India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 17

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૭: બંગાળ ગુલામીના માર્ગે

ગેરિયાનો કિલ્લો જીત્યા પછી ઍડમિરલ વૉટ્સન લંડન પાછો જવા માગતો હતો અને ગ્રેટ બ્રિટનના રાજાએ એના માટે પરવાનગી પણ આપી દીધી હતી પરંતુ લંડનથી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ સંદેશો મોકલાવ્યો કે ફ્રેન્ચ કંપનીનો પ્રેસીડેન્ટ દુપ્લે પોતાની જાળ ફેલાવવાની કોશિશ કરે છે અને એને કારણે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો વેપાર જોખમાશે. દુપ્લે ગોલકોંડા પર હુમલો કરવાની તૈયારીમાં છે, એ સંજોગોમાં વૉટ્સન લંડન પાછો ન જાય તે સારું છે. કંપની ગોલકોંડાને ફ્રાન્સ સામે મદદ કરવા તૈયાર હતી. વૉટ્સનને આ સંદેશ મદ્રાસ પ્રેસીડેન્સી તરફથી મળ્યો કે એ લંડન ન જાય અને મદ્રાસ આવી જાય. એને પોંડીચેરીમાં ફ્રેન્ચ હિલચાલ પર ધ્યાન રાખવાની મદ્રાસના ગવર્નરે વિનંતિ કરી.

વૉટ્સને લંડન જવાનું રદ કર્યું. એના હિસાબે પોંડીચેરી પર નજર રાખવા માટે ફોર્ટ સેન્ટ ડેવિડ સૌથી સારી જગ્યા હતી. એટલે એ વિજયદુર્ગથી સેન્ટ ડેવિડ ગયો. પણ મદ્રાસનો ગવર્નર એને ગોલકોંડા મોકલવા માગતો હતો. દુપ્લેએ ગોલકોંડાનો કબજો લેવા માટે મોટી ફોજ ઊભી કરી હતી.

અહીં વૉટ્સનને આશા હતી કે એ ગોલકોંડાના નવાબ સલાબત ખાનને એના અણગમતા મહેમાન, ફ્રેન્ચ સામે મદદ કરશે, બધી તૈયારી થઈ ગઈ હતી. અંગ્રેજ સ્ક્વૉડ્રન ગોલાકોંડા પહોંચીને સલાબત ખાનની ફોજ સાથે મળીને ફ્રેન્ચોને ભગાડવા તલપાપડ હતી પણ એવું કંઈ થઈ શક્યું નહીં.

સમાચાર મળ્યા કે બંગાળમાં સિરાજુદ્દૌલાએ મુર્શીદાબાદ પાસે કાસિમ બજારમાં અંગ્રેજોનો કિલ્લો કબજામાં લઈ લીધો છે, અને કલકત્તામાં ફોર્ટ વિલિયમ સુધી પહોંચવાની ઘડીઓ ગણાય છે. થોડા જ કલાકોમાં બીજો અહેવાલ મળ્યો કે એણે કલકતા સર કરી લીધું છે અને ફોર્ટ વિલિયમમાં એક કોટડીમાં ભરાઈ ગયેલા લગભગ બધા ગુંગળાઈને માર્યા ગયા. (આ ઘટના ‘બ્લૅક હોલ’ તરીકે ઓળખાય છે).

પરંતુ, આ ઘટનાઓના ઊંડાણમાં ઊતરીએ તે પહેલાં સિરાજુદ્દૌલા વિશે જાણવું જરૂરી છે.

સિરાજુદ્દૌલાનો ઇતિહાસ

૩જી માર્ચ ૧૭૦૭ના ઔરંગઝેબનું મૃત્યુ થયું. એણે વસીયતનામું લખીને પોતાના ત્રણેય પુત્રોને

????????????????????????????

સામ્રાજ્યના જુદા જુદા પ્રદેશ આપી દીધા હતા પણ માત્ર ત્રણ મહિનામાં મુખ્ય ગાદી માટે ત્રણેય વચ્ચે યુદ્ધ થયું. બે માર્યા ગયા અને મુઅઝ્ઝિમ સિંહાસને બેઠો. એણે પોતાનું નામ શાહ આલમ પહેલો રાખ્યું. ૧૭૧૨માં એ મૃત્યુ પામ્યો, તે પછી એનાયે ચાર પુત્રો વચ્ચે જંગ ખેલાયો, એમાં જહાંદાર શાહ જીત્યો અને શહેનશાહ બન્યો. એક જ વર્ષમાં એને એના ભત્રીજા ફર્રુખસિયરે લાલ કિલ્લામાં જ ગળે ટૂંપો દઈને મારી નાખ્યો અને પોતે શહેનશાહ બની બેઠો. એને બે સૈયદ ભાઈઓએ મદદ કરી હતી. એમાંથી એકને એણે વજીર બનાવ્યો અને બીજાને લશ્કરનો સિપહસાલાર.

ફર્રુખસિયર પહેલાં બંગાળમાં રહી ચૂક્યો હતો અને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની સાથે એના સારા સંબંધો હતા. કંપનીને આશા હતી કે હવે એમને વેપાર માટે ‘ફરમાન’ મળશે. એમણે પોતાનો દૂત પણ મોકલ્યો. ફરમાન અનેક કાવાદાવા પછી મળ્યું. (પણ ફર્રુખસિયર પોતે એટલો નબળો હતો કે એક દિવસ સૈયદ ભાઈઓએ એને તખ્તે તાઉસ પરથી નીચે પટક્યો અને આંધળો કરી નાખ્યો. આના પછી સૈયદ ભાઈઓ મરજી પડે તેને ગાદીએ બેસાડતા અને મોતના મુખમાં ધકેલી દેતા. પરંતુ એક જહાં શાહ એમને ભારે પડ્યો. એણે દખ્ખણના નિઝામ ઉલ મુલ્કની મદદથી સૈયદ હસન અલીને જ મરાવી નાખ્યો).

જહાં શાહે નિઝામ ઉલ મુલ્કને વજીર બનાવ્યો પણ એને એ કામમાં મઝા ન આવી અને એ દખ્ખણ પાછો ચાલ્યો ગયો. ત્યાં જતાં જ એણે મોગલ શહેનશાહનું નામ તો રાખ્યું પણ હકીકતમાં સ્વતંત્ર થઈ ગયો.

એ જ રીતે બંગાળ પણ સ્વતંત્ર થતું ગયું. મોગલ સામ્રાજ્યમાં બંગાળ સમૃદ્ધ ગણાતું. ઔરંગેઝેબે હાકેમ તરીકે મુર્શીદ કુલી ખાનને નીમ્યો હતો. કુલી ખાન જન્મે ઓડિશાનો બ્રાહ્મણ હતો પણ એને બાળપણમાં જ એક ફારસી સરદારે ગુલામ તરીકે ખરીદી લઈને મુસલમાન બનાવ્યો હતો. એણે કુલી ખાનને વહીવટી અને લશ્કરી તાલીમ આપીને સત્તાને લાયક બનાવ્યો. ૧૭૧૭થી એ સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર થઈ ગયો, મોગલ સલ્તનતનું નામ દેખાવ પૂરતું રહ્યું. ૧૭૨૭માં એના મૃત્યુ પછી એનો જમાઈ શુજાઉદ્દીન ખાન (શુજાઉદ્દૌલા) આવ્યો. એના મૃત્યુ પછી એનો પુત્ર સરફરાઝ ખાન ગાદીએ બેઠો પણ એક લડાઈમાં એ માર્યો ગયો. એના પછી ૧૭૪૧માં પટનાના શાસક અલીવર્દી ખાને બંગાળની સત્તા પોતાના હાથમાં લઈ લીધી.

પરંતુ અલીવર્દી ખાનને સંતાન નહોતું એટલે એણે પોતાના દૌહિત્ર સિરાજુદ્દૌલાને દત્તક લીધો. અલીવર્દી ખાનના મૃત્યુ પછી એ ૧૮ વર્ષની ઉંમરે બંગાળનો નવાબ બન્યો (વિકીપીડિયા). કલકતા અને મુર્શીદાબાદની રાજધાની, બન્ને એના હસ્તક હતાં.

બંગાળના નવાબોને કદીયે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની પસંદ નહોતી આવી. છેક ૧૬૯૦થી ઔરંગઝેબની મહેરબાનીથી કંપનીને બંગાળમાં વેપાર કરવાની છૂટ મળી હતી તે સાથે મહેસૂલ વસૂલ કરવાનો અધિકાર પણ મળ્યો હતો. આમ કંપની જમીનદાર બની ગઈ હતી. (જૂઓ પ્રકરણ ૧૨). આમાં નવાબને નુકસાન થતું હતું પણ એમને એ સ્વીકારવું પડ્યું હતું. નવાબી ખાનદાનની અંદરોઅંદર સત્તાની સાઠમારી ચાલતી રહી પણ શુજાઉદ્દૌલાનો કંપની સાથે ઝઘડો ચાલતો રહ્યો. ઔરંગઝેબે કંપનીને ‘દસ્તક’ આપ્યા હતા એટલે કે કંપનીને જકાત વિના માલસામાન વેચવા-ખરીદવાનો અધિકાર હતો. કંપનીના અધિકારીઓ અંગત વેપાર પણ કરતા અને એ પણ કંપનીના નામે ચડાવી, જકાત ભરવામાંથી બચી જતા. શુજાઉદ્દૌલા આને ચોરી માનતો હતો. અંતે એણે શાહી ફરમાનની પરવા કર્યા વિના અંગ્રેજોનો વેપાર બંધ કરાવી દીધો. છેવટે કંપનીએ એને નજરાણું આપીને સમાધાન કર્યું. અલીવર્દી ખાન તો કબજાખોર હતો, એ અંગ્રેજોને હેરાન નહોતો કરતો પણ એમને નિયમો પાળવાની ફરજ પાડતો.

સિરાજુદ્દૌલા સત્તા પર આવ્યો ત્યારે આ જ સંયોગો એને વારસામાં મળ્યા હતા અને એ અંગ્રેજો સાથે સખતાઈમાં માનતો હતો. એના દુશ્મનો પણ ઘણા હતા, જેમાં એક હતો મીર જાફર ખાન ! આનો લાભ ક્લાઇવે લીધો.

એની હકુમતનો ગાળો બહુ ટૂંકો રહ્યો પણ ભારતના ઇતિહાસ માટે મહત્વનો છે, જેની ચર્ચા હવે પછીના પ્રકરણમાં કરશું.

૦-૦-૦

સંદર્ભઃ

1. Voyage from England to India in the year MDCCLIV (=1754) Edward Ives, London printed for Edward and Charles Dilly, MDCCLXXIII (=1773). (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2 A HISTORY OF THE MILITARY TRANSACTIONS OF THE BRITISH NATION IN INDOSTAN,FROM THE YEAR MDCCXLV TO WHICH IS PREFIXED A DISSERTATION ON THE ESTABLISHMENTS MADE BY MAHOMEDAN CONQUERORS IN INDOSTAN.By ROBERT ORME, Esq. F. A. S.VOL. II.SECTI ON THE FIRST, A NEW EDITION, WITH CORRECTIONS BY THE AUTHOR. LONDON: 1861. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.

 

Advertisements

Science Samachar : Episode 40

() ચેતના શરીરથી અલગ છે?

સજીવ એટલે શું? ચેતના શરીરથી અલગ છે? અનુભવ શું છે? આપણા શરીરમાં કોણ અનુભવ કરે છે? આ પ્રશ્નો તત્ત્વચિંતકો અને વૈજ્ઞાનિકોને એકસરખી રીતે મુંઝવતા રહ્યા છે. તત્ત્વચિંતકો કહે છે કે અનુભવ કરનારો આત્મા છે, જે શરીરથી ભિન્ન છે. પરંતુ હવે વૈજ્ઞાનિકોએ અનુભવ ક્યાં થાય છે તે શોધી કાઢ્યું છે. એમનું કહેવું છે કે અનુભવ મગજનાં અમુક કેન્દ્રો સક્રિય થવાથી થાય છે.

ચેતના અથવા જાગરુકતા એટલે તમે જે કંઈ અનુભવો તે. બેભાન વ્યક્તિ અનુભવ કરી નથી શકતી. વૈજ્ઞાનિકોએ અલગ અલગ અનુભવો મગજમાં ક્યાં થાય છે તે તપાસ્યું. મગજના પાછલા ભાગમાં બધા અનુભવ થાય છે. દાખલા તરીકે કોઈ ગીત મન પર ચડી જાય કે દાંત દુખતો હોય, આ બન્ને અનુભવ છે. તમે કંઈ જોતા હો કે સાંભળતા હો ત્યારે મગજના પાછલા ભાગમાં એના માટેનાં કૉર્ટેક્સ સક્રિય બને છે. એમણે બેભાન વ્યક્તિઓનાં આવાં કેન્દ્રો કંઈ પ્રતિક્રિયા કરે છે કે કેમ તે તપાસ્યું. એમાં બધા એક જ પ્રકારની પ્રતિક્રિયા આપે એવું નથી હોતું. આના પરથી બેભાન વ્યક્તિ કેટલી હદે બેભાન છે તે નક્કી થઈ શકે છે. એવું બને કે આપણે એવું અનુભવ્યું છે કે બીમાર વ્યક્તિની નજર આપણા પર મંડાયેલી હોય, આપણે માનતા હોઈએ કે આપણને જૂએ છે પરંતુ માત્ર આંખથી દેખાતું નથી. મગજમાં તત્સંબંધી જ્ઞાનતંતુઓ, એટલે કે ન્યૂરોનવાળું કૉર્ટેક્સ સક્રિય ન થાય તો એ આપણને જોઈ શકે નહીં.

સંદર્ભઃ https://www.nature.com/articles/d41586-018-05097-x

૦-૦-૦_૦

() વિટામિનની ગોળીઓ લેતા હો તો આ જરૂર વાંચો

લંડનની સેંટ માઇકલ હૉસ્પિટલના સંશોધકોએ કહ્યું છે કે વિટામિનો અને મિનરલોની ગોળીઓનો બહુ ફાયદો નથી થતો. એમણે ૨૦૧૨ના જાન્યુઆરીથી ઑક્ટોબર ૨૦૧૭ સુધી નિયંત્રિત પરીક્ષણો કર્યાં (નિયંત્રિત પદ્ધતિમાં ડૉક્ટર અને દરદીને દવાની ખબર હોય છે) અને તે ઉપરાંત અત્યાર સુધી મલેલી જાણકારીનું વિશ્લેષણ કર્યું છે. એમના અભ્યાસમાં દેખાયું કે સામાન્ય રીતે મલ્ટી વિટામિનો, વિટામિન D, કૅલ્શિયમ કે વિટામિન Cની ગોળીઓનો બહોળો વપરાશ થાય છે. એનાથી નુકસાન નથી થતું પણ જો લાભ થતો હોવાની આશા હોય તો આ વિટામિનો ઠગારાં નીવડે છે. ફૉલિક ઍસિડથી હ્ર્ય્દયની ધમનીઓની બીમારીનું જોખમ ઘટે છે પરંતુ બીજા કોઈ કારણ પર આપણું ધ્યાન ન હોય અને એને કારણે મૃત્યુ થવાની સંભાવના વધી જાય છે. ટીમની સલાહ છે કે આ વિટામિનો કે મિનરલો લેવાને બદલે શાકભાજી અને ફળોનો આરોગ્યપ્રદ આહાર લેવાથી વધારે ફાયદો થશે.

સંદર્ભઃ https://www.sciencedaily.com/releases/2018/05/180528171511.htm

મૂળ સ્રોતઃ Supplemental Vitamins and Minerals for CVD Prevention and Treatment. Journal of the American College of Cardiology, 2018; 71 (22): 2570 DOI: 10.1016/j.jacc.2018.04.020

(૩) ડાર્ક મૅટરના પાર્ટિકલ્સ મળ્યા

બ્રહ્માંડની મૅટરમાં મોટા ભાગે ‘ડાર્ક મૅટર’ છે, જેની સાથે આપણે માત્ર સૈદ્ધાંતિક રીતે જાણીએ છીએ પરંતુ એ મૅટર હોય તો એના કણ પણ હોવા જોઈએ અને કોઈ રીતે એના કણો ઝિલાય કે આપણી પરિચિત મૅટરના કણો સાથે અથડાય તો ડાર્ક મૅટરનો નક્કર પુરાવો મળે. XENON1T દુનિયાનું સૌથી મોટું પાર્ટિકલ ડિટેક્ટર છે. એને એક વર્ષના પ્રયોગ પછી WIMP તરીકે ઓળખાતા કણ મળ્યા નથી. ((WIMP એટલે weakly interacting massive particle). XENON1Tના પ્રયોગમાં અતિ શીતળ પ્રવાહી સ્વરૂપનું ૧,૩૦૦ કિલોગ્રામ Xenon (ઝેનોન) લેવામાં આવ્યું. આશા હતી કે WIMP એની સાથે અથડાશે, પરંતુ એમાં નિષ્ફળતા મળી છે.

પરંતુ વિજ્ઞાનમાં નિષ્ફળતા જેવું કશું હોતું નથી. આ પ્રયોગને કારણે wimp મળવાનું ક્ષેત્ર મર્યાદિત થયું છે. આથી વૈજ્ઞાનિકો પોતાના પ્રયત્નોમાં ઢીલ મૂકવાના નથી.

સંદર્ભઃ https://www.sciencenews.org/article/dark-matter-particles-elude-scientists-biggest-search-wimps

() નિએન્ડરથલના DNAનો ઉપયોગ કરીને બનાવાશે મિનીમગજ!

આપણે મનુષ્યો હોમો સેપિઅન્સ છીએ અને આપણાથી પહેલાં, અને ઘણા વખત સુધી સાથે રહેલી બીજી એક પ્રજાતિ હતી, નિએન્ડરથલ.

જર્મનીના લીપ્ઝિગ શહેરમાં આવેલી સંસ્થા ‘મૅક્સ પ્લૅન્ક ઇન્સ્ટીટ્યુટ ફૉર ઍન્થ્રોપોલૉજી’ના ડાયરેક્ટર પ્રોફેસર સ્વાન્તે પાબોએ કહ્યું છે કે નિએન્ડરથલ આપણી સૌથી નજીક છે. અને આપણે પ્રજાતિ તરીકે શી રીતે અલગ છીએ તે જાણવું હોય તો નિએન્ડરથલનો અભ્યાસ કરવો જ પડે.

એમણે ‘મિની-મગજો’ બનાવવાની તૈયારી શરૂ કરી છે, આના માટે એમણે એમાં નિએન્ડરથલના DNAને ઉમેરવાનો નિર્ણય કર્યો છે. હવે તેઓ માણસના સ્ટેમ સેલમાંથી ‘ઑર્ગૅનૉઇડ્સ’ બનાવશે અને એનું નિએન્ડરથલીકરણ કરશે. દાળના દાણા જેવડા આ ઑર્ગૅનૉઇડ્સમાં સંવેદન કે વિચારશક્તિ નથી હોતાં. નિએન્ડરથલનો ચહેરો બનાવતા જીન્સ ઉંદરમાં અને એને વેદના થાય તે માટેના જીન્સ દેડકાના ઈંડામાં ભેળવી દેવાયા છે. પાબો કહે છે કે નિએન્ડરથલનાં જ્ઞાનતંતુઓ શી રીતે કામ કરે છે તે સમજી શકાશે એવી આશા છે. આની સમજ મળતાં હોમો સેપિઅન્સ કેમ ટકી રહ્યા તે જાણી શકાશે.

સંદર્ભઃ https://www.theguardian.com/science/2018/may/11/scientists-to-grow-mini-brains-using-neanderthal-dna

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 16

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૬ : મરાઠા સત્તાના નૌકાદળનું પતન

છત્રપતિ શિવાજીએ નૌકાશક્તિનો વિકાસ કર્યો અને એમના મૃત્યુ પછી પણ મરાઠા સત્તામાં નૌકાદળનો બહુ મોટો ફાળો રહ્યો. આમાં કોલાબાના કોળીઓના મુખી કાન્હોજી આંગ્રે (જૂનું નામ અંગ્રિયા)નું નામ અચૂક લેવું પડે એમ છે. એ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે એટલી હદે માથાનો દુખાવો બની ગયા હતા કે એ વખતના બ્રિટિશ દસ્તાવેજોમાં એમનો ઉલ્લેખ ‘ચાંચિયા’ તરીકે મળે છે.

રાજારામે ગાદી સંભાળી તે પછી ૧૬૯૮માં એમણે મરાઠા નૌકાદળમાં સુબેદારનું પદ સંભાળ્યું હશે, કારણ કે મરાઠા નૌકા દળે કારવાર પર હુમલો કર્યો તેમાં કાન્હોજી અંગ્રિયાએ સરદારી લીધી હોવાનું પોર્ચુગીઝ દસ્તાવેજો કહે છે. તે પછી મુંબઈના ગવર્નરે સૂરતમાં પ્રેસીડેન્ટને મોકલેલા પત્રમાં કાન્હોજીના નામનો સીધો ઉલ્લેખ મળે છે. કાન્હોજીએ દાંડા રાજપુર પર હુમલો કરીને કેટલાક વેપારીઓને પકડી લીધા અને વીસ હજાર રૂપિયાનું વચન મેળવ્યું. પદ્માદુર્ગમાં એમણે બે વેપારીઓને કેદમાં બાન તરીકે રાખ્યા અને બીજા વેપારીઓ સાથે પૈસા વસૂલ કરવા ગયા ત્યારે મુંબઈના અંગ્રેજ સત્તાવાળાઓએ બે મરાઠા દૂતોને પકડી લીધા અને મરાઠા સરકાર માટે મીઠું લઈને આવતાં બે જહાજોને પણ આંતરી લીધાં. કાન્હોજીએ આથી અંગ્રેજો સાથે સમાધાન કરી લીધું.

૧૭૦૧માં ઝંઝીરાના સીદી હાકેમે હુમલો કર્યો અને અંગ્રેજો પર કાન્હોજીને મદદ કરવાનું આળ ચડાવ્યું. પણ લડાઈમાં કાન્હોજીએ એને સખત હાર આપી.

હવે કાન્હોજીએ એક ડચ જહાજ પર કબ્જો કરી લીધો. કાન્હોજીને અંગ્રેજો સાથે થયેલી સંધિથી સંતોષ નહોતો એટલે એમણે મુંબઈ જતાં જહાજોને આંતરવાનું શરૂ કરી દીધું. મુંબઈમાં આ કારણે ભારે અન્નસંકટ પેદા થયું. કંપનીએ એના એક ઑફિસરને કાન્હોજી પાસે મોકલ્યો. એને હુકમ હતો કે એ કાન્હોજી સાથે ધાકધમકી ન વાપરે અને શાંતિથી કામ લે. ઓફિસરે એમને સિવાજી અને રાજારામ સાથે કંપનીના સારા સંબંધોની યાદ આપીને કહ્યું કે શિવાજી તો કંપનીનાં જહાજો સાથે છેડછાડ નહોતા કરતા. જવાબમાં કાન્હોજીએ રોકડું પરખાવી દીધું કે શિવાજીએ તો ઘણાં સારાં કામ કર્યાં પણ અંગ્રેજો તો હંમેશાં ફરી જતા હતા; મરાઠાઓ તલવારથી જીવ્યા છે અને જીત્યા છે એટલે એમના પાસપોર્ટ વિના કોઈ જહાજ મુંબઈ નહીં આવી શકે. એમણે અંગ્રેજોનું એક જહાજ કબજે કરીને ૭૦ હજાર રૂપિયાનો માલ પડાવી લીધો. તે પછી એમણે કેટલીયે વાર અંગ્રેજોને લૂંટ્યા. એ કાન્હોજી સામે લાચાર હતા.

૧૭૧૩માં અંગ્રેજ કંપનીએ મરાઠાઓ સાથે સમજૂતી કરી પણ કાન્હોજી આંગ્રે આ સમજૂતી માનવા તૈયાર નહોતા અને એમણે મુંબઈ આવતાંજતાં નાનાં જહાજોને પકડી લેવાનું ચાલુ રાખ્યું. ૧૭૧૬માં તો કાન્હોજી અને કંપની વચ્ચે યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું. કાન્હોજી આ દરમિયાન ‘સરખેલ’ (ઍડમિરલ) બની ગયા હતા અને નૌકાદળ આખું એમની સરદારી નીચે હતું. ૧૭૨૯માં એમનું અવસાન થયું પરંતુ લડાઈ તો છેક ૧૭૫૬ સુધી ૪૦ વર્ષ ચાલતી રહી.

ક્લાઇવની ચડતી

આપણે ૧૫મા પ્રકરણના અંતમાં જોયું તેમ ફ્રાન્સ અને ઇંગ્લૅન્ડ વચ્ચે સમજૂતી થઈ જતાં લડાઈનો સવાલ જ નહોતો. એટલે ક્લાઇવને ૧૭૫૫ના નવેમ્બરમાં મુંબઈ પ્રેસીડેન્સીમાં મોકલી દેવાયો. એ અરસામાં કંપનીના ઍડમિરલ વૉટ્સનની નોકરીમા ઍડવર્ડ આઇવ્ઝ નામનો એક ડૉક્ટર પણ આવ્યો હતો. એણે લખ્યું છેઃ

(ઍડમિરલ વૉટ્સન, મુંબઈના ગવર્નર બુર્ચિયર અને કર્નલ ક્લાઈવને લાગ્યું કે એમણે મરાઠાઓ સાથે મળીને અંગ્રિયાની ચાંચિયાગીરીને નેસ્તનાબૂદ કરી નાખવી જોઈએ કારણ કે એ માત્ર એમના પાડોશી મરાઠાઓને માટે જ નહીં પણ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની અને આખા મલબાર કાંઠા માટે પણ જોખમ રૂપ બની ગઈ છે.)

કાન્હોજીના મૃત્યુ બાદ એમના કબજા હેઠળના કિલ્લાઓ એમના બે પુત્રોમાં વહેંચાઈ ગયા હતા અને એમના વચ્ચે પણ વેર બંધાયું. છત્રપતિ શાહુએ નાનાસાહેબ પેશવાની મરજી વિરુદ્ધ કાન્હોજીના પુત્ર તુલાજીને સરખેલ બનાવ્યો. તુલાજી વિજયદુર્ગમાંથી હકુમત ચલાવતો હતો. મુંબઈ અને ગોવાની વચ્ચેના સમુદ્રમાં એની આણ હતી અને એણે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનાં અસંખ્ય જહાજો લૂંટ્યાં હતાં. અંગ્રેજોને તુલાજીના નામથી ફડકો પડતો હતો. એની સમુદ્રી તાકાત એટલી હતી કે નાનાસાહેબને એ પોતાના ઉપર માનવા તૈયાર નહોતો. એટલે અંગ્રેજો સાથે મળીને તુલાજીને પરાસ્ત કરવાની પેશવાની તૈયારી હતી.

અંગ્રેજી ફોજના સરદારોમાં મતભેદ

કોઈ પણ લડાઈમાં અંગ્રેજી ફોજના નેતાઓ પોતાનો અંગત લાભ પણ જોતા. ગેરિયાના કિલ્લા પર હુમલાની તૈયારી થઈ ગઈ હતી ત્યારે રાજાની સ્ક્વૉડ્રનના સરદાર ઍડમિરલ વૉટસને બ્રિટનના રાજાની સેના અને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની સેનાની ભૂમિ પાંખ અને નૌકા પાંખની એક બેઠક બોલાવી. એનો ઉદ્દેશ એ હતો કે ધારો કે આ હુમલામાં જીત મળે તો જે દલ્લો હાથ લાગે તેના કેમ ભાગ પાડવા! વૉટસને નક્કી કર્યું કે જે કંઈ મળે તેના આઠ ભાગ ગણવા. આ આઠમા ભાગનો બે-તૃતીયાંશ વૉટ્સનને અને એક-તૃતીયાંશ રીઅર ઍડમિરલ પોકૉકને મળશે. રાજાના નૌકા કાફલાના કૅપ્ટનોને જે રકમ મળે તેટલી જ રકમ ક્લાઇવને મળશે.

આ નિર્ણય તો લેવાઈ ગયો પણ ક્લાઇવને સંતોષ નહોતો. એ કાંઠાના ભૂમિદળનો કમાંડર હતો. એણે વૉટ્સનને મળીને કહ્યું કે લશ્કર આ નિર્ણયથી ખુશ નથી; એણે રિઅર ઍડમિરલ જેટલો ભાગ માગ્યો. વૉટ્સન આના માટે તૈયાર ન થયો પણ એણે જે કંઈ ઓછું પડે તે પોતાના ભાગમાંથી આપવાની તૈયારી દેખાડી.

તુલાજી પર હુમલો

૧૭૫૬ની ૭મી ફેબ્રુઆરીએ શાહી અને કંપનીના કાફલા મુંબઈથી રવાના થયા અને ૧૧મીએ વિજયદુર્ગની પાસે પહોંચી ગયા. અહીં પેશવાનાં નાનાંમોટાં ૪૦-૫૦ જહાજ પણ સજ્જ હતાં.

૧૭૫૬ના ફેબ્રુઆરીની ૧૩મીએ વિજયદુર્ગ (ગેરિયા)ના કિલ્લાનું પતન થયું પણ તુલાજી ભાગી ગયો હતો. કંપનીને અઢળક ધન મળ્યું અને આખો પ્રદેશ મળ્યો. આ વિજયમાં ક્લાઇવની વ્યૂહરચના અને સમયસૂચકતાનો બહુ મોટો ફાળો રહ્યો. અંગ્રેજ કંપની હવે એના સાર્વભૌમત્વ હેઠળની મુંબઈ પ્રેસીડેન્સીમાં બધા હરીફો કરતાં સબળ પુરવાર થઈ હતી. મરાઠાઓના પ્રભુત્વના અંતની શરૂઆત થઈ અને માત્ર સમુદ્ર પર વેપાર કરનારી કંપની જમીન પર પણ મજબૂત બની. વિજયદુર્ગ પરના વિજયના પડઘા દૂર દૂર સુધી – ભૂગોળ અને ઇતિહાસમાં પણ ઝિલાયા.

સંદર્ભઃ

(1) Early Caree of Kanhoji Angira and other Papers, Surendra Nath Sen, Published by the University of Calcutta, 1941.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(2) Voyage from England to India in the year MDCCLIV (=1754) Edward Ives, London printed for Edward and Charles Dilly, MDCCLXXIII (=1773). (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(3) https://kolistan.blogspot.in/2017/10/

 

ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


 

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 15

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૫: દુપ્લે અને ક્લાઇવ

૧૭૪૮માં ઑસ્ટ્રિયામાં હૅબ્સબર્ગ વંશના રાજા ચાર્લ્સ ચોથાનું અવસાન થયું. વારસામાં ગાદી કોને મળે એ વિવાદ થયો, પણ રાજકુમારી મારિઆ થેરેસાએ ગાદી સંભાળી. એનો વિરોધ થયો કે સ્ત્રી વારસદાર ન બની શકે. આમાંથી મોટું યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું અને યુરોપના ઘણા દેશો એમાં સંડોવાયા. ગ્રેટ બ્રિટને થેરેસાને ટેકો આપ્યો પણ ફ્રાન્સ અને પ્રશિયા એની વિરુદ્ધ લડ્યાં.

અહીં હિંદુસ્તાનમાં આ અરસામાં પોંડીચેરીમાં ફ્રેન્ચ કંપની સ્થાયી થવા લાગી હતી, તો બીજી બાજુ મદ્રાસમાં લંડનની કંપની જામવા લાગી હતી. આ ગાળા દરમિયાન બન્ને કંપનીઓ વચ્ચે સારા સંબંધો હતા, કારણ કે ત્રીજી હૉલૅંડની (ડચ)કંપની આ બન્નેની હરીફ હતી, પરંતુ ઑસ્ટ્રિયન ગાદી વારસની લડાઈમાં બ્રિટન અને હૉલૅંડ એક પક્ષે હતાં જ્યારે ફ્રાન્સ સામે પક્ષે હતું. પોંડીચેરીની ફ્રેન્ચ કંપની માટે આ સ્થિતિ સારી નહોતી. એના સ્થાપક અને ગવર્નર ફ્રાન્સ્વા માર્તીંએ મદ્રાસના ગવર્નર થોમસ પિટને સમજાવી લીધો કે યુરોપની લડાઈ અહીં હિંદુસ્તાનમાં એમના વેપારને આડે ન આવવી જોઈએ. આથી બન્ને કંપનીઓએ સમજૂતી કરી લીધી. તે પછી જ્યારે ડચ કંપનીએ પોંડીચેરીમાં ફ્રેન્ચ કંપની પર હુમલો કર્યો ત્યારે માર્તીંએ ફ્રેન્ચ કંપનીનો માલ ઇંગ્લૅંડની કંપનીની ફૅક્ટરીઓમાં સાચવવા મોકલી દીધો.

દુપ્લે ફ્રેન્ચ ગવર્નર જનરલ

૧૭૨૦ આવતાં ફ્રેન્ચ કંપનીનું પોંડીચેરીમાં વર્ચસ્વ વધવા લાગ્યું અને વેપાર પણ જામી ગયો. જોસેફ ફ્રાન્સ્વા દુપ્લે ૨૩ વર્ષની વયે બંગાળમાં કંપનીની ગવર્નિંગ કાઉંસિલનો સભ્ય બન્યો, હિંદુસ્તાનના રાજાઓમાં સતત વારસા માટે જે ખટપટો ચાલતી તેમાં એને ફ્રેન્ચ કંપની માટે એક તક જોવા મળી અને એ રાજાઓ સાથે સંબંધો વધારવા લાગ્યો. ભારતવાસીઓ જેવાં જ વસ્ત્રો ધારણ કરવાનો પણ એને શોખ હતો. એણે દેશી ‘સિપાઇઓની ફોજ પણ ઊભી કરી. મૈસૂરનો હૈદર અલી, ટીપુનો પિતા, પણ દુપ્લેની ફોજમાં જ હતો. (વીકિપીડિયા )

દુપ્લેને પોંડીચેરી પાસે ચંદ્રનગરની ફૅક્ટરીનો કારભાર સોંપાયો અને એ હિંદુસ્તાનની બધી ફ્રેન્ચ કંપનીઓનો પ્રેસીડેન્ટ બન્યો. ૧૭૨૫માં માહે (ફ્રેન્ચ) અને તેલિશેરી (ઇંગ્લિશ)ની કંપનીઓ સામસામે આવી ગઈ. ૧૭૩૬ના એક દસ્તાવેજ પ્રમાણે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની હવે ફ્રેન્ચ કંપનીને પહેલા નંબરની દુશ્મન માનવા લાગી હતી.

૧૭૪૪માં બન્ને વચ્ચે હરીફાઈ પણ વધી ગઈ હતી, તે એટલી હદ સુધી કે ફ્રેન્ચ કંપનીએ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનું કામ કરતા વણકરોને લલચાવીને એમની પાસેથી પોતાનું કામ કરાવવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. બન્ને વચ્ચે જે સમજૂતી હતી તે પ્રમાણે ઑસ્ટ્રિયાની લડાઈમાં ભલે બ્રિટન અને ફ્રાન્સ લડાઈમાં સામસામે હોય, હિંદુસ્તાનના વેપારમાં બન્ને કંપનીઓ સહકારથી રહેવાનું હતું પણ દુપ્લેને આની કોઈ પરવા નહોતી.

લંડનની કંપનીએ પણ આ સમજૂતી માની તો લીધી પણ એની ઇચ્છા એવી હતી કે આપણે અહીં હિંદુસ્તાનમાં તો ફ્રેન્ચ કંપની સાથે કરારથી બંધાયેલા છીએ પણ જો બ્રિટનથી એક નૌકા કાફલો આવે અને ફ્રાન્સનાં જહાજોને લૂંટે તો કંપનીની સમજૂતી અકબંધ રહે અને તેમ છતાં ફ્રેન્ચ કંપનીનો માલ એના હાથમાં આવી જાય! બીજી બાજુ, ફ્રાન્સમાં પણ એવી જ ચાલ ગોઠવાતી હતી. આમ એક અંગ્રેજી નૌકા કાફલો આવ્યો અને ફ્રેન્ચ કંપનીનાં જહાજોમાં ભારે લૂંટફાટ ચલાવી. દુપ્લેએ ૨૦ વર્ષમાં પોતાનું સારું એવું ધન એકઠું કર્યું હતું તે પણ ગયું. દુપ્લેએ અંગ્રેજ કંપની પાસે નુકસાનીનું વળતર માગ્યું પણ એ શાના આપે? ઇંગ્લૅંડની કંપનીએ કહી દીધું કે જહાજ એમણે તો લૂંટ્યાં નથી તો વળતર શાનું ચુકવવાનું!

હવે દુપ્લેએ લંડનની કંપનીનાં મથકો પર કબ્જો કરી લેવાની ધમકી આપી પણ એવામાં તો બ્રિટનના નૌકા કાફલાએ પોંડીચેરીને ઘેરી લીધું. નેગાપટમ (હવે નાગપટ્ટિનમ, તમિળનાડુ) પાસે બન્ને કંપનીઓ વચ્ચે લડાઈ ફાટી નીકળી તેમાં ફ્રાન્સની કંપનીને જાનમાલનું બહુ નુકસાન થયું. એનાં કેટલાંયે મોટાં જહાજો પર ગોળાઓ પડતાં આગ લાગી ગઈ હતી. આમાં આર્કોટનો નવાબ બહારથી તો બન્ને કંપનીઓને સમભાવથી જોતો હતો પણ અંદરખાને એ અંગ્રેજો સાથે હતો. ફ્રાન્સની કંપનીએ જ્યારે ફરી વાર મદ્રાસને ઘેરવાની કોશિશ કરી ત્યારે આર્કોટના નવાબે એમને ધમકી આપી કે લડાઈમાં જો મહેલને નુકસાન થશે તો એ એમને પોંડીચેરીમાંથી કાઢી મૂકશે.

૧૭૪૬માં મદ્રાસમાં અંગ્રેજ કંપની પર ફ્રેન્ચ કંપનીએ હુમલો કર્યો ત્યારે ત્યાં અંગ્રેજો બહુ નબળા હતા. માત્ર ૩૦૦ સૈનિકો હતા. એ બધા એક પોર્ચુગીઝ ચર્ચમાં ઘૂસી ગયા. ચર્ચ પર તોપગોળા પડ્યા તેમાં ત્યાં દારુનું ગોદામ હતું એ પણ ધરાશાયી થયું. અંગ્રેજ સૈનિકો તો લડવાને બદલે દારુ પીને છાકટા થઈ ગયા અને લડવાની સ્થિતિમાં ન રહ્યા. બીજા દિવસે બધાએ ફ્રેન્ચ સેનાપતિની શરણાગતી સ્વીકારી લીધી. મદ્રાસની બ્રિટિશ વસાહત ફ્રાન્સની કંપનીના કબજામાં આવી ગઈ અને બધા કેદીઓને પોંડીચેરીમાં સેંટ ડેવિડ કિલ્લામાં મોકલી દેવાયા. આમાંથી ચાર કેદીઓ સંત્રીની નજર બચાવીને ભાગી છૂટ્યા અને કડલૂરુની બ્રિટિશ વસાહતમાં પહોંચ્યા. આ ચારમાં એક હતો રૉબર્ટ ક્લાઇવ.

ક્લાઇવ

૧૭૪૪માં ક્લાઈવના પિતાને મદ્રાસપટનમની ફોર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જ રેસીડન્સીમાં ફૅક્ટર (એજન્ટ) તરીકે નોકરી મળી. ૧૯ વર્ષનો રૉબર્ટ પણ પિતા સાથે મદ્રાસ આવ્યો અને કંપનીમાં હિસાબનીસ જેવી નાની નોકરીમાં રહી ગયો. સેન્ટ ડૅવિડના કિલ્લામાંથી ભાગીને આવ્યા પછી એણે સેનામાં દાખલ થવાનું નક્કી કર્યું અને એની હિંમત, અગમચેતી અને શત્રુને અચંબામાં નાખીને જીતવાની શક્તિને કારણે એ આગળ વધતો ગયો. ક્લાઇવના સીનિયર અધિકારીઓ એના હાથ નીચે કામ કરવા તૈયાર નહોતા પણ એની સરદારી નીચે અંગ્રેજ કંપનીએ આર્કોટ અને તાંજોર (હવે તંજાવ્વૂર)માં ફતેહ મેળવી. તે પછી એ બીમાર પડ્યો અને લંડન ચાલ્યો ગયો. ત્યાં એ પાર્લમેન્ટનો સભ્ય પણ બન્યો અને દસેક વર્ષે ૧૭૫૪માં ભારત પાછો આવ્યો. એની સફળતાઓએ એને લંડનમાં બહુ પ્રસિદ્ધિ અપાવી હતી. ૧૭૫૫માં એને બોમ્બે પ્રેસીડેન્સીમાં મોકલવામાં આવ્યો.

ઇંગ્લૅંડથી કંપનીની નોકરીમાં આવેલો એક ડોક્ટર ઍડવર્ડ આઇવ્સ લખે છેઃ

 

ક્લાઈવનું ભારત આવવું એ એક રીતે ઇતિહાસના નવા વળાંક જેવું છે. ભારતમાં અંગ્રેજોનું રાજ સ્થપાયું તેમાં એની મુખ્ય ભૂમિકા છે.

સંદર્ભઃ Dupleix and Clive: The Beginning of the Empire by Henry Dodwell: Publishers: Meethuen & Co.Ltd. 1920. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.

Science Samachar – Episode 39

(૧) ભારત માટે નાસા તરફથી ચોંકાવનારા સમાચાર

નાસાનાં GRACE (Gravity Recovery and Climate Experiment) મિશને ઍપ્રિલ ૨૦૦૨થી માર્ચ ૨૦૧૬ સુધીના ૧૪ વર્ષના જળસ્રોતોનું અધ્યયન પ્રકાશિત કર્યું છે. એકંદરે દુનિયામાં જ્યાં જળ વિપુલ પ્રમાણમાં છે તે સુકાવા લાગ્યા છે. ભૂગર્ભ જળની સપાટી સતત નીચે ગઈ છે. બીજી બાજુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં પાણી વધવા લાગ્યું છે. મોટા ભાગે હિમાચ્છાદિત શિખરોનો બરફ ઓગળવા લાગ્યો છે, પરંતુ એક નિષ્ણાત કહે છે કે એ પાણી પીવામાં કે ખેતીમાં કામ આવી શકે તેવું નથી.

ઉત્તર ભારત અને ચીનના ઉત્તરી મેદાની પ્રદેશોમાં સિંચાઈ માટે ભૂગર્ભ જળ બહુ ખેંચાઈ ગયું છે. નાસાના સંશોધકોએ દુનિયાના ૩૪ પ્રદેશોમાં પાણી વધવા કે ઘટવાનાં તારણો આપ્યાં છે. ઉત્તર ભારતમાં અર્ધા સૂકા પ્રદેશમાં ૫૪ ટકા ભૂગર્ભ જળ ખેતીમાં વપરાય છે, જો કે વરસાદ ૧૦૧ ટકા જેવો થાય છે. દુકાળનાં વર્ષોમાં ઉત્તર ભારતની સ્થિતિ ખરાબ થવાની છે. પૂર્વભારત અને બાંગ્લાદેશમાં પણ નકારાત્મક વલણો જોવા મળ્યાં છે.

એક સંશોધક ફૅમિગ્લિઆટી કહે છે કે “દક્ષિણ એશિયાના લોકો સામે ખરેખર પાણીની અછતનો ભય તોળાય છે, કારણ ke પાણીની પ્રાપ્યતા ઘટતી જાય છે ગ્લેશિયરો પીગળીને સંકોચાવા માંડ્યાં છે હિમાલયનાં ગ્લેશિયરો અદૃશ્ય થઈ જશે તો કરોડો લોકો આવતા થોડા દાયકામાં જ પર્યાવરણને કારણે નિર્વાસિત (climate refugees) બની જશે.”

સંદર્ભઃ https://sandrp.in/2018/05/17/nasas-grace-mission-india-on-perilous-path-of-making-millions-of-climate-refugees/

૦-૦-૦

(૨) યુરોપમાં મોટા ડૅમો તોડવાની શરૂઆત!

નવાઈ લાગે છે ને? આપણે ત્યાં હજારો એકર જમીનને ડુબાવી દેતા ડૅમો માટે કદી આકર્ષણ ઓછું નથી થતું. મોટા ડેમોમાં વિશાળ પટ આખાં ને આખાં ગામ ડૂબી જતાં હોય છે. ટિહરી ગામ તો જળસમાધિ લઈ જ ચૂક્યું છે. નર્મદાના સરદાર સરોવર ડૅમે પણ ઘણાં જીવન ઉજાડ્યાં છે ત્યારે યુરોપમાં મોટા બંધોની વિરુદ્ધ અવાજ તો ઊઠ્યો જ છે એટલું જ નહીં, પર્યાવરણને નુકસાન કરતાં ડૅમો તોડી પાડીને નદીઓને નિર્બંધ વહેવા દેવાનો જમાનો શરૂ થયો છે.

સ્પેનનો આ ડેમ ૧૯૫૮માં બન્યો છે અને ૨૨ મીટર ઊંચો છે. પરંતુ નિષ્ણાતોએ જોયું કે એમાં પહેલાં એક ખાસ પ્રકારની માછલી થતી અને એવી બીજી પણ ઘણી જાતો હતી, પણ ડૅમ બન્યા પછી આ માછલીનું અસ્તિત્વ મટી ગયું. ડેમને કારણે નદી બંધાઈ ગઈ અને ઠેર ઠેર મોટાં ખાબોચિયાં બની ગયાં છે જેમાં આ માછલીને જીવવા લાયક સંયોગો ન મળ્યા.

યુરોપમાં ભાગ્યે જ કોઈ નદી હશે જેને કૃત્રિમ રીતે બાંધી ન દેવાઈ હોય પરંતુ છેલ્લાં ૨૦-૨૫ વર્ષમાં ફ્રાન્સ, સ્વીડન, ફિનલૅંડ, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને સ્પેનમાં પાંચ હજારથી વધારે ડેમો. પાળા, કલવર્ટૉ તોડીને નદીઓને મુક્ત કરી દેવાઈ છે. છેલ્લાં દસ વર્ષમાં અમેરિકામાં ૧૨૦૦ નદીઓને બંધનમુક્ત કરી દેવાઈ છે. સન ૨૦૦૦માં યુરોપિયન યુનિયને ‘વૉટર ફ્રેમવર્ક ડાયરેક્ટિવ’ લાગુ કર્યો તેમાં સભ્ય દેશોને નદીઓ અને સરોવરોના પરિવેશને બચાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે, પણ હજી માત્ર અડધા ભાગની નદીઓની સ્થિતિ સુધરી છે.

સંદર્ભઃ https://www.nature.com/articles/d41586-018-05182-1

૦-૦-૦

(૩) એક શરીરમાં એક જ DNA નથી હોતું.

આપણે જ્યારે DNAની વાત કરતા હોઈએ છીએ ત્યારે એમ માનીને ચાલીએ છીએ કે આખા શરિરમાં એક જ DNA હોય છે, પણ એક બાળકની તપાસ કરતાં ડૉક્ટરોને જોવા મળ્યું કે એના શરીરના બધા કોશોમાં એકસરખા જીન્સ નહોતા. એમના માટે આ નવાઈની વાત હતી. મૂળભૂત સંરચનામાં જ અંતર હતું, એ માત્ર વિકૃતિ નહોતી. અમુક પ્રકારના કોશોમાં બહુ મોટું પરિવર્તન જોવા મળ્યું પણ એ જ પ્રકારના અન્ય કોશોમાં એવી વિકૃતિ નહોતી. જાણે બે જુદાં બાળકોના કોશ તપાસવા મળ્યા હોય! આને Moseicism કહે છે, જેમ ચિત્રકારીમાં કે ઘરમાં ફરસ પર ટાઇલ્સ લગાડાવામાં આપણે ભાતીગળ ડિઝાઇન બનાવતા હોઈએ તેવું.

સામાન્ય રીતે તો દરેક કોશમાં જીન્સની કૉપી પહોંચતી હોય છે, પણ કૉપી કરવામાં ભૂલ થઈ જાય કે અડચણ આવે એવું પણ બનતું હોય છે. આમ જિનોમ (જીનની સંરચના) માત્ર દરેક વ્યક્તિમાં જ નહીં પણ દરેક કોશમાં પણ બદલી જાય છે.

પરંતુ આ કોઈ નવી શોધ નથી; માત્ર હવે એને માન્યતા મળવા લાગી છે. આમ તો ડાર્વિને કેટલીયે વનસ્પતી એવી જોઈ કે જેમાં અમુક અંશે વિકાસની ઢબ જુદી હતી. એમને નવાઈ લાગી કે આમ કેમ બની શકે. ઘણી વાર એવું જોવા મળે છે કે મગજના એક ભાગનું કદ વધારે મોટું બની જાય. કૅન્સરના કોશો પણ જીન્સમાં આવતી વિકૃતિનું જ પરિણામ છે.

સંદર્ભઃ https://www.nytimes.com/2018/05/21/science/mosaicism-dna-genome-cancer.html

૦-૦-૦

(૪) મૅલેરિયાનાં પ્લાસ્મોડિયમ પરોપજીવીઓ લિવરમાં ચોરી કરે છે

મચ્છર કરડે કે તરત જ એના આધારે જીવતાં પરોપજીવીઓ સીધાં જ લોહીમાં પહોંચે છે એ ધારણા ખોટી છે. PLOS PATHOGEN સામયિકમાં ડ્યૂક યુનિવર્સિટીના સંશોધકો જણાવે છે કે પ્લાસ્મોડિયમ લિવરમાં જઈને એના કોશની અંદર ઘૂસી જાય છે અને પોતાની આસપાસ એક પાતળી કોથળી ગૂંથી લે છે અને સલામત રીતે એ જીવે છે. ત્યાં એને એક પ્રોટીન મળી જાય છે. પ્લાસ્મોડિયમ એમાંથી શક્તિ મેળવે છે અને પોતાનું જ પુનરુત્પાદન કરે છે. ૪૮ કલાકમાં એમની સંખ્યા વધીને ૩૦,૦૦૦ પર પહોંચે છે. અહીં ચિત્રમાં વાદળી રંગનાં ચકરડાં પ્લાસ્મોડિયમ છે અને બીજા પ્રોટીનના કોશો છે. આટલી મોટી સંખ્યા જાય ત્યારે લાવલશ્કર લિવરમાંથી નીકળીને આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે. એના ઉપાયો તો શ્વેતકણો પાસે છે જ પણ સંશોધકો ઍક્વાપોરિન-૩ પ્રોટીનને કેમ નિષ્ક્રિય બનાવી દેવો તેના રસ્તા શોધે છે કે જેથી પ્લાસ્મોડિયમ પાંગરી જ ન શકે.

સંદર્ભઃ https://today.duke.edu/2018/05/malaria-causing-parasite-manipulates-liver-cells-survive

૦-૦-૦

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 14

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૪શિવાજી અને કંપની ()

૧૬૬૩ના અંતમાં શિવાજી નાસિકની યાત્રાએ નીકળ્યા હોવાના સમાચાર વહેતા થયા. એ જ અરસામાં મોરોપંત ત્ર્યંબકે કેટલાક કિલ્લાઓ સર કરી લીધા હતા અને શિવાજી એમની પણ મુલાકાત લેવાના હતા. પણ યાત્રાનું બહાનું હતું. ખરેખર તો એમણે સૂરત પર છાપો મારવાની યોજના બનાવી હતી અને એમણે ચાર હજાર ઘોડેસવારો સાથે ઝડપભેર સૂરત તરફ કૂચ કરી દીધી.

સૂરતની લૂંટ

૧૬૬૪નું વર્ષ શરૂ જ થયું હતું. ભારે વરસાદ પડતો હતો અને પાંચમી જાન્યુઆરીએ સમાચાર આવ્યા કે શિવાજી સૂરતથી બસ્સો માઇલ દૂર છે. થોડી જ વારે સમાચાર મળ્યા કે એમની ફોજ માત્ર દસ માઇલ દૂર હતી અને એક-બે કલાકમાં જ સૂરત પહોંચી આવશે.

હજી વરસાદ બંધ થયો જ કે તે સાથે શિવાજીના સૈનિકો (કંપનીના દસ્તાવેજોમાં શિવાજીના સૈનિકોનો ઉલ્લેખ Sevagys – શિવાજીઓ – તરીકે જોવા મળે છે). સૂરતની ભાગોળે પહોંચી આવ્યા હતા. સૂરતની ફરતે એ વખતમાં કિલ્લેબંધી નહોતી એટલે સૂરતમાં ઘૂસી જવામાં કંઈ તકલીફ નહોતી. મરાઠા ફોજે તરત જ શહેરનો કબજો લઈ લીધો. મોગલોનો હાકેમ ૨૦ હજાર સૈનિકો હોવા છતાં કિલ્લામાંથી બહાર ન નીકળ્યો. મોગલાઈની આ નામોશીભરી હાર હતી. શિવાજીએ એક બાજુથી મોગલ સામ્રાજ્ય સામે અને બીજી બાજુથી બીજાપુર રાજ્ય સામે બાથ ભીડી હતી એટલે એમને ધનની બહુ જરૂર રહેતી. આમાં જાહોજલાલીથી છલકાતા સૂરત પર એમની નજર ન જાય એ કેમ બને? સૂરત પરનો હુમલો સૌથી વધારે લાંબો ચાલ્યો અને બહુ જ સાહસ માગી લે તેવો હતો.

શિવાજીએ સૌથી પહેલાં તો શહેરના ત્રણ સૌથી ધનવાન આગળપડતા શેઠિયાઓ પર નિશાન તાક્યું: મિર્ઝા ઝાહિદ બેગ, વીરજી વોરા અને હાજી કાસમ. કંપનીના ગવર્નર ઑક્ઝેન્ડેને ૨૮મી જાન્યુઆરીએ લંડન મોકલેલા પત્રમાં જણાવ્યું છે તે પ્રમાણે ઝાહિદ બેગના મકાન અને ફૅક્ટરીના મકાનની એક દીવાલ સહિયારી હતી. રિપોર્ટ કહે છે કે શિવાજીઓ આખી રાત બેગના ઘરમાં રહ્યા અને ઝરઝવેરાત, હીરામોતી, રોકડ બધું ગાંસડીઓમાં એકઠું કરતા રહ્યા. કોઈ પણ ઘડીએ કંપની પર પણ હુમલો કરે એવી દહેશત હતી. કંપનીએ એનાં જહાજો પરથી પણ શસ્ત્રો અને સૈનિકોને બોલાવી લીધા હતા. ઇંગ્લિશ અને ડચ કંપનીઓએ પોતાનો બચાવ સારી રીતે કર્યો. શિવાજીની ફોજે કંપની પર હુમલો કરવાની ભારે કોશિશ કરી પણ સફળતા ન મળી. આ દરમિયાન એક ઍન્થની સ્મિથ સુવાલીથી સૂરત આવ્યો એને ‘શિવાજીઓ’એ પકડી લીધો અને એની પાસેથી સાડાત્રણસો રૂપિયા વસૂલ કરી લીધા અને એને પોતાના માણસ સાથે ફૅક્ટરીમાં મોકલી દીધો અને નજરાણું માગ્યું પણ કંપની મચક આપવા તૈયાર નહોતી. કંપનીએ સ્મિથને તો રોકી લીધો અને મરાઠા સૈનિકને પાછો મોકલવાની સાથે ચેતવણી આપી કે શિવાજી બીજી વાર પોતાનો દૂત મોકલશે તો એની લાશ પાછી મોકલાશે.

શિવાજીને આ લૂંટમાંથી જે રકમ મળી તેના આંકડા જુદા જુદા પત્રોમાં એકસરખા નથી, પરંતુ એક કરોડ રૂપિયા મળ્યા હોવાનો અંદાજ છે. ઇંગ્લિશ કંપનીનો માલ પણ જો એમના હાથમાં આવ્યો હોત તો આ આંકડો બહુ જ મોટો હોત કારણ કે કંપનીની ફૅક્ટરીમાં અઢળક માલ હતો.

સૂરત ફરી વાર ૧૬૭૦ની ૩જી ઑક્ટોબરે શિવાજીનો ભોગ બન્યું. લૂંટમાં બહુ જ મત્તા મળી. પરંતુ કંપનીને સપ્ટેમ્બરની અધવચ્ચે જ સમાચાર મળી ગયા હતા કે એમણે ગુજરાતને મોગલો પાસેથી ઝુંટવી લેવા માટે મુંબઈ પાસે મોટું સૈન્ય તૈયાર કર્યું છે. આથી કંપનીએ સાચું અનુમાન કર્યું કે સૂરત પર ફરી વાર હુમલો કરશે. આ કારણે આ વખતે કંપની પહેલાં કરતાં પણ વધારે તૈયાર હતી અને વધારે મજબૂતીથી પોતાનો બચાવ કર્યો.

શિવાજીની છાપામાર લડાઈઓને કારણે કાયમ અનિશ્ચિતતાનું વાતાવરણ રહેતું. કંપની આનાથી થરથરતી હતી. શિવાજી પોતાના જીવનકાળમાં જ કથોપકથનનું પાત્ર બની ગયા હતા. સૂરતના હુમલા પછી ૧૬૬૪ની ૨૪મી જૂને ઑક્ઝિન્ડેને લખેલો એક પત્ર રસપ્રદ છેઃ

હુબ્બળીમાં લૂંટ

સૂરતમાં કંપની અને શિવાજી સામસામે આવી ગયાં હોવા છતાં શિવાજીના નિશાન પર કંપની નહોતી. ૧૬૭૩ના માર્ચમાં એમણે બીજાપુરનું સમૃદ્ધ શહેર હુબ્બળી લૂંટી લીધું અને અઢળક ધન મેળવ્યું આ વખતે એમણે વિદેશી કંપનીઓને પણ ન છોડી. જે કંઈ બાકી રહી ગયું તે બીજાપુરની ફોજે લૂંટ્યું. મુંબઈનો ગવર્નર ઑન્જિયર નુકસાનીના વળતર માટે સતત શિવાજી પર તકાજો કરતો રહ્યો પરંતુ, શિવાજીનો એક જ જવાબ હતો કે એમની ફોજે હુબ્બળીમાં અંગ્રેજોનું નુકસાન નથી કર્યું.

આમ શિવાજી અને કંપની વચ્ચેના સંબંધોમાં તડકીછાંયડી આવતી રહી. આમ તો પહેલી લૂંટ પછી ઔરંગઝેબે પણ કંપનીને અને સૂરતના વેપારીઓને કસ્ટમમાં રાહત આપી હતી, પરંતુ મુંબઈમાં શાંતિથી રહેવા માટે શિવાજી સાથે સંબંધો સારા રાખવાનું જરૂરી હતું.

શિવાજીનો રાજ્યાભિષેક અને કંપની સાથે સંધિ

કંપનીએ ૧૬૭૩માં જ શિવાજી સાથે સંધિ કરવાની ઑફર કરી હતી પણ શિવાજીએ એનો જવાબ નહોતો આપ્યો. ૧૬૭૪ના માર્ચમાં શિવાજીએ સંધિની વાતચીત આગળ વધારવાની મંજૂરી આપતાં હેનરી ઑક્ઝિન્ડેનને (જ્યૉર્જ ઑક્ઝિન્ડેનનું મૃત્યુ થઈ ગયું હતું).મોકલવામાં આવ્યો. શિવાજી એ વખતે રાયરીમાં હતા (રાયરીને ૧૬૫૬માં શિવાજીએ જીતી લીધું તે પછી એને રાયગઢ નામ આપ્યું અને ત્યાં પોતાની રાજધાની બનાવી). મે મહિનાની ૧૯મીએ ઑક્ઝિન્ડેન રાયરી પહોંચ્યો પણ શિવાજી રાજ્યાભિષેક માટેની તૈયારીઓમાં વ્યસ્ત હતા એટલે ૨૬મીએ એમને મળ્યા. તે પછી છઠ્ઠી જૂને રાજ્યાભિષેક થયો. ઑક્ઝિન્ડેને કંપની વતી એમને ત્રણ હજાર રૂપિયાનું ઝરઝવેરાત નજરાણા તરીકે ભેટ આપ્યું.

તે પછી સંધિ પ્રમાણે રાજપુરીની લૂંટમાં કંપનીની ફૅક્ટરીને થયેલા નુકસાનનું વળતર આપવા શિવાજી સંમત થયા. ૧૧મી જૂને સમજૂતીઓ પર સહીસિક્કા થયા. એના હેઠળ રાજાપુર, કલ્યાણ અને બીજી બે જગ્યાએ ફૅક્ટરીઓ બનાવાવાની કંપનીને છૂટ મળી. બન્નેના હકુમતોના સિક્કા બન્નેના પ્રદેશમાં ચલણ તરીકે સ્વીકાર્ય બન્યા.

શિવાજીનું મૃત્યુ

રાજ્યગાદી સંભાળ્યા પછી શિવાજીને સંધિવાની તકલીફ વધવા લાગી. એમના એક ઘૂંટણ પર સોજો ચડી આવ્યો, પરિણામે સખત તાવ આવ્યો અને ૧૬૮૦ની પાંચમી એપ્રિલે એમનું અવસાન થયું.

સંદર્ભઃ

(1) THE ENGLISH FACTORIES IN INDIA: 1661-1664 BY WILLIAM FOSTER, C.I.E.: PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF HIS MAJESTY’S SECRETARY OF STATE FOR INDIA IN COUNCIL. -OXFORD, AT THE CLARENDON PRESS. 1921 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(2) History of the Maharattas, James Grant Duff, Vol. I, Indian Reprint – Exchange Prints, Fort, Bombay, 1863. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(3)THE ENGLISH FACTORIES IN INDIA: 1670-1677 (new Series) BY Charles Fawcett, IAS (Retired) , PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF HIS MAJESTY’S SECRETARY OF STATE FOR INDIA IN COUNCIL – OXFORD, AT THE CLARENDON PRESS. 1936 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


(4)ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.

 

India: Slavery and struggle for freedom ::: Part 1: Slavery – Chapter : 1૩

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૩શિવાજી અને કંપની ()

ઔરંગઝેબે હિંદુસ્તાનના ઘણા વિસ્તારો પર કબ્જો કરી લીધો હતો, પણ અંદરથી એનું સામ્રાજ્ય ખવાવા લાગ્યું હતું. આમાં છત્રપતિ શિવાજી મોગલ સામ્રાજ્ય માટે મોટા પડકાર રૂપ હતા. એમનો જન્મ ૧૬૩૦માં થયો. એમના પિતા પાસે છ કિલ્લા હતા પણ ઔરંગઝેબ સામે એ હારી ગયા અને બીજાપુરમાં આદિલ શાહને ત્યાં નોકરીએ રહી ગયા. ધીમે ધીમે શિવાજી આપબળે ઊભા થયા અને મરાઠા સામ્રાજ્ય બનાવ્યું. મોગલો અને બીજાપુરના આદિલશાહી વંશ સાથે એમના સંબંધો મિત્રતા અને શત્રુતાના હતા. શિવાજી સાથે પણ કંપનીના સંબંધો મિત્રતા કે શત્રુતા અથવા પરસ્પર ઉપેક્ષાના જ હતા.

કંપનીને બીજાપુરના આદિલશાહી રાજ્ય સાથે વેપાર કરવામાં રસ વધ્યો હતો. સૌથી પહેલાં તો પોર્ચુગીઝોના કબજામાં મુંબઈ હતું ત્યારે એમણે પણ પ્રયાસ કર્યો હતો પણ આદિલશાહ સાથે એમના સંબંધો ખરાબ જ રહ્યા, બીજી બાજુ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીને સીદી રુસ્તમ ઝમાનના કબજા હેઠળના રાજપુરીમાં ફૅક્ટરી બનાવવામાં સફળતા મળી હતી.

આ દરમિયાન, મહંમદ આદિલશાહનું મૃત્યુ થયું. એ નિઃસંતાન હતો એટલે એના ભત્રીજા અલી

આદિલ શાહને ગાદીએ બેસાડીને વિધવા બેગમ ચાંદ બીબીએ કારભાર સંભાળી લીધો. પરંતુ ઔરંગઝેબને એ પસંદ ન આવ્યું અને એણે બીજાપુરને ધમકીઓ આપવાનું શરૂ કર્યું. શિવાજીના પિતા શાહજી ભોંસલે બીજાપુરની નોકરીમાં હતા પણ આ અસ્થિરતાનો લાભ લઈને એ સ્વતંત્ર થઈ ગયા. બીજી બાજુથી શિવાજીએ પણ દાંડા રાજાપુરીના કિલ્લા પર હુમલો કરી દીધો. પરંતુ દિલ્હીમાં મોગલોમાં સત્તા સંઘર્ષ ચાલ્યો તે કારણે ઔરંગઝેબનું ધ્યાન બીજાપુર પરથી એ વખતે તો હટી ગયું.

પરંતુ, ઑક્ટોબર ૧૬૫૯માં કંપની શિવાજીના મિત્ર (અને દુશ્મન) સીદી રુસ્તમ ઝમાન સાથે પણ વેપારી સંપર્કમાં હતી અને બીજાપુરમાં ચલણ તરીકે કામ આવે એવા સિક્કા બનાવવાની ટંકશાળ બનાવવા માટે વાતચીત કરતી હતી.. રુસ્તમ ઝમાન તો ખરેખર શિવાજી પર હુમલો કરવાની તૈયારી કરતો હતો. પરંતુ, એ જ અરસામાં શિવાજીએ અફઝલ ખાનને ચીરી નાખ્યો એવા સમાચાર મળ્યા. કંપની આનાથી બહુ પ્રભાવિત થઈ હોવાનું જણાય છે. કંપનીનો આ વિશેનો પત્ર વિગતવાર છે. શિવાજીએ રાજપુરી શહેરનો કબજો કરી લીધો હતો. પણ કિલ્લાનો નહીં. અંગ્રેજોને આશા છે કે શિવાજી એમને મદદ કરશે. “Rustum Jemah, (રુસ્તમ ઝમાન) who is a freind of Sevagies (Shivaji’s) and is now upon his march toward him, and within feiw dayes wee shall heare of his joyning with him, and then wee shall (according to H[enry] R[evingtons] promise unto him at his coming downe) send him all the granadoes which last yeare hee desired, and advised us to spare Sevagy (Shivaji) some, promising that, if wee would lye with our shipps before Danda Rajapore Gastie, that Sevagyes (Shivaji’s) men should assist us ashoare, hee having already taken the town of Danda Rajapore, but not the castle, wherein there is a great treasure, part of which wee may have and the castle to, give him but the rest. (નીચે સંદર્ભના પુસ્તકનું પૃષ્ઠ ૨૫૦). મિત્રતા અને શત્રુતાનાં ધોરણો માત્ર નફાનુકસાન પ્રમાણે નક્કી થયેલાં હતાં: Sevagy, (શિવાજી) a great Rashpoote (રાજપૂત) and as great an enemy to the Queenc, hath taken the great castle of Panella,(પન્હાળા) within six courses (કોસ-ગાઉ) of Collapore (કોલ્હાપુર) ; which must needs startle the King and Queene at Vizapore(બીજાપુર). Wee wish his good success heartyly, because it workes all for the Companies good, hee and Rustum Jemah being close f [r]einds. …(પૃષ્ઠ ૨૫૧).

કંપનીને આશા હતી કે રુસ્તમ ઝમાનના હાથમાં બીજાપુર રાજ્ય વતી રાજપુરીની આસપાસના બધા વિસ્તારો છે અને શિવાજી જંજિરા (મુરુદ જંજિરા –હબસીઓનો ટાપુ) લેવા માગે છે, તેમાં રુસ્તમ મદદ કરશે. અંગ્રેજ કંપનીનો પ્રેસીડેન્ટ રેવિંગ્ટન શિવાજી વિશે પણ એમ જ ધારતો હતો કે એમને તો અંગ્રેજો સાથે સારા સંબંધો રાખવામાં રસ હશે જ. અંગ્રેજો એમને જંજિરા પર કબજો કરવામાં મદદ કરે તો શિવાજી એમને એ કિલ્લાનો ઉપયોગ કરવા દેવા તૈયાર થઈ જશે. પરંતુ શિવાજીને એ કિલ્લા કરતાં બીજાપુરથી સ્વતંત્ર થવામાં વધારે રસ હતો. એટલે એ બીજાપુર તરફ કૂચ કરી ગયા અને રસ્તામાં કેટલાંય શહેરો અને બંદરો પર કબજો કરી લીધો. જો કે આ કિલ્લો સીદી રુસ્તમ ઝમાને એવી કપરી જગ્યાએ બનાવ્યો છે કે શિવાજી એને કદી સર ન કરી શક્યા. એમણે રાજપુરી તરફ સૈનિકોની માત્ર એક નાની ટુકડી મોકલી દીધી હતી, જેણે ત્યાં અંગ્રેજોને નાણાં ધીરનારા શરાફને પકડી લીધો! કંપનીએ શિવાજીને પત્ર લખ્યો:

To Sevagy, Generali of the Hendoo Forces,

“દંડરાજપુરી કિલ્લો જીતવા માટે અમે તો કેટલી બધી મિત્રતાનું વચન આપ્યું; તમારા માટે દારુજી વગેરે સાથીઓએ તમને કહ્યું જ હશે પણ અમને એ કહેતાં શરમ આવે છે કે તમે અમને કેટલું નુકસાન કર્યું છે. બસ, એટલું જ સમજો કે જે અમારા મિત્રો છે તેમના દુશ્મનો અમને એમનાં વહાણો લઈ લેવાનું કહે અને અમે ન લઈએ તો તેના બદલામાં તમે અમારા બ્રોકર અને એક નોકરને પકડી લીધા છે અને ૨૫ દિવસથી જેલમાં રાખ્યા છે…” (પૃષ્ઠઃ૩૫૮-૨૫૯).

જો કે કંપનીના નોકરને નવી જેલમાં લઈ જતા હતા ત્યારે એ ભાગી છૂટ્યો હતો! પરંતુ શિવાજી પર અંગ્રેજોના આ પત્રનો બહુ સારો કે નરસો પ્રભાવ પડ્યાનું જાણવા નથી મળતું.

શિવાજી કે સિદી ઝમાન સાથે કંપનીના સંબંધોમાં એટલા ગૂંચવાડા છે કે એ કઈ ઘડીએ કોની સાથે છે તે કહી શકાય એમ નથી કારણ કે કંપનીને માત્ર પોતાનો માલ ખરીદવામાં અને શસ્ત્રો વેચવામાં જ રસ હતો.

શિવાજી અને કંપની વિશે આપણે હવે પછીના પ્રકરણમાં પણ વાત કરશું.

૦-૦-૦

સંદર્ભઃ THE ENGLISH FACTORIES IN INDIA: 1655-1660 BY WILLIAM FOSTER, C.I.E.: PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF HIS MAJESTY’S SECRETARY OF STATE FOR INDIA IN COUNCIL. -OXFORD, AT THE CLARENDON PRESS. 1921 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.