Science Samachar 51

() ભારતમાં દસ વર્ષમાં બમણાં સિઝેરિયન ઑપરેશનો થયાં.

ભારતમાં ૨૦૦૫-૦૬ અને ૨૦૧૫-૧૬ વચ્ચે પ્રસૂતિ માટેનાં સીઝેરિયન ઑપરેશનોની સંખ્યા બમણી થઈ ગઈ. પહેલાં દ એકસોમાંથી નવ કેસોમાં ‘સી-સેક્શન’ કરવું પડતું, ૨૦૧૫-૧૬માં આ સંખ્યા વધીને ૧૮.૫ ટકા થઈ ગઈ. લૅન્સેટ સામયિકે ત્રણ લેખોની લેખમાળામાં આ માહિતી આપી છે. રિપોર્ટ પ્રમાણે આખી દુનિયામાં એ દાયકા દરમિયાન સીઝેરિયનની સંખ્યા બમણી થઈ ગઈ. મધ્યમ અને ઊંચી આવકવાળા લોકોમાં સીઝેરિયન તરફ વલણ વધ્યું છે. આમાં પણ સરકારી હૉસ્પિટલો કરતાં ખાનગી હૉસ્પિટલોમાં સિઝેરિયન ઑપરેશનો બહુ થાય છે. દાખલા તરીકે, ત્રિપુરામાં જેટલાં સીઝેરિયન થયાં તેમાંથી ૭૩ ટકા ખાનગી હૉસ્પિટલોમાં થયાં.

બાળકના જન્મ વખતે માતા અને બાળકના જીવને જોખમ જેવું જણાય ત્યારે સીઝેરિયન જરૂરી બની જાય છે. પરંતુ બધી પ્રાઇવેટ હૉસ્પિટલોમાં શું આવા જોખમી કેસો હોય છે? કે ઑપરેશન કરવાથી કમાણી વધે અને પૈસાદાર સ્ત્રીને પ્રસવવેદના ભોગવવા કરતાં પૈસા ખર્ચવાનું વધારે સહેલું લાગે છે?

દક્ષિણ એશિયામાં ૨૦૦૦ના વર્ષ સુધી સીઝેરિયન ઑપરેશન પદ્ધતિનો ઉપયોગ જરૂર હોય ત્યારે પણ નહોતો થતો. હવે સ્થિતિ એ છે કે હવે એનો વધારે પડતો ઉપયોગ થાય છે.

લંડનની કિંગ્સ કૉલેજનાં પ્રોફેસર જેન સૅંડૉલ કહે છે કે સી-સેક્શનની જરૂર ન હોય તો પણ એનો ઉપયોગ વધ્યો છે. આની અસર માતા અને બાળકના આરોગ્ય પર શી પડે છે તેનો અભ્યાસ થવો જોઈએ.

૦૦૦૦

સંદર્ભઃ ઇંડિયાસ્પેંડ-45728 અને http://www.thehindu.com 25210258

<><><>< 

() કિલોગ્રામનેઆવજોકહેવું પડશે.

૧૩૦ વર્ષથી કામ આપતી દશાંશ પદ્ધતિનો કિલોગ્રામ હવે જવાનો છે. આ અઠવાડિયે ફ્રાંસના વર્સાઈ (Versilles)માં ૨૬મી General Conference on Weights and Measures (CGPM) મળે છે તેમાં ફ્રાંસ ઉપરાંત ૬૦ દેશોના વૈજ્ઞાનિકો મળવાના છે, એમાં મીટ્રિક સિસ્ટમમાં આંતરરાષ્ટ્રીય માપ પદ્ધતિમાં સુધારા કરવાનો નિર્ણય લેવાશે. આજના કિલોગ્રામને લેગ્રાં K’ એવું નામ આપવામાં આવ્યું છે.

આપણો આજનો કિલોગ્રામ વાસ્તવિક પદાર્થ છે, હવે તેની જગ્યાએ વૈજ્ઞાનિકો ક્વૉન્ટમ મિકેનિક્સમાં ચાલતા પ્લાંકના અચલાંકનો આધાર લેશે.

અહીં આજના કિલોગ્રામનો ફોટો આપ્યો છે. એ ૯૦ ટકા પ્લેટિનમ અને ૧૦ ટકા ઇરીડિયમનો બનેલો છે. દર ૪૦ વર્ષે એને બહાર કાઢીને સાફ કરાય છે.

ભારતમાં નેશનલ ફિઝિકલ લૅબોરેટરી પાસે આનો સ્ટૅંડર્ડ નમૂનો (NPK-57) રાખેલો છે, જે ૧૯૫૮માં ભારતને મળ્યો હતો. ૧૯૫૯માં આપણે મીટ્રિક સિસ્ટમ લાગુ કરી તે પછી શેર, મણની જગ્યા કિલોગ્રામ, ક્વિંટલે લીધી. અંતર માપવામાં પણ માઇલને બદલે કિલોમીટરનો ઉપયોગ શરૂ થયો.

૦૦૦૦

સંદર્ભઃ sciencemag.org/kilogram અને http://www.nplindia.in/mass-standards

<><><><><>

(3) પર્યાવરણની વિપરીત અસરથી કીડાઓનો નાશ

પર્યાવરણમાં વધેલી ગરમીને કારણે પેટ પર સરકતા જીવોનો નાશ થવા લાગ્યો છે. પ્યુર્તો રિકોમાં હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસમાં જોવા મળ્યું કે વિષુવવૃત્તીય જંગલોમાં આવા જીવોની સંખ્યામાં મોટા પાયે ઘટાડો થયો છે. બ્રેડફોર્ડ સી. લિસ્ટર અને આંદ્રેસ ગાર્સિયાએ વિષુવવૃત્તી જંગલોમાં મળતા કચરાનો અભ્યાસ કર્યો અને એના પરથી આ તારણ આપ્યું છે. ૧૯૭૦માં આવો જૈવિક કચરો તપાસવામાં આવ્યો હતો. એની સરખામાણીએ જૈવિક કચરો ૧૦થી ૬૦ ટકા ઘટ્યો છે. એ સાથે કીડા ખાનારા જીવો, ઘરોળી, કાચિંડા, દેડકા અને પક્ષીઓની સંખ્યા પણ ઘટી છે.

ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી બધા પ્રદેશો પર પર્યાવરણની ખરાબ અસર પડી છે પણ એમ માનવામાં આવતું હતું કે વિષુવવૃત્ત પર અસર પ્રમાણમાં ઓછી થઈ છે. પરંતુ આ અભ્યાસ દેખાડે છે કે આ અસર ધાર્યા કરતાં વધારે ગંભીર છે.

પૃથ્વી પર જૈવિક પરિવેશના સંતુલનમાં કીડાઓનું બહુ જ મહત્ત્વ છે. લિસ્ટર કહે છે કે માત્ર આ કીડા જ નહીં, ઊડતા કીડા અને પતંગિયાંની મોટી વસ્તીનો પણ નાશ થયો છે.

૦૦૦૦

સંદર્ભઃ (૧):hyperalarming-study અને (૨) pnas.org/content/115/44/E10397

વિશેષ જાણકારો માટે https://doi.org/10.1073/pnas.1722477115

<><><><>

() પોલિયો જેવો નવો રોગ

અમેરિકામાં હવે પોલિયો જેવા બીજા એક વાઇરસનો ફેલાવો થવા લાગ્યો છે. સામાન્ય રીતે તો એ વાઇરસથી સળેખમ થાય છે પણ અમુક કેસો એવા મળ્યા કે એમાં પોલિયો જેવાં લક્ષણો દેખાયાં. સંપૂર્ણ નીરોગી બાળકો પર આ વાઇરસે હુમલો કર્યો તે પછી એ બાળકો એમના હાથ અને પગના સ્નાયુઓ પરનો અંકુશ ગુમાવી બેઠાં. આ બીમારીને ઍક્યૂટ ફ્લૅક્સિડ માઇલાઇટિસ (AFM) કહે છે. ૨૨ રાજ્યોમાંથી ૬૨ કેસ મળ્યા છે અને હજી બીજા ૬૫ કેસોમાં AFMની શંકા હોવાથી સઘન તપાસ ચાલે છે. ૨૦૧૪ અને ૨૦૧૬માં પણ આ બીમારી ફેલાઈ હતી. મૅરીલૅન્ડ રાજ્યના બાલ્ટીમોર શહેરની જ્હૉન હૉપકિન્સ બ્લૂમબર્ગ સ્કૂલ ઑફ પબ્લિક હેલ્થનાં ઍપિડેમિયોલૉજિસ્ટ પ્રિય દુગ્ગલ કહે છે કે આ બીમારીનું ચક્ર છે એટલે વારંવાર આવ્યા કરે છે અને જતી નથી. EV-D68, લાળ અને લીંટ મારફતે ફેલાય છે. ૨૦૧૪માં આ બીમારીમાં સપડાયેલાં બાળકોને હૉસ્પિટલમાં સારવાર આપવી પડી હતી. આ બીમારી દુનિયામાં ન ફેલાય એવી આશા રાખીએ.

૦૦૦૦

સંદર્ભઃ https://www.sciencemag.org/news/2018/10/us-reports-new-cases-puzzling-poliolike-disease-strikes-children

<><><><> 

Advertisements

India: Slavery and struggle for freedom :: Part 2 :: Struggle for Freedom – Chapter 6

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૬: પહેલો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દક્ષિણ ભારતમાં? ()

અંગ્રેજ કંપનીનું મૂળ લક્ષ્ય પૈસા કમાવાનું હતું. આના માટે કોઈ પણ સાધન એમના માટે અપવિત્ર નહોતું. બે રજવાડાં વચ્ચેના ઝઘડામાં માથું મારવું અને પછી કબજો જમાવી લેવો, ખાસ કરીને નાણાના સ્રોત પોતાના હાથમાં લઈ લેવા – જમીન મહેસૂલ અને બીજા વેપારધંધાના કરવેરા – એ એમનું મુખ્ય ધ્યેય રહેતું. આમાં રાજાઓને લાંચ આપવી પડે તો તે, લડાઈ કરવી પડે તો તે – ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની બધા ઉપાયો માટે તૈયાર હતી. રાજાઓ પોતાની ગાદી બચાવવા માટે જનતાને બદલે વિદેશી વેપારીઓ પર આધાર રાખતા હતા.

કંપનીની નજરે લોકોનું અસ્તિત્વ જ નહોતું. ૧૭૭૦ના દુકાળમાં ખેતરોમાં ઊભો પાક સુકાઈ ગયો હતો. લોકો પાસે બહારથી અનાજ મંગાવવા સિવાય રસ્તો નહોતો, પણ ગાડે જોડવા બળદ નહોતા, કંપનીએ બધા બળદ મૈસૂર સામેની લડાઈમાં લશ્કરનો સરસામાન લઈ જવામાં જોતરી દીધા હતા. લોકો માટે જવા-આવવાનું પણ સાધન નહોતું, તો અનાજ ક્યાંથી લાવે? એ જ રીતે, અનાજ પણ કંપનીના એજન્ટો બળજબરીથી ઉઠાવી જતા; લોકો ભલે ભૂખે મરે, લશ્કરને અનાજ મળવું જોઈએ. કંપની હસ્તકના પ્રદેશોમાં વેપારધંધા પણ તૂટવા લાગ્યા હતા કારણ કે એક બાજુથી કંપનીની લૂંટ ચાલતી અને રહ્યાસહ્યા માલ પર કર ચુકવવાનું ભારે પડતું હતું. આમ જે પરંપરાઓ હતી તે તૂટવા લાગી હતી.

બિલ ઑફ રાઇટ્સ

કનારા જિલ્લાના દેશભક્તોએ અવાજ ઉઠાવવાની પહેલ કરી. લોકો જૂના દિવસો યાદ કરતા હતા, પહેલાં કરવેરા વધતા નહીં અને એના માટેના તકાદા પણ મોળા રહેતા. કનારામાં કલેક્ટર થોમસ મનરો જ્યાં જતો ત્યાં લોકો એને અરજીઓ આપતા અને જાણ કરતા કે પરંપરાથી લેવાતા કર કરતાં વધારે એક પૈસો પણ ન હોવો જોઈએ. લોકો આ કર નહીં ચૂકવે. થોમસ મનરોએ પોતે જ આ અરજીઓને Bill of Rights ( અધિકારો માટેનો માંગપત્ર) તરીકે ઓળખાવી છે.

પોલીગારો તો માનતા જ હતા કે અંગ્રેજી વહીવટકારો એમની વાત કદી માનશે નહીં. ૧૭૯૭માં કંપનીને એક નનામો પત્ર મળ્યો. એમાં ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કંપની લોકોનાં જૂનાં ઘરો તોડીને એની જગ્યાએ પોતાના કૅપ્ટનો અને કલેક્ટરો માટે નવાં ઘરો બાંધવા લોકોને એમનાં ખેતરોમાંથી પકડીને લઈ જાય છે અને બેગાર કરાવે છે તે ન્યાયની વિરુદ્ધ છે. જનતા જાગવા લાગી હતી.

પ્રજાકીય સંઘો અને મરુદુ ભાઈઓ

૧૭૯૫ અને ૧૭૯૯ વચ્ચે લોકો સંઘો બનાવીને સંગઠિત થવા લાગ્યા. કંપનીની હકુમતથી ત્રસ્ત અને દેશી શાસકોની સ્વાર્થી નીતિઓથી નિરાશ જનતા પાસે હવે બીજો કોઈ રસ્તો નહોતો. શિવગંગા, રામનાડ અને મદુરૈના નેતાઓએ અંગ્રેજવિરોધી સંગઠન ઊભાં કરવામાં આગળપડતો ભાગ ભજવ્યો.

આમાં શિવગંગાના મરુદુ પાંડ્યન ભાઈઓનો ઉલ્લેખ ખાસ જરૂરી છે. બન્ને ભાઈઓ ‘શેરોગાર’ (લશ્કરી અથવા મંત્રી) તરીકે ઓળખાતા. બન્ને પડછંદ, ભરાવદાર અને હિંમતવાન હતા. અંગ્ર્રેજોના એ ખાસ દુશ્મન હતા, ૧૭૭૨માં શિવગંગા પર કંપનીએ કબજો કરી લીધો તે પછી આ ભાઈઓએ લોકોને સંગઠિત કર્યા અને અંગ્રેજો તેમ જ કર્ણાટકના નવાબની સંયુક્ત ફોજને હરાવીને શિવગંગા પાછું લઈ લીધું. તે પછી શિવગંગામાં એમણે રાણીને બહુ મદદ કરી.

જો કે વેળ્ળ (મોટા) મરુદુને રાજકાજ કરતાં શિકારમાં વધારે રસ હતો. જંગલી પ્રાણીઓનો પીછો કરીને એને ઢાળી ન દે ત્યાં સુધી એને ચેન ન પડતું. એ એટલો જોરાવર હતો કે એના વિશે લોકવાયકા હતી કે એ ચલણી સિક્કો હાથથી વાળી શકતો. એણે રાજકાજ ચિન્ન્ન (નાના) મરુદુ પર છોડી દીધું હતું. અંગ્રેજો એને છંછેડવા નહોતા માગતા અને એની પાસેથી મહેસૂલની રકમ પણ માત્ર આવકના ત્રીજા ભાગ જેટલી જ વસૂલ કરતા. આમ છતાં ચિન્ન મરુદુએ જનતાના સંગઠનની આગેવાની લીધી.

એણે સ્થિતિની સમીક્ષા કરી કે દેશના અધઃ પતન અને અંગ્રેજોની ચડતીનાં ચાર કારણો હતાંશાસકોની અંદરોઅંદરની લડાઈઓ, એમાં અંગ્રેજોની મદદ લઈને હરીફને હંફાવવાની વૃત્તિ, અંગ્રેજોની દગાબાજી, અને આપણા લોકોની શાસકો સામે અહોભાવથી નમી પડવાની ટેવ. જો કે એને ભારતમાં બીજે ઠેકાણે શું થતું હતું તેની બહુ ખબર હોય તેવું જાણવા નથી મળતું.

ચિન્ન મરુદુએ કેટલાંય ગામોના પટેલોને સંદેશ મોકલ્યા અને અંગ્રેજો સામે લડવા માટે તૈયાર થવાનું એલાન કર્યું. રામનાડના મેલપ્પન, સિંઘમ ચેટ્ટી, મુત્તુ કરુપા તેવર અને તંજાવ્વુરના જ્ઞાનમુત્તુએ આ આહ્વાન સ્વીકાર્યું અને ‘શેરોગાર’ મરુદુની આગેવાની હેઠળ સંગઠિત થવા સંમત થયા. મદુરૈના સામાન્ય લોકો અને ખાસ કરીને કલ્લણો તો સક્રિય વિદ્રોહી બની ગયા. આમ ચિન્ન મદુરુની આગેવાની હેઠળ એક સંઘ બની ગયો.

મદુરુના સાથીઓમાંથી મેલપ્પન પહેલાં એક અર્ધ લશ્કરી દળમાં હતો. એના રાજા સેતુપતિની હાર થતાં એણે અંગ્રેજોની સામે લોકોને તૈયાર કર્યા. અંગ્રેજોને એની હિલચાલની ખબર પડી જતાં એને જેલમાં નાખ્યો પણ એ ત્યાંથી ભાગી છૂટીને મદુરુના આશ્રયમાં શિવગંગા પહોંચી ગયો હતો. એણે તાડપત્ર પર લોકોને કરવેરા ન ચુકવવાના સંદેશ મોકલ્યા. “પહેલાં જે થઈ ગયું, તે થઈ ગયું પણ હવેથી એવું કંઈ ન કરવું કે અંગ્રેજો રાજી થાય. એના સંદેશ પછી લોકોએ કર ભરવાનું બંધ કરી દીધું, એટલું જ નહીં, કેટલીયે જગ્યાએ તો કર વસૂલવા આવેલા કંપનીના માણસોને પણ એમણે તગેડી મૂક્યા.

૧૭૯૯માં કંપની ટીપુ સામેની અંતિમ લડાઈમાં વ્યસ્ત હતી ત્યારે વિદ્રોહીઓએ દુશ્મનના શસ્ત્રાગારો પર હુમલા કરીને શસ્ત્રો લૂંટી લીધાં.

વિદ્રોહીઓનો પહેલો પરાજય

પરંતુ અંગ્રેજોની સૈન્યશક્તિ સામે એમની સંખ્યા બહુ ઓછી હતી. જબ્બરદસ્ત હતી. ૧૭૯૯ના ઍપ્રિલમાં અંગ્રેજી લશ્કરી ટૂકડીએ કોમેરી પાસે વિદ્રોહીઓની છાવણી પર ઓચિંતો છાપો માર્યો, એમાં ઘણા વિદ્રોહી માર્યા ગયા. પાલામંચેરી પાસેની લડાઈમાં વિદ્રોહીઓનો એક નેતા સિંઘમ ચેટ્ટી માર્યો ગયો. એનું માથું કાપીને એમણે કોમેરીમાં જાહેર સ્થળે થાંભલે લટકાવી દીધું. એના માણસોએ હવે વિદ્રોહમાં ન જોડાવાનો સમજીવિચારીને નિર્ણય લીધો અને એવી હવા ઊભી થઈ કે લોકો ફરી વફાદાર બની ગયા છે. આટલી શાંતિથી રામનાડના કલેક્ટરને પોતાની પણ શંકા પડી કે લોકો ખરેખર હાર્યા છે કે કંઈ નવું રંધાય છે. એણે લખ્યું કે આવા ઓચિંતા હુમલાઓમાં પણ ગામવાસીઓને કંઇ નુકસાન ન થયું અને લૂંટફાટ પણ માત્ર શસ્ત્રોની થઈ એ દેખાડે છે કે લૂંટ, માત્ર લૂંટ નહોતી, એનો હેતુ કંઈક જુદો જ હોવો જોઈએ.

તિરુનેલવેલીમાં સંઘ

બીજી બાજુ, પૂર્વમાં તિરુનેલવેલીના પંજાલામકુરિચિના વીર પાંડ્ય કટ્ટબોમ્મને સક્રિય બનીને સંગઠન ઊભું કર્યું.

આ બાજુ પંજાલમકુરિચિનો પોલીગાર કટ્ટબોમ્મન સતત અંગ્ર્રેજો સામે ટટક્કર લેતો રહ્યો હાતો પણ સ્વભાવે એ શાંતિપ્રિય હતો પણ અંગ્રેજો સામેની લડાઈઓમાં અપમાન ભર્યા પારાજયો અને બીજી બાજુ મદુરુએ પણ સંઘ બનાવ્યો છે તે જાણીને એને સંતોષ થયો.હતો. હવે એને મળવા મટે મદુરુએ વિદ્દ્રોહીઓની એક ટુકડી મોકલી. કટ્ટબોમ્મન એમને મળ્યો અને બન્ને સંઘોએ સાથે મળીને લડવાનો વિચાર કર્યો. એ મદુરુને મળવા માટે શિવગંગા જવાઅ નીકળ્યો પણ કલેક્ટર લુશિંગ્ટનને આમાં ખતરો દેખાયો. એ તબક્કે વિદ્રોહીઓને અંગ્રેજો સામે લડાવાનું યોગ્ય ન લાગ્યું એટલે એ રસ્તામાં જ રોકાઈ ગયો. ત્યાં મદ્દુરુના માણસો એને મળ્યા અને બન્ને સંઘોએ સાથે મળીને લડવાનું નક્કી કર્યું. મદ્દુરુના પાંચસો સૈનિકો કટ્ટબોમ્મન સાથે ગયા.

આમ વિદ્રોહની આગના તણખા દૂર સુધી પહોંચતા થયા. પરંતુ પોલીગારો બહુ સાવધાનીથી, ઓચિંતો ભડકો ન થાય તેની કાળજી રાખીને આગળ વધતા હતા. આ સંદર્ભમાં રામનાડના ઉદ્ધત અને લાંચિયા કલેક્ટર સામે કટ્ટબોમ્મને મગજને કેટલું શાંત રાખ્યું તે જાણવા જેવું છે. એનો હેતુ માત્ર એટલો જ કે અંગ્રેજો સામે લડવા માટે સંઘો વ્યાપક બને તે પહેલાં જ કંઈ થાય તો વિદ્રોહની આખી યોજના પડી ભાંગે તેમ હતી. પણ એ કથા હવે પછી.

0-0-0-૦

સંદર્ભઃ

1. South Indian Rebellion: The First War of Independence 1800-1801 by K. Rajayyan, first published 1971 Rao and Raghavan Publishers, prince of Wells Road Mysore-4 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2. Popular uprisings in India with special reference to Tamilnadu (1750-1857) Edited by G. J. Sudhakar. ISBN 978819083059-1 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ) Chapter 3 by G. Balaji.

3. http://www.sivagangaiseemai.com/maruthupandiyar/maruthu-pandiyar-history.html

4. http://www.diamondtamil.com/india/india_history/palayakkarar_rebellion/index_en.html#.W8oi-3szbIU

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom Chapter 5

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૫: પહેલો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દક્ષિણ ભારતમાં? ()

૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને ભારતનો પહેલો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ માનવામાં આવે છે. પરંતુ દક્ષિણ ભારતમાં ટીપુના મૃત્યુ પછી૧૮૦0-૧૮૦૧માં જે વિદ્રોહ થયો તેને કેટલાક વિદ્વાનો પહેલો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ માને છે. એમનો મત છે કે ૧૮૫૭નો સંગ્રામ બીજો હતો. સંગઠનની દૃષ્ટિએ દક્ષિણ ભારતનો આ સંગ્રામ વધારે વ્યવસ્થિત હતો અને યોજનાપૂર્વક થયો હતો. એટલું જ નહીં, એમાં કેરળ (મલબાર), કર્ણાટક (કન્નડનાડ) અને તમિળનાડુ જોડાયેલાં હતાં એમાં સામાન્ય માણસોએ વીરતાપૂર્વક પોતાના પ્રાણ હોમી દીધા. આપણે આ વીરગાથાથી પરિચિત નથી એ દુઃખની વાત છે. ખરેખર તો, જ્યાં અંગ્રેજોએ પોતાનું વર્ચસ્વ જમાવી લીધું હતું ત્યાં પ્રજામાં ઊગ્ર વિરોધ હતો.

૧૭૯૫થી ૧૭૯૯

બંગાળ પર અંગ્રેજોનો કબજો થઈ જ ગયો હતો, જો કે અઢારમી સદીના અંત સુધી એમને સંન્યાસીઓ, ફકીરો અને ચુઆડોના જબ્બર વિદ્રોહનો સામનો કરવો પડ્યો. આમ જોઈએ તો આજના કર્ણાટકના ઘણા પ્રદેશો એમના કબજામાં હતા. દક્ષિણમાં એમને મુખ્ય ટક્કર તો મૈસૂરનાન શાસકો હૈદર અલી અને ટીપુ સુલતાન તરફથી મળી. ૧૭૯૯માં ટીપુના મૃત્યુ પછી તરત જ ૧૮૦0-૧૮૦૧માં જ અંગ્રેજોને લોકવિદ્રોહનો સામનો કરવો પડ્યો, એ મોટી વાત છે. પરંતુ સંગઠિત વિરોધ તો ૧૭૯૫થી જ શરૂ થઈ ગયો હતો.

ત્યાંના કેટલાક પ્રદેશો, જેમ કે કનારા અને સુંદા (આજના દક્ષિણ કન્નડા અને ઉત્તર કન્નડા જિલ્લાઓ)માં રાજાની દરમિયાનગીરી ઓછી હતી અને જમીન પર વારસા હક હતો. આના કારણે ત્યાં સમાજમાં સુખ સમૃદ્ધિનાં દર્શન થતાં હતાં. શાસન વ્યવસ્થા પણ સારી હતી. અહીં પોલીગાર (પલયક્કરાર) પદ્ધતિ હતી. રાજ્યને લશ્કરી સેવા આપવા બદલ એમને અમુક ગામો આપવામાં આવતાં. એટલે કે પોલીગાર જાગીરદારો હતા. એ રાજા અને પ્રજાની વચ્ચેના સ્તરના હતા પણ સામાન્ય રીતે એમનું માન હતું કારણ કે પરંપરાઓ જ કાયદો હતી અને પોલીગાર એમાં વચ્ચે ન પડતા. પરંતુ આ વ્યવસ્થા મોગલ શાસકોએ કરેલી હતી. મોગલો નબળા પડતાં દક્ષિણમાં મૈસુર અને કર્ણાટક, હૈદરાબાદમાં નિઝામ અને ઉત્તર ભારતમાં અવધ સ્વાધીન થવા લાગ્યાં હતાં. પોલીગારો લોકોના અંદરોઅંદરના કે રાજ્યના અધિકારીઓ સાથેના વિવાદમાં ઉદારતાથી લોકોની તરફેણ કરતા. કોઈ સ્થળે તો એવા પોલીગાર હતા કે જે રાજ્યને આપવાનું હોય તેટલું જ મહેસૂલ વસૂલ કરતા અને પોતાનો જીવનનિર્વાહ પોતાની જમીનની ઉપજમાંથી કરતા. આમ ઉત્તર ભારતના જાગીરદારો કરતાં એ જુદા પડતા હતા. જો કે કેટલાક શોષણખોર પણ હતા અને એ પડતીની નિશાની હતી. વળી ગ્રામસમાજ વધારે વ્યવસ્થિત હતો અને ‘પટેલ’ એનો મુખ્ય માણસ હતો. સામાન્ય લોકોની સુખાકારી સાચવવી એ એનું કામ હતું. ‘કવળકાર’ મારફતે પટેલ અજાણ્યા માણસોની હિલચાલ પર ધ્યાન રાખતો અને ચોરી જેવા ગુના પકડવા વગેરે એનાં કામો હતાં. આમ, રાજા, પોલીગાર અને પટેલ ત્રણ સ્તરની સત્તા હતી. પરંતુ એ બંધારણ બનાવીને ઊભાં કરાયેલાં સત્તાતંત્રો નહોતાં, આમ છતાં રાજા પોલીગારો કે જનતા પર અથવા પોલીગાર જનતા પર કંઈ ઠોકી બેસાડે એવું નહોતું બનતું કારણ કે ત્રણેય પાંખને ડર રહેતો કે એના સ્તરે ખોટું થશે તો બીજી બે પાંખો વિરોધ કરશે.

રાજાઓ અને નવાબોનો સ્વાર્થી વ્યવહાર

કર્ણાટક, મૈસૂર, તાંજોર (તંજાવ્વુર) કે હૈદરાબાદના શાસકો તો બહારથી આવ્યા હતા એટલે વ્યવસ્થા જાળવી રાખવામાં પોલીગારો મહત્ત્વનો ભાગ ભજવતા. આ શાસકોની અંદરોઅંદરની લડાઈઓએ જ બ્રિટિશ સત્તાનો વિસ્તાર કરવાની તક મળી. કોઈ પણ શાસક મદદ માગવા કંપની પાસે ચાલ્યો જતો. ત્રાવણકોર, પુદુકોટ્ટૈ, તંજાવ્વુર, મૈસુર, આર્કોટ, પુણે, હૈદરાબાદ વગેરેના શાસકોને અંગ્રેજોની મદદ લેતાં પહેલાં બે વાર વિચાર કરવાની જરૂર નહોતી લાગતી.

ત્રાવણકોરના ધર્મ રાજાએ કંપનીને લખ્યું કે ઈશ્વર જાણે છે કે અંગ્રેજ કંપની સાથે મારી મૈત્રી અને લાગણી આખી દુનિયામાં જાણીતી છે. ઈશ્વરના નામે હું કહું છું કે હું એમના ટેકા પર બહુ આધાર રાખું છું.” એણે રૈયતની પરવા કર્યા વિના જ રાજ્યમાં આવેલી બ્રિટિશ સૈનિક ટુકડીનું સ્વાગત કર્યું! આ ટુકડી ખરેખર તો એના પર કાબૂ મેળવવા આવી હતી! મૈસૂર અને તમિળનાડુના પોલીગારો સામે અંગ્રેજોની લડાઈમાં એણે કંપનીને મદદ આપી.

પુદુકોટ્ટૈના તોંડૈમનને તો લાગતું હતું કે અંગ્રેજો માટે જે સારું હોય તે જ એના માટે પણ સારું હોય. ટીપુ સુલતાન ૧૭૯૯માં એની છેલ્લી લડાઈ લડતો હતો ત્યારે તોંડૈમને પોતાનું લાવ લશ્કર, સાધનસામગ્રી, બધું અંગ્રેજોની સેવામાં હાજર કરી દીધું.

આર્કોટના મહંમદ અલીએ તો ચંદાસાહેબ સામેની લડાઈમાં અંગ્રેજોની સીધી મદદ લીધી. અને મૈસુર સામે અંગ્રેજોએ લડાઈ જાહેર કરી ત્યારે એમણે કર્ણાટકના મહેસૂલ ખાતાનો કબજો લઈ લીધો. કર્ણાટકના નવાબે બહુ માથાં પછાડ્યાં પણ અંગ્રેજોએ પરવા જ ન કરી. ૧૭૯૨માં એમને ફરી મહેસૂલનો વહીવટ નવાબને પાછો સોંપ્યો પણ તે સાથે એક નવો કરાર કર્યો કે અંગ્રેજો પૂર્વ કિનારે જ્યાં પણ આક્રમક કે બચાવ માટેની લડાઈ લડે ત્યારે કર્ણાટકનો મહેસૂલી વહીવટ પોતાના હસ્તક લઈ લેશે. નવાબે આવી શરમજનક શરત માનીને પોતાની ગાદી બચાવી.

કર્ણાટકના નવાબ મહંમદ અલી પાસેથી કંપનીએ ૩૫ લાખ રૂપિયા લાંચમાં લીધા અને બદલામાં રાજા તુલજાજીનું તંજાવ્વુર એને અપાવી દીધું. ત્રણ વર્ષ પછી કંપની ફરી ગઈ. રાજાને તંજાવ્વુર ફરી સોંપ્યું પણ કરાર કર્યો કે અંગ્રેજો એના રક્ષક બને અને રાજા દર વર્ષે એમને ૧૨ લાખ રૂપિયા ચૂકવે. અને ટીપુ સામે એમને પેશવા અને નિઝામ મદદ કરતા જ હતા.

અંગ્રેજો સાથે શાસકોના સ્વાર્થી સંબંધોની અસર એ થઈ કે રાજા-પોલીગાર્‌-પ્રજા વચ્ચેની સમતુલા તૂટી ગઈ. અંગ્રેજો ધન અને પ્રદેશ માટે સતત મોઢું ફાડતા જ જતા હતા સ્વાર્થી, અલ્પદૃષ્ટિવાળા શાસકો જે કંઈ હાથે ચડ્યું તે આ હોમતા ગયા. ૧૭૮૭માં કર્ણાટકમાં ૮૪ ટકા પાઅક મહેસૂલ તરીકે રાજ્યે લઈ લીધો. આ અસહ્ય હતું. આમાં સમાજમાં જે સામાન્ય સંબંધો હતા તેના પર અસર પડી. પહેલી વાર પ્રજાજીવનમાં રાજ્યની દરમિયાનગીરી વધી ગઈ અને જુલમો પણ વધી ગયા. અંતે જનતાનો રોષ પોતાના શાસકો અને એમનો દોરીસંચાર કરનાર ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની સામે વધતો ગયો.

૧૭૯૯ સુધીમાં અંગ્રેજોએ આંધ્રના કાંઠાના પ્રદેશો, તમિળનાડુમાં ચેંગલપટ્ટુ, તંજાવ્વુર, ડિંડિગળ, રામનાડ, કોયંબત્તુર, સેલમ, સેરિંગપટનમ (ટીપુના મૃત્યુ પછી), કનારા અને કેરળમાં મલબાર પર કબજો કરી લીધો હતો અને એમના વર્ચસ્વ હેઠળનો વિસ્તાર કન્યાકુમારી સુધી પહોંચ્યો હતો.

૧૭૫૧થી પોલીગારો વિરુદ્ધ પગલાં

પરંતુ એમને આંખના કણાની જેમ ખૂંચતી હતી તે પોલીગાર પદ્ધતિ હતી કારણ કે એ રાજ્યના શોષણની વિરુદ્ધ રૈયત માટે કામ કરતા હતા. અંગ્રેજોની નજરે આ નાફરમાની હતી એટલે એમણે સૌથી પહેલાં તો પોલીગારોને દબાવવાનાં પગલાં લીધાં. આમ તો ૧૭૫૧થી જ એમણે પોલીગારો સામે લડવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. પરંતુ પોલીગારો પણ ગાજ્યા જાય તેમ નહોતા. પંજલમકુરિચિ અને ઍટ્ટાયાપુરમના પોલીગારો અંગ્રેજોના પહેલા હુમલામાં સફળ રહ્યા અને અંગ્રેજોએ ભાગવું પડ્યું પણ તે પછી અંગ્રેજોનાં ચડિયાતાં શસ્ત્રો અને સંખ્યા સામે એ હાર્યા. એ જ રીતે, તિરુનેલવેલીનો પોલીગાર પુલી તેવર એની બહાદુરી માટે જાણીતો હતો. અંગ્રેજોએ એના પર હુમલો કર્યો ત્યારે એની નાની સેનાએ એવો મરણિયો હુમલો કર્યો કે અંગ્રેજી ફોજ પોતાની શિસ્ત ભૂલી ગઈ અને ભાગી નીકળી. અંગ્રેજી ફોજ તિરુચિરાપલ્લી પહોંચી ત્યારે કલ્લણોએ રહ્યુંસહ્યું પુરું કરી દીધું.

પોલીગારો અઠંગ લડવૈયા હતા. સામ, દામ, દંડ અને ભેદ – બધું લાગુ કરતાં એ અચકાતા નહીં. સૌના સમાન દુશ્મન સામે એ એકઠા થતા, અંગ્રેજોના પક્ષે જેમને ફોડી શકાય એમને લાંચ પણ આપતા, લડાઈમાં ઢીલા પડે તો સમજૂતી કરી લેતા અને પાછા જઈને સમજૂતીઓને ઠોકરે ચડાવતા. પરંતુ આ તો ૧૭૫૬ સુધીની વાત. તે પછી પણ પોલીગારોનો વિદ્રોહ ચાલુ રહ્યો પરંતુ હવે અંગ્રેજોની સત્તા વિરાટ બની ચૂકી હતી. હજી આપણે હવે પછીનાં પ્રકરણોમાં પણ દક્ષિણ ભારતના આ સંગ્રામની ચર્ચા ચાલુ રાખીશું.

0-0-0-

સંદર્ભઃ

South Indian Rebellion: The First War of Independence 1800-1801 by K. Rajayyan, first published 1971 Rao and Raghavan Publishers, prince of Wells Road Mysore-4 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

http://www.diamondtamil.com/india/india_history/palayakkarar_rebellion/index_en.html#.W8oi-3szbIU

Science Samachar 50

() ચિમ્પાન્ઝીઓ ભોજન વખતે મિત્રોને ટાળતા નથી!

જર્મનીના લીપ્ઝિગમાં મૅક્સ પ્લૅંક ઇંસ્ટીટ્યૂટ ફૉર ઇવૉલ્યુશનરી બાયોલૉજીની એક સંશોધક ટીમે આઇવરી કોસ્ટના તાઈ નૅશનલ પાર્કમાં ચિમ્પાન્ઝીઓની વર્તણૂકનો અભ્યાસ કરીને કહ્યું છે કે એમને કોઈ શિકાર કે મોટા પ્રમાણમાં મધ કે ફળો મળે તો મિત્રોને પણ નોતરે છે. ખાવાની વાનગીમાં કુટુંબની બહારના મિત્રોને નોતરવા સાથે સહજીવન માટે આવશ્યક સહકારની શરૂઆત થાય છે. આપણામાં પણ આ લક્ષણો છે જ.

સંશોધકોએ જોયું કે કાં તો બધાએ ભેગા મળીને શિકાર કર્યો હોય કે કોઈ ખાદ્યપદાર્થ શોધી કાઢ્યો હોય ત્યારે સૌથી મોટો નેતા હોય તે બધું હડપ કરી લે એવું નથી બનતું; બધા મિત્રો સાથે મળીને ખાય છે. આ જ ટીમનો એક રિપોર્ટ ઑગસ્ટમાં પ્રકાશિત થયો હતો. એમા એમણે લખ્યું હતું કે શિકાર, ભલે ને, એકના કબજામાં હોય, પણ ખાતી વખતે એ શિકારમાં મદદ કરાનારને પણ ભાગ આપે છે. બીજાને મદદ કરવા કે સાથી બનાવવાનો બીજો પણ એક હેતુ હોય છેઃ ભવિષ્યમાં મદદ મળવાની ધારણાને કારણે ચિમ્પાાન્ઝીઓ, બોનોબો અને માણસજાત સંબંધો વિકસાવે છે.

સંદર્ભઃ

https://www.mpg.de/12338783/1010-evan-019609-wild-chimpanzees-share-food-with-their-friends

૦૦૦

() અમેરિકામાં યુરોપિયન મૂળના અપરાધીઓને શોધવાનો આધાર DNA.

અમેરિકામાં . હવે અપરાધના સ્થળેથી મળેલા DNA પરથી અપરાધીને પકડી શકાશે. એની મદદથી મૂળ યુરોપીય વંશના લગભગ બધા નાગરિકોના DNAની સરખામણી કરી શકાય છે. પોલીસે આ વર્ષના ઍપ્રિલમાં DeAngelo નામના એક શકમંદ શખ્સને પકડ્યો. એ ‘ગોલ્ડન સ્ટેટ કિલર’ કે ‘ઈસ્ટ એરિયા કિલર’ તરીકે ઓળખાતો એક અપરાધી હોવાનું મનાય છે. ૧૯૭૪થી ૧૯૮૬ દરમિયાન, એણે ૧૩ ખૂન અને ૫૦ કરતાં વધારે બળાત્કાર કર્યા હતા. એ હાથમાં જ ન આવતાં કેસ બંધ થઈ ગયો હતો પણ ૩૨ વર્ષ પછી અપરાધના સ્થળેથી મળેલા DNAના નમૂનાની યુરોપીય મૂળના નાગરિકોના DNA સાથે સરખામણીી કરતાં શકમંદ શખ્સ પકડાયો છે.

Myheritage નામની વ્યાવસાયિક જેનેટિક કંપની પાસે ૬૦% લોકોના DNA છે. એના દ્વારા ત્રીજી પેઢીના પિતરાઈ સુધીની માહિતી મળી શકે છે. ડીઍંજેલો પોતે કંપનીના રેકોર્ડમાં નહોતો પણ એના ત્રીજી પેઢીના કઝિન વિશેની માહિતીને આધારે એની ધરપકડ કરાઈ છે.

પોલીસના ડેટાબેઝમાં મોટા ભાગે લઘુમતીઓ છે, જ્યારે ‘માય હેરિટેજ’ના રેકોર્ડમાં બહુમતી યુરોપીય મૂળના લોકો છે.

ફોરેન્સિક સાયન્સમાં આને કારણે બહુ મદદ મળશે. જો કે આમાં વ્યક્તિની પ્રાઇવૅસી જોખમમાં મુકાતી હોવાની ચિંતાના સૂરો પણ પ્રગટ થયા છે.

સંદર્ભઃ https://www.nature.com/articles/d41586-018-06997-8=20181012

૦૦૦

() સલિંગી ઉંદરોએ બચ્ચાં જણ્યાં!

સંશોધકોએ પહેલી જ વાર બે માદા ઉંદરીઓના DNAનો ઉપયોગ કરીને એમનાં સંપૂર્ણ તંદુરસ્ત બચ્ચાં પેદા કર્યાં છે. એમણે બે નર ઉંદરના DNA લઈને પણ સંતતિ ઉત્પન્ન કરી પણ એમનું આયુષ્ય માત્ર બે દિવસનું રહ્યું. બીજી બાજુ, માદા ઉંદરીઓની એક પુત્રીનો વંશ આગળ વધ્યો અને એણે પણ બચ્ચાંને જન્મ આપ્યો જે તંદુરસ્ત છે.

સંશોધકોએ ૧૧મી ઑક્ટોબરના Cell Stem Cell નામના સામયિકમાં પોતાના લેખમાં એમની રીત સમજાવી છે. અમુક પક્ષીઓ કે માછલી કે ઘરોળી સજાતીય સંપર્ક દ્વારા પ્રજનન કરી શકે છે, પરંતુ સસ્તન પ્રાણીઓ વિજાતીય જીવ સિવાય સંતાન પેદા કરી શકે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે DNA પર અમુક નકારાત્મકટૅગહોય છે. ટૅગ સજાતીય સંપર્ક દ્વારા સંતાન ઉત્પન્ન થવા દેતા નથી. સંશોધકોએ ટૅગ હટાવી લીધા એટલે રસ્તો ખુલ્લો થઈ ગયો.

રીતે બેગેપુરુષો કે બેલૅસ્બિયનસ્ત્રીઓ સંતાન પેદા કરી શકે? વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે શક્ય નથી કારણ કે હજી તો માત્ર પ્રયોગ છે અને લાંબા ગાળે સંતાનોનું શું થાઅય તે વિશે આપણે કંઈ જાણતા નથી એટલે પ્રયોગ માનવજાત માટે સારાં પરિણામોને બદલે ખરાબ પરિણામ પણ લાવે. પ્રયોગનો હેતુ માત્ર પ્રજનન પ્રક્રિયાનાં ઘટકો સમજવાનો હતો.

સંદર્ભઃ https://www.nature.com/articles/d41586-018-06999-6=20181012

૦૦૦

() આપણને કેટલા ચહેરા યાદ રહે છે?

આપણે આખા જીવનમાં ઘણા લોકોને મળીએ છીએ. અથવા તો મળ્યા વિના પણ એમના ફોટા જોઈને ઓળખી શકીએ છીએ. આવા કેટલા ચહેરા હશે? વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આપણે સરેરાશ પાંચ હજાર ચહેરા યાદ રાખી શકીએ છીએ. ઘણા લોકોને તો દસ હજાર ચહેરા યાદ હોય છે. તો ઘણા કોકો કહીતા હોય છે કે એમને ચહેરા યાદ જ નથી રહેતા. પરંતુ અભ્યાસનું તારણ એ છે કે આવા લોકોને પણ એક હજાર જેટલા ચહેરા તો યાદ રહેતા જ હોય છે.

યૉર્ક યુનિવર્સિટીના રૉબ જેંકિન્સ અને એમના સાથીઓએ ૨૫ જનને બોલાવ્યા અને એમને કેટલાક જગજાહેર અને કેટલાક એવા જે માત્ર એ જ વ્યક્તિ ઓળખી શકે એવા ચહેરા દેખાડ્યા. એક કલાકમાં એમણે ચહેરા ઓળખી બતાવવાના હતા. સરેરાશ ૫૫૦ ચહેરા ઓળખાયા. આના માટે એમણે સ્કૂલના ફ્રેંડ, ફિલ્મ ઇંડસ્ટ્રી, એવા વિભાગ બનાવ્યા હતા. તે પછી ૩,૪૪૧ ચહેરા દેખાડ્યા. એમાં સમય મર્યાદા નહોતી. સરેરાશ ૮૦૦ની આવી.

સંશોધકોએ બધા ઓળખાયેલા ચહેરાનો સરવાળો કરીને સરેરાશ કાઢી તો એવું નક્કી થયું કે આપણે સરેરાશ પાંચ હજાર ચહેરા યાદ રાખી શકીએ છીએ.

સંદર્ભઃ https://www.nature.com/articles/d41586-018-06998=20180622

૦૦૦

India: Slavery and struggle for freedom : Part 2: Struggle for Freedom Chapter 4

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૪:  બંગાળમાં વિરોધના સૂર ()

ચુઆડ વિદ્રોહ

બંગાળમાં સંન્યાસી વિદ્રોહના સમયમાં જ, પણ એનાથી અલગ બીજો એક વિદ્રોહ પણ શરૂ થઈ ગયો હતો. એ ચુઆડ વિદ્રોહ (Chuar Rebellion) તરીકે ઓળખાય છે. ‘ચુઆડ’ શબ્દ અંગ્રેજી દસ્તાવેજોમાં વપરાયેલો છે અને બંગાળીમાં એનો અર્થ ‘જંગલી’, ‘અસભ્ય’ એવો થાય છે. અફસોસની વાત છે કે અંગ્રેજો તો એને જંગલી માણસોના વિદ્રોહ તરીકે ઓળખાવે પણ સ્વતંત્ર ભારતમાં પણ એને જંગલવાસી આદિવાસીઓના વિદ્રોહ તરીકે માન્યતા નથી મળી. ખરેખર તો, એ જંગલ મહાલના આદિવાસીઓનો વિદ્રોહ હતો. આમ જૂઓ તો એના વિશે ખાસ કોઈ માહિતી જ નથી મળતી. આજે પણ એ મુખ્યત્વે માછીમારો અને કેવટોનો પ્રદેશ છે. કદાચ એ જ કારણે બંગાળીમાં ભદ્રલોક ઇતિહાસકારોએ પણ આ વિદ્રોહને અંગ્રેજ સત્તા વિરુદ્ધ સામાન્ય જનના આક્રોશ તરીકે આલેખવાનું જરૂરી નથી માન્યું. અન્ય ભાષાઓમાં એ વિદ્રોહની ચર્ચા થઈ છે કે કેમ તે ખબર નથી પણ સંભવતઃ ગુજરાતીમાં આપણે પહેલી વાર જ એની ચર્ચા કરીએ છીએ. આ શ્રેણીના બીજા ભાગનો ઉદ્દેશ પણ એ જ દેખાડવાનો છે કે રાજામહારાજાઓ તાબે થઈ ગયા હતા પણ સામાન્ય માણસ તાબે નહોતો થયો. એ મરવા-મારવા તૈયાર હતો; એ જ બીજ વિકસતું રહ્યું અને ૧૮૫૭માં અને તે પછી પણ ફાલતું રહ્યું. પ્લાસી પછી શૂન્યાવકાશ નહોતો સર્જાયો.

ઉપર પશ્ચિમ બંગાળમાં ગયા વર્ષે પશ્ચિમી મેદિની પુર જિલ્લામાંથી અલગ પાડીને બનાવેલા ઝારગ્રામ જિલ્લા અને એના જંગલ મહાલ વિસ્તારના નક્શા છે. આ જિલ્લામાં ‘સહારા’ જાતિના આદિવાસીઓ રહે છે, જેનો ઉલ્લેખ ઐતરેય બ્રાહ્મણમાં ‘સવારા’ તરીકે જોવા મળે છે. ઝારગ્રામ જિલ્લો આ બળવાનું કેન્દ્ર હતો. જિલ્લો આજે પણ પ્રાકૃતિક વન સંપદાથી સમૃદ્ધ છે. મિદનાપુર જિલ્લો પહેલાં ચાર સદી સુધી ઓડિયા રાજાઓ પાસે હતો. તે પછી મોગલકાળમાં પણ એ ઓડિશાનો જ ભાગ રહ્યો પણ મોગલ બાદશાહ શાહજાહાંએ એને બંગાળમાં જોડીને પોતાના શાહજાદા શૂજા હસ્તક મૂક્યો.

અંગ્રેજોએ પોતાની આણ બંગાળમાં સ્થાપી તે પછી પણ મરાઠાઓ એમને વીસ વર્ષ સુધી રંઝાડતા રહ્યા હતા. પાસેના મયુરભંજનો રાજા પણ મિદનાપુરમાં મહેસૂલ વસૂલ કરતો. ૧૭૮૩ના એક રિપોર્ટ પ્રમાણે એ બીજાઓને પણ અંગ્રેજી સત્તા વિરુદ્ધ ભડકાવતો હતો. હવે જમીનદારો પણ એમની સાથે ભળવા લાગ્યા હતાઽઅમ પણ જમીનદારો કોઈની પરવા નહોતા કરતા. એક બાજુથી સંન્યાસીઓનાં ધાડાં અંગ્રેજોને થકવતાં હતાં ત્યાં જ આ નવો ફણગો ફૂટ્યો હતો.

અંગ્રેજોએ તો મોટા જમીનદારોને કાબૂમાં કરી લીધા પણ હવે ચુઆડોનો સામનો કરવાનું બહુ મુશ્કેલ બનતું જતું હતું. પાઇક અને ચુઆડ જંગલ મહાલમાં જ વસતા.. બ્રિટિશ સરકારે જંગલની સંપત્તિ પર પણ પોતાનો અધિકાર સ્થાપ્યો હતો.

૧૭૬૯ના ડિસેંબરમાં ચુઆડોએ હુમલા શરૂ કર્યા પણ મિદનાપુર જિલ્લામાં એમને કંઈ ન કર્યું. પરંતુ જ્યાં પણ ચુઆડો કંઈ કરે ત્યાં અંગ્રેજોએ સેનાની ટુકડીઓ મોકલવી પડતી હતી. કેટલાયે સૈનિકો ચુઆડોના તીરકામઠાંથી માર્યા ગયા અને કેટલાય જંગલથી ટેવાયેલા ન હોવાથી બીમારીમાં જાનથી હાથ ધોઈ બેઠા.

૧૭૯૮ના ઍપ્રિલમાં ચુઆડોએ ખુલ્લો બળવો પોકાર્યો અને જિલ્લાના કેન્દ્ર ભાગ પર જ હુમલો કર્યો અને બે ગામ સળગાવી દીધાં. બીજા જ મહિને ચુઆડોએ બાંકુરા જિલ્લામાં આક્રમણ કર્યું જુલાઈમાં ૪૦૦ ચુઆડોએ ચન્દ્રકોણા થાણા પર છાપો માર્યો. તે પછી કાશીજોડા, તામલૂક, તારકુવા-ચુઆડ વગેરે ઘણા જિલ્લાઓમાં હુમલા કર્યા અને તારાજી વેરી. મિદનાપુરને પણ ખેદાનમેદાન કરી નાખ્યું. ડિસેંબરમાં એમણે છ ગામો પર કબજો કરી લીધો.

મિદનાપુર પાસે બહાદુરપુર,સાલબની અને કરણગઢમાં એમનાં મૂળ થાણાં હતાં. કરણગઢમાં મિદનાપુરની રાણી રહેતી હતી અને એની જમીનદારી પર ‘ખાસ’ નામની બ્રિટિશ નિયંત્રણ હતું. આઅ ત્રણ સ્થળોએથે એ જુદી જુદી જગ્યાએ હુમલા કરતા અને લૂંટનો માલ વહેંચી લેતા. ૧૭૯૯ના ફેબ્રુઆરી સુધીમાંતો મિદનાપુરના ઘણા પ્રદેશો પર ચુઆડોની આણ હતી. જિલ્લાના કલેક્તર પાસે માત્ર ૨૭ ચોકિયાતો રહી ગયા હતા, માર્ચમાં એમણે આનંદપુર પર હુમલો કર્યો અને બે સિપાઇઓને અને બીજા કેટલાક નાઅગરિકોને મારી નાખ્યા અંગ્રેજોના બધા ગાર્ડ જીવ મુઠ્ઠીમાં લઈને નાસી છૂટ્યા.

એમની એક મોટી નબળાઈ એ હતી કે એમની યોજનાઓની એ ખુલ્લી રીતે જાહેરાત કરતા. કોઈ ગામ બાળવાનું હોય તો ગામવાસીઓને અગાઉથી ખબર હોય કે આવતીકાલે ચુઆડો ત્રાટકવાના છે. આનો લાભ અંગ્રેજોને મળ્યો અને કંઈ થવાનું હોય ત્યાં સૈનિકો પહેલાં જ પહોંચી જતા.

આ નબળાઈ એમને આડે આવી અને અંતે અંગ્રેજોએ ૧૭૯૯ની છઠ્ઠી ઍપ્રિલે ઐસગઢ અને કરણગઢ પર ફતેહ હાંસલ કરી. કરણગઢની રાણીને કેદી તરીકે મિદનાપુર લઈ આવ્યા. તે પછી જૂન માહિનાથી કંપનીનો હાથ ઉપર રહેવા લાગ્યો. જો કે ચુઆડોએ થોડા મહિના મચક ન આપી.

આ બળવાનું મૂળ કારણ જિલ્લાનો કલેક્ટર બરાબર સમજ્યો. એને ૨૫મી મે ૧૭૯૯ના એક રિપોર્ટમાં બોર્ડને જાણ કરી છે તે પ્રમાણે પાઇક જાતિ અને એના સરદારોની જમીનો પર ફરી મહેસૂલ શરૂ થયું તે એનું મૂળ કારણ હતું. છેક તેરમી સદીથી એ જમીન ખેડતા આવ્યા હતા. પરંતુ કશાયે અપારાધ વિના જમીણ પરના એમના હક છીનવી લેવાયા તેની સામે ભારે અસંતોષ હતો. એમને પોલીસ રાખવાનો ચાર્જ પણ ચુકવવો પડતો. એના માટે એ કોર્ટમાં જાય, પરંતુ બ્રિટિશ કોર્ટમાં એમને બહુ આશા નહોતી એટલે જ એમણે શસ્ત્રો ઉપાડ્યાં.

ઓગણીસમી સદીનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં પણ ચુઆડોએ નમતું નહોતું આપ્યું. ૧૮૧૬ સુધી કલકત્તાથી માત્ર ૮૦ માઇલ દૂર બાગડીમાં ચુઆડો અંગેજ સત્તા હોય જ નહીં એમ વર્તતા રહ્યા. સરકારે કબૂલ કર્યું કે પાકી પોલીસ વ્યવસ્થા કરવાના બધા પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયા છે!

બંગાળમાં આ સૌથી પહેલો વ્યાપક વિદ્રોહ હતો અને એનો દોર જંગલોમાં વસતા આદિવાસીઓના હાથમાં હતો. એમણે અંગ્રેજ સરકારને ધોળે દિવસે તારા દેખાડી દીધા હતા.

૧૭૭૪ અને ૧૭૮૪ના કાયદા

દરમિયાન હવે બ્રિટન સરકાર હિન્દુસ્તાનમાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની પ્રવૃત્તિઓ પ્રત્યે વધારે ચિંતાની નજરે જોવા લાગી હતી. બંગાળમાં કંપનીનું રાજ હતું જ. આ રાજકીય સત્તાથી જ ખરેખર તો બ્રિટિશ સરકાર ચેતી ગઈ હતી. એટલે કંપનીનો પંજો વધુ ફેલાય તે પહેલાં બ્રિટનની સંસદે ૧૭૭૪માં એક કાયદો કરીને કંપનીની પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ રાખવાની વ્યવસ્થા કરી. જો કે બધી સત્તા કંપનીના હાથમાં રહી પરંતુ બ્રિટન સરકાર હવે એની પાસેથી જવાબ માગી શકતી હતી.

તે પછી ૧૭૮૪માં સરકારે નવો ‘ઇંડિયા ઍક્ટ’ બનાવ્યો એ વખતે વડો પ્રધાન નાનો વિલિયમ પિટ (William Pitt the Younger) હતો એટલે આ કાયદો ‘પિટના કાયદા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. એણે ‘દ્વિમુખી રાજપદ્ધતિ’ દાખલ કરી. હવે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના હાથમાં વેપારને લગતી બાબતો અને વહીવટી સત્તાઓ રહી; રાજકીય સત્તા બ્રિટન સરકારે ત્રણ ડાયરેક્ટરોની ખાનગી કમિટીને સોંપી દીધી. આમ કંપનીનું સ્થાન બ્રિટિશ સરકારે લેવાનું શરૂ કરી દીધું. વિદેશ પ્રધાન અને નાણાપ્રધાનને પણ એમાં સામેલ કરાયા. મદ્રાસ અને મુંબઈના ગવર્નરોની સ્વાયત્ત સત્તાઓ પર કાપ મુકાયો અને એમના ગવર્નર જનરલ નિમાયો.

બંગાળમાં હેસ્ટિંગ્સ ગવર્નર જનરલ હતો જ, ને એણે આ સત્તાઓ ભોગવી પણ ખરી. પરંતુ એના રાજકીય કાવાદાવા અને રુશ્વતખોરીને કારણે ૧૭૮૫માં એને પાછો બોલાવી લેવાયો.એની સામે સાત વર્ષ કેસ ચાલ્યો. ૧૭૮૬માં એક પૂરક બિલ પસાર કરીને લૉર્ડ કૉર્નવૉલિસને ગવર્નર જનરલ બનાવવામાં આવ્યો. આમ કૉર્નવૉલિસ ખરા અર્થમાં ભારતનો પહેલો ગવર્નર જનરલ બન્યો.

૦૦૦૦

સંદર્ભઃ

૧. Bengal District Gazeteers, (MIdnapore) 1911 by L. S. S. O’Malley (ICS) (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

૨. https://www.britannica.com/biography/William-Pitt-the-Younger#ref242494

૩. http://www.jhargram.org/

૪. http://www.indhistory.com/pitts-act.html

૦૦૦૦

India: Slavery and struggle for freedom :: Part 2 :: Struggle for Freedom:: Chapter 3

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

પ્રકરણ ૩:  બંગાળમાં વિરોધના સૂર ()

સંન્યાસી વિદ્રોહ ()

આપણે સંન્યાસીઓની ભૂમિકા સમજવા માટે અઢારમી સદીના કૂચબિહારમાં આવ્યા છીએ. કૂચબિહારનું રાજ્ય એ વખતે બંગાળનો ભાગ નહોતું.

૧૭૬૫માં કૂચબિહારના સગીર વયના રાજા દેવેન્દ્ર નારાયણનું એક સંન્યાસી રામાનંદ ગોસાઈંની ઉશ્કેરણીથી કોઈએ ખૂન કરી નાખ્યું રાજ્ય નધણિયાતું હતું એટલે રાજ્યના નઝીર દેબ (એટલે કે સેનાપતિ) અને દીવાન દેબ (એટલે કે મુખ્ય દીવાન) વચ્ચે સત્તાનો સંઘર્ષ શરૂ થઈ ગયો. દીવાન દેબની ઇચ્છા પોતાના ત્રીજા નંબરના ભાઈને ગાદીએ બેસાડીને સત્તા પર સંપૂર્ણ પ્રભુત્વ સ્થાપવાની હતી. એણે આના માટે ભૂતાનની સાથે સમજૂતી કરી. એ અરસામાં ઘણા સંન્યાસીઓ નજીકના બ્રિટિશ પ્રદેશોમાં – અને ખાસ કરીને નજીકના મૈમનસિંગ, આસામના ગ્વાલપાડા અને ઉત્તર બંગાળના રંગપુર જિલ્લાઓમાં ઠરીઠામ થયા હતા. દીવાન અને ભૂતાનના રાજાએ સંન્યાસીઓને પણ પોતાની સેનામાં લઈ લીધા. આ સંન્યાસીઓ પહેલાં બક્સરની લડાઈમાં મીર કાસિમ તરફથી કંપનીના સૈન્યો સામે લડ્યા હતા. કેટલાય એ પહેલાં મરાઠાઓ સાથે પણ હતા. એ ભાડૂતી સૈનિકો હતા એટલે જે પૈસા આપે તેના તરફથી લડતા હતા. બહાદુર તો હતા જ.

નઝીર દેબને આ ચાલની જાણ થઈ ગઈ અને એ અંગ્રેજોને લઈ આવ્યો. આમ પહેલા પ્રયાસમાં તો દીવાનને સફળતા ન મળી પણ અંતે એ સફળ થયો અને એનો ત્રીજો ભાઈ ધારેન્દ્ર નારાયણ રાજા બની ગયો.

૧૭૬૯માં ખગેન્દ્ર નારાયણ નવો નઝીર દેબ બન્યો ત્યારે દીવાન દેબનું સંપૂર્ણ વર્ચસ્વ હતું. એણે દીવાન દેબની જ હત્યા કરાવી દીધી. ભૂતાનને આ ન ગમ્યું. એમના માણસની હત્યા થઈ ગઈ હતી. હવે મહારાજાનો ભાઈ દીવાન બન્યો હતો પણ ભૂતાને મહારાજા અને દીવાન દેબને કેદ પકડી લીધા. ખગેન્દ્ર પણ ભાગી છૂટ્યો. પરંતુ ભૂતાનના ટેકાથી બનેલા નવા રાજાનું પણ અવસાન થઈ ગયું. તે પછી ખગેન્દ્રે નવો રાજા નીમ્યો. ભૂતાને પણ પોતાના તરફથી બીજો એક રાજા નીમી દીધો.

હવે બન્ને રાજાઓ વચ્ચે ગજગ્રાહ શરૂ થયો. પરંતુ ખગેન્દ્ર રંગપુર પહોંચ્યો ને અંગ્રેજ કલેક્ટર પર્લિંગની મદદ માગી. પર્લિંગે મદદ કરવાની શરત રૂપે બિહારને બ્રિટિશ સરકારનું ખંડિયું રાજ્ય બનાવી દીધું. હવે અંગ્રેજોએ ભૂતાનના રાજા સાથે પણ સમજૂતી કરી અને એને કૂચ બિહારમાં માથું મારતાં રોકી દીધો.

બન્ને દાવેદારોની સેનામાં સંન્યાસીઓ હતા. અંગ્રેજોએ એમાંથી ખગેન્દ્રના સૈનિક સાધુઓને તો બરતરફ કર્યા પણ જે સાધુઓ પહેલાં દીવાનની સેનામાં હતા એમને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા. પરંતુ રાજા તો જોઈએ જ. એટલે અંગ્રેજોએ કેદમાંથી ધારેન્દ્રને છોડ્યો અને ફરી રાજા બનાવી દીધો. આમ ખગેન્દ્ર ફરી સત્તા વગરનો થઈ ગયો. હવે ખરી સત્તા તો અંગ્રેજોની હતી.

ખગેન્દ્ર ભાગી છૂટ્યો અને આજના ઉત્તર પ્રદેશના વિસ્તારનાં જંગલોમાં ભરાઈ ગયો. અહીં ૧૭૮૭માં એણે બે મહંતો ગણેશ ગિરિ અને હરિ ગિરિની મદદથી કૂચ બિહાર પર આક્રમણ કરવાની તૈયારી કરી પણ કંપનીને આ સમાચાર મળી ગયા હતા એટલે ખગેન્દ્ર મહાત થયો. ખગેન્દ્ર નારાયણની સેનામાંથી પણ સાધુ છૂટા પડ્યા અને સામાન્ય લોકોની સાથે જઈને વસતા થઈ ગયા.

અંગ્રેજોએ જમીનદારોને એમના પ્રદેશના રક્ષણની જવાબદારી સોંપી હતી. જમીનદારોએ પોતાના સંત્રીઓ નીમ્યા હતા જે ‘બરકંદાજ’ કે ‘પાઇક’ તરીકે ઓળખાતા. આ બરકંદાજો મૂળ તો સાધુઓ જ હતા. અંગ્રેજો સામે ચડેલા સંન્યાસીઓ અને ફકીરો માટે તો એમને પોતાના જ ગણતા અને બરકંદાજોની સહાનુભૂતિ પણ સંન્યાસીઓ અને ફકીરો સાથે હતી.

બંગાળ અને બિહારમાં બુદ્ધના સમયથી સાધુઓ એક જ સ્થાને રહેતા હોય તે સામાન્ય વાત હતી. શૈવ અને વૈષ્ણવ, બન્ને સંપ્રદાયોના નાગા સાધુઓ અને ફકીરો પણ સ્થાયી થયા હતા. જોવાની વાત એ છે કે આ સાધુઓ ગરીબ નહોતા. જમીનદારો પણ એમની પાસેથી ઉધાર લેતા. ઉધાર પાછી ન ચૂકવે તો સંન્યાસીઓ એની સાથે મારપીટ પણ કરતા અને દેવાના બદલામાં જમીન પણ લઈ લેતા. આમ એક બાજુથી અંગ્રેજ કંપનીની મહેસૂલ પ્રથાથી ગરીબ ખેડૂતો દુઃખી હતા તો બીજી બાજુથી જમીનદારો આ મહંતોથી દુઃખી હતા. જો કે એમણે તો પોતાનો રસ્તો શોધી લીધો. ખેડૂતો પાસેથી વસૂલ કરેલું મહેસૂલ ન ચુકવવું હોય ત્યારે એ કંપનીને લખી નાખતા કે સંન્યાસીઓ રંઝાડતા હોવાથી મહેસૂલ વસૂલ નથી થઈ શક્યું. આમ કંપનીની નજરે સંન્યાસીઓ (અને ફકીરોય ખરા, પરંતુ કંપનીના દસ્તાવેજોમાં બન્ને માટે એક જ શબ્દ ‘સંન્યાસી’ વાપરવામાં આવે છે) એમના મોટા શત્રુ હતા. એ સંન્યાસીઓને ભટકતા લુંટારા ગણાવતા.

૧૭૭૪માં હેસ્ટિંગ્સે સાધુઓ અને ફકીરોને બંગાળમાંથી હાંકી કાઢવાનો નિર્ણય લીધો. પરંતુ એ તો બધે ઠેકાણે હતા અને કંપની શું કરવા માગે છે તેની બાતમી પણ એમને મળી જતી.

પરંતુ સાધુઓ અને ફકીરોના વિદ્રોહમાં બે નામ બહુ જાણીતાં છેઃ ભવાની પાઠક અને દેવી ચૌધરાણી. ભવાની પાઠક અને મજનુ શાહ વચ્ચે દોસ્તી હતી અને બન્ને એકબીજાને મદદ પણ કરતા. શરૂઆતથી જ એ સંન્યાસીઓને સંગઠિત કરવામાં લાગ્યો હતો અને ખેડૂતો અને બીજા લોકોને એણે જ અંગ્રેજો સામે લડવા પ્રેર્યા. ૧૭૮૭માં એણે અંગ્રેજ વેપારીઓનું એક જહાજ લૂંટ્યું. વેપારીઓએ કલેક્ટર વિલિયમ્સને ફરિયાદ કરી. તે પછી થયેલી એક ઝપાઝપીમાં એ માર્યો ગયો.

દેવી ચૌધરાણી પણ ભવાની પાઠકથી પ્રેરાઈને વિદ્રોહમાં સામેલ થઈ. એ પોતાના ઘરમાં રહેવાને બદલે એક હોડીમાં રહેતી. કંપનીના દસ્તાવેજોમાં એના માટે ડાકુ શબ્દ વાપરેલો છે. એનો અર્થ એ કે કંપની સરકાર માટે એ પણ મોટી શત્રુ હતી. બંકિમ ચન્દ્ર ચેટરજીએ એમની એક નવલકથા ‘દેવી ચૌધરાણી’માં આ વિદ્રોહી મહિલાનાં પરાક્રમો ગૂંથી લીધાં છે.

સંન્યાસીઓ અને ફકીરો છૂટથી ફરતા પણ મહેસૂલની નવી પદ્ધતિએ જમીનદારો પેદા કર્યા. આને કારણે સંન્યાસીઓ, ફકીરો અને સામાન્ય માણસોનું જીવન કપરું થઈ ગયું હતું.

કંપનીએ મહેસૂલ જેવી વ્યવસ્થા વણકરો અને બીજા નાનાંમોટાં કામ કરનારાઓ માટે પણ કરી હતી. વણકરો પેઢી-દર-પેઢી ચાલી આવતી પરંપરા પ્રમાણે કામ કરતા હતા પણ હવે એમનો માલ માત્ર ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીને જ વેચવાની ફરજ પાડવામાં આવતી. માલ વેચવાની ના પાડે તો એમને જેલમાં ધકેલી દેતા અને માલ આપવામાં વિલંબ થાય તો કોરડા મારતા. અંતે, શાંતિથી જીવન ગાળનારા આ કારીગરોને પણ મુક્તિનો માર્ગ સંન્યાસીઓના વિદ્રોહમાં જ દેખાયો. કેટલાયે વણકરોએ સ્વતંત્ર રીતે અંગ્રેજોને લડત આપી અને પ્રાણોની આહુતિ આપી.

અંગ્રેજો અને જમીનદારો સામે સંન્યાસીઓ ઊભા થયા એટલું જ નહીં પણ સામાન્ય લોકોને પણ ઊભા કર્યા. એમના વિદ્રોહે સીધી રીતે નહીં તો આડકતરી રીતે ઘણી જગ્યાએ વિદ્રોહને જન્મ આપ્યો. ૧૭૫૭માં પ્લાસીમાં જીત્યા પછી અંગ્રેજો સુખે બેસી ન શક્યા. ૧૭૬૫માં એમણે દીવાની સંભાળી તે પછી ૩૫-૪૦ વર્ષ સુધી એમને સતત અજંપાનો સામનો કરવો પડ્યો અને છેક ઈ.સ. ૧૮૦૦માં બધા વિદ્રોહને એ દબાવી શક્યા. બંગાળમાં આવા બીજા વિદ્રોહોમાં ‘ચુઆડનો વિદ્રોહ’ ખાસ નોંધ માગી લે તેવો છે. હવે પછીના પ્રકરણમાં આપણે ચુઆડ અને બીજા વિદ્રોહ વિશે વાત કરશું.

આપણે યાદ રાખવાનું છે કે આ બધી વિદ્રોહી ઘટનાઓમાં રાજાઓ પણ જોડાયા પરંતુ રાજા તો એક બિરુદ હતું, વાસ્તવમાં એ અમુક ગામોના જાગીરદાર જ હતા અને એમનું મહત્ત્વ આનાથી વધારે નહોતું. મુખ્ય ભૂમિકા સામાન્ય માણસની રહી. ખરું જોતાં આ ગરીબ ભૂખી પ્રજાના વિદ્રોહ હતા.

000

સંદર્ભઃ The Sannyasi Rebellion, by A. N. Chandra (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

Science Samachar 49

() સયૂઝ નિષ્ફળ; અવકાશયાત્રીઓ સહીસલામત

ગયા ગુરુવારે કઝાખસ્તાનના બાઇકાનૂર કૉસ્મોડ્રોમ પર એક મોટો અકસ્માત થયો. નાસાના નિક હેગ અને રસ્કૉસ્મોસ(રશિયાની અવકાશી સંસ્થા)ના અલેક્સેઈ ઑફ્ચિનિનને લઈને એક અવકાશી કૅપ્સ્યૂલ ઇંટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન સાથે જોડાવા માટે નીકળી પણ એનું બૂસ્ટર રૉકેટ ચાલુ ન થઈ શકતાં માત્ર બે જ મિનિટમાં બન્નેને ફરજિયાત ઉતરાણ કરવું પડ્યું, એમના પર ગુરુત્વાકર્ષણનું પણ ભારે દબાણ પડ્યું. એમની કૅપ્સ્યૂલ કઝાખસ્તાનના સ્ટેપીના જંગલમાં ઊતર્યું બન્ને સહીસલામત છે. પડવાનો ખૂણો પણ સામાન્ય કરતાં વધારે તીખો હતો. સયૂઝ MS-10 જહાજને સયૂઝ FG રૉકેટ બૂસ્ટર અવકાશમાં મોકલવાનું હતુ, પરંતુ એમાંથી બુસ્ટર ન છૂટતાં ધૂમાડાના ગોટેગોટા નીકળ્યા. હૅગ પહેલી વાર જવાના હતા અને ઑફ્ચિનિન પહેલાં સ્પેસ સ્ટેશનમાં છ મહિના રહી આવ્યા છે.

સંદર્ભઃhttps://www.ctvnews.ca/sci-tech/u-s-russian-astronauts-safe-after-emergency-landing-1.4129433

000

() મકાનને શીતળ રાખવાનો સારો ઉપાય

હવે ગરમી વધવા લાગી છે એટલે ઘરમાં ગરમી ઓછી કરવા માટે પણ ટેકનોલૉજીઓ પણ વિકસતી રહી છે. આવી એક ટેકનોલૉજી એટલે એરકંડીશનરો. પણ એ તો બહુ ખર્ચાળ હોય છે. બીજી રીત છે, PCRC એટલે કે ‘પૅસિવ ડે-ટાઇમ રૅડિએટિવ કૂલિંગ’. એમાં કોઈ સપાટી એવી હોય છે કે એ સૂરજની ગરમી ઓછી શોષે અને પોતાની ગરમી વધારે છોડે. પ્લાસ્ટિક વગેરે આવા પદાર્થ છે. આનો અભ્યાસ કરીને કોલંબિયા એંજીનિયરિંગના સંશોધકોએ એક નવું પોલીમર બનાવ્યું છે. આમ તો સફેદ રંગ ગરમીને વધારે પરાવર્તિત કરી દે છે પણ એ અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોને તો શોષે જ છે અને લાંબી તરંગલંબાઈનાં સૂર્ય કિરણોને પરાવર્તિત નથી કરતો. આ નવું પોલીમર સફેદ રંગને વધારે સફેદ બનાવે છે. એમાં નેનોથી માઇક્રો કદનાં છિદ્ર છે એટલે આપમેળે જ સૂરજની ગરમીને ફેલાવી દે છે. એમણે પ્રયોગ કરીને દેખાડ્યું છે કે આ પોલીમરનું કોટિંગ મકાનો પર હોય તો એ સૂરજની ગરમીને ઓછી શોષે છે અને અંદરની ગરમીને વધારે પ્રમાણમાં બહાર ફેંકે છે. એમણે દેખાડ્યું કે શહેરમાં આ કોટિંગવાળા મકાનમાં ૬ ડિગ્રી સુધી ગરમી ઓછી થાય છે અને રણપ્રદેશમાં ૩ ડિગ્રી ગરમી ઓછી રહે છે. આ અભ્યાસ પત્રના મુખ્ય લેખક જ્યોતિર્મય મોંડલ છે અને એમણે યુઆન યાંગના નેતૃત્વ હેઠળ કામ કર્યું.

આ પોલીમરના ઉપયોગનો વીડિયોઃ

મૂળ લેખઃ http://science.sciencemag.org/content/early/2018/09/26/science.aat9513

સંદર્ભઃ https://engineering.columbia.edu/press-releases/polymer-coating-buildings

૦૦૦

() જીવનનું મૂળ ઘટક બાહ્યાવકાશમાંથી આવ્યું?

કોશ અને ઊર્જા વિના કોઈ જીવ પ્રજનન ન કરી શકે. હવે હવાઈ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ ફ્રાન્સ અને તાઇવાનના સંશોધકોની સાથે મળીને શોધી કાઢ્યું છે કે જીવનનું પ્રાથમિક ઘટક ફોસ્ફેટ છે. એમણે પોતાના લેખ (અહીં)માં જણાવ્યું છે કે આણ્વિક જીવશાસ્ત્ર(મોલેક્યૂલર બાયોલૉજી)માં ફોસ્ફેટ અને ડાઈફોસ્ફોરિકનું બહુ મહત્ત્વ છે. આપણું DNA એના વગર અસ્તિત્વમાં જ ન આવ્યું હોત. તે ઉપરાંત, એ ફોસ્ફોલિપિડ તરીકે પણ કોશોમાં ઊર્જા પહોંચાડે છે. પરંતુ પૃથ્વી પર મળતું ફોસ્ફેટ બીજા તત્ત્વ સાથે ભળી શકે તેવું નથી. આથી આ લેખના મુખ્ય લેખક ટર્નર અને બીજાઓએ લૅબોરેટરીમાં ગૅલેક્સીઓમાં મળે તેવું ફોસ્ફાઇન બનાવ્યું. પૃથ્વી પરનું ફોસ્ફાઇન જીવલેણ છે પણ પૃથ્વીની બહાર મળતા ફોસ્ફાઇન રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન પરિવર્તન થઈ જાય છે.

આપણી સૂર્યમાળામાં ગ્રહો બન્યા તે પહેલાંના અમુક પદાર્થો ધૂમકેતુઓમાં મળે છે. ઉલ્કાઓ કે ધૂમકેતુઓ સાથે આ ફોસ્ફોરસ ઑક્સોઍસિડ પૃથ્વી પર આવ્યા અને જીવનની શરૂઆતનો આધાર બન્યા.

સંદર્ભઃ http://manoa.hawaii.edu/news/article.php?aId=9520

0૦૦

() દક્ષિણ આફ્રિકામાં મળ્યું નવું ડાયનાસોરનું અસ્થિ

દક્ષિણ આફ્રિકાના ફ્રી સ્ટેટ પ્રાંતમાં હવે સોરોપોડ ડાયનાસોર કરતાં પણ મોટા ડાયનાસોર ‘લેદૂમહાડી મફૂબી’નું અસ્થિ મળી આવ્યું છે. એ આફ્રિકાના મહાકાય હાથી કરતાં બમણા કદનું છે અને ૨૦ કરોડ વર્ષ પહેલાં એ આ વિસ્તારમાં વિચરતું હતું. આ નામ સેસોથો ભાષાનું છે અને એનો અર્થ છેઃ ‘પરોઢિયે ભયંકર ગર્જના’. એ સોરોપોડનું નજીકનું સંબંધી હતું. સોરોપોડ વનસ્પતીજીવી હતું અને ચાર પગે ઊભું રહેતું. શોધલેખના મૂળ લેખક ડૉ. બ્લેર મૅક્ફી કહે છે કે લેદૂમહાડી પણ સોરોપોડના કદનું જ હતું, પણ સોરોપોડના આગલા અને પાછલા પગ બહુ નાજુક હતા, જ્યારે લેદૂમહાડીના પગ ખૂબ જ મજબુત હતા. અમુક ડાયનાસોર બે પાછલા પગે ચાલતાં, અને અમુક ચાર પગે ચાલતાં. ચોપગાં ડાયનાસોરના પુરોગામીઓ બેપગાં હતાં. લેદૂમહાડી્ને આર્જેંટિનામાંથી મળેલાં ડાયનાસોર સાથે પણ સંબંધ છે. આનો અર્થ એ કે જુરાસિક યુગમાં મહાખંડ પાનગાઈયા એક જ હતો અને બ્યૂનોસ એરિસથી જોહાનિસબર્ગ સુધી ડાયનાસોર અવરજવર કરતાં રહેતાં.

વીડિયોઃ

સંદર્ભઃhttp://www.wits.ac.za/news/latest-news/research-news/2018/2018-09/ledumahadi-mafube–south-africas-new-jurassic-giant.html

૦૦૦