂઆતના કાળમાં જ વેપારી આરબો દરિયા માર્ગે સૌ પહેલાં દક્ષિણ ભારતમાં વેપાર માટે પહોંચ્યા. હૈદરના પૂર્વજ પણ મક્કાના કુરૈશ પરિવારના હતા અને દક્ષિણ ભારત પહોંચ્યા. આનાથી વધારે કંઈ માહિતી નથી મળતી.

એમનો કોઈ પૂર્વજ શાહ વલી મહંમદ લગભગ સોળમી સદીના અંતમાં દિલ્હીથી ગુલબર્ગા આવીને વસ્યો. એ ધાર્મિક માણસ હતો અને એક દરગાહમાં વસ્યો. આદિલશાહે એને વેતન આપવાનું શરૂ કર્યું.  એના મૃત્યુ પછી એના દીકરા મહંમદ અલીએ પણ દરગાહની સેવાચાકરી કરી પણ  એના ચાર દીકરાઓએ લશ્કરની નોકરી પસંદ કરી. આમાંથી એક ફત મહંમદને ઘેર ૧૭૨૧માં હૈદર અલીનો જન્મ થયો. એનો એક મોટો ભાઈ શાહબાઝ પણ હતો. ફત મહંમદ મરી ગયો ત્યારે દેવું છોડીને ગયો હતો. લેણદારે કરજ વસૂલ કરવા માટે આઠ વર્ષના શાહબાઝ અને પાંચ વર્ષના હૈદર પર દમન ગુજાર્યું અને એમની બધી મિલકત પડાવી લીધી. ફત મહંમદનો ભત્રીજો હૈદર સાહેબ મૈસૂરના રાજાના એક અધિકારી દેવરાજના તાબામાં કામ કરતો હતો. એણે કુટુંબને છોડાવ્યું. કુટુંબ ત્યાંથી સેરિગપટમમાં હૈદર સાહેબને આશરે સ્થાયી થયું.

હૈદર સાહેબના અવસાન પછી શાહબાઝને કમાંડર બનાવવામાં આવ્યો. હૈદર અલી એની નીચે કામ કરતો હતો પણ ૧૭૪૯માં એને મૈસુરની ફોજ સાથે હૈદરાબાદમાં નિઝામ આસિફ જાહના પુત્ર નાસિર જંગ અને એના ભત્રીજા વચ્ચે સાઠમારી ચાલતી હતી. મૈસૂરે હૈદર અલીને નાસિર જંગની મદદે મોકલ્યો. જીત તો મળી પણ કડપ્પાના પઠાણ નવાબે નાસિર જંગને દગાથી મરાવી નાખ્યો. આ અંધાધૂંધીમાં ફ્રેંચ કંપનીએ ખજાના પર કબ્જો કરી લીધો પણ હૈદર અલીના હાથમાં પણ એનો અમુક ભાગ આવ્યો. એમાંથી એણે પોતાની ફોજ વધારી અને ભાગેડૂ ફ્રેંચ સૈનિકોની મદદથી પશ્ચિમી ઢબની તાલીમ આપવાનું શરૂ કર્યું. આમ. હિંદુસ્તાનમાં શિસ્તબદ્ધ સેનાની શરૂઆત હૈદર અલીએ કરી.

દરમિયાન, કર્ણાટકની નવાબીના હક માટે મહંમદ અલી અને ચંદાસાહેબ વચ્ચે ઘર્ષણ ચાલતું હતું. આમાં ફ્રેંચ કંપની ચંદાસાહેબની સાથે રહી. આથી મહંમદ અલીએ મૈસૂરની મદદ માગી અને એની કિંમત તરીકે ત્રિચિનાપલ્લી મૈસૂરને હવાલે કરવાનું વચન આપ્યું. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની પણ મહંમદ અલીની સાથે હતી.  ચંદાસાહેબ માર્યો ગયો અને મહંમદ અલી જીત્યો પણ ત્રિચિનાપલ્લી આપવાની વાત જ બાજુએ રહી ગઈ. આ લડાઈમાં હૈદર અલી છેક સુધી રહ્યો અને એણે અંગ્રેજ અને ફ્રેંચ કંપનીઓના લશ્કરોની કુશળતા જોઈ. મૈસૂરના રાજાએ એની વીરતા જોઈને એને ડીંડીગળનો ‘ફોજદાર’ બનાવી દીધો. બીજી બાજુ મૈસૂરનું અર્થતંત્ર લડાઈઓને કારણે પડી ભાંગવા લાગ્યું હતું. સૈનિકોના પગાર પણ ચુકવાયા નહોતા. વોડેયર વંશનો રાજા તો બે ભાઈઓ – દેવરાજ અને નંજરાજ – ના હાથનું રમકડું હતો. આથી સૈનિકોએ નંજરાજના ઘરે, ધામા નાખ્યા અને એનાં અનાજપાણી રોકી દીધાં. આ સમાચાર મળતાં હૈદર અલી સેરિંગપટમથી મૈસૂર આવ્યો. આ અસંતોષ ઊભો થવાનું કારણ તો એ હતું કે દેવરાજ અને નંજરાજ વચ્ચે વિખવાદ થઈ ગયો હતો. હૈદર અલીએ બન્ને ભાઈઓ વચ્ચે સમાધાન કરાવ્યું, રાજાને રક્ષણની બાંયધરી આપી અને સૈનિકોના ચડત પગાર ચૂકવી આપ્યા. આના પછી એની પ્રતિષ્ઠા વધી ગઈ અને ૧૭૫૮માં મરાઠાઓએ મૈસૂર પર હુમલો કર્યો ત્યારે એને મૈસૂરનો સરસેનાપતિ બનાવી દેવાયો. આમાં હૈદર અલી જીત્યો. તે પછી નંજરાજ હવે બહુ નબળો પડી જતાં એ નિવૃત્ત થઈ ગયો અને હૈદર એની જગ્યાએ સહેલાઈથી ગોઠવાઈ ગયો. ૧૭૬૧ સુધીમાં એ મૈસૂરનો વાસ્તવિક અર્થમાં શાસક બની ગયો અને એની સામે કોઈ હરીફ બચ્યો નહોતો.

ટીપુ સુલતાન

પરંતુ સેરિંગપટમમાં દીવાન ખંડેરાવે બળવો કરતાં હૈદરને ભાગવું પડ્યું. એ વખતે ટીપુ સુલતાન દસેક વર્ષંનો હતો. ‘સુલતાન’ એનો ખિતાબ નથી, આર્કોટના ટીપુ મસ્તાન ઓલિયાના નામ પરથી એનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું. ‘પાદશાહ’ બિરુદ તો એણે છેક ૧૭૮૭માં ધારણ કર્યું. ટીપુનું આખું જીવન એટલે દક્ષિણમાં અંગ્રેજો સામેના સંઘર્ષનો ઇતિહાસ. જે આપણે હવે પછીના પ્રકરણોમાં જોઈશું.

0-0-૦

સંદર્ભઃ History of Tipu Sultan, by Mohibbul Hasan Khan, 1951 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

Science Samachar (46)

() ભારત માટે ખરાબ સમાચાર

હાર્વર્ડની ટી. એચ. ચાન સ્કૂલ ઑફ પબ્લિક હેલ્થના સંશોધકો દુનિયા માટે, અને ખાસ કરીને ભારત તેમ જ દક્ષિણ એશિયાના દેશો માટે ખરાબ સમાચાર લઈને આવ્યા છે. એમણે કાર્બન ડાયોક્સાઇડના વધતા પ્રમાણનો અભ્યાસ કરીને કહ્યું છે કે ૨૦૫૦ સુધીમાં એને કારણે ઘઉં અને ચોખા સત્ત્વહીન થઈ જશે અને પોષણ પૂરું પાડવાની એમની ક્ષમતા ઘટી ગઈ હશે. આની અસર એ થશે કે દુનિયાના ૧૭ કરોડ ૫૦ લાખ લોકો શરીરમાં ઝિંક (જસત)ની ઊણપનો શિકાર બનશે. એક અબજ કરતાં વધારે સ્ત્રીઓ અને બાળકો ભોજનમાંથી મળતા લોહથી પણ વંચિત થઈ જશે અની ઍનીમિયા તેમ જ બીજા રોગોનો શિકાર બનશે.

રિપોર્ટ કહે છે કે  સૌથી વધારે સંકટ ભારતમાં આવશે. દેશના પાંચ કરોડ નાગરિકોને જસતની ઊણપ વર્તાશે અને બીજા ૩ કરોડ ૮૦ લાખ પ્રોટીનથી વંચિત થઈ જશે. ૫૦ કરોડ કરતાં વધારે સ્ત્રીઓ અને બાળકો લોહની ખામીથી થતા રોગોમાં સપડાઈ જશે. દક્ષિણ એશિયા, અગ્નિ એશિયા, આફ્રિકા અને પશ્ચિમ એશિયા (અખાતના દેશો)ના ઘણા દેશો પર પણ ભારે પ્રભાવ પડશે.

આજે દુનિયામાં બે અબજ લોકોને એક યા બીજું પૌષ્ટિક તત્ત્વ નથી મળતું. સામાન્ય રીતે પૌષ્ટિક તત્ત્વો વનસ્પતિમાંથી મળે છે. આપણે ૬૩ ટકા પ્રોટીન, ૮૧ ટકા લોહ અની ૬૮ ટકા ઝિંક ખેતીના પાકોમાંથી મેળવીએ છીએ. કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ જ્યાં ૫૫૦ પાર્ટ પર મિલિયન (ppm)છે ત્યાં લોહ અને ઝિંકનું પ્રમાણ ૩%થી ૧૭% ઓછું જોવા મળ્યું છે. અત્યારે આવા પ્રદેશોમાં પર્યાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ ૪૦૦ ppm કરતાં ઉપર છે.

સંશોધકોએ ૧૫૧ દેશોમાં પોષણના દરજ્જા અને ભવિષ્યનું વિશ્લેષણ કર્યું છે. આ અભ્યાસ (The study)  ૨૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના Nature Climate Change સામયિકમાં પ્રકાશિત થયો છે.

સંદર્ભઃhttps://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/climate-change-less-nutritious-food/

0-0-૦

() મોટા આંતરડાના કૅન્સરમાં કોબીજ ફાયદાકારક

શાકભાજી ખાવાના ઘણા લાભ છે અને એના વિશે આપણે ઘણું જાણીએ છીએ. આમ છતાં, કયા શાકમાંથી મળતું રસાયણ શું કમ કરે છે તે વિગતવાર જાણતા નથી હોતા. હવે કોબીજ કે ફલેવર આંતરડાના કૅન્સરને રોકવાનું કામ કરતું હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

આપણા આંતરડામાં રક્ષણાત્મક કોશોની પારદર્શક દીવાલ હોય છે, જે બે કામ કરે છે – શરીરને પૌષ્ટિક તત્ત્વો પાહોંચાડે છે અને રોગપ્રતિકાર તંત્રને નુકસાનજનક બૅક્ટેરિયા વિશે માહિતી પહોંચાડે છે. ફ્રાંસિસ ક્રીક ઇંસ્ટીટ્યૂટના સંશોધકોએ આંતરડાની સ્થિતિને સમજતો હોય એવા પ્રોટીન ‘ઍરિલ હાઇડ્ર્રોકાર્બન રિસેપ્ટર’(AhR)ને સક્રિય બનાવ્યો.

પહેલાં તો એમણે અમુક ઉંદર લીધા અને એમના જીનમાં એવો ફેરફાર કર્યો કે જેથી એ AhR ન બનાવી શકે. પછી એમણે એમનાં બે જૂથ બનાવીને જુદા જુદા પ્રકારના ખોરાક આપ્યા. બન્ને જૂથને પૌષ્ટિક આહાર જ આપ્યો પણ બીજા જૂથને પ્રયોગ માટેનો આહાર પણ આપ્યો. આ પ્રયોગથી જણાયું કે રક્ષણાત્મક દીવાલને નુકસાન થતું અટકાવવામાં AhR મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે.ઘણાં શાક્માંથી AhR પેદા થાય એવાં રસાયણો મળે છે. જેમને આ આહાર નહોતો મળ્યો તેમનામાં કૅંન્સરની ગાંઠો જોવા મળી. પણ જેમને એ આહાર અપાયો હતો એમનામાં AhR બનતું હતું! આથી એમનામાં કૅન્સરની ગાંઠો ન બની. જે ગાંઠો બની તે પણ સૌમ્ય હતી.. આ પ્રયોગનું તારણ એ નીકળ્યું કે કોબીજ-ફલેવર કે બ્રોકોલી જેવાં શાકના રેસા જ નહીં, એમાંથી મળતાં રસાયણો પણ આંતરડાના કૅન્સરને રોકવામાં મદદ કરે છે.

સંદર્ભઃ

0-0-૦

() દારુ મૃત્યુનું સાતમું મુખ્ય કારણ

મૃત્યુ અને અપંગતા માટે મહત્ત્વનાં પ્રથમ સાત કારણોમાં દારુ પણ છે,  જો કે, અમુક સંયોગોમાં પ્રમાણભાન રાખીને એનું સેવન કરવાના ફાયદા પણ છે, પરંતુ ‘લૅંસેટ

 હેલ્થ મૅગેઝિને હાલમાં જ પ્રસિદ્ધ કરેલા વિગતવાર રિપોર્ટમાં જણાવ્યા પ્રમાણે ૨૦૧૬માં એક સુવિસ્તૃત અભ્યાસ હાથ ધરાયો. સંશોધકોએ વ્યક્તિગત અને સામૂહિક ટેવોના ૬૯૪ પ્રકારનાં ડેટા સોર્સિઝનો ઉપયોગ કર્યો અને એમાં સ્ત્રીઓ અને પુરુષોને (દરેકની ઉંમર ૧૫થી ૪૯ અને  અલગથી ૫૦+) આવરી લેવાયાં અને દરરોજ ૧૦ ગ્રામ (શુદ્ધ એથિલ) દારુનું સેવન સ્ટૅંડર્ડ માન્યું. તારણ એ નીકળ્યું કે સરેરાશ દોઢથી ત્રણ ટકા સ્ત્રીઓ અને ૫.૮ ટકાથી માંડીને આઠ ટકા પુરુષો દારુને કારણે મૃત્યુ પામે છે. માત્ર મૃત્યુ નહીં બીજાં આરોગ્ય સંબંધી ૨૩ તારણો પણ કાઢવામાં આવ્યાં જે માણસને અસમર્થ બનાવી શકે છે. ૨૦૧૬માં ૧૫-૪૯ જૂથમાં દારુન મૃત્યુનું મુખ્ય પરિબળ રહ્યું. મૃત્યુનાં ત્રણ કારણો હતાં – ટીબી, રસ્તામાં અકસ્માત અને પોતાને નુકસાન પહોંચાડવું (આત્મહત્યા). આ કારણોને દારુ સાથે જોડી શકાય છે. આમાં સ્ત્રીઓનો મૃત્યુ દર અઢી ટકા અને પુરુષોનો લગભગ નવ ટકા રહ્યો. ૫૦ વર્ષની ઉંમરની વ્યક્તિઓમાં જુદા જુદા પ્રકારનાં કૅન્સર જોવા મળ્યાં, જેને દારુ સાથે જોડી શકાય છે. આ રીતે ૨૭ ટકા સ્રીઓ અને ૧૯ ટકા પુરુષો મૃત્યુ પામ્યા.

સંદર્ભઃ https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(18)31310-2/fulltext

0-0-૦

() ડાયાબિટીસ હોય તો સવારે નાસ્તામાં દૂધ લો

તમને ટાઇપ-2A ડાયાબિટીસ હોય તો સવારના નાસ્તામાં થોડો ફેરેફાર કરશો તો આખો દિવસ લોહીમાં સાકરની માત્રા ઓછી રહેશે. હાલમાં જ કરાયેલા સંશોધન પ્રમાણે સીરિયલ્સ સાથે દૂધ લીધું હોય તોખાધા પછી લોહીમાં સાકરનું પ્રમાણ ઓછું રહે છે અને ભૂખ પણ ઘણા વખત સુધી લાગતી નથી. વધારે પ્રોટીનવાળો ખોરાક લેવાથી પણ ઓછા પ્રોટીનવાળા પદાર્થની સરખામણીએ ભૂખ ઓછી રહે છે.

સંશોધકોએ એક પ્રયોગ કર્યો જેમાં ભાગ લેનારને શું ખાવા મળે છે તે ખબર નહોતી અને પિરસનારાઓને પણ ખબર નહોતી કે કોને શું મળે છે. એમણે પ્રોટીન અને વ્હેય-પ્રોટીનનું પ્રમાણ વધાર્યું અને એની સાકર પર અસર, વ્હેય અને કૅસિનનું પાચન, ભોજન કેટલી સંતુષ્ટિ આપે છે વગેરે બાબતોનો અભ્યાસ કર્યો. એમણે જોયું કે આહાર લેવાની માત્રામાં તો નજીવો ફેરફાર થયો પણ વ્હેય પ્રોટીન ઍસયુક્ત હૉર્મોંસ છોડે છી એટલે ભૂખ ઘટી જાય છે અને પેટ ભરેલું લાગે છે..

સંદર્ભઃ

(૧) Journal of Dairy Science, 2018; DOI: 10.3168/jds.2018-14419

(૨) www.sciencedaily.com/releases/2018/08/180820085243.htm

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery – Chapter 27

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૨૭: બંગાળમાં કંપનીની લૂંટ ઔદ્યોગિક

ક્રાન્તિની મદદે

પ્લાસીનું યુદ્ધ આમ માત્ર ભારતના ઇતિહાસમાં જ નહીં, દુનિયાના ઇતિહાસમાં પણ મહત્ત્વનું છે. બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદની શરૂઆત પ્લાસીથી જ થઈ. બ્રિટિશ વિસ્તારવાદ માટે ધનની જરૂર હતી તે બંગાળે પૂરું પાડ્યું.મોગલ બાદશાહ શાહ આલમ બીજાએ ૧૭૬૫માં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીને બંગાળની દીવાન બનાવી તે પછી કંપનીએ જે લૂંટ ચલાવી તેમાંથી ઇંગ્લૅન્ડમાં થયેલી ઔદ્યોગિક ક્રાન્તિ માટે નાણાકીય સાધનો ઉપલબ્ધ થયાં.

એક અંદાજ પ્રમાણે પ્લાસી અને બક્સરની લડાઈઓ વચ્ચે (૧૭૫૭ અને ૧૭૬૫ના ગાળામાં), આપણે ગયા પ્રકરણમાં જોયું તેમ બ્રિટનથી સોનાની આયાત કરવાની કંપનીને જરૂર ન રહી. કંપનીના નોકરોએ મીર જાફર પાસેથી ૧ કરોડ ૭૬ લાખ રૂપિયા મેળવ્યા અને  કંપની આ ગાળા દરમિયાન ૮ કરોડ ૫૬ લાખ રૂપિયા કમાઈ.  ૧૭૭૬માં એક અર્થશાસ્ત્રીએ અંદાજ કરીને દેખાડ્યું કે દર વર્ષે ૧૨ લાખ રૂપિયા બંગાળમાંથી ઘસડાઈને લંડન પહોંચતા હતા.

દાદાભાઈ નવરોજી  ૧૮૯૨ અને ૧૮૯૫ વચ્ચે બ્રિટનની આમસભામાં ચુંટાયેલા પ્રથમ હિંદી હતા. એમણે આમસભામાં બોલતાં બ્રિટને ભારતમાં કરેલી લૂંટનો ભંડો ફોડી નાખ્યો. એમના પુસ્તક Poverty of India માં દેખાડ્યું છે કે ૧૮૫૮થી ૧૮૭૦ દરમિયાન બ્રિટનમાંથી આવતા માલનું મૂલ્ય ૩૬ અબજ પૌંડ હતું, તેની સામે હિંદુસ્તાન પાસેથી બ્રિટન જતા માલનું મૂલ્ય ૨૯ અબજ પૌંડ જેટલું હતું. આ ખાધ કૃત્રિમ હતી. કારણ કે બ્રિટન ભારતને જે કિંમત ચૂકવવી જોઈએ તે ચૂકવતું નથી. એમનું કહેવું છે કે, હિંદુસ્તાન સાથેના સંબંધોનો લાભ ઇંગ્લૅંડને મળ્યો છે તે છેલ્લાં ૩૮ વર્ષમાં ૫૦ કરોડ પૌંડ જેટલો જ નથી. તે ઉપરાંત બ્રિટનના ઉદ્યોગોને હિંદુસ્તાનમાંથી જે મળે છે  તેનો ઉપયોગ કરીને બ્રિટન યુરોપના દેશોમાંથી કમાય છે. આમ દાદાભાઈ નવરોજી દેખાડે છે કે હિંદુસ્તાનમાંથી ધન ખેંચીને ઇંગ્લૅંડ સમૃદ્ધ થયું છે. બીજા એક અર્થશાસ્ત્રી વિલિયમ ડિગ્બાયનું કહેવું છે કે ઇંગ્લૅંડની ઔદ્યોગિક સર્વોપરિતાનાં મૂળ બંગાળ અને કર્ણાટકમાં છે.

દાદાભાઈ કહે છે કે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ બંગાળ અને બિહારમાં સતત બગડતી સ્થિતિ પર નજર રાખવા માટે ૧૮૦૭થી ૧૮૧૬ સુધી નવ વર્ષ સર્વે કરી. પરંતુ એનો રિપોર્ટ દબાવી દીધો. તે પછી મોંટગોમરી માર્ટિન નામના અધિકારીએ એ ખોળી કાઢ્યો અને પ્રકાશિત કર્યો. આ અધિકારીએ લખ્યું કે “ બે હકીકતોની નોંધ ન લેવાનું અશક્ય છે: એક તો, દેશની સમૃદ્ધિની મોજણી થઈ અને બીજી વાત એ કે એ દેશના નિવાસીઓની ગરીબાઈની પણ મોજણી થઈ.”  માર્ટિને કહ્યું કે બ્રિટન જે ધન તાણી જાય છે (એના વખતમાં ૩૦ લાખ રૂપિયા હતું, પણ દાદાભાઈ  કહે છે કે તે પછીનાં વર્ષોમાં આ આંક ઉપર ગયો છે) તેનું ૧૨ ટકા લેખે વ્યાજ ગણતાં ૩૦ વર્ષે આ રકમ રૂ. ૭૨,૩૯,૦૦,૦૦૦ થાય છે. આટલું ધન બ્રિટનમાંથી ગયું હોત તો બ્રિટન પણ ગરીબ થઈ ગયું હોત. બીજા એક સનદી અધિકરી ફ્રેડરિક જ્‍હોન સ્શોર્નું કથન પણ દાદાભાઈએ ટાંક્યું છેઃ “પણ હિંદુસ્તાનના ભવ્ય દિવસો પૂરા થયા છે; એની પાસે જે સંપત્તિ હતી તે મોટા ભાગે ચૂસી લેવાઈ છે અને એની શક્તિઓ કુશાસનની દુઃખદાયી વ્યવસ્થાને કારણે હણાઇ ગઈ છે. લાખો લોકો મુઠ્ઠીભર લોકો માટે પોતાનું બલિદાન આપતા રહ્યા છે.

ચલણી નાણું

મોગલ સલ્તનતે મજબુત ચલણ વ્યવસ્થા કરી હતી તે ઔરંગઝેબનું ૧૭૦૭માં મૃત્યુ થયું તે સાથે પડી ભાંગી. મોગલ કાળમાં સમાજમાંથી સાટા પદ્ધતિ લગભગ નાબૂદ થઈ ગઈ હતી અને નાણાનો વ્યવહાર વ્યાપક બની ગયો હતો.

આ સ્થિતિને પહોંચી વળવા હિંદુસ્તાનમાં ચલણી સિક્કામાં શુદ્ધ ધાતુ કેટલી છે અને તેનું મૂલ્ય શું છે તેના આધારે સિક્કાઓનું મૂલ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યું.

ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની જ્યાં કામ કરતી હતી તે પ્રદેશમાં પોતાની ટંકશાળ બનાવવાના અધિકાર પણ પ્રાપ્ત કરી લેતી. મદ્રાસ, અને મુંબઈમાં આવી ટંકશાળો હતી. પરંતુ પ્લાસી પહેલાં બંગાળમાં એમને ટંકશાળની છૂટ નહોતી મળી.

ટંકશાળો

કોરોમંડલને કાંઠે આર્માગોનમાં, જ્યાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની તોપો પહેલી વાર જમીન પર ઊતરી, ત્યાં ૧૬૨૬માં પહેલી ટંકશાળ બની. તે પછી ૧૬૩૯માં કંપનીએ ચંદ્રગિરિના રાજા પાસેથી ટંકશાળ બનાવવાના હક મેળવ્યા. તે પછી ૧૬૯૨માં મોગલ શાહજાદા કામબખ્શ પાસેથી મદ્રાસમાં ચાંદીના રૂપિયા બનાવવાનો અધિકાર મળ્યો. જો કે, આ સિક્કા માત્ર બંગાળમાં જ વાપરવાના હતા.

૧૬૯૦માં કંપનીએ મરાઠા શાસકો પાઅસેથી કડળૂરુ પાસે કિલ્લો ખરીદ્યો અને એને ફોર્ટ સેન્ટ ડૅવિડ નામ આપ્યું અહીં પણ એમને સોના કે ચાંદીના સિક્કા બનાવવાનો અધિકાર મળ્યો. બધાં રાજ્યો ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની સાથે વેપાર માટે એટલાં આતુર હતાં કે મોટા ભાગે એમને સિક્કા બનાવવાના અધિકારના બદલામાં જકાત કે કમિશન ચૂકવવામાંથી પણ માફી મળતી.  એજ રીતે ૧૬૯૨માં મુંબઈની ટંકશાળ પણ શરૂ થઈ. અહીં બનાવેલા સિકાઓ પર ઇંગ્લૅંડના રાજા વિલિયમ ત્રીજા અને રાણી મૅરીનાં નામો હતાં. ઔરંગઝેબે આની સામે સખત વાંધો લીધો પરિણામે આ સિક્કા પાછા ખેંચી લેવા પડ્યા. ૧૭૫૭માં મીર જાફરે કંપનીને કલકતામાં ટંકશાળ બનાવવાની પરવાનગી આપી.

બંગાળમાં અઢારમી સદીના મધ્યભાગમાં ચાંદીનો રૂપિયો ૧૦ માશા (૧૧.૬૦ ગ્રામ)નો હતો. ૧૦ માશા વજનનું  સ્ટૅન્ડર્ડ પણ હતું અને એ ‘સિક્કા’ તરીકે ઓળખાતું. આમ આ ‘સિક્કો’ ખરેખરા બજાર મૂલ્યની બરાબર હતો. એક સિક્કાના ૧૬ આના (૧૦ માશા) અને એક આનાનું મૂલ્ય ૧૨ પાઈ જેટલું હતું.

રૂપિયો સ્ટૅન્ડર્ડ બન્યા પછી પણ કેટલીયે જણસો બીજાં ચલણોમાં ખરીદવી પડતી. આ ઉપરાંત એક જાતની કડવી બદામ પણ ચલણ તરીકે ચાલતી. એ ગુજરાતમાંથી આયાત કરવી પડતી. સૂરતમાં આ બદામ ચલણ તરીકે ચાલતી. દક્ષિણ અને મધ્ય ગુજરાતમાં શાહુકારો. શરાફો, વેપારીઓ અને કારીગરો મોટી સંખ્યામાં હતા પણ આ કડવી બદામ ચલણમાં સ્વીકાર્ય બની હતી.

બંગાળનું પતન હિંદુસ્તાન માટે એક દુઃસ્વપ્ન જેવું રહ્યું છે.  આ ઓથારમાંથી દેશ આજે અઢીસો વર્ષ પછી પણ છૂટ્યો નથી.  પરંતુ આપણે હવે દખ્ખણ અને કર્ણાટક  જઈએ. એ હજી કંપનીના કબજામાં નથી આવ્યાં.

સંદર્ભઃ

1. Poverty of India, Dadabhai Navroji, 1878. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

  1. http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/14414/6/06_chapter%201.pdf

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery – Chapter 26

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૨૬: કંપની રાજની બંગાળ પર અસર

બક્સરની લડાઈ પછી ૧૭૬૫માં મોગલ બાદશાહે કંપનીને બંગાળની દીવાન બનાવી દીધી. મોગલ સલ્તનતમાં બંગાળ, સૌથી વધુ સમૃદ્ધ પ્રદેશ હતો. બ્રિટન માટે આ દીવાની આશીર્વાદ સમાન નીવડી. કંપની અને એના નોકરોને એનાથી બહુ મોટો લાભ થયો. નદીઓથી સમૃદ્ધ આ પ્રદેશ ૩૦ લાખ રૂપિયાની મહેસૂલી આવક આપતો હતો.  વેપારમાં તો નુકસાન થતું હતું પણ મહેસૂલની આ ગંજાવર રકમમાંથી કંપની લંડનમાં ડાયરેક્ટરોનું મોઢું બંધ રાખી શકતી હતી. અહીંનો માલ, રેશમ, ખાંડ અને ગળી લંડનના બજાર માટે જ હતાં. બંગાળનો ચોખાનો મબલખ પાક કંપનીની લશ્કરી છાવણીઓને કામ  આવતો. પરંતુ મુખ્ય ફાયદો તો મોગલ સલ્તનતે વેપાર માટે એના આખરી દિવસોમાં બનાવેલા નિયમોને કારણે થયો. કોઈ પણ વેપારી કોઈ એક વસ્તુના વેપારનો ઇજારો લઈ શકતો. કંપનીએ મીઠું, બંદૂકનો દારુ, ગળી, સોપારી વગેરેના ઇજારા લઈ લીધા હતા. કંપનીએ લંડનથી સોનું લેવું પડતું તે લગભગ બંધ થઈ ગયું.

જૂનું માળખું, નવા વિચારો

બંગાળ પર વર્ચસ્વ સ્થાપ્યા પછી પણ કંપનીનો ઉદ્દેશ મુખ્યત્વે તો કમાણી અને વેપારનો જ રહ્યો હતો એટલે દીવાન તરીકે પણ કંપનીએ જાતે બહુ મોટા ફેરફાર ન કર્યા. બધાં કામો નવાબને નામે થતાં હતાં પણ ખરો અંકુશ ‘ઓટુનવાબ’ એટલે કે એના નાયબનો હતો અને કંપની નવાબની ‘નાયબ’ હતી. ન્યાયની બાબતમાં પણ કંપનીએ દીવાન તરીકે ‘દીવાની’ કેસો પોતાના હાથમાં લીધા, પણ ફોજદારી ગુનાઓનો નિકાલ કરવાની જવાબદારી હજી નવાબના હાથમાં જ હતી. પરંતુ ૧૭૭૨થી કંપનીએ પોતાને ‘અપીલ કોર્ટ’ તરીકે સ્થાપિત કરી દીધી. ૧૭૮૧ પછી તો નીચલી કોર્ટોમાં પણ અંગ્રેજ જજો દીવાની અને ફોજદારી કેસો સાંભળવા લાગ્યા.

આ આખા સમયગાળા દરમિયાન કંપની પર હજી લંડનના મુખ્ય ડાયરેક્ટરોનો કાબુ હતો. પોલીસ કે લશ્કરી દળના ઉપયોગ માટે બંગાળના અંગ્રેજ શાસકોએ ડાયરેક્ટરોને જવાબ આપવો પડતો હતો. ૧૭૬૫ પછી ઘણી વાર તો સ્વયં બ્રિટિશ સરકારનું  જ દબાણ આવતું. ૧૭૭૩માં અને પછી ૧૭૮૪માં  બ્રિટન સરકારે કાયદા બનાવીને હિંદ માટેની નીતિ નક્કી કરી આપી. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના ડાયરેક્ટરોએ પણ એના પ્રમાણે વર્તવું પડતું. ૧૮૩૩માં તો બ્રિટન સરકારે વેપારનો છેદ જ ઉડાડી દીધો. કંપનીનું મુખ્ય કામ તો આમ બંધ જ થઈ ગયું.

નવા સમાજનું નિર્માણ?

હિંદુસ્તાન, અને ખાસ કરીને બંગાળના, સમાજ પર બ્રિટિશ હકુમત લદાઈ તે પછી મોટા ફેરફાર થયા એમ ન કહી શકાય કારણ કે ૧૭૬૫ પહેલાં જ સાંસ્કૃતિક, સામાજિક, આર્થિક પરિવર્તનો આવવા માંડ્યાં હતાં મોગલ સલ્તનત તૂટું તૂટું થતી હતી, બીજાં શક્તિશાળી રાજ્યો પણ થાકવા લાગ્યાં હતાં.  ખેતીનું વેપારીકરણ પણ થવા લાગ્યું હતું. મહેસૂલ એકઠું કરવાના અધિકાર નવાબી જમાનામાં જ બહુ ઘણા લોકોને મળી ગયા હતા એટલે ખેતી કરનારા સમાજમાં પણ અમીર-ગરીબના ભેદભાવ શરૂ થઈ ગયા હતા. આમ છતાં, બ્રિટિશ સત્તાએ આ પ્રક્રિયાને નવો વેગ આપ્યો એમ તો જરૂર કહેવું પડશે.

વળી, દેખ બીચારી બકરીનો પણ કોઈ ન જાતાં પકડે કાન જેવી સ્થિતિ પણ નહોતી સ્થપાઈ. નવાબના વખતમાં જેટલી લૂંટમાર થતી તેમાં ઘટાડો થયો એમ ન કહી શકાય. ખરેખર તો ૧૯મી સદીના પહેલા દાયકામાં લૂંટમારની જે હાલત હતી તે કંપની માટે શરમજનક જ હતી. નવાબના સમયમાં એના લશ્કરના માણસો નવાબ ઉપરાંત એના મુખ્ય આશ્રયદાતાને વફાદાર રહેતા. આમાં જે જોખમો હતાં તે પ્લાસીની લડાઈમાં છતાં થયાં પરંતુ કંપનીએ નવાબનું સૈન્ય વીખેરી નાખ્યું તેથી બેરોજગારી વધી. ૬૫,૦૦૦ નાના સિપાઈઓને તો નોકરીએ લઈને કંપનીએ રોજગાર આપ્યો પણ ઘોડેસવારોની એને જરૂર જ નહોતી. બેકારીને કારણે બહારવટિયાઓનો ત્રાસ પણ વધ્યો.

જમીનદારો પહેલાં પોતપોતાના પ્રદેશમાં બધી સત્તા ભોગવતા અને નવાબ પણ એમાં દખલ ન દેતો. કંપનીએ કાયદા બનાવીને એમના પર નિયંત્રણો મૂકવાની કોશિશો કરી પરંતુ  જમીનદારો તો રાજકાજ જાણતા હતા એટલે ‘વચલો રસ્તો’ કેમ કાઢવો તે જાણતા હતા. આમ વ્યવહારમાં જમીનદારોને જ રક્ષણ મળ્યું. ૧૭૯૦માં ૧૨ કુટુંબો મહેસૂલ એકત્ર કરતાં, તેની જગ્યાએ કંપનીએ ઘણાને કોંટ્રૅક્ટ અને કાયમી અધિકારો આપતાં શોષણખોરોની મોટી જમાત ઊભી થઈ ગઈ. અઢારમી સદીના અંતભાગમાં તો જમીન અને મજૂરી વચ્ચેની સમતુલા જમીનવાળાઓ તરફ ઢળતી થઈ ગઈ હતી.

બંગાળનું અર્થતંત્ર પૂરેપૂરું બ્રિટનના અર્થતંત્ર સાથે સંકળાઈ ગયું હતું એટલે ત્યાંના વાળાઢાળાની અસર બંગાળમાં પણ દેખાતી.  આમ તો જમીન મહેસૂલ અને કાચા માલના વેપાર પર ભાર મુકાતાં શહેરો કરતાં ગામડાંઓમાં કમાણીની તકો વધી હતી.

નવા વ્યવસાય, નવી સભ્યતા

આમ છતાં, કલકત્તા જેવા શહેરનો પણ વિકાસ થયો અને ઢાકા પડી ભાંગ્યું કે જે ‘મલમલ’ માટે જાણીતું હતું. કેમ કે જમીનદાર ન હોય પરંતુ વહીવટ અને હિસાબનીસ તરીકે પાવરધા લોકોનો નવો વર્ગ શહેરમાં જ રહ્યો.

કલકત્તામાં હિંદીઓ માટે ‘બ્લૅક ટાઉન’ અને યુરોપિયનો માટે ‘વ્હાઇટ ટાઉન’  વિકસી ચૂક્યાં હતાં. પરંતુ બ્લૅક ટાઉનમાં ગરીબો જ હતા એવું નથી. ‘ભદ્રલોક’ આધુનિક અને સાધન સંપન્ન હતા અને બ્લૅક ટાઉનમાં નવાં મોટાં મકાનો બાંધવા લાગ્યા હતા.  આ બધા હિંદુ હતા, કોઈ બ્રાહ્મણ, તો કોઈ કાયસ્થ.  લોકો મોટા ભાગે તો પગારદારો જ હતા પણ મૂડી રોકાણ દ્વારા પણ કમાઈ લેતા. મોટી ઠાકુરબાડીઓ(હવેલીઓ) બાંધવાનો એમને શોખ હતો, ધાર્મિક વિધિવિધાનોમાં, ખાસ કરીને દુર્ગાપૂજામાં વેપારધંધા બંધ કરીને એ મોટો ખર્ચ કરતા.

અંગ્રેજી શાસકોને પણ પ્રાચીન પરંપરાઓમાં રસ વધ્યો. હેસ્ટિંગ્સે ૧૭૮૪માં  એશિયાટિક સોસાઇટીની સ્થાપના કરી અને હિંદુ ધર્મના પ્રાચીન ગ્રંથોનો અનુવાદ કરાવ્યો. આ યુરોપીય વિદ્વાનો પંડિતોને નોકરીમાં લઈને જાતે જ સંસ્કૃત શીખ્યા. બીજી બાજુ બાઇબલના બંગાળી અનુવાદો પણ થયા.

૧૮૧૭માં એમના જ પ્રયાસોથી હિંદુ કૉલેજ શરૂ થઈ. એમને યુરોપીય રહેણીકરણીએ આકર્ષ્યા હતા. શિક્ષણ વધવાથી  નવા ઉદાર વિચારો પણ જન્મ્યા. આમાંથી બ્રહ્મોસમાજની સ્થાપના થઈ. રાજા રામમોહન રાય, ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર વગેરે આ જ યુગનાં સંતાન હતાં.

૦-૦-૦

સંદર્ભઃ  New Cambridge History of  India II • 2; Bengal: The British Bridgehead: Eastern India 1740-1828(Chapter 2, 4, 5), P.J.Marshall, King’s College, London, Cambridge University Press, Cambridge.  (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)