india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-60

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૬૦ : જિન્નાનું ‘ડાયરેક્ટ એક્શન’(૨)

જિન્નાએ નીતિમત્તાને નેવે મૂકી દીધી તે હિંસા આચરવા માટેનું ખુલ્લું આમંત્રણ હતું. જે જોવા મળ્યું તે એ હતું કે બ્રિટિશ સરકાર કરતાં કોંગ્રેસ પર જિન્નાને વધારે ગુસ્સો તો હતો જ, પણ આ ગુસ્સો હિન્દુઓ પર મુસલમાનોના ગુસ્સા તરીકે બહાર આવ્યો. બંગાળમાં મુસ્લિમ છાપાંઓ અને સંસ્થાઓએ લીગે ઠરાવ પસાર કર્યો તે પછી તરત ઝેરીલો પ્રચાર શરુ કરી દીધો હતો. બંગાળમાં એ વખતે મુસ્લિમ લીગના સુહરાવર્દીની સરકાર હતી. સરકારે ૧૬મી ઑગસ્ટે રજા જાહેર કરી. ઍસેમ્બ્લીમાં એનો વિરોધ થયો તેની સુહરાવર્દીએ પરવા ન કરી.

૧૩મી ઑગસ્ટના Star of Indiaએ કલકત્તા જિલ્લા મુસ્લિમ લીગે ૧૬મી ઑગસ્ટ માટે ઘડેલો કાર્યક્રમ પ્રકાશિત કર્યો. ડાયરેક્ટ ઍક્શન કાર્યક્રમનો દોર જિલ્લા મુસ્લિમ લીગે સંભાળી લીધો હતો. કાર્યક્રમ આ પ્રમાણે હતો –

સંપૂર્ણ હડતાળ રાખવી, કલકત્તા, હાવડા, મટિયા બુર્ઝ, હુગલી અને ૨૪ પરગણાના બધા જ મુસ્લિમ લત્તાઓમાંથી સરઘસો, કાફલાઓ અને અખાડાનું આયોજન કરવું. બપોરે બધા સરઘસોમાં નીકળીને ઑક્ટરલૉની મેમોરિયલ (હવે શહીદ મીનાર) પહોંચે અને ત્યાં બંગાળના પ્રીમિયર હુસેન શહીદ સુહરાવર્દીના પ્રમુખપદે યોજાનારી બધા જિલ્લાઓની સંયુક્ત રૅલીમાં જોડાય. ૧૬મી ઑગસ્ટ, શુક્રવારે બધી મસ્જિદોમાં ‘મુનાજાતો” (ખાસ નમાઝ) રાખવી. જિલ્લા મુસ્લિમ લીગના સેક્રેટરીએ એ વખતે રમઝાન મહિનો ચાલતો હતો તેની યાદ અપાવતાં કહ્યું કે આ મહિનો અલ્લાહની મહેર અને દુઆઓ માગવાની જેહાદનો મહિનો છે. કુરાન આ જ મહિનામાં ઊતર્યું, અને પયગંબરની સરદારી નીચે દસ હજાર મુસલમાનોએ મક્કા જીતી લીધું હતું અને અરબસ્તાનમાં ઇસ્લામમિયા ઉમ્મત(ઇસ્લામી કોમ)ની સ્થાપના કરી હતી.

પરંતુ, બીજું એક સરક્યુલર પણ ખાનગી રીતે મુસલમાનોમાં ફરતું હતું તેના મુખ્ય મુદ્દા આ પ્રમાણે હતાઃ બધા મુસલમાનો પાકિસ્તાન માટે જાનફેસાની કરવા તૈયાર રહે; પાકિસ્તાન બની જાય તે પછી હિન્દુસ્તાનને ફતેહ કરવું; બધાને મુસલમાન બનાવી દેવા; એક મુસલમાન પાંચ હિન્દુની બરાબર છે.

પાકિસ્તાન ન બને ત્યાં સુધી હિન્દુઓની બધી ફેક્ટરીઓ અને દુકાનો બાળવી, લૂંટવી અને લૂંટનો માલ લીગની ઑફિસમાં જમા કરાવવો; બધા લીગીઓએ કાયદાનો ભંગ કરીને હથિયારો લઈને ફરવું; રાષ્ટ્રવાદી (લીગવિરોધી) મુસલમાનોને મારી નાખવા; ધીમે ધીમે હિન્દુઓને મારી નાખીને એમની વસ્તી ઘટાડવી; બધાં મંદિરો તોડી પાડવાં; દર મહિને એક કોંગ્રેસી નેતાનું ખૂન કરવું; ૧૮મી ઑક્ટોબર ૧૯૪૬થી હિન્દુ સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર કરવો, એમને ઉઠાવી જવી અને મુસલમાન બનાવી દેવી. હિન્દુઓનો સામાજિક, આર્થિક અને બીજી બધી રીતે બહિષ્કાર કરવો. બધા લીગીઓએ ૧૫મી સપ્ટેમ્બર સુધી આ સૂચનાઓનું પાલન કરવું.

૧૬મી ઑગસ્ટની સવારથી મુસલમાનો સરઘસમાં જોડાવા તૈયાર થઈ ગયા. ઍમહર્સ્ટ સ્ટ્રીટ, માનિકતલા અને બેલિયાઘાટા વિસ્તારોમાં મુસલમાનોનું ઝનૂન જોઈ શકાય તેવું હતું. મોટી સંખ્યામાં ગુંડાઓની ટોળકીઓ નીકળી પડી. હાથમાં મુસ્લિમ લીગના ઝંડા અને હથિયારો, લાઠીઓ, દેશી બોમ્બો સાથે બધા નીકળી પડ્યા અને તરત હુમલા શરુ થઈ ગયા.

ટોળાંઓ ‘લડ કે લેંગે પાકિસ્તાન, મર કે લેંગે પાકિસ્તાન’ જેવાં અને હિન્દુ વિરોધી સ્લોગનો પોકારવા લાગ્યા. લીગીઓના નિશાન પર હિન્દુઓ ઉપરાંત રાષ્ટ્રવાદી મુસલમાનો પણ હતા. ભીડ એવા જ એક લીગવિરોધી મુસ્લિમ, સૈયદ નૌશેર અલીના ઘર પર ત્રાટકી. નૌશેર અલી અને એમના કુટુંબને પોલીસે રક્ષણ આપીને થાણા પર પહોંચાડી દીધાં પણ લીગીઓએ એમનું ઘર ખેદાનમેદાન કરી નાખ્યું અને ઘરના મલબા પર મુસ્લિમ લીગનો ઝંડો લહેરાવ્યો. હિન્દુઓએ મુસ્લિમ લીગે જાહેર કરેલી હડતાળમાં ન જોડાવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આથી કેટલાયે દુકાનદારોએ પોતાની દુકાનો ખોલી અને ઘણી જગ્યાએ મુસલમાનોની ભીડનો મુકાબલો પણ કર્યો પરંતુ અંતે ટોળાં જ ફાવ્યાં અને દુકાનો લુંટાઈ, સળગાવી દેવાઈ અને માલિકોનાં ખૂન થઈ ગયાં. ટોળાંઓમાં ઘણા જાણીતા ગુંડાઓ પણ હતા જેમને તરીપાર કરવામાં આવ્યા હતા, પણ સુહરાવર્દીની સરકારે એમના કલકત્તામાં પ્રવેશ પ્રત્યે આંખમિંચામણાં કર્યાં. એ જ દિવસે પૂર્વ કલકતાની એક કૉલેજની હૉસ્ટેલ પર ભીડ ત્રાટકી. એ વખતે રિવૉલ્વરોનો છૂટથી ઉપયોગ થયો.

બીજા દિવસે પણ ખૂનની હોળી ખેલાઈ, તેમાં પાર્ક સ્ટ્રીટ વિસ્તારમાં એક નિવૃત્ત ઍડીશનલ જજની હત્યા થઈ ગઈ. એ જ રીતે એક બીજો જજ પણ ટોળાથી બચવા માટે એક છોકરો ભાગતો હતો તેને બચાવતાં માર્યો ગયો. હુગલીમાં ચાલતી નાવોમાં પણ ચડીને ખલાસીઓને હુલ્લડબાજોએ માર્યા અને લોકોને ડુબાડી દીધા. એક જ દિવસમાં સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે ૨૭૦ જણ માર્યા ગયા અને ૧૬૦૦ ઘાયલ થયા. ઠેરઠેર ભડકે બળતી દુકાનો, ઘરોના મલબા, જમીન પર રઝળતી લાશો અને આકાશમાં મિજબાનીની આશામાં ઝળુંબતાં ગીધોએ કલકત્તાને એક નવું જ વિકૃત રૂપ આપી દીધું હતું. લાશો એવી જગ્યાએ પડી હતી કે ત્યાં ગીધો એકઠાં થયાં હોય તેને જોઈને ખબર પડતી કે એ જગ્યાએ લાશ પડી છે. પરંતુ સૌથી ખરાબ હુમલો મટિયાબુર્ઝમાં થયો. ત્યાં પાંચસો ઑડિયા મજૂરોને એક સાથી મોતને ઘાટે ઉતારી દેવાયા.

બીજા દિવસે હિન્દુઓ પણ સંગઠિત થયા અને સામનો કરવા લાગ્યા, પરંતુ, મુસ્લિમ લીગના બે નેતાઓએ પોલીસની મદદથી એમની બંદુકો લાઇસન્સો હોવા છતાં કબજામાં લઈ લીધી. આથી મુસલમાન ગુંડાઓને છૂટો દોર મળી ગયો. તોફાનીઓને મોકો મળવાનું કારણ એ હતું કે પોલીસ તંત્ર ખુલ્લી રીતે એમની સાથે હતું. પોલીસ કંટ્રોલ રૂમમાં મદદ માટે મળતા સંદેશના જવાબમાં અધિકારીઓ કહી દેતા કે રક્ષણ માટે કોંગ્રેસ પાસે જાઓ. અથવા તમારી કાલી માતા પાસે જાઓ. સુહરાવર્દીએ જાતે જ કંટ્રોલ રૂમનો કબજો લઈ લીધો હતો અને એણે પોલીસને કામ જ ન કરવા દીધું. એણે પોલીસને વચ્ચે ન પડવાનો હુકમ આપ્યો હતો. કોઈ પોલીસ અધિકારી મદદ આપવાની કોશિશ કરે તો સુહરાવર્દી રોકી દેતો હતો.

આ બધાની વચ્ચે એવા પણ સમાચાર મળ્યા કે શહેરના અમુક વિસ્તારોમાં પાડોશીઓએ એકબીજાનું રક્ષણ કર્યું અને બહારથી કોઈને ઘૂસવા ન દીધા. બીજી બાજુ એવું પણ બન્યું કે મધ્યમ વર્ગના શિક્ષિત મુસલમાનોને ગુંડા તત્ત્વો સામે નમતું જોખીને એમની મદદ કરવાની ફરજ પડી.

બીજા દિવસે શહેરમાં ૧૪૪મી કલમ લાગુ કરી દેવાઈ, અને મિલિટરીએ પોતાના હાથમાં દોર લઈ લીધો. રમખાણ તો ત્રીજા અને ચોથા દિવસે પણ ચાલુ રહ્યાં પરંતુ મિલિટરીનો પ્રભાવ દેખાવા લાગ્યો હતો. તોફાનોની ઘટનાઓની સંખ્યા અને તીવ્રતા ઘટવા લાગી હતી. પાંચમા દિવસે રમખાણોના અવશેષો સહિત શાંતિ સ્થપાઈ. રમખાણોમાં બે હજારથી વધારે લોકો માર્યા ગયા કે ઘાયલ થયા અને લાખોની સંપત્તિને પારાવાર નુકસાન થયું.

ઍસેમ્બ્લીમાં કોંગ્રેસ અને બીજા વિરોધ પક્ષો અવિશ્વાસની દરખાસ્ત મૂકી જે ઊડી ગઈ. પરંતુ એની ચર્ચામાં બોલતાં ભૂતપૂર્વ પ્રીમિયર ફઝલુલ હકે બ્રિટિશ શાસનનાં આંખમિંચામણાંનો સંકેત આપતાં કહ્યું કે “બ્રિટિશ શાસનનો અંત આવી ગયો હોય એવું લાગતું હતું”. હક હજી એ જ અરસામાં મુસ્લિમ લીગમાં જોડાયા હતા, એટલે મતદાન વખતે એમણે અવિશ્વાસની દરખાસ્તની વિરુદ્ધ મત આપ્યો. હિન્દુ મહાસભાના શ્યામા પ્રસાદ મુખરજીએ કહ્યું કે કલકત્તાનો સૌથી મોટો ગુંડો સુહરાવર્દી પોતે જ છે. સુહરાવર્દીએ ખિજાઈને મુખરજીને જ સૌથી મોટા ગુંડા ગણાવ્યા. ચર્ચાનો જવાબ આપતાં સુહરાવર્દીએ આક્ષેપ કર્યો કે રમખાણ માટે કોંગ્રેસ જવાબદાર છે. ડાયરેક્ટ ઍક્શન માત્ર સભાસરઘસો યોજવા વિશે હતું, પણ આ કાર્યક્રમ શાંતિથી પાર ન પડે તે માટે કોંગ્રેસે તોફાનો કરાવ્યાં.

મતદાન થયું ત્યારે ૨૫ યુરોપિયન સભ્યો તટસ્થ રહ્યા. બે કમ્યુનિસ્ટ સભ્યો પણ તટસ્થ રહ્યા. બે ભારતીય ખ્રિસ્તીઓમાંથી એક સભ્યે અવિશ્વાસની દરખાસ્તની તરફેણમાં મત આપ્યો. કોંગ્રેસમાંથી પક્ષપલ્ટો કરનાર ત્રણ ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના સભ્યો મુસ્લિમ લીગની સાઇડમાં બેઠા અને સરકારની તરફેણમાં મત આપ્યો.

કલકત્તાના ઇતિહાસનાં આ સૌથી ગોઝારાં કોમી રમખાણોની અસર છેવટ સુધી રહી. કોમી રમખાણોનો દાવાનળ ફેલાતો રહે છે. રમખાણો શરૂ કેમ શરૂ કરવાં તે તો કદાચ સૌ જાણતા હોય પણ એને રોકવાનો ઉપાય કોઈની પાસે નથી હોતો. કલકતાની આગ ઠંડી થાય તેનાં માત્ર સાત અઠવાડિયાંમાં નોઆખલી સળગી ઊઠ્યું અને હજારો હિન્દુઓ માર્યા ગયા. આ કતલે-આમના સમાચાર દેશમાં ફેલાયા અને બિહારમાં બંગાળનાં રમખાણોના જવાબમાં હિન્દુઓએ મુસલમાનોને રહેંસી નાખ્યા. ભાગલા વખતની મારકાપમાં પણ આ રમખાણોની અસર રહી. પરંતુ આના વિશે વિગતમાં આગળ જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. II, July-Dec 1946

The Great Calcutta Killings and Noakhali Genocide – દિનેશ ચંદ્ર શહા અને અશોક દાસગુપ્તા, પ્રથમ આવૃત્તિ ૨૦૧૧.

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-59

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૯: જિન્નાનું ‘ડાયરેક્ટ એક્શન’(૧)

ગયા અઠવાડિયે આપણે જોઈ લીધું કે જિન્ના એવી આશામાં રહ્યા કે બ્રિટિશ કેબિનેટ મિશન કોઈ એક પક્ષ સંમત થાય કે ન થાય, બંધારણ સભાની અને વચગાળાની સરકારની રચના કરશે જ; કોંગ્રેસે મુત્સદીગીરી વાપરીને ૧૬મી મેનું નિવેદન સ્વીકાર્યું અને બંધારણસભામાં જવાનો નિર્ણય સ્વીકાર્યો, પણ૧૬મી જૂનના નિવેદનનો અસ્વીકાર કરીને સરકારમાં જોડાવાની ના પાડી દીધી. કોંગ્રેસે ૧૬મી જૂનની દરખાસ્ત ન સ્વીકારી એટલે જિન્નાએ માની લીધું કે હવે એકલી મુસ્લિમ લીગને જ વાઇસરૉય સરકાર બનાવવા કહેશે. પરંતુ એ ચોખ્ખું કહેવાય તેમ નહોતું. એવામાં વાઇસરૉયે અંતે અધિકારીઓની નિયુક્તિ કરીને સરકાર બનાવવાનો નિર્ણય લીધો. જિન્ના માટે આવી ભરાયા જેવું થયું. એમને લાગ્યું કે કોંગ્રેસ પોતાના શબ્દોમાંથી ફરી ગઈ. સરકાર બનાવવા માટે જિન્ના કોંગ્રેસને ઓઠા તરીકે વાપરવા માગતા હતા પણ એવું ન બની શક્યું. હવે એ ગુસ્સામાં હતા.

કૅબિનેટ મિશન ૨૯મી જૂને લંડન પાછું ફર્યું અને તે પછી એક મહિને ૨૯મી જુલાઈએ મુસ્લિમ લીગે પણ ૧૬મી જૂનના નિવેદનનો અસ્વીકાર કર્યો અને સરકારમાં – વાઇસરૉયે જે સરકાર બનાવવાની યોજના પડતી મૂકી દીધી હતી તેમાં – જોડાવાની ના પાડી દીધી. આ એક મહિના દરમિયાન શું થયું તે જાણવા નથી મળ્યું પણ એમ માની શકાય કે જિન્ના કોંગ્રેસને પડતી મૂકવાનું બ્રિટિશ સરકારને સમજાવવામાં લાગ્યા હશે. આના પછી સરકારમાં ન જોડાવાનો નિર્ણય લીધા સિવાય એમની સામે બીજો કોઈ રસ્તો નહોતો. લીગના કાર્યકરોને એ દેખાડવું પડે તેમ હતું કે હજી કંઈ ખાટુંમોળું નથી થયું.

આ દરમિયાન જવાહરલાલ નહેરુએ મૌલાના આઝાદ પાસેથી પ્રમુખપદ સંભાળી લીધું હતું. (મૌલાના ૧૯૪૦માં પ્રમુખ બન્યા હતા પણ ૧૯૪૨માં જેલમાં ગયા અને કોંગ્રેસને સરકારે ગેરકાનૂની સંગઠન જાહેર કરી હતી. ૧૯૪૫ સુધી કોંગ્રેસનું કામ બંધ પડી ગયું હતું અને તરત જ વાઇસરૉય સાથે બંધારણસભા અને વચગાળાની સરકાર વિશે વાતચીત શરૂ થઈ અને કૅબિનેટ મિશન આવ્યું). ગાંધીજીએ કૅબિનેટ મિશનના નિવેદનનું અર્થઘટન એવું કર્યું કે એને અમુક સૂચનો કર્યાં છે, જે બંધારણસભા માટે બંધનકર્તા નથી. એટલે એમાં જ ગ્રુપો બનાવવાનું સૂચન હતું તેનો બંધારણસભા અસ્વીકાર પણ કરી શકે છે. નહેરુએ એ જ લાઇન પકડી અને ૧૬મી મેનું નિવેદન સ્વીકારવા છતાં ગ્રુપિંગનો વિરોધ કર્યો.

ડાયરેક્ટ ઍક્શન

જિન્ના આખું જીવન બંધારણવાદી રહ્યા; ગાંધીજીના વ્યાપક જનસમુદાયને આવરી લેતા કાર્યક્રમોનો સદાયના વિરોધ કરતા રહ્યા. રાજકીય ઘટનાચક્રમાં સામાન્ય માણસને સાંકળવાના વિરોધી રહ્યા પણ હવે એમણે બંધારણીય વાતો પડતી મૂકી અને જનસમુદાયને ‘ડાયરેક્ટ એક્શન’ માટે હાકલ કરી. સત્તાવાળાઓએ માન્યું કે આ પણ ગાંધીજીના અહિંસક આંદોલન જેવું જ રહેશે, પરંતુ સર ખ્વાજા નસીરુદ્દીને જાહેરાત કરી દીધી હતી કે મુસલમાનો ‘અહિંસા’થી બંધાયેલા નથી. આમ છતાં, સત્તાવાળાઓ સમજ્યા નહીં કે આંખ મીંચામણાં કર્યાં. ૧૯૪૬ની ૧૬મી ઑગસ્ટે આખા દેશમાં લીગીઓએ સભા સરઘસો યોજ્યાં પણ બધી જગ્યાએ શાંતિ રહી; એકમાત્ર કલકત્તા સળગી ઊઠ્યું અને કોમી દાવાનળ ભડકી ઊઠ્યો. આ ઘટના ઇતિહાસમાં Great Calcutta Killing તરીકે જાણીતી બની છે.

૨૭-૨૯મી જુલાઈએ મુસ્લિમ લીગની ખાસ બેઠક મળી તેમાં જિન્નાએ નહેરુના આ વલણની આકરી ટીકા કરી. એમણે કહ્યું કે કૅબિનેટ મિશનની યોજનામાં જુદાં જુદાં ગ્રુપો બનાવવાનું સૂચન છે, (એટલે કે પ્રાંતોને પૂછ્યા વિના ગ્રુપ બનાવાય, અને દસ વર્ષ પછી કોઈ પ્રાંત એ ગ્રુપમાંથી નીકળી જવા માગતો હોય તો નીકળી શકે). પરંતુ કોંગ્રેસ એને જ ફગાવી દેવા માગે છે. સંપૂર્ણ બહુમતી તો કોંગ્રેસની જ રહેવાની છે, તો મુસલમાનોને રક્ષણ કઈ રીતે મળી શકશે? લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે બ્રિટનની આમસભામાં કહ્યું હતું કે હિન્દુસ્તાની પક્ષો આ યોજનાનું ઉલ્લંઘન ન કરી શકે, કારણ કે એમ કરવાથી બીજા પક્ષને નુકસાન થશે. જિન્નાએ કહ્યું કે આ મંતવ્ય એક પવિત્ર નિવેદન છે, પણ કોંગ્રેસ એને માનશે નહીં તો શું થશે?

વચગાળાની સરકાર બાબતમાં જિન્નાએ કહ્યું કે કોંગ્રેસે પહેલાં તો એનો અસ્વીકાર કર્યો અને તે પછી સર સ્ટ્ફર્ડ ક્રિપ્સે ગાંધીજી સાથે, અને લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે વલ્લભભાઈ પટેલ સાથે ચર્ચા કરીને એમને સમજાવ્યા કે લાંબા ગાળે કોંગ્રેસ એનું ગમે તે અર્થઘટન કરે, હમણાં તો એ સરકારમાં જોડાય તો સારું. તે પછી કોંગ્રેસની વર્કિંગ કમિટી સરકારમાં જોડાવા સંમત થઈ. જિન્નાને આમ બ્રિટિશ સરકારની યોજના સામે વાંધો નહોતો. ખરો વાંધો એ હતો કે કોંગ્રેસ એમનું મનફાવતું થવા દેતી નહોતી. એમણે કહ્યું કે હિન્દુસ્તાનના કોયડાનો ઉકેલ એક જ છે – પાકિસ્તાન બનાવો. એટલે કે એમનું ડાયરેક્ટ ઍક્શન બ્રિટિશ સરકાર વિરુદ્ધ ઓછું, અને કોંગ્રેસની વિરુદ્ધ વધારે હતું.

બેઠક ફરી રાતે સાડાનવે મળી તે વખતે ઘણા ઠરાવો પર ચર્ચા થઈ. એ વખતે જિન્નાએ કહ્યું કે લીગે લાંબા ગાળા અને ટૂંકા ગાળાની યોજનાઓ સ્વીકારી હતી, તેમ છતાં કૅબિનેટ મિશને પોતાના જ શબ્દોનું પાલન નથી કર્યું. હવે આ યોજનાને આખી જ નકારી દેવી કે એમાં સુધારા સૂચવવા, માત્ર એ બે મુદ્દા પર જ લીગે વિચાર કરવાનો છે.

ઠરાવો પર જે વક્તાઓ બોલ્યા તેમનાં ભાષણોમાંથી એક જ વાત ફલિત થતી હતીઃ એમને બ્રિટન કરતાં કોંગ્રેસ પર વધારે ગુસ્સો હતો. ફિરોઝ ખાન નૂને તો કહ્યું કે, આપણી ભૂલ ચોખ્ખા શબ્દોમાં સ્વીકારવી જોઈએ કે આપણે સંઘ સરકાર જેવી વ્યવસ્થાનો વિરોધ કરતા રહ્યા છીએ તેમ છતાં કૅબિનેટ મિશનની યોજનામાં સંઘ સરકારનું સૂચન છે તે આપણે માની લીધું. હવે એક જ રસ્તો છે કે આપણે બંધારણ સભામાં જઈએ અને ‘સંઘ’ વિશે ચર્ચા થાય તેમાં ભાગ ન લઈએ, અને ફરી આપણા ‘પાકિસ્તાન’ના આદર્શ પર પાછા વળીએ. હાલ પૂરતા, આપણે પોતાને જ ભૂંસી નાખીએ અને ચૂપ થઈ જઈએ. કોંગ્રેસ અંગ્રેજોને કેમ ભગાડે છે તે જોયા કરીએ કારણ કે અંગ્રેજ અને હિન્દુ, બે શત્રુઓ સામે લડવા કરતાં એમને અંદરોઅંદર લડવા દો. કોંગ્રેસ અંગ્રેજોને ભગાડી મૂકે તે પછી આપણે ફરી સક્રિય બનશું, આપણે જાણીએ છીએ કે કોંગ્રેસ સામે કેમ લડવું. બહાદુરો પર કોઈ હકુમત ન ચલાવી શકે.

નૂને અંગ્રેજો સામેનો મોરચો જ બંધ કરી દીધો અને કોંગ્રેસ અંગ્રેજો સામે જીતે તે પછી એની સામે લડવાની સલાહ આપી. એમને એમાં બહાદુરીનાં દર્શન થયાં.

બીજા વક્તા હતા, મૌલાના હસરત મોહાની (પ્રખ્યાત નઝ્મ “ચુપકે ચુપકે રાત દિન”ના શાયર). એમણે પોતાનો અલગ ઠરાવ રજૂ કરતાં કહ્યું કે જે લોકો પોતાના જ શબ્દોમાંથી ફરી ગયા છે તેમની સાથે વાત કરવાનો કોઈ અર્થ નથી. હવે ક્રાન્તિકારી પગલું લેવાની જરૂર છે. જો જિન્ના કહેશે તો આખું મુસ્લિમ હિન્દુસ્તાન ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વિના ક્રાન્તિ માટે તૈયાર થઈ જશે.

ડૉ અબ્દુલ હમીદ કાઝીએ ફિરોઝ ખાન નૂનનું સૂચન ન સ્વીકાર્યું કે મુસલમાનો તટસ્થ બેઠા રહે. એમણે કહ્યું કે હવે એવો સમય આવ્યો છે કે મુસલમાનો અંગ્રેજી હકુમતની સામે બહાર આવે અને પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાનને આઝાદી અપાવે.

ચર્ચા બીજા દિવસે પણ ચાલુ રહી અને ત્રીજા દિવસે, ૨૯મી જુલાઈએ લીગે બે મહત્ત્વના ઠરાવ પસાર કર્યા. એક ઠરાવ દ્વારા લીગે કૅબિનેટ મિશનની યોજનાનો સ્વીકાર કરવાનો પોતાનો પહેલાંનો નિર્ણય રદ કર્યો અને બીજા ઠરાવ દ્વારા મુસલમાનો પ્રત્યે બ્રિટિશ સરકારના અન્યાયભર્યા વ્યવહારનો સીધો જવાબ (ડાયરેક્ટ ઍક્શન) આપવાની બધા મુસલમાનોને અપીલ કરી અને વિદેશી સરકારે આપેલા બધા ખિતાબો પાછા આપી દેવાનો મુસલમાનોને આદેશ આપ્યો. બન્ને ઠરાવ સર્વાનુમતે પસાર થયા.

જિન્નાએ બંધ વાળતાં કહ્યું કે “અમે યુદ્ધ નથી ઇચ્છતા, પણ તમે યુદ્ધ કરવા માગતા હશો તો અમે વિના સંકોચે એના માટે તૈયાર છીએ.” તે પછી બધા ખિતાબધારીઓએ પોતાના ખિતાબો છોડવાની જાહેરાત કરી. જિન્નાએ આ ઠરાવોને ઐતિહાસિક ગણાવ્યા. એમણે કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગે કદી બંધારણનો માર્ગ છોડ્યો નથી, આજે પહેલી વાર આપણે આંદોલનનો માર્ગ લઈએ છીએ.

૩૦મીએ લીગની વર્કિંગ કમિટી મળી અને ૧૬મી ઑગસ્ટે ‘ડાયરેક્ટ ઍક્શન દિન’ મનાવવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. તે પછી પત્રકારોએ જિન્નાને ‘ડાયરેક્ટ ઍક્શન’ વિશે સવાલો પૂછ્યા. એક સવાલ હતો કે આ કાર્યક્રમ અહિંસાત્મક હશે કે કેમ? જિન્નાએ જવાબ આપ્યો કે “હું નીતિમત્તાની ચર્ચા નહીં કરું”!

આના પછી કલકત્તામાં ડાયરેક્ટ ઍક્શનને કારણે જે મોતનું તાંડવ ખેલાયું તેની વિગતો આપણે આવતા અઠવાડિયે જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. II, July-Dec 1946

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-58

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ ::

પ્રકરણ ૫૮: કૅબિનેટ મિશન (૬)

નવી સરકારની જાહેરાત

૧૬મી તારીખે કૅબિનેટ મિશનના સભ્યો અને વાઇસરૉયે હવે પોતાના તરફથી વચગાળાની સરકાર બનાવવાનો નિર્ણય લીધો અને છે નીચે જણાવેલા સભ્યોને એમાં જોડાવાનાં આમંત્રણ આપ્યાં –

સરદાર બલદેવ સિંઘ, સર નૌશીરવાન એન્જીનિયર, જગજીવન રામ, પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ, એમ. એ. જિન્ના, નવાબઝાદા લિયાકત અલી ખાન, સી. રાજગોપાલાચારી, હરેકૃષ્ણ મહેતાબ, ડૉ. જ્‍હોન મથાઈ, નવાબ મહંમદ ઇસ્માઇલ ખાન, ખ્વાજા સર નઝીમુદ્દીન, સરદાર અબ્દુર રબ નિસ્તાર, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ.

એમાંથી કોઈ ના પાડે તો વાઇસરૉય એની જગ્યાએ બીજાની નીમણૂક કરવાની અને પ્રધાનોનાં ખાતાંની ફાળવણીની સત્તા વાઇસરૉયને આપવામાં આવી.

કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીએ આ જાહેરાતનો અભ્યાસ કર્યો અને એમાં જેમનાં નામ છે તેમની મરજી ન હોય તો એમની જગ્યાએ બીજાને લેવાના નિર્ણયની પ્રશંસા કરી, પણ ઉમેર્યું કે આના કારણે વચગાળાની સરકારની રચના સામે ગંભીર સંકટ ઊભું થયું છે. તે પછી ૧૮મી તારીખે મૌલાના આઝાદે ફરી વાઇસરૉયને પત્ર લખ્યો કે મેં આજે સાંજ સુધીમાં જવાબ આપવાનું વચન આપ્યું હતું પણ અમારી વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મોડે સુધી ચાલી. વળી, અમારા સભ્ય ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાન આવતીકાલે સવારે આવશે એટલે અમે આવતીકાલે ફરી મળીશું. તે પછી કંઈ નિર્ણય થશે તેની હું તમને તરત જાણ કરીશ.

આ વચ્ચે જિન્નાએ વાઇસરૉયને લખેલા પત્રની વિગતો છાપાંઓમાં આવી ગઈ. મૌલાના આઝાદે આના વિશે વાઇસરૉયને ફરી પત્ર લખીને સ્પષ્ટતા માગી. જવાબમાં વાઇસરૉયે જિન્નાના પત્રની વિગતો આપી. જિન્નાએ પૂછ્યું હતું કે આ નામો ફાઇનલ છે કે કેમ? સૂચીમાં ૧૪ સભ્યો છે, તેમાં વધઘટ થશે કે કેમ? ચાર લઘુમતીઓ – શિડ્યૂલ્ડ કાસ્ટ, શીખો, ભારતીય ખ્રિસ્તીઓ અને પારસીમાંથી કોઈ ના પાડશે તો વાઇસરૉય એમની જગ્યા કઈ રીતે ભરશે? આવા ઘણાયે સવાલો એમણે પૂછ્યા હોવાનું વેવલે મૌલાના આઝાદને જણાવ્યું.

કોંગ્રેસ બંધારણ સભામાં જોડાવા તૈયાર!

વાઇસરૉયની ઑફિસેથી કોંગ્રેસ પ્રમુખને ફોન પણ કરવામાં આવ્યો કે નામોને તરત મંજૂરી આપી દો. પણ મૌલાનાએ જવાબ આપ્યો કે અમારી વર્કિંગ કમિટીની બેઠક બપોરે મળશે તે પછી જવાબ આપી શકાશે. તે પછી એમણે પત્રમાં ઘણાંય કારણો આપીને સરકારમાં

જોડાવાની ના પાડી દીધી. પરંતુ ખરેખર ૨૬મીએ નિવેદન બહાર પાડ્યું તેમાં કૅબિનેટ મિશનની ૧૬મી જૂનની યોજનાનો નહીં પણ ૧૬મી મેની યોજનાનો સ્વીકાર કર્યો! કોંગ્રેસે કહ્યું કે કૅબિનેટ મિશનની ૧૬મી જૂનની યોજનામાં ઘણી ઉણપો છે તેમ છતાં બંધારણ બનાવવાના કામમાં વિલંબ ન થવો જોઈએ, એટલે કોંગ્રેસ ૧૬મી મેના સ્ટેટમેંટનો સ્વીકાર કરીને બંધારણ સભામાં જોડાશે, પરંતુ ૧૬મી જૂનના સ્ટેટમેંટમાં સૂચવ્યા પ્રમાણેની વચગાળાની સરકાર બનાવવામાં સહકાર આપી શકે તેમ નથી.

મુસ્લિમ લીગ સરકારમાં જોડાવા તૈયાર

દરમિયાન જિન્ના ૨૨મી મેના એમના નિવેદન પછી જૂનની ચોથી તારીખે વાઇસરૉયને બે વાર મળ્યા. એમનો સવાલ એ હતો કે બેમાંથી એક પક્ષ સરકારમાં જોડાવાની ના પાડશે તો શું થશે? વાઇસરૉયે એમને ખાતરી આપી કે એક જ પક્ષ મંજૂરી આપે તો પણ બ્રિટિશ હકુમત બને ત્યાં સુધી ૧૬મી જૂનના નિવેદનને લાગુ કરવાનો પ્રયાસ કરશે. પણ મને આશા છે કે બન્ને પક્ષો મંજૂરી આપશે.

હવે વાઇસરૉયે પોતે જાહેર કરેલાં નામો પાછાં ખેંચી લીધાં અને અધિકારીઓની રખેવાળ સરકાર બનાવવાનો નિર્ણય જાહેર કરી દીધો.

વાઇસરૉયે જિન્નાને એક પત્ર લખીને કહ્યું કે કોંગ્રેસ અને લીગ, બન્નેએ ૧૬મી મેનું સ્ટેટમેંટ સ્વીકાર્યું છે. પણ ૧૬મી જૂનનું નહીં; આથી સરકાર બનાવી શકાય એમ નથી. બીજી બાજુ, હવે જિન્ના સરકાર બનાવવાનો આગ્રહ કરતા હતા! ૨૮મીએ જિન્નાએ પત્ર લખીને કહ્યું કે વચગાળાની સરકાર બનાવવા મિશન વચનથી બંધાયેલું છે.

બીજા પક્ષોના અભિપ્રાયો

કૅબિનેટ મિશન સમક્ષ શીખોનાં જુદાં જુદાં સંગઠનો, રજવાડાંઓ, રજવાડાંઓની પ્રજાના નેતાઓ, જમીનદારોના સંગઠન અને હિન્દુ મહાસભા ઉપરાંત કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીએ પણ પોતાનાં મેમોરેન્ડમો રજૂ કર્યાં હતાં. શીખોએ તો પંજાબને મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંત ગણીને પાકિસ્તાન ઝોનમાં મૂકવાના સૂચનનો જોરદાર વિરોધ કર્યો. એમણે એ રીતે શીખોને થતા અન્યાય સામે સંગઠિત થઈને લડવાની તૈયારી કરી લીધી. રજવાડાંને એક જ ચિંતા હતી કે બ્રિટિશ આધિપત્ય હટી જાય તે પછી શું થશે. રજવાડાઓનાં પ્રજાકીય મંડળોના દેશવ્યાપી સંગઠન અને હિન્દુ મહાસભાએ લગભગ કોંગ્રેસની જ વાતનો પુનરુચ્ચાર કર્યો. રજવાડાંનાં પ્રજાકીય મંડળોને તો કોંગ્રેસ સતત ટેકો આપતી રહી હતી. એમની કૉન્ફરન્સને નહેરુ અને સરદારે સંબોધન પણ કર્યું. હિન્દુ મહાસભાએ પણ એક જ અવિભાજિત ભારતની કોંગ્રેસની માગણીને ટેકો આપ્યો પણ એનું કહેવું હતું કે કૉન્ફરન્સમાં ખરેખર હિન્દુઓના કોઈ પ્રતિનિધિ નહોતા. હિન્દુ મહાસભાએ ‘એક વ્યક્તિ, એક મત’ના સિદ્ધાંતનું સમર્થન કર્યું પરંતુ ઉમેર્યું કે કૅબિનેટના પ્રતિનિધિઓ મુસલમાનોને ખોટી રીતે અલગ રાષ્ટ્ર માનવા તૈયાર હોય તો હિન્દુઓને પણ એમના જેવું જ પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ અને વાતચીતમાં હિન્દુ મહાસભાને પણ સામેલ કરવી જોઈતી હતી. કમ્યુનિસ્ટોએ બધાં એકમોનો આત્મનિર્ણયનો અધિકાર માન્ય રાખ્યો પણ બધાં એકમો સ્વેચ્છાએ સંઘ બનાવે એવું સૂચન કર્યું.

ગાંધીજીનો અભિપ્રાયઃ પ્રોમીસરી નોટ

ગાંધીજી આ મંત્રણાઓમાં ક્યાંય નહોતા. પરંતુ એમણે કેબિનેટ મિશનના ૨૨મી મેના નિવેદન પર ૨૬મીએ ‘હરિજન’માં ટિપ્પણી કરી. ગાંધીજી એમાં વ્યંગ્યાત્મક ભાષામાં બોલ્યા છે! એમનું પૃથક્કરણ આ પ્રમાણે હતું –

કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉયના નિવેદનની બારીક સમીક્ષા કરીને હું એવા મત પર પહોંચ્યો છું કે આજની સ્થિતિમાં બ્રિટિશ પ્રતિનિધિઓ આપી શકે, તેવો આ ઉત્તમ દસ્તાવેજ છે. જો આપણને દેખાય તો આ નિવેદન આપણી નબળાઈનું પ્રતિબિંબ છે. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ સંમત ન થયાં, અને સંમત થઈ શકે એવું હતું પણ નહીં. આપણે એવો સંતોષ લઈએ કે આપણા મતભેદો બ્રિટિશ કરામતની નીપજ છે, તો એ આપણી ગંભીર ભૂલ ગણાશે. મિશન અહીં એ મતભેદોનો લાભ લેવા નથી આવ્યું. બ્રિટિશ શાસનનો જલદી અને સહેલાઈથી અંત આવી જાય એવો રસ્તો શોધવા માટે પણ એ નથી આવ્યું. એમનું જાહેરનામું ખોટું સાબીત ન થાય ત્યાં સુધી એને સાચું માનીશું તો એ આપણી ખરેખર બહાદુરી જ હશે. પણ આ બહાદુરી ઠગની ઠગાઈ પર ટકી છે.

મેં બ્રિટિશ પ્રતિનિધિઓનાં વખાણ કર્યાં તેનો અર્થ એ નથી કે જે બ્રિટન માટે સારું હોય તે આપણા માટે પણ સારું જ હોય. દસ્તાવેજના લેખકોએ પોતે જે કહેવા માગે છે તે સાફ શબ્દોમાં લખ્યું છે. એમને લાગ્યું કે ઓછામાં ઓછી અમુક બાબતો પર બધા પક્ષો એક થઈ શકે છે, અને તે એમણે લખ્યું છે. એમનો એક ઉદ્દેશ બ્રિટિશ રાજનો જેમ બને તેમ જલદી અંત લાવવાનો છે. શક્ય હોય તો તેઓ ભારતને અવિભાજિત રહેવા દેશે અને એને કાપી નાખીને નાગરિક યુદ્ધમાં તરફડવા નહીં દે. સિમલામાં લીગ અને કોંગ્રેસને એમણે મંત્રણાના મેજ પર એકઠા કર્યા (એમાં કેટલી ધીરજ અને કુશળતાની જરૂર પડી, તે તો તો તેઓ પોતે જ કહી શકશે). એ વાતચીત તો પડી ભાંગી, પણ એ ડગ્યા નહીં. એ છેક અહીં હિન્દુસ્તાન આવ્યા અને બંધારણ સભા બનાવવાના હેતુથી એક યોગ્ય દસ્તાવેજ તૈયાર કર્યો. હવે બ્રિટિશ પ્રભાવ વિના બંધારણ બનાવવાનું છે. આ એક અપીલ અને સલાહ છે. આમ પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીઓ ડેલીગેટોને ચૂંટે કે ન ચૂંટે. ડેલીગેટો ચુંટાયા પછી બંધારણ સભામાં ભાગ ન લે. બંધારણ સભા મળે અને આમાં છે તેના કરતાં જુદા નિયમો બનાવે. વ્યક્તિ કે પક્ષ માટે કંઈ પણ બંધનકર્તા હોય તો એ સ્થિતિના તકાજામાંથી પેદા થાય છે. અલગ મતદાન બન્ને માટે બંધનકર્તા છે, પણ તે માત્ર એટલા માટે કે બંધારણ સભાનું અસ્તિત્વ ટકી શકે. મેં આ લખતાં પહેલાં સ્ટેટમેંટમાં આપેલો દરેક નિયમ ધ્યાનથી વાંચ્યો છે અને હું કહી શકું છું કે આમાં કંઈ પણ બંધનકર્તા નથી. માત્ર સ્વાભિમાન અને આવશ્યકતા જ બંધનકર્તા છે.

આમાં બંધનકર્તા હોય તેવી એક જ વાત છે અને તે બ્રિટન સરકારને લાગુ પડે છે. બ્રિટિશ મિશનના ચાર સભ્યો સાવચેતી રાખીને બ્રિટન સરકારની પૂરી સંમતિ મેળવ્યા પછી આ સ્ટેટમેંટ બહાર પાડે તો તેનું ઊષ્માભર્યું સ્વાગત જ થઈ શકે. બદલામાં ભારતને છૂટ છે કે એ પોતાને ઠીક લાગે તેવો પ્રતિભાવ આપે. પણ આ દસ્તાવેજના લેખકોને ખાતરી છે કે ભારતના પક્ષો એટલા બધા સંગઠિત અને જવાબદાર છે કે મરજિયાતને પણ ફરજિયાત માનીને વર્તન કરશે, ભલે ને, ફરજિયાતમાં કરવું પડે એટલું જ કરે, તેનાથી આગળ ન વધે. જ્યારે બે હરીફો સાથે મળે ત્યારે એ એક જાતની સમજણ પર આવીને કામ કરે છે. અહીં એક જાતે બની બેઠેલો અમ્પાયર (પક્ષોએ પસંદ કરેલો અમ્પાયર નથી એટલે લેખકોએ માની લીધું કે પોતે જ અમ્પાયર છે) એવું વિચારે છે કે એ નિયમો બનાવશે અને અમુક ઓછામાં ઓછી બાબતો પક્ષોની સામે ધરશે, તે સાથે જ પક્ષો એની પાસે આવશે. હવે એ એમાં ઉમેરવા, ઘટાડવા કે તદ્દન બદલી નાખવાની છૂટ આપે છે…

તે પછી એમણે સ્ટેટમેંટમાં દર્શાવેલી યોજનાની છણાવટ કરી અને ખામીઓ દેખાડી.એમણે કહ્યું કે કોઈ આ દસ્તાવેજ ગંભીરતાથી વાંચશે તેને એમાં ઘણી ભૂલો દેખાશે પણ મારે મન આ એક પ્રોમીસરી નોટ તમને મળી છે.

ગાંધીજી આગળ કહે છેઃ

આ ઊલટસૂલટમાંથી નવી દુનિયા સર્જાવાની છે તેમાં ગુલામ ભારત બ્રિટિશ તાજનો ‘ઝળહળતો હીરો’ નહીં હોય, એ બ્રિટિશ તાજના માથા પર એક કાળી ટીલી હશે, અને એવી કાળી હશે કે એનું સ્થાન કચરાટોપલી સિવાય ક્યાંય નહીં હોય. એટલે હું વાચકને મારી સાથે આશા રાખવા અને પ્રાર્થના કરવા કહું છું કે બ્રિટિશ તાજ હવે બ્રિટન અને દુનિયાને વધારે કામનો છે. ઝળહળતો હીરો તો હવે રદબાતલ થઈ ગયો છે….(!).

ગાંધીજી સૂચવે છે કે આ યોજનામાં કંઈ નથી. એ પ્રોમીસરી નોટ છે કારણ કે બ્રિટન તમે જે કંઈ કરો તેને મંજૂર રાખવા માટે વચનથી બંધાય છે. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ જો એની શરતો વિશે ગંભીર થઈ જશે તો એ ભૂલ છે. એને પ્રોમીસરી નોટ માનો. એટલે કે પહેલાં બંધારણ સભા બનાવો અને પછી આ યોજનાનો ઉલાળિયો કરી દો, બ્રિટન તો તમે જે કરો તે માનવા જાતે જ બંધાયું છે, પણ તમે નથી બંધાતા!

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual register Jan-June 1946 Vol. I

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-57

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૭:  કૅબિનેટ મિશન(૫)

કોંગ્રેસનું વલણ

કૅબિનેટ મિશનના ૧૬મી મેના સ્ટેટમેંટ પછી બીજા જ દિવસે કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના આઝાદે કોંગ્રેસની વર્કિંગ કમિટીની મીટિંગ બોલાવી અને સ્ટેટમેંટ વિશે ચર્ચા કરી. તે પછી ૨૪મી તારીખે કોંગ્રેસે નિવેદન બહાર પાડ્યું. તે પહેલાં અને પછી પણ કોંગ્રેસે કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉય સાથે પત્રવ્યવહાર ચાલુ રાખ્યો, એમાં મિશનના સ્ટેટમેંટમાં કોંગ્રેસને સ્વીકાર્ય ન હોય તેવી ભલામણો અને વચગાળાની સરકારમાં જોડાવા બાબતમાં કેટલાયે મુદ્દા ઉપસ્થિત કર્યા અથવા ખુલાસા માગ્યા.

સૌથી પહેલાં તો કોંગ્રેસ પ્રમુખે ૨૦મીએ લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સને પત્ર લખીને કહ્યું કે તમારા સ્ટેટમેંટમાં બંધારણ સભાની રચના કરવાનો ઉલ્લેખ છે. અમારી કમિટી માને છે કે આ બંધારણ સભાને બંધારણ બનાવવા માટે સાર્વભૌમ સત્તા હશે અને એમાં કોઈ બાહ્ય દરમિયાનગીરી માટે તક નહીં હોય. તે ઉપરાંત, બંધારણ સભાને કૅબિનેટ મિશને સૂચવેલી કાર્યપદ્ધતિમાં પણ ફેરફાર કરવાની સત્તા મળશે. બંધારણ સભા પોતે સાર્વભૌમ સંસ્થા હોવાથી એના નિર્ણયો પણ તરત લાગુ પડશે.

કોંગ્રેસ પ્રમુખે કહ્યું કે મિશને સૂચવેલા કેટલાક મુદ્દા કોંગ્રેસે સિમલા કૉન્ફરન્સમાં લીધેલા વલણથી વિરુદ્ધ છે. આથી અમને ભલામણોમાં જે ખામી જણાય છે, તે દૂર કરવા માટે અમે બંધારણ સભામાં પ્રયાસ કરશું, એટલું જ નહીં, અમે દેશની જનતા અને બંધારણ સભાને અમારું દૃષ્ટિબિંદુ સમજાવવાનો પ્રયાસ પણ કરશું. તે પછી એમણે બહુ મહત્ત્વનો મુદ્દો ઉપાડ્યો.

કૅબિનેટ મિશને ગ્રુપ બનાવવાં કે નહીં તે પ્રાંતો પર છોડ્યું. ગ્રુપમાં જોડાવાનું ફરજિયાત ન બનાવ્યું. તે સાથે જ એનાથી તદ્દન ઉલટી ભલામણ પણ કરી કે બંધારણ સભામાં પ્રાંતોમાંથી ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ ત્રણ જૂથમાં વહેંચાઈ જશે અને દરેક જૂથ પ્રાંતોનાં બંધારણ બનાવશે અને એ પણ નક્કી કરશે કે ગ્રુપનું બંધારણ હોવું જોઈએ કે નહીં. આ બે અલગ ભલામણો પરસ્પર વિરોધી છે. પહેલી ભલામણમાં પ્રાંતોને ગ્રુપમાં જોડાવું કે નહીં, તે નક્કી કરવાની સ્વતંત્રતા આપી છે, પણ બીજી ભલામણમાં ગ્રુપ બનાવીને બંધારણ બનાવવાની વ્યવસ્થા છે, જે ફરજિયાત જેવી છે. જેમને ગ્રુપમાં જોડાવું જ ન હોય તેમની પણ ગ્રુપમાં આવીને બંધારણ બનાવવાની ફરજ બની જાય છે. એ રીતે જોઈએ તો, વિભાગ ૨ (પંજાબ, વા.સ. અને સિંધ) અને વિભાગ ૩(બંગાળ, આસામ)માં એક પ્રાંતની ભારે બહુમતી છે. બન્નેમાં નાના પ્રાંતોની ઇચ્છા વિરુદ્ધ ગ્રુપનું બંધારણ બની શકે છે.

લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે એનો જવાબ આપ્યો કે અમારા ડેલીગેશને બે મુખ્ય પક્ષોના વિચારોને સમાવી લેવા માટે સૌથી નજીક રસ્તો દેખાયો તેની ભલામણો કરી છે. એટલે આ આખી યોજના છે, એનો અમલ સહકાર અને બાંધછોડની ભાવનાથી થાય તો જ એ ચાલી શકે. ગ્રુપિંગ શા માટે કરવાં પડે છે, તે તમે જાણો છો; એ જ આ યોજનાનું મુખ્ય ઘટક છે. એમાં ફેરફાર કરવો હોય તો બન્ને પક્ષોની સમજૂતી જરૂરી છે. બંધારણ સભા રચાઈ ગયા પછી એના કામમાં માથું મારવાનો દેખીતી રીતે જ કોઈ વિચાર નથી. નામદાર સમ્રાટની સરકાર પણ સ્ટેટમેંટમાં જણાવેલી બે શરતોના આધારે જ ભારતીયોના હાથમાં સત્તા સોંપશે. વળી, અમારી સરકાર ઇચ્છે છે કે સત્તા સોંપણીનો ગાળો લંબાઈ ન જાય. તમે સમજી શકશો કે જ્યાં સુધી નવું બંધારણ લાગુ ન પડે ત્યાં સુધી સ્વતંત્રતા પણ ન આપી શકાય.

જિન્નાનું નિવેદન

કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉયના ૧૬મી મેના સ્ટેટમેંટ પર ૨૨મીએ મુસ્લિમ લીગ વતી વિગતવાર ટિપ્પણી કરી. એમને લાગ્યું કે કૅબિનેટ મિશને પાકિસ્તાનની માગણીને હુકરાવી દીધી છે અને કોંગ્રેસને પસંદ આવે તે રીતે યોજના તૈયાર કરી છે. એમણે સિમલા કૉન્ફરન્સમાં લીગે શા માટે સામેલ થવાનું નક્કી કર્યું તે સમજાવતાં કહ્યું કે કૅબિનેટ મિશને કૉન્ફરન્સમાં જોડાવા આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે લખ્યું હતું કે કેન્દ્રમાં સંઘની એક સરકાર હશે, જે વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર સંભાળશે. તે ઉપરાંત પ્રાંતોના ભાગ કરીને બે ગ્રુપ બનાવાશે – એક ગ્રુપમાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો હશે. પ્રાંતોને જે વિષયો સમાન રીતે લાગુ પડતા જણાય તે ગ્રુપને સોંપાશે અને બાકીની બધી સત્તા પ્રાંતો હસ્તક રહેશે. કોંગ્રેસનું સૂચન હતું કે વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર ઉપરાંત ચલણ, કસ્ટમ, ટૅરીફ જેવા વિષયો પણ સંઘ સરકાર હસ્તક રહેવા જોઈએ. કોંગ્રેસે ગ્રુપના વિચારને ફગાવી દીધો હતો.

મુસ્લિમ લીગનું કહેવું હતું કે(૧) ઉત્તર-પૂર્વમાં બંગાળ અને આસામ, અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં પંજાબ, સિંધ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને બલુચિસ્તાનને સ્વાધીન રાષ્ટ્ર તરીકે પાકિસ્તાન ઝોનમાં મૂકવા અને એ વિના વિલંબે લાગુ કરવાની ખાતરી આપવી; (૨) પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાન માટે બે અલગ બંધારણ સભાઓ બનાવવી; (૩) પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાનમાં લઘુમતીઓ માટે પૂરતા રક્ષણની જોગવાઈ કરવી; (૪) લીગની માગણીનો તરત સ્વીકાર થાય એ કેન્દ્રમાં વચગાળાની સરકારમાં જોડાવાની પૂર્વશરત હશે, અને (૫) લીગે બ્રિટિશ સરકારને ચેતવણી આપી કે અવિભાજિત ભારત પર એકમાત્ર ફેડરલ બંધારણ અથવા કેન્દ્રમાં વચગાળાની સરકાર ઠોકી બેસાડવાનો કોઈ પણ પ્રયાસ થશે તેનો મુસ્લિમ ભારત મુકાબલો કરશે.

આ મંત્રણાઓ પડી ભાંગી. લીગનું કહેવું હતું કે સંઘ હસ્તક સંરક્ષણ માટે જરૂરી હોય તેટલો જ સંદેશવ્યવહાર રાખવો જોઈએ. સંઘની અલગ ધારાસભા હોવી જોઈએ કે નહીં, તે પણ બન્ને ગ્રુપોની બંધારણ સભાઓ સંયુક્ત રીતે નક્કી કરશે. સંઘને નાણાકીય સાધનો કેમ પૂરાં પાડવાં તે પણ આ સંયુક્ત બંધારણ સભાઓ જ નક્કી કરશે.

જિન્નાએ સમજાવ્યું કે હવે કૅબિનેટ મિશને પોતાની યોજના જાહેર કરી છે તેમાં બે ગ્રુપને બદલે ત્રણ ગ્રુપ છે, એટલે કે પાકિસ્તાનને બે ભાગમાં વહેંચી નાખ્યું છે. તે ઉપરાંત ત્રણેય ગ્રુપોની ઉપર એક સંઘ સરકાર પણ છે અને એની ધારાસભા પણ છે. બંધારણ સભા પણ બે નહીં, એક જ રહેશે. આમ મિશને લીગની માગણીઓની સદંતર અવગણના કરી છે. આપણી માગણી હતી કે પાકિસ્તાન ગ્રુપને શરૂઆતનાં દસ વર્ષ પછી સંઘમાંથી હટી જવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ – અને કોંગ્રેસને પણ આવી શરત સામે ગંભીર વાંધો નહોતો – તેમ છતાં એ માંગ મિશનના સ્ટેટમેંટમાં કાઢી નાખવામાં આવી છે. સંઘની બંધારણ સભામાં પ્રાંતોના ૨૯૨ પ્રતિનિધિઓ હશે, એમાં માત્ર ૭૯ મુસલમાનો હશે. બીજી બાજુ, રજવાડાંઓના ૯૩ પ્રતિનિધિ હશે જે મોટા ભાગે હિન્દુ હશે. આમ મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ વધારે પાતળું થઈ જશે.

હવે આ યોજના સ્વીકારવી કે નહીં તે લીગની વર્કિંગ કમિટીએ નક્કી કરવાનું છે.

કૅબિનેટ મિશનની ટિપ્પણી

૨૫મીએ કૅબિનેટ મિશને આ બન્ને નિવેદનો પર ટિપ્પણી કરી. એમણે કહ્યું કે લાંબી ચર્ચાઓ છતાં બન્ને પાર્ટીઓના નેતાઓ સમાધાન નથી કરી શક્યા. તે પછી, મિશનના સભ્યોએ બન્ને પક્ષોની રજૂઆતોમાંથી સૌને નજીક લાવે એવાં તત્ત્વો એકઠાં કરીને પોતાની યોજના રજૂ કરી છે. એના કેટલાક મુદ્દા તો સ્પષ્ટ છે, જેમ કે, બંધારણ સભાની સત્તાઓ અને કાર્યોમાં દખલ કરવાનો કોઈ વિચાર નથી. નામદાર સમ્રાટની સરકાર માત્ર બે બાબતો માટે આગ્રહ રાખે છેઃ લઘુમતીઓ માટે પૂરતા રક્ષણની વ્યવસ્થા અને સત્તાની સોંપણીની પ્રક્રિયામાં ઊભી થતી બાબતો માટે બ્રિટિશ સરકાર સાથે સમજૂતી કરવાની તૈયારી. તે ઉપરાંત સ્વતંત્ર ભારતની સરકારની ઇચ્છા વિના ભારતની ભૂમિ પર બ્રિટિશ સૈન્યો રાખવાનો પણ સવાલ નથી, પરંતુ વચગાળામાં, બ્રિટિશ પાર્લામેંટની બધી જવાબદારી હોવાથી હમણાં તો બ્રિટિશ સૈન્યો અહીં જ રહેશે.

નહેરુ અને વેવલ વચ્ચે પત્રવ્યવહાર

વર્કિંગ કમિટીની બેઠક ૨૪મીએ ઠરાવ પસાર કરીને મોકૂફ રખાઈ અને ફરી નવમી જૂને મળી પણ તે દરમિયાન જવાહરલાલ નહેરુએ વાઇસરૉય લૉર્ડ વેવલ સાથે પત્રવ્યવહાર કર્યો. નહેરુએ લખ્યું કે કોંગ્રેસની શરૂઆતથી જ એ માંગ રહી છે કે વચગાળાની સરકારને ખરા અર્થમાં રાષ્ટ્રીય સરકારનો દરજ્જો આપવા માટે કાયદાકીય અને બંધારણીય સુધારા જરૂરી છે. વર્કિંગ કમિટી માને છે કે ભારતની સમસ્યાના શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ માટે એ મહત્ત્વનું છે. જો કે, આપ અને લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે ખાતરી આપી છે કે બંધારણીય સુધારા માટે અમુક સમય લાગશે, પણ તે દરમિયાન વચગાળાની સરકાર વ્યવહારમાં ખરેખર રાષ્ટ્રીય સરકાર હશે. તે ઉપરાંત, હમણાંની સ્થિતિ મુજબ સરકાર સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીથી સ્વતંત્ર છે, પણ આપણે નવી પરંપરા શરૂ કરવી જોઈએ કે સરકારનું અસ્તિત્વ સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીનો વિશ્વાસ ટકાવી રાખવા કે ગુમાવવા પર આધારિત રહેશે. આ બે મુદ્દા પર સંતોષકારક પગલાં લેવાય તો બીજા જે પ્રશ્નો છે તેનું આપણે નિરાકરણ લાવી શકીશું.

વેવલે જવાબમાં કહ્યું કે “બહુ જ ઉદાર ઇરાદા હોય તે પણ કાગળ પર ઉતારતાં ઔપચારિક ભાષામાં એ ઓળખાય તેવા નથી રહેતા.” એણે ઉમેર્યું કે એક વાત સ્પષ્ટ છે કે મેં તમને એવી ખાતરી નથી આપી કે વચગાળાની સરકારને ડોમિનિયન સરકાર જેવી જ સત્તાઓ મળશે; પરંતુ મેં કહ્યું છે કે બ્રિટિશ સરકાર વચગાળાની સરકારને ડોમિનિયન સરકાર જેવી જ માનશે અને શક્ય હોય તેટલી વધુમાં વધુ સ્વતંત્રતા આપશે.

આમ છતાં વર્કિંગ કમિટીની બેઠક નવમી જૂને મળી તે પછી ૧૩મીએ કોંગ્રેસ પ્રમુખે વેવલને લખ્યું કે જવાહરલાલ નહેરુએ એમના પત્રવ્યવહાર વિશે ચર્ચા કરી છે અને અમે એવા તારણ પર પહોંચ્યા છીએ કે વચગાળાની સરકાર ‘સમાનતા’ (કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના સભ્યોની એકસરખી સંખ્યા)ના આધારે બનાવવાની છે પણ અમે એવી સરકાર બનાવી શકીએ તેમ નથી. ૧૯૪૫માં તમે સિમલામાં કૉન્ફરન્સ બોલાવી હતી તેની ફૉર્મ્યુલા એ હતી કે ‘સમાનતા’ સવર્ણ હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે રાખવાની હતી. એ વખતે લીગ માટે મુસ્લિમ સીટો અનામત નહોતી રાખી, અને મુસ્લિમ સીટો પર બિન-લીગી મુસલમાનને પણ લેવાની વ્યવસ્થા હતી. હવે મુસ્લિમ સીટો લીગ માટે અનામત છે, એટલે બિન-લીગી મુસલમાન પણ ન આવી શકે. આથી હિન્દુઓ સાથે અન્યાય થાય છે. અમે આવી વ્યવસ્થા સ્વીકારી ન શકીએ. વળી મિશ્ર સરકારનો એક સહિયારો દૃષ્ટિકોણ હોવો જોઈએ. તે વિના સરકાર ચાલી જ ન શકે. આવી સરકાર બનાવવાની યોજનામાં આ વાતને તો તિલાંજલી આપી દેવાઈ છે. આથી મારી વર્કિંગ કમિટીને વિશ્વાસ નથી કે સરકાર ચલાવી શકાશે. ૧૪મીએ કોંગ્રેસ પ્રમુખે બીજો પત્ર લખ્યો. તે પહેલાં એ વેવલને મળી આવ્યા હતા. એ વખતે વેવલે એમને કહ્યું હતું કે મુસ્લિમ લીગે જે નામો આપ્યાં છે તેમાંથી એક વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતનો છે, જે હાલની ચૂંટણીમાં હારી ગયો હતો. મૌલાના આઝાદે એને સામેલ કરવા સામે પોતાના પત્રમાં વાંધો લીધો, પરંતુ વેવલે જવાબમાં કહ્યું કે કોંગ્રેસને લીગના પ્રતિનિધિ સામે વાંધો લેવાનો હક નથી. ૧૪મીએ મૌલાના આઝાદે ફરી પત્ર લખીને પોતાના વાંધાઓનું પુનરાવર્તન કર્યું.

પણ વેવલે કહ્યું કે વાતચીતમાં થોડા વિરામની જરૂર છે. એણે કહ્યું કે માત્ર રાજકીય પ્રતિનિધિઓની નહીં પણ અધિકારીઓની સરકાર બનાવવી પડશે.. તે પછી ફરી ઘટનાચક્ર ફર્યું. વાઇસરૉયે નવી જ જાહેરાત કરીને બન્ને પક્ષો સામે નવી સ્થિતિ ઊભી કરી દીધી. આના વિશે આવતા અઠવાડિયે વાત કરીશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June 1946 Vol. I

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-56

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫: કૅબિનેટ મિશન(૪)

આજના પ્રકરણ સાથે ચેસની ભાષામાં કહીએ તો આપણે આ શ્રેણીના End Gameના તબક્કામાં પહોંચીએ છીએ.

૧૬મી તારીખે કૅબિનેટ મિશનના સભ્યો અને વાઇસરૉયે નિવેદન બહાર પાડ્યું. નિવેદન મોટા ભાગે લીગના અલગ રાષ્ટ્રના દાવાની વિરુદ્ધ જાય છે અને કોંગ્રેસની રજુઆત સાથે એનો મેળ બેસે છે. સવાલ એ છે કે બ્રિટન સરકારની કૅબિનેટના ઉચ્ચ સત્તાધારી મંત્રીઓનું મિશન આમ કહેતું હોય તો પણ અંતે ભાગલા કેમ પડ્યા? મિશને એવી તે કઈ બારી ખુલ્લી રાખી કે દેશના ભાગલા પડ્યા? પરંતુ આપણે અહીં એ સવાલનો જવાબ શોધવા કરતાં કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉયના નિવેદનના મુખ્ય અંશો જોઈએ કારણ કે જવાબ એમાં જ છે.

૦-૦

એમણે નિવેદનમાં એ વાતની નોંધ લીધી કે બન્ને પક્ષોએ પોતાના વિચારો સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કર્યા અને શક્ય તેટલી બાંધછોડ કરવા પણ તૈયાર હતા. પરંતુ, સમજૂતી થઈ ન શકી એટલે મિશનની નજરે સારામાં સારો રસ્તો શું હોઈ શકે તે કહેવાનું એમને જરૂરી લાગ્યું. બ્રિટન સરકારની સંપૂર્ણ સહમતી સાથે એમણે આ નિવેદન બહાર પાડ્યું હોવાની પણ એમને સ્પષ્ટતા કરી. એનો અર્થ એ કે આ નિવેદન બ્રિટન સરકારના વિચારો જ ગણાય. આમ એક રીતે જોઈએ તો, કૅબિનેટ મિશને શરૂઆતમાં આ સૂચનો મૂક્યાં હોત તો એને ‘યોજના’ માનીને સત્તાવાર ચર્ચા થઈ હોત. હવે એમની ભલામણ મુદ્દાવાર, પણ સંક્ષેપમાં જોઈએ.

· આના અનુસંધાનમાં એમનો સૌ પહેલો નિર્ણય ભારતીયોની બનેલી વચગાળાની સરકારની રચના કરવાનો હતો. નવું બંધારણ પણ બનાવવાનું હતું, જેમાં સૌને ન્યાય મળે એવી વ્યવસ્થા હોય.

· મિશને કહ્યું કે એમની સમક્ષ ઢગલાબંધ પુરાવા રજૂ થયા છે, પણ એનું પૃથક્કરણ રજૂ ન કરતાં એમણે પોતાનું તારણ આપ્યું કે મુસ્લિમ લીગના ટેકેદારોને બાદ કરતાં બહુ જ મોટા વર્ગની ભાવના ભારતની એકતા ટકાવી રાખવાની છે.

· પરંતુ, મિશન કહે છે કે મુસ્લિમોની વાસ્તવિક અને તીવ્ર ચિંતાઓને ધ્યાનમાં લઈને એમણે ભાગલાની શક્યતાનો પણ વિચાર કર્યો. મુસ્લિમોની બીક એટલી બધી જામી ગઈ છે કે માત્ર કાગળ ઉપર અમુક ખાતરીઓ આપી દેવાથી કામ ચાલે તેમ નથી. ભારતને એક રાખવું હોય તો મુસ્લિમોને એમની ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક બાબતોમાં એમનું પોતાનું સ્વતંત્ર નિયંત્રણ આપવું જ પડે તેમ છે.

· મિશન કહે છે કે, આથી અમે સૌ પહેલાં મુસ્લિમ લીગની માગણી પ્રમાણે સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ પાકિસ્તાન બનાવવા વિશે વિચાર કર્યો. આ પાકિસ્તાન બે ભાગમાં હશેઃ ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમે પંજાબ, સિંધ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને બલુચિસ્તાન, અને ઉત્તર-પૂર્વમાં બંગાળ અને આસામના પ્રાંતો. લીગ વાતચીતોના પાછળના ભાગમાં સરહદો અંગે બાંધછોડ કરવા તૈયાર થઈ, પણ એનો આગ્રહ એ હતો કે સ્વતંત્ર, સાર્વભૌમ પાકિસ્તાનના સિદ્ધાંતનો સૌ પહેલાં સ્વીકાર કરવો જોઈએ. એમની બીજી માગણી એ હતી કે પાકિસ્તાન વહીવટી અને આર્થિક દૃષ્ટિએ ટકાઉ બની શકે તે માટે જ્યાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હોય તેવા ઘણા પ્રદેશો પણ એમાં જોડવા.

· ઉપર જણાવેલા છએ છ પ્રાંતોમાં બિનમુસ્લિમ લઘુમતીઓની સંખ્યા બહુ મોટી છેઃ ૧૯૪૧ની વસ્તી ગનતરીના આંકડા લઈને મિશને દેખાડ્યું કે પંજાબમાં ૧ કરોડ ૬૨ લાખ મુસ્લમાનોની સામે ૧ કરોડ ૨૨ લાખ બિનમુસ્લિમો હતા, સિંધમાં ૩૨ લાખ મુસલમાનોની સામે ૧૩ લાખ ૨૬ હજાર બિનમુસ્લિમો હતા. (બલુચિસ્તાન અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત મુખ્યત્વે મુસ્લિમ પ્રદેશો હતા, પણ વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત પાકિસ્તાન સાથે જવા તૈયાર નહોતો એ આપણે વાંચ્યું છે). ઉત્તર પશ્ચિમે ૬૨ ટકા કરતાં થોડા વધારે મુસલમાનો હતા અને લગભગ ૩૩૮ ટકા હિન્દુઓ અને શીખો હતા. બીજી બાજુ ઉત્તર-પૂર્વમાં બંગાળ અને આસામમાં લગભગ ૩ કરોડ ૬૪ લાખ મુસલમાનો હતા તો લગભગ ૩ કરોડ ૪૧ બિનમુસ્લિમો હતા. એટલે કે મુસલમાનો ૫૧.૬૯ ટકા હતા અને હિન્દુઓ અને અન્ય ૪૮.૩૧ ટકા હતા.

· મિશન જણાવે છે કે આ આંકડા સૂચવે છે કે મુસ્લિમ લીગની વાત માનીએ તો પણ સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ પાકિસ્તાન બનાવવાથી કોમી પ્રશ્નનો નિકાલ નહીં આવે. લીગની એ માગણી પણ ન સ્વીકારી શકાય કે મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હોય તેવા પ્રદેશો પણ પાકિસ્તાનમાં સામેલ કરવા, કારણ કે જે દલીલ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા વિસ્તારોને પાકિસ્તાનમાં સમાવવા માટે વપરાય છે તે જ દલીલ પંજાબ, બંગાળ અને આસામના બિનમુસ્લિમોની બહુમતીવાળા વિસ્તારોને પાકિસ્તાનમાં ન જોડવા માટે વાપરી શકાય છે. લીગની આ માંગની બહુ મોટી અસર શીખો પર પડે તેમ છે.

· આથી અમે એ વિચાર્યું કે માત્ર મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રદેશો પૂરતું નાનું પાકિસ્તાન કદાચ બન્ને પક્ષો વચ્ચે સમાધાનનો આધાર બની શકે. મુસ્લિમ લીગને એ મંજૂર નથી કારણ કે એમાંથી આખું આસામ – સિલ્હટ જિલ્લા સિવાય – પાકિસ્તાનમાંથી નીકળી જાય. પશ્ચિમ બંગાળનો મોટો ભાગ પણ પાકિસ્તાનમાં ન જાય. કલકત્તામાં ૨૩.૬ ટકા વસ્તી મુસલમાનોની છે, એટલે એના પરનો લીગનો દાવો પણ નકારાઈ જાય. પંજાબમાં જલંધર અને અંબાલા માટે લીગની માગણી ન સ્વીકારી શકાય. અમે પોતે પણ માનીએ છીએ કે પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા પાડવાથી આ પ્રાંતોની બહુ મોટી વસ્તીને અસર થશે. બંગાળ અને પંજાબની પોતાની અલગ ભાષાઓ અને પરંપરાઓ છે. પંજાબમાં તો શીખોની મોટી વસ્તી બન્ને બાજુ વસે છે. ભાગલાથી શીખોના ભાગલા થશે. આથી અમે એવા તારણ પર પહોંચ્યા છીએ કે, પાકિસ્તાન, નાનું કે મોટું, કોમી સમસ્યાનો ઉપાય નહીં બની શકે.

· તે ઉપરાંત પણ, કેટલીયે વહીવટી. આર્થિક અને લશ્કરી દલીલો પણ છે, જે બહુ વજનદાર છે. દાખલા તરીકે દેશનો વાહન વ્યવહાર (રેલ્વે), તાર-ટપાલ સેવા સંયુક્ત ભારતના આધારે વિકસ્યાં છે. એને ખંડિત કરવાની બહુ જ ખરાબ અસર ભારતના બન્ને ભાગો પર પડશે. ભારતનાં સશસ્ત્ર દળો પણ અવિભાજિત ભારતનાં છે. એમને બે ભાગમાં વહેંચી નાખવાથી એક લાંબી પરંપરા પર ફટકો પડશે અને ભારતીય સેનાની ઉચ્ચ સ્તરની કાર્યક્ષમતા સામે મોટું જોખમ ઊભું થશે. નૌકાદળ અને હવાઈદળની અસરકારકતા પણ ઘટશે. વળી પાકિસ્તાનના પણ બે ભાગ છે, અને બન્ને ભાગ બહુ નાજુક સરહદો પર આવેલા છે. સફળ સંરક્ષણ માટે પાકિસ્તાનનો વિસ્તાર બહુ ટૂંકો પડશે.

· વળી દેશી રજવાડાં પણ વિભાજિત હિન્દુસ્તાન સાથે જોડાવામાં ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરશે.

· અને છેલ્લે, પાકિસ્તાનના બે ભાગ વચ્ચે સાતસો માઇલનું અંતર છે, બન્ને વચ્ચે સંપર્ક જાળવી રાખવા માટે યુદ્ધ કે શાંતિના કાળમાં હિન્દુસ્તાનની સદ્‍ભાવના પર પાકિસ્તાને આધાર રાખવો પડશે.

· આ કારણોસર અમે બ્રિટિશ સરકારને એવી સલાહ આપી શકવાની સ્થિતિમાં નથી કે અત્યારે બ્રિટીશ હકુમતના હાથમાં જે સત્તા છે તે બે સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ દેશોને સોંપી દેવી જોઈએ.

· આમ છતાં, અમે મુસલમાનોને ખરેખર દહેશત છે તેના તરફ આંખ મીંચતા નથી. એમની સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને રાજકીય અસ્મિતા સંપૂર્ણ એકતંત્રી હિન્દુસ્તાનમાં લુપ્ત થઈ જવાની એમની બીક વાજબી છે કારણ કે હિન્દુઓની જબ્બરદસ્ત બહુમતી છે. આના ઉપાય તરીકે, કોંગ્રેસે એક યોજના રજૂ કરી છે, તેમાં કેન્દ્ર હસ્તકના વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર જેવા અમુક વિષયોને બાદ કરતાં બધા વિષયોમાં પ્રાંતોને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપવાનું સૂચન છે.

· આ યોજના અનુસાર પ્રાંતો મોટા સ્તરે આર્થિક અને વહીવટી આયોજનમાં ભાગ લેવા ઇચ્છતા હોય તો ઉપર જણાવેલા ફરજિયાત વિષયો ઉપરાંત પોતાને અધીન હોય તેવા અમુક વિષયો પોતાની મરજીથી કેન્દ્રને સોંપી શકે છે.

· પરંતુ અમને લાગે છે કે આ વ્યવસ્થામાં કેટલાક લાભ છે તો કેટલીક વિસંગતિઓ પણ છે. અમુક પ્રધાનો ફરજિયાત વિષયો પર કામ કરતા હોય અને અમુક પ્રધાનો વૈકલ્પિક વિષયો પર કામ કરતા હોય એ જાતની સરકાર કે ધારાસભા ચલાવવાનું બહુ કઠિન છે. અમુક પ્રાંતો વૈકલ્પિક વિષયો કેન્દ્રને સોંપી દે, આને કેટલાક ન સોંપે. આ સંજોગોમાં એવું થાય કે ફરજિયાત વિષયો પર કામ કરનારા પ્રધાનો આખા ભારતને જવાબદાર મનાશે, પણ વૈકલ્પિક વિષયો પર કામ કરનારા પ્રધાનો માત્ર એમને વિષયો સોંપનારા પ્રાંતોને જ જવાબદાર મનાશે. આવું કરીએ તો કેન્દ્રીય ધારાસભામાં તો વધારે મુશ્કેલી પડશે, કારણ કે એમાં જે પ્રાંતોએ કેન્દ્રને વિષયો ન સોંપ્યા હોય તેના પ્રતિનિધિઓ પણ હશે અને એમને સંબંધ ન હોય તેવા વિષય પર બોલતાં રોકવા પડશે.

· પરંતુ આ ઉપરાંત બીજો પણ મહત્ત્વનો મુદ્દો છે. બ્રિટિશ ઇંડિયા આઝાદ થાય, તે પછી એ કૉમનવેલ્થમાં રહે કે ન રહે, દેશી રજવાડાંઓને આજે બ્રિટન સાથે જે પ્રકારના સંબંધો છે તેનો પણ અંત આવશે. બ્રિટિશ ઇંડિયા આઝાદ થાય તે પછી રજવાડાંઓ પર બ્રિટિશ તાજ પોતાની સર્વોપરિતા ટકાવી ન શકે, અને નવી સરકારને સોંપી પણ ન શકે. રાજાઓ નવી સ્વાધીન સરકારને સહકાર આપવા તૈયાર છે, પણ એ કઈ રીતે થાય એ મંત્રણઓનો વિષય છે, એટલે અમે અહીં માત્ર બ્રિટિશ ઇંડિયા માટે જ નીચે જણાવેલી યોજના રજૂ કરીએ છીએઃ

Ø ભારતનો સંઘ બનાવાશે જેમાં બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યો હશે. વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ, સંદેશવ્યવહાર અને આ માટે જરૂરી નાણાં ઊભાં કરવાની સત્તા કેન્દ્રની સરકારના હાથમાં રહેશે.

Ø સંઘની સરકાર અને ધારાસભા હશે જેમાં બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓ હશે.

Ø કોઈ પણ કોમી પ્રશ્ન પર બન્ને કોમના હાજર અને મતદાન કરનારા પ્રતિનિધિઓની બહુમતી જરૂરી રહેશે જે આખા ગૃહની પણ બહુમતી હોવી જોઈએ.

Ø સંઘ સરકારના વિષયોને બાદ કરતાં, બીજા બધા વિષયો અને સત્તઓ પ્રાંતોના હાથમાં રહેશે.

Ø પ્રાંતો ઇચ્છે તો સાથે મળીને ગ્રુપ બનાવી શકે છે, એ ગ્રુપની પણ સરકાર અને ધારાસભા હશે અને પ્રાંતો નક્કી કરે તે ગ્રુપની સરકારના વિષય રહેશે.

Ø પહેલાં દસ વર્ષ પછી, અને તે પ્છી દર દસ વર્ષે કોઈ પણ પ્રાંત પોતાની ધારાસભામાં બહુમતીના નિર્ણય પ્રમાણે સંઘ અને ગ્રુપના બંધારણની ફેરવિચારણા કરવાની માંગ કરી શકશે.

Ø બંધારણસભા બનાવવા વિશે ભલામણ કરતાં શક્ય હોય ત્યાં સુધી દેશની સમગ્ર પ્રજાને પ્રતિનિધિત્વ મળે તે માટે અમે સૂચવીએ છીએ કે પુખ્ત મતાધિકાર સૌથી સારો રસ્તો છે. પરંતુ હમણાં જ એ લાગુ કરવામાં ઘણો વખત બગડશે. આથી વ્યવહારરુ રસ્તો હમણાં જ ચુંટાયેલી પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીઓને ક મતદાન કરનારી સંસ્થાઓ માની લેવાનો છે.

Ø આમાં એક મુશ્કેલી એ આવે છે કે દરેક પ્રાંતમાં વસ્તીના પ્રમાણમાં ઍસેમ્બ્લીમાં સભ્ય સંખ્યા એકસરખી નથી. દાખલા તરીકે આસામમાં એક કરોડની વસ્તી માટે ૧૦૮ સભ્યો છે, તો બંગાળમાં ૬ કરોડની વસ્તી માટે ૨૫૦ પ્રતિનિધિઓ છે. આમ બંગાળમાં ૫૫ ટકા વસ્તી મુસ્લમાનોની હોવા છતાં એમના માટે ૪૮ ટકા સીટો છે. આથી અમે નીચે પ્રમાણે સૂચવીએ છીએઃ

§ દરેક પ્રાંતને એની વસ્તીના પ્રમાણમાં સીટ ફાળવવી. દસ લાખની વસ્તીએ એક સીટ આપીએ.

§ બન્ને મુખ્ય કોમોની વસ્તી પ્રમાણે આ સીટોની ફાળવણી કરવી.

§ જે તે કોમના પ્રતિનિધિની ચૂંટણી ધારાસભાના એ જ કોમના સભ્યો કરશે.

§ મતદાર ત્રણ પ્રકારના હશેઃ ‘સામાન્ય’ મુસ્લિમ અને શીખ. ‘સામાન્ય’માં મુસ્લિમ કે શીખ ન હોય તે બધા જ ગણાઈ જશે.

§ આ રીતે નીચે પ્રમાણે પ્રતિનિધિઓ ચુંટાશેઃ

વિભાગ ૧ (૧૬૭ સામાન્ય, ૨૦ મુસ્લિમ, કુલ ૧૮૭. પ્રાંતવાર નીચે આપ્યા પ્રમાણે)

– મદ્રાસ પ્રાંત…૪૫ સામાન્ય, ૪ મુસ્લિમ, કુલ ૪૯

– મુંબઈ પ્રાંત…૧૯ સામાન્ય, ૨ મુસ્લિમ, કુલ ૨૧

– યુક્ત પ્રાંત…૪૭ સામાન્ય, ૮ મુસ્લિમ, કુલ ૫૫

– બિહાર પ્રાંત…૩૧ સામાન્ય, ૫ મુસ્લિમ, કુલ ૩૬

– મધ્ય પ્રાંત…૧૬ સામાન્ય, ૧ મુસ્લિમ, કુલ ૧૭

– ઓરિસ્સા પ્રાંત…૯ સામાન્ય, ૦ મુસ્લિમ, કુલ ૯

વિભાગ ૨ (૯ સામાન્ય, ૨૨ મુસ્લિમ, ૪ શીખ, કુલ ૩૫. પ્રાંતવાર નીચે આપ્યા પ્રમાણે)

– પંજાબ પ્રાંત… ૮ સામાન્ય, ૧૬ મુસ્લિમ, ૪ શીખ, કુલ ૨૮

– વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત…૦ સામાન્ય, ૩ મુસ્લિમ, ૦ શીખ, કુલ ૩

– સિંધ પ્રાંત… ૧ સામાન્ય, ૩ મુસ્લિમ, ૦ શીખ, કુલ ૪.

વિભાગ ૩ ( ૩૪ સામાન્ય, ૩૬ મુસ્લિમ, કુલ ૭૦. પ્રાંતવાર નીચે આપ્યા પ્રમાણે)

– બંગાળ પ્રાંત… ૨૭ સામાન્ય, ૩૩ મુસ્લિમ કુલ ૬૦

– આસામ પ્રાંત… ૭ સામાન્ય ૩ મુસ્લિમ, કુલ ૧૦.

બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી ૨૯૨, દેશી રાજ્યોમાંથી ૯૩ (વધારેમાં વધારે). કુલઃ ૩૮૫.

આ સાથે જ કૅબિનેટ મિશને પ્રાંતો, ગ્રુપો અને સંઘ માટેનાં બંધારણો બનાવવાની વ્યવસ્થા પણ સૂચવી, એટલું જ નહીં, માત્ર ભારતીયોની બનેલી વચગાળાની સરકાર બનાવવાની પણ જાહેરાત કરી.

કૅબિનેટ મિશનની આ યોજના પર કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના પ્રત્યાઘાત શું હતા? આવતા અઠવાડિયે એની વાત કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June 1946 Vol. I

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-55

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૫:  કૅબિનેટ મિશન(૩)

જિન્નાનું મેમોરેન્ડમ

૧૨મી તારીખે લીગ અને કોંગ્રેસે સમજૂતીનાં બિંદુઓ અંગે પોતપોતાના દૃષ્ટિકોણનાં મેમોરેન્ડમો કૅબિનેટ મિશનને મોકલી આપ્યાં. લીગના પ્રમુખ જિન્નાએ એમાં લખ્યું કે સમજૂતી માટે લીગની અમુક માગણી તો સંતોષાવી જ જોઈએ:

૧. મુસ્લિમ બહુમતીવાળા છ પ્રાંતો છે તેમને એક ગુપમાં મૂકવા. (એટલે કે પંજાબ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત, બલુચિસ્તાન, સિંધ, બંગાળ અને આસામને મુસ્લિમ ગ્રુપમાં મૂકવાં). મેમોરેન્ડમમાં જિન્નાએ આ ગ્રુપને ‘પાકિસ્તાન ગ્રુપ’ નામ આપ્યું. એમણે લખ્યું કે આ ગ્રુપ સંરક્ષણ, વિદેશી બાબતો અને સંરક્ષણ માટે જરૂરી હોય તેટલી સંદેશવ્યવહાર સેવા સિવાયના બધા વિભાગ સંભાળશે. આ ત્રણ વિષયો અંગે પાકિસ્તાન ગ્રુપ અને હિન્દુ ગ્રુપની બંધારણ સભાઓ સાથે બેસીને નિર્ણય લેશે.

૨. પાકિસ્તાન ગ્રુપની અલગ બંધારણ સભા હશે. એના ઘટક પ્રાંતો નક્કી કરશે કે કેટલા વિષયો પ્રાંત સ્તરે અને કેટલા કેન્દ્રીય સ્તરે (પાકિસ્તાન ફેડરેશન પૂરતા કેન્દ્રીય સ્તરે) અલગ રાખવા.

૩.પાકિસ્તાન ગ્રુપમાં બંધારણ સભામાં દરેક પ્રાંતમાં જુદી જુદી કોમોને એમની વસ્તીના પ્રમાણમાં પ્રતિનિધિત્વ મળશે.

(અહીં જિન્નાના પરસ્પર વિરોધી વિચારોનું પ્રતિબિંબ મળે છે. જો પાકિસ્તાન ગ્રુપમાં બધી કોમોને વસ્તી પ્રમાણે પ્રતિનિધિત્વ આપવાનું હોય તો અવિભાજિત ભારતમાં એ નિયમ કેમ લાગુ ન પાડી શકાય? કદાચ જિન્ના સમજતા હતા કે દેશમાં વસ્તી એવી સેળભેળ હતી કે ખરેખર કોમી સમસ્યાના ઉકેલનો રસ્તો સૌને સમાન અધિકારો આપવાનો છે).

૪. પાકિસ્તાન ફેડરેશનનું બંધારણ બની ગયા પછી કોઈ પણ પ્રાંતને એમાં રહેવું કે નીકળી જવું તે નક્કી કરવાનો અધિકાર રહેશે પણ એના માટે એ પ્રાંતમાં લોકમત લેવાનો રહેશે.

૫. સંઘ સરકારની પોતાની ધારા ઘડનારી સભા હશે કે નહીં, તેની ચર્ચા કરવાની પણ ગ્રુપોની બંધારણ સભાઓની સંયુક્ત બેઠકમાં છૂટ હોવી જ જોઈએ. તે ઉપરાંત નાણાની વ્યવસ્થા કેમ કરવી તે પણ સંયુક્ત બેઠક પર છોડવું જોઈએ, પરંતુ સંઘ સરકારને કરવેરા લાગુ કરવાનો અધિકાર તો આપી જ ન શકાય.

૬.સંઘની સરકાર અને ધારાસભામાં બન્ને ગ્રુપને સરખી સંખ્યામાં પ્રતિનિધિઓ મળવા જોઈએ.

૭. કોમી મુદ્દાને સ્પર્શતો કોઈ પણ ઠરાવ હિન્દુ પ્રાંતો અને મુસ્લિમ પ્રાંતોની ઍસેમ્બ્લીઓની બહુમતીનો ટેકો ન હોય તો સંયુક્ત બંધારણસભામાં મંજૂર થયેલો ગણાશે નહીં.

૮. સંઘ ત્રણ-ચતુર્થાંશ સભ્યોના સમર્થન વિના વિવાદાસ્પદ મુદ્દા પર સંઘ સરકાર કોઈ ધારાકીય,કારોબારી કે વહીવટી નિર્ણય નહીં લે.

૯. ગ્રુપ અને પ્રાંતોનાં બંધારણમાં ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને જુદી જુદી કોમોને સ્પર્શતી બાબતો માં મૂલભૂત અધિકારો અને સમ્રક્ષણ આપવાની જોગવાઈ હશે.

૧૦. સંઘના બંધારણમાં એવી જોગવાઈ હશે કે કોઈ પણ પ્રાંત એની ઍસેમ્બ્લીમાં બહુમતીના આધારે સંઘના બંધારણની શરતો પર (પુનર્‍)વિચાર કરવાની માગણી કરી શકશે અને શરૂઆતના દસ વર્ષના ગાળા પછી સંઘમાંથી હટી જવાનો નિર્ણય લઈ શકશે.

જિન્નાએ કહ્યું કે આ સિદ્ધાંતો અમે શાંતિપૂર્ણ અને સૌહાર્દભર્યા સમાધાન માટે રજૂ કર્યા છે. આ ઑફર આખી ને આખી રહે છે અને એનાં દરેક બિંદુ એકબીજાં સાથે જોડાયેલાં છે.

જિન્ના એવું કહેવા માગે છે કે પાકિસ્તાન ગ્રુપનું પોતાનું જ બંધારણ હશે, સંઘનું બંધારણ કેવું હોવું જોઈએ તેમાં પણ એનો અવાજ રહેશે અને આમાંથી એક પણ ‘સિદ્ધાંત’ છોડી દેવાય તે એમને મંજૂર નથી.

કોંગ્રેસનાં સૂચનો

કોંગ્રેસે પણ એ જ દિવસે પોતાનાં સૂચનો મોકલી આપ્યાં.

૧. બંધારણ સભા નીચે દર્શાવ્યા પ્રમાણે રચાશેઃ

ક. દરેક પ્રાંતીક ઍસેમ્બ્લીમાંથી સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વના ધોરણે પ્રતિનિધિ ચુંટાશે. આ રીતે પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીના કુલ સભ્યોના પાંચમા ભાગના પ્રતિનિધિઓ હશે. પ્રતિનિધિ ગૃહનો સભ્ય હોય અથવા બહારથી હોય.

ખ. બ્રિટિશ ઇંડિયામાં વસ્તીદીઠ જેટલા પ્રતિનિધિ મળ્યા હોય તેટલા જ પ્રતિનિધિ રજવાડાંની એટલી જ વસ્તી માટે હશે.

૨. બંધારણસભા સંઘનું બંધારણ બનાવશે. એમાં ફેડરલ સરકાર અને લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લી હશે; વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ, સંદેશવ્યવહાર, મૂળભૂત અધિકારો, ચલણ, કસ્ટમ અને આયોજનના વિષયો સંઘ સરકાર હસ્તક રહેશે. સંઘ સરકારને પોતાનાં કાર્યો માટે જરૂરી નાણાકીય સાધનો ઊભાં કરવાની સત્તા હશે અને જાહેર કટોકટી વખતે બંધારણની વ્યવસ્થા પડી ભાંગે ત્યારે એના ઉપાયો કરવાની સત્તા પણ સંઘ સરકાર પાસે હોવી જોઈએ.

૩. બાકીની બધી સત્તા પ્રાંતો અથવા યુનિટોના હાથમાં રહેશે.

૪. પ્રાંતોનાં ગ્રુપ બનાવી શકાશે અને આવાં ગ્રુપો નક્કી કરશે કે કયા વિષયો સહિયારા રૂપે હાથ ધરવા.

૫. સંઘનું બંધારણ બની ગયા પછી પ્રાંતો પોતાનાં ગ્રુપો બનાવી શકે છે અને પોતાના ગ્રુપનું બંધારણ અથવા બંધારણો બનાવી શકે છે.

૬. કોઈ પણ કોમી બાબતો માટે સંઘના અખિલ ભારતીય બંધારણમાં જે જોગવાઈઓ હોય તે સંબંધિત કોમ કે કોમોની બહુમતીની મંજૂરી ન મળે તો સ્વીકાર્ય નહીં બને. આમાં જો કોઈ સંમતિ ન થાય તો એ મુદ્દો લવાદને સોંપી દેવાશે. કોઈ મુદ્દો કોમની નજરે બહુ મોટો છે કે નહીં તે સ્પીકર નક્કી કરશે અથવા ફેડરલ કોર્ટને સોંપી દેશે.

૭. બંધારણ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં કોઈ મુદ્દા પર વિવાદ ઊભો થશે તો એ લવાદને સોંપી દેવાશે.

૮. બંધારણમાં જરૂર પડે ત્યારે સુધારો કરવાની જોગવાઈ હશે.

મુસ્લિમ લીગના મેમોરેન્ડમ પર કોંગ્રેસની ટિપ્પણી

પૉઇંટ નં. ૧: લીગનો મુદ્દો ફગાવી દેતાં કોંગ્રેસે કહ્યું કે આખા દેશ માટે એક જ બંધારણ સભા હોવી જોઈએ. તે પછી પ્રાંતોની ઇચ્છા હોય તો ગ્રુપ બનાવે. આ મુદ્દો પ્રાંતો પર છોડી દેવો જોઈએ. જિન્નાએ પાકિસ્તાન ગ્રુપમાં આસામને સામેલ કર્યું તેના વિશે કોંગ્રેસે કહ્યું કે દેખીતી રીતે જ આસામ એ ગ્રુપનો ભાગ ન બની શકે, અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં ચૂંટણીનાં પરિણામ દેખાડે છે કે એને એ ગ્રુપમાં જવામાં રસ નથી.

પૉઇંટ નં. ૨ કોંગ્રેસે સ્વીકાર્યો.

પૉઇંટ નં. ૩ વિશે કોંગ્રેસે કહ્યું કે ચૂંટણીની સૌથી સારી પદ્ધતિ એકલ સંક્રમણીય મતદાન પદ્ધતિ છે.

પૉઇંટ ૪ વિશે કોંગ્રેસનો અભિપ્રાય એવો હતો કે પ્રાંતોને દસ વર્ષ પછી નીકળી જવાની છૂટ આપવાનો અર્થ નથી, કારણ કે ગ્રુપમાં પૂર્વ સંમતિથી જ જોડાઈ શકાય એવી વ્યવસ્થા છે.

પૉઇંટ ૫ વિશે કોંગ્રેસે કહ્યું કે અમે માનીએ છીએ કે સંઘની ધારાસભા હોવી જોઈએ અને એને પોતાનાં નાણાકીય સાધનો ઊભાં કરવાની સત્તા પણ હોવી જોઈએ.

પૉઇંટ ૬ અને ૭ પર ટિપ્પણી કરતાં કોંગ્રેસે બન્ને ગ્રુપોને સમાન સંખ્યામાં પ્રતિનિધિત્વ આપવાનું સૂચન નકારી દીધું. કોંગ્રેસે કહ્યું કે કોઈ પણ મહત્ત્વના કોમી મુદ્દા પર બંધારણમાં કરેલી જોગવાઈને બંધારણ સભામાં બેઠેલા સંબંધિત કોમના બહુમતી સભ્યો મંજૂર ન કરે ત્યાં સુધી સ્વીકાર્ય ન ગણવાની જોગવાઈ પૂરતી છે. એમાં કંઈ સમસ્યા ઊભી થાય તો લવાદને એ મુદ્દો સોંપી શકાય.

પૉઇંટ નં. ૮ને તો કોંગ્રેસે તદ્દન નકારી કાઢ્યો અને કહ્યું કે દરેક કોમને પૂરતું રક્ષણ આપવાની વ્યવસ્થા કર્યા પછી આ સૂચન માનવું તે સ્થાપિત હિતોને રક્ષણ આપવાનો રસ્તો ખોલવા જેવું થશે.

પૉઇંટ નં.૯નો કોંગ્રેસે સ્વીકાર કર્યો પણ ઉમેર્યું કે ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મૂળભૂત અધિકારો આપવાની જરૂર છે જ પરંતુ એનું સ્થાન સંઘના બંધારણમાં છે.

પૉઇંટ ૧૦ વિશે કોંગ્રેસનું કહેવું હતું કે બંધારણમાં જ એવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ કે એમાં સુધારા કરવાની જરૂર પડે ત્યારે કરી શકાય.

કૅબિનેટ મિશન નિષ્ફળ

કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના વિચારોમાં એટલું મોટું અંતર હતું કે આ મેમોરેન્ડમો સાથે ૧૨મી, છેલ્લા દિવસે કૉન્ફરન્સ પડી ભાંગી. જિન્ના દરેક રીતે ‘પાકિસ્તાન’ ગ્રુપને સ્વતંત્ર રાખવા માગતા હતા અને તે એટલે સુધી કે ચલણ, કસ્ટમ વગેરે પણ સંઘ પાસે ન રાખવાની માંગ કરતા હતા. સંઘને કરવેરા નાખવાનો અધિકાર આપવા પણ એ તૈયાર નહોતા. આમ સંઘ સરકાર સંપૂર્ણપને ગ્રુપોની દયા પર રહેવી જોઈએ એમ એમનો મત હતો. એ ભારતમાં જ બે અલગ રાજ્યોની માંગ કરતા હતા જેમાં સંઘ સરકારને એક ક્લબ કરતાં ઊંચો દરજ્જો આપવા નહોતા માગતા. તે પણ, કૅબિનેટ મિશનને સંતોષવા માટે. હકીકતમાં એમને આખું આસામ, આખું બંગાળ, આખું પંજાબ, આખો વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને સિંધ જોઈતાં હતાં.

કૅબિનેટ મિશનના સભ્યો અને વાઇસરૉય દિલ્હી જવા રવાના થઈ ગયા. ૧૬મીએ કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉયે દિલ્હીમાં નિવેદનો બહાર પાડ્યાં.

એની વિગતો આવતા અઠવાડિયે.

 

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June 1946 Vol. I

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-54

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૪ :  કૅબિનેટ મિશન(૨)

લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સના પત્ર પછી એમના સેક્રેટરીએ બીજો પત્ર મોકલીને ‘કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે સમજૂતી માટે સૂચિત મુદ્દા’ મોકલ્યા જે આ પ્રમાણે હતાઃ

૧. એક અખિલ ભારતીય સંઘ સરકાર અને લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લી હોય જે વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ, સંદેશવ્યવહાર, મૂળભૂત અધિકારો જેવા મુદ્દા સંભાળે અને એના માટે જરૂરી નાણાં ઊભાં કરવાની પણ એને સત્તા હોય.

૨. તે સિવાયની બધી સત્તાઓ પ્રાંતોને અપાય.

૩. પ્રાંતોનાં ગ્રુપ બનાવાય અને એ ગ્રુપ પ્રાંતના મુદ્દાઓમાંથી એને જે એકસમાન લાગતા હોય તે સંભાળે.

૪. ગ્રુપની પોતાની કારોબારી અને ઍસેમ્બ્લી હોય.

૫. સંઘની લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લીમાં બધા પ્રાંતોના પ્રતિનિધિઓ અને રાજ્યના પ્રતિનિધિઓ હોય. મુસ્લિમ બહુમતીવાળા અને હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતોના પ્રતિનિધિઓની સંખ્યા એકસરખી હોય. કોઈ પ્રાંતે ગ્રુપનું સભ્યપદ ન લીધું હોય તો પણ સંઘ સરકારની લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લીમાં એને પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ.

૬. સંઘ સરકારની રચનામાં પણ ઍસેમ્બ્લીમાં પ્રતિનિધિત્વનું જે પ્રમાણ હોય તે જ માન્ય ગણવું.

૭. સંઘ અને ગ્રુપ (કોઈ હોય તો)નાં બંધારણોમાં એવી જોગવાઈ કરવી કે એના પર દર દસ વર્ષ પછી પુનર્વિચાર કરવાનો પ્રાંતોને અધિકાર મળે.

૮. ઉપર દર્શાવેલા આધારે બંધારણ બનાવવા માટેની બંધારણ સભાનું સ્વરૂપ નીચે જણાવ્યા પ્રમાણે હશેઃ

ક. દરેક પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીમાંથી દરેક પાર્ટીના સભ્યોના પ્રમાણમાં પ્રતિનિધિ લેવાશે. દરેક પાર્ટીના દસ સભ્ય પર એક પ્રતિનિધિ હશે.

ખ. દેશી રાજ્યોમાંથી પણ એમની વસ્તીને આધારે બ્રિટિશ ઇંડિયામાં એટલી વસ્તી માટે જેટલા પ્રતિનિધિ લીધા હોય તેટલા લેવાશે.

ગ. આ રીતે બનેલી બંધારણસભા વહેલી તકે દિલ્હીમાં મળશે.

ઘ. પહેલી બેઠકમાં કામની વ્યવસ્થા પર વિચાર કરાશે અને એના ત્રણ ભાગ પાડવામાં આવશે; એક ભાગ હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતોનો, બીજો, મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોનો અને ત્રીજો રજવાડાંઓનો હશે.

ચ. પહેલા બે ભાગ અલગ અલગ મળશે અને એમના ગ્રુપનાં પ્રાંતિક બંધારણો બનાવશે; અને એમની મરજી હોય તો, ગ્રુપનું બંધારણ પણ બનાવશે.

છ. આટલું થયા પછી કોઈ પણ પ્રાંતને પોતાના મૂળ ગ્રુપમાંથી હટી જઈને કોઈ બીજા ગ્રુપમાં જોડાવાની અથવા સૌથી અલગરહેવાની છૂટ મળશે.

જ. તે પછી ત્રણેય ભાગો એકઠા મળશે અને ફકરા ૧-૭માં જણાવ્યા પ્રમાણે સંઘનું બમ્ધારણ બનાવશે.

૯. વાઇસરૉય આ બંધારણ સભાની તરત બેઠક બોલાવશે જે ફકરા-૮ની જોગવાઈ પ્રમાણે કામ કરશે

જિન્નાનો જવાબ

જિન્નાને આ પત્ર મળ્યો કે તરત એમણે જવાબ મોકલી આપ્યો. એમાં કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ ખોટી રજુઆત કરતાં પણ ન અચકાયા. એમણે લખ્યું કે ૨૭મી ઍપ્રિલના પત્રમાં તમે જે ફૉર્મ્યુલા સૂચવી હતી તે આ પ્રમાણે હતીઃ સંઘની સરકાર હસ્તક ત્રણ વિષયો રહેશે –વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશશવ્યવહાર. પ્રાંતોનાં બે ગ્રુપ હશે; એકમાં હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતો અને બીજામાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો હશે. ગ્રુપ હસ્તક એ જ વિષયો રહેશે કે જેના વિશે ગ્રુપના ઘટક પ્રાંતો એવું નક્કી કરે કે આના પર સમાન ધોરણે કામ થવું જોઈએ. બાકીના બધા વિષયો પ્રાંતિક સરકારને હસ્તક રહેશે.

આના પર સિમલામાં ચર્ચા થવાની હતી અને એટલે મારા ૨૮મીના પત્રમાં જણાવેલી શરતે અમે સામેલ થયા. પાંચમી અને છઠ્ઠીએ કલાકોની ચર્ચા પછી કોંગ્રેસે સંઘ સરકાર હસ્તક માત્ર ત્રણ વિષય રાખવાનું સૂચન સ્પષ્ટ અને અંતિમ સ્વરૂપે નકારી કાઢ્યું હતું.

એમણે આગળ કહ્યું કે તમારી ફૉર્મ્યુલામાં એ ધારણા છે કે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે ગ્રુપિંગ વિશે સમજૂતી થશે અને તેના અનુસાર હિન્દુ પ્રાંતોનું ગ્રુપ અને મુસ્લિમ પ્રાંતોનું ગ્રુપ, એમ બે ગ્રુપ હશે અને બે ગ્રુપોમાં લેવાયેલા પ્રાંતોનાં બે ફેડરેશન બનાવાશે અને બે બંધારણ સભાઓ હશે. એના જ આધારે કોઈક સ્વરૂપના યુનિયનની રચના કરવાની હતી. તમારી ફૉર્મ્યુલામાં માત્ર ત્રણ મુદ્દા હતા અને એ હાડપિંજરમાં અમારે લોહી અને માંસ ભરવાનાં હતાં. કોંગ્રેસે આ દરખાસ્ત પણ સાવ જ નકારી કાઢી અને મીટિંગ મુલતવી રાખવી પડી.

હવે આ નવો દસ્તાવેજ આવ્યો છે. એના મથાળામાં જ ‘સૂચિત મુદ્દા’ શબ્દો છે, પણ કોણે સૂચિત કર્યા છે? આ નવા મુદ્દા મૂળ ફૉર્મ્યુલાથી તદ્દન જુદા પડે છે.

હવે સંઘ સરકારના વિષયોમાં નવો ‘મૂળભૂત અધિકારો”નો મુદ્દો ઉમેરાયો છે અને અમારે એની પણ ચર્ચા કરવાની છે. ગ્રુપિંગનો મુદ્દો પણ કોંગ્રેસના પ્રતિનિધિ કહે છે તે રીતે હવે રજૂ કરાયો છે, જે તમારી મૂળ ફૉર્મ્યુલા કરતાં જુદો છે.

પૅથિક લૉરેન્સનો વળતો જવાબ

લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે પણ તરત જવાબ આપ્યો. જિન્નાના એ વિધાન કે કોંગ્રેસે માત્ર ત્રણ વિષયોવાળી સંઘ સરકારને નકારી કાઢી છે, તેનો જવાબ આપતાં એમણે કહ્યું કે બે દિવસની ચર્ચા દરમિયાન મારા પર એવી છાપ પડી તે સાથે તમારો દાવો બંધબેસતો નથી. ફેડરેશન વિશેની જિન્નાની ધારણાનો પણ એમણે અસ્વીકાર કર્યો. મૂળ ફૉર્મ્યુલા કરતાં આ દસ્તાવેજમાં ફેડરેશનનો ખ્યાલ અલગ પડતો હોવાની વાત સાથે પણ હું સંમત નથી થતો. આ દસ્તાવેજમાં તો માત્ર એનો જ વિસ્તાર કર્યો છે. અમે એવી આશા રાખીએ છીએ કે આવી વિસ્તૃત દરખાસ્તથી સમજૂતી સહેલી બની શકે. બંધારણ સભાની રચના વિશેની જિન્નાની ટિપ્પણીનો પણ એમણે જવાબ આપ્યો અને કહ્યું કે ચર્ચાઓમાં તમે પોતે જ કહ્યું હતું કે જુદી જુદી બંધારણ સભાઓએ સંઘનું બંધારણ બનાવવા માટે સાથે બેસવું પડશે! અમે પણ એ જ કહ્યું છે.

અમે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગને આમંત્રણ આપ્યાં ત્યારે પણ અમારી ફૉર્મ્યુલા આખરી છે એમ નહોતું માન્યું.

મૌલાના આઝાદનો પત્ર

નવમી તારીખે મૌલાના આઝાદે પણ પત્ર લખીને લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સના પત્રના બધા મુદ્દા સામે વાંધા લીધા.

– આ સૂચનો બંધારણ સભાની ચર્ચાઓને એક મર્યાદામાં બાંધવા માટે બન્યાં હોય એવાં છે.

– કોંગ્રેસ મજબૂત કેન્દ્રમાં માને છે, પેટા ફેડરેશનો બનાવવાની વિરુદ્ધ છે, પણ પ્રાંતો પોતાની મરજીથી એકબીજા સાથે સહયોગ કરે તે બરાબર છે

– ૮(ઘ, ચ, છ, જ)માંથી એવું દેખાય છે કે બે કે ત્રણ જુદાં જુદાં બંધારણો બનશે. આ ગ્રુપો ભેગાં થઈને પછી એમની ઉપરની કોઈ આછીપાતળી વ્યવસ્થાનું બંધારણ બનાવશે કે જે આ ત્રણ, એકબીજા સાથે સંબંધ ન હોય તેવાં ગ્રુપોની દયા પર હશે. ગ્રુપો પણ પ્રાંતોને સામેલ કરીને બનાવ્યાં હશે, પણ એમને પહેલાં કોઈ ગ્રુપમાં જોડાવું જ પડે એ કોંગ્રેસને મંજૂર નથી. દાખલા તરીકે, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં કોંગ્રેસનું વર્ચસ્વ છે. એને જે ગ્રુપમાં જોડાવું ન હોય તેમાં જ જોડાવાની ફરજ પાડવી તે યોગ્ય નથી.

કોંગ્રેસ પ્રમુખે તે પછી દરેક સૂચનની અલગ છણાવટ કરી.

નં. ૧. એ સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે સંઘને નાણાકીય જરૂરિયાત માટે કાયદા બનાવવાનો અધિકાર રહેશે. ચલણ અને કસ્ટમ વગેરે માત્ર સંઘ હસ્તક રહેશે. એ જ રીતે આયોજન પણ કેન્દ્ર હસ્તક રહેશે અને પ્રાંતો એનો અમલ કરશે. બંધારણ પડી ભાંગવા જેવી સ્થિતિ હોય ત્યારે જરૂરી પગલાં લેવાનો અધિકાર કેન્દ્ર પાસે જ રહેશે.

નં ૫ અને ૬. આમાં કારોબારી અને ધારાકીય સત્તાઓમાં બધાને સમાન ગણવાનો અમે વિરોધ કરીએ છીએ. આ સૂચનમાં ઝઘડાનાં બીજ રહેલાં છે. આ બાબતમાં સમજૂતી ન થાય તો અમે મધ્યસ્થી પર આ મુદ્દો છોડવા તૈયાર છીએ.

નં. ૭. દસ વર્ષે ગ્રુપમાં રહેવું કે નહીં તે વિશે પુનર્વિચાર કરવાની પ્રાંતને છૂટ આપવાનું સૂચન અમને મંજૂર છે. આમ પણ, બંધારણમાં કોઈ પણ સુધારો કરવાની જોગવાઈ હશે જ.

નં. ૮-ખ. આ કલમ સ્પષ્ટ નથી. હમણાં અમે એની વિગતોમાં નહીં ઊતરીએ.

નં. ૮-ઘ, ચ, છ, જ. આના વિશે ઉપર લખ્યું છે. અમે માનીએ છીએ કે ગ્રુપોની રચના અને એના માટે સૂચવેલી કાર્યપદ્ધતિ, બન્ને ખોટાં છે. પ્રાંતો ગ્રુપ બનાવતા હોય તો ભલે, પરંતુ આ વિષય બંધારણ સભાના નિર્ણય માટે છોડી દેવો જોઈએ.

નં. ૮-ઝ. આજની સ્થિતિમાં અમે મધ્યસ્થી જેવી કોઈ કલમ સ્વીકારવા તૈયાર છીએ.

એકંદરે, આ સૂચનો બંધનકર્તા હોય તો, લીગ સાથે સમજૂતી કરવા અમે આતુર છીએ તો પણ, એનો સ્વીકાર કરવા અમે અસમર્થ છીએ.

અમ્પાયર રાખવાનું કોંગ્રેસનું સૂચન

જવાહરલાલ નહેરુએ મુસ્લિમ લીગના પ્રમુખ જિન્નાને ૧૦મી તારીખે પત્ર લખીને જણાવ્યું કે અમ્પાયર રાખવાની વાત સાથે કોંગ્રેસ સંમત છે. એમણે કહ્યું કે ગઈકાલની ચર્ચા પછી આપણે વાઇસરીગલ લૉજમાં આ બાબતમાં વાત કરી અને પછી મારા સાથીઓએ એના પર ઊંડો વિચાર કર્યો. અમને લાગે છે કે અમ્પાયર તરીકે કોઈ અંગ્રેજ, હિન્દુ, મુસલમાન કે શીખ ન હોવો જોઈએ. આમ પસંદગી મર્યાદિત થઈ જાય છે, પણ તોય અમે સારીએવી લાંબી સૂચી બનાવી છે. મને આશા છે કે તમે પણ તમારી કારોબારી સાથે ચર્ચા કરીને આવી સૂચી બનાવી હશે. આ બન્ને સૂચીઓ પર આપણે – તમે અને હું –વિચાર કરીએ તે તમે પસંદ કરશો? તમે તૈયાર હો તો આપણે મીટિંગ રાખીએ. તે પછી આપણે ભલામણ કરીએ અને તેના પર કોંગ્રેસના ચાર અને મુસ્લિમ લીગના ચાર પ્રતિનિધિઓ ભેગા મળીને વિચાર કરે.

જિન્નાનો જવાબ

જિન્નાએ એ જ દિવસે જવાબ આપ્યો કે મને તમારો પત્ર સાંજે છ વાગ્યે મળ્યો. વાઇસરીગલ લૉજમાં આપણી મીટિંગમાં આપણે અમ્પાયર વિશે અને બીજા કેટલાક મુદ્દાઓ પર વાતચીત કરી. ટૂંકી વાતચીત પછી આપણે એવા નિર્ણય પર પહોંચ્યા કે તમે કોન્ફરન્સમાં રજૂ કરેલી આ દરખાસ્ત વિશે આપણે વધુ ચર્ચા કરશું અને તમે અને હું આપણા સાથીઓ સાથે એની અસરો અંગે ચર્ચા કરશું. હું તમને સવારે દસ વાગ્યે વાઇસરીગલ લૉજમાં મળવા તૈયાર છું.

ફરી નહેરુ

તમારો પત્ર મને રાતે દસ વાગ્યે મળ્યો. આપણી વાતચીત પછી મારી એવી છાપ હતી કે અમ્પાયર રાખવાની દરખાસ્ત સૌને મંજૂર છે અને હવે તમે માત્ર નામો સૂચવશો. કૉન્ફરન્સમાં આવી સંમતિ થયા પછી જ આપણે વાત કરી હતી. મારા સાથીઓ તો એમ જ માનીને આગળ વધ્યા અને યોગ્ય નામોની સૂચી તૈયાર કરી. આજે કૉન્ફરન્સ આપણી પાસે આશા રાખશે કે આપણે નામો આપીએ. મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે અમ્પાયરનો નિર્ણય અંતિમ માનવાનો હોય. આપણે એ બાબતમાં સંમત છીએ. અમારું સૂચન છે કે આપણે એનાથી શરૂઆત કરીએ અને આજે કૉન્ફરન્સમાં નામો રજૂ કરીએ. તમે કહો છો તેમ હું વધારે વાતચીત માટે તમારા નિવાસસ્થાને સવારે સાડાદસે આવીશ.

જિન્નાની એ જ વાત!

જિન્નાએ જવાબમાં એ જ વાત ફરી કહી – તમારા અને મારા વચ્ચે પંદર કે વીસ મિનિટ વાત થઈ તેમાં તમારી દરખાસ્તનાં કેટલાંક પરિણામોની વાત કરી. આપણે એના પર થોડી ચર્ચા કરી પણ કોઈ સંમતિ નહોતી થઈ, બસ, એટલું જ કે તમે તમારા સાથીઓ સાથે અને હું મારા સાથીઓ સાથે એના વિશે ચર્ચા કરું. મને ખુશી છે કે આજે સવારે સાડાદસે તમે મારે ત્યાં આવશો.

આ પત્રવ્યવહાર આટલો જ ટૂંકો છે પણ એમાંથી જિન્નાની સ્ટાઇલની ખબર પડે છે. સમજૂતી થતી હોવાની છાપ આપવી અને પછી પોતે જે કહ્યું હોય તેનું જુદું અર્થઘટન કરવું. કૉન્ફરન્સમાં એમણે પોતે અમ્પાયર રાખવાનું સૂચન સ્વીકારતા હોવાની છાપ આપી, તે પછી નહેરુ એમને બહાર મળ્યા ત્યારે નામો પર વિચાર કરવા સિવાય શું કરવાનું હતું? અને નહેરુએ માત્ર પોતે અને જિન્ના સંમત થાય એવી છેલ્લી સૂચી બન્નેના ચાર-ચાર સાથીઓ સમક્ષ રજૂ કરીને એમની સંમતિ લીધા પછી કૉન્ફરન્સમાં મૂકવાની વાત કરી. આવી સૂચી બનાવવા માટે જિન્ના પોતે જ પોતાના સાથીઓ સાથે ચર્ચા કરી શકતા હતા. અંતે આ દરખાસ્ત હવામાં ઊડી ગઈ!

કૅબિનેટ મિશન, કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગની ત્રિપક્ષી મંત્રણાઓની ભૂમિકા આ બે પ્રકરણોમાં આપણે બાંધી. હવે એના નિર્ણાયક તબક્કે પહોંચવાનું છે. એ આવતા અઠવાડિયે જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June1946 Vol. I

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-53

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૩: કૅબિનેટ મિશન (૧)

૨૩મી માર્ચે ભારત આવ્યા પછી તરત કૅબિનેટ મિશનના સભ્યોએ દેશની જુદી જુદી પાર્ટીઓના નેતાઓને મળવાનું શરૂ કરી દીધું. મિશને સ્પષ્ટતા કરી દીધી કે એની પાસે કોઈ નક્કર યોજના નથી, એમનો હેતુ અહીં આવીને બધા પક્ષોને સંતોષ થાય એવી યોજના ઘડવાનો હતો. વાતચીતોનો રાઉંડ પૂરો થયા પછી લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ અને મુસ્લિમ લીગના પ્રમુખ મહમ્મદ અલી જિન્નાને પત્ર લખ્યા અને બન્ને વચ્ચે સમજૂતી થાય તે માટે ફરી એક પ્રયાસ કરવાનો પોતાનો વિચાર જણાવ્યો. એમણે આના માટે બન્ને પાસેથી વાતચીત કયા આધારે થઈ શકે તેની દરખાસ્તો માગી. એમણે એક યોજનાનો મુસદ્દો પણ આપ્યો અને બન્નેને કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉય સાથે વાતચીત માટે ચાર-ચાર પ્રતિનિધિઓ મોકલવા વિનંતિ કરી.

એમણે જે સિદ્ધાંત સુચવ્યો તે આ પ્રમાણે હતો:

એક સંઘ સરકાર બને, જે વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર સેવા સંભાળે; પ્રાંતોનાં બે ગ્રુપ બનાવવાં, એક ગ્રુપમાં હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતો હોય અને બીજામાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો હોય. બન્ને ગ્રુપને એ કામો સોંપાય જે એમાં રહેલા પ્રાંતો સૌના સામાન્ય વિષય તરીકે સ્વીકારે. તે સિવાયના બધા વિષયોમાં પ્રાંતિક સરકારને બધી સત્તા આપવી. દેશી રજવાડાં જાતે જ નક્કી કરે કે કયા ગ્રુપમાં જોડાવું; અને એના માટે એમની સાથે વાટાઘાટ કરવી.

કોંગ્રેસની વર્કિંગ કમિટી એ જ દિવસે એના પર વિચાર કરવા માટે બેઠી અને બીજા દિવસે મૌલાના આઝાદે લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સને જવાબ મોકલ્યો, જેના મુખ્ય મુદ્દા આ પ્રમાણે છેઃ

  • કોંગ્રેસ હિન્દુસ્તાનના ભવિષ્યને લગતી કોઈ પણ બાબત વિશે મુસ્લિમ લીગ અથવા બીજા કોઈ પણ સંગઠન સાથે ચર્ચા કરવા તૈયાર છે. પરંતુ તમે જે મૂળભૂત સિદ્ધાંત સુચવ્યા છે, એનો વિસ્તાર કરવાની અને વધારે ખુલાસા સાથે દેખાડવાની જરૂર છે.
  • અમે સ્વાયત્ત એકમોનું ફેડરલ યુનિયન હોય એમ કલ્પીએ છીએ. સંરક્ષણ અને એવા જ મહત્ત્વના મુદ્દા ફેડરલ યુનિયન હસ્તક જ રહેવા જોઈએ અને એના માટે એના હાથમાં કાયદા ઘડવાની ધારાકીય અને કારોબારી સત્તા હોવી જોઈએ અને એ વિષયો માટે જરૂરી નાણાં ઊભાં કરવા માટે આવકના સ્ર્રોત પણ હોવા જોઈએ. આ સત્તા ન હોય તો સંઘ સરકાર નબળી રહેશે એટલે વિદેશ ખાતું, સંરક્ષણ ખાતું અને સંદેશવ્યવહાર સેવા ઉપરાંત, ચલણ, કસ્ટમ, ટૅરીફ અને એવા બીજા યોગ્ય વિષયો પણ સંઘ સરકાર પાસે હોવા જોઈએ.
  • તમે બે હિન્દુ પ્રાંતોનું ગ્રુપ અને મુસ્લિમ પ્રાંતોનું ગ્રુપ, એવી દરખાસ્ત મૂકી છે તે બહુ સ્પષ્ટ નથી. મુખ્યત્વે મુસ્લિમોની જ વસ્તી હોય તેવા બે જ પ્રાંત, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને સિંધ, છે. પંજાબ અને બંગાળમાં મુસલમાનોની બહુમતી પાતળી છે. અમે એમ પણ માનીએ છીએ કે ધર્મ કે કોમના ધોરણે ગ્રુપો બનાવીને એમાં પ્રાંતોને ફરજિયાત મૂકવા એ ખોટું છે.
  • કોઈ ગ્રુપમાં જોડાવું કે ન જોડાવું, તેનો નિર્ણય કરવાની સત્તા પણ તમે પ્રાંતોને નથી આપતા.
  • અમે માનીએ છીએ કે દેશી રાજ્યોએ સમાન વિષયોની બાબતમાં ફેડરલ યુનિયન સાથે જોડાવું જોઈએ. રજવાડાં કઈ રીતે ફેડરલ યુનિયનમાં જોડાશે તેની રીત પછી નક્કી કરી શકાય.
  • તમે મૂળભૂત સિદ્ધાંતની વાત કરો છો પણ મૂળભૂત મુદ્દો ભારતની આઝાદીનો અને એના પરિણામે બ્રિટિશ સેનાને ભારતમાંથી હટાવી લેવાનો છે, એનો તો ઉલ્લેખ પણ નથી. અમે માત્ર આ મુદ્દાના આધારે જ ભારતના ભવિષ્ય વિશે કે કોઈ વચગાળાની વ્યવસ્થા વિશે ચર્ચા કરી શકીએ.

મૌલાના આઝાદે ચાર સભ્યોના ડેલીગેશનમાં કોંગ્રેસ પ્રમુખની રૂએ પોતાનું અને તે ઉપરાંત જવાહરલાલ નહેરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ અને ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાનનાં નામ મોકલાવ્યાં.

જિન્નાએ પણ ૨૯મીએ જવાબ આપી દીધો. એમણે કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉય મુસ્લિમ લીગ અને કોંગ્રેસ વચ્ચે સમજૂતી કરાવવાના પ્રયાસ કરે છે તેની પ્રશંસા કરી. એમણે ૧૯૪૦ના પાકિસ્તાન ઠરાવ તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું અને કહ્યું કે હાલમાં નવમી ઍપ્રિલે જ મુસ્લિમ લીગના નવા ચુંટાયેલા સભ્યોએ એમની ખાસ બેઠકમાં આ ઠરાવ પર ભાર મૂક્યો છે.

તે ઉપરાંત, મૌલાના આઝાદની જેમ એમણે પણ કહ્યું કે લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સના પત્રમાં દર્શાવેલા સિદ્ધાંતોની વિશદ છણાવટની જરૂર છે. તે પછી એમણે કહ્યું કે લીગની વર્કિંગ કમિટી કોઈ રીતે બંધાયા વિના ભારતના બંધારણ માટેનું સર્વસ્વીકૃત સમાધન શોધવાના પ્રયાસમાં મદદ કરવા તૈયાર છે, અને એના માટે ચાર પ્રતિનિધિઓ નીમે છે – જિન્ના પોતે, નવાબ મહંમદ ઇસ્માઇલ ખાન, નવાબ્ઝાદ લિયાકત અલી ખાન અને સરદાર અબ્દુર રબ નિસ્તાર.

સિમલામાં ત્રિપક્ષી બેઠક

પ્રારંભિક પત્રવ્યવહાર પછી કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ સિમલામાં મળ્યા. કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટી અને કૅબિનેટ મિશનના આગ્રહથી ગાંધીજી પણ સિમલા ગયા. મે મહિનાની પાંચમીથી બારમી તારીખ સુધી એમની મંત્રણાઓ ચાલી. મિશને સૌને એજંડા આપ્યો તેમાં પ્રાંતોનાં ગ્રુપનું સ્વરૂપ શું હોય, ગ્રુપના વિષયો કેમ નક્કી કરવા, સંઘ સરકારના વિષયો, એનું સ્વરૂપ,સંઘ સરકાર માટે નાણાં વ્યવસ્થા, બંધારણ બનાવવા માટેના તંત્રની રચના, એનાં સંઘને લગતાં, ગ્રુપને લગતાં અને પ્રાંતોને લગતાં કાર્યો વગેરે વિષયો હતા.

પહેલા દિવસની ચર્ચાઓ પછી બીજા દિવસે (છઠ્ઠી તારીખે) મૌલાના આઝાદે લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સને પત્ર લખ્યો કે ગઈકાલની વાતચીત સ્પષ્ટ નહોતી. એમાંથી શું નીકળતું હતું તે સમજાયું નહીં. અમે સમજૂતીનો આધાર શોધવાના કોઈ પણ પ્રયાસમાં સામેલ રહેવા માગીએ છીએ, પણ અમે અમારી જાતને, કૅબિનેટ મિશનને કે મુસ્લિમ લીગના પ્રતિનિધિઓને ઠગવા નથી માગતા કે અત્યાર સુધી જે રીતે વાતચીત ચાલી છે તેમાંથી કંઈક આશા પેદા થાય છે. મેં મારા ૨૮મી ઍપ્રિલના પત્રમાં લખ્યું હતું કે અમુક ધારણાઓ શરૂઆતના તબક્કામાં જ નકી કરી લેવી પડશે, તે સિવાય પ્રગતિ ન થઈ શકે. પણ આ દૃષ્ટિકોણ પર જરાય ધ્યાન નથી અપાયું. મેં લખ્યું હતું કે મૂળ મુદ્દો ભારતને આઝાદી આપવાનો અને બ્રિટનની સેનાને ભારતમાંથી હટાવી લેવાનો છે. ગઈકાલની વાતચીતમાં મેં આ મુદ્દો ફરી વાર ઉઠાવ્યો અને તમે સૌએ એનો સ્વીકાર કર્યો. તમે કહ્યું કે બંધારણ સભા આઝાદ ભારત અને ઇંગ્લેંડ વચ્ચેના સંબંધો નક્કી કરશે. એ સાવ સાચું છે પણ તેની અસર હમણાંના વલણ પર પડતી નથી, એટલે કે, “આઝાદી હમણાં’ નો સ્વીકાર કરવો જોઈએ. આની કેટલીક અસરો છે પણ ગઈકાલની વાતચીતમાં એના પર બરાબર વિચાર ન થયો. જેમ કે, બંધારણ સભાએ આઝાદીનો પ્રશ્ન વિચારવાનો નથી, એ નક્કી થઈ ગયો છે. બંધારણ સભા આઝાદ હિન્દુસ્તાનીઓની ઇચ્છાનું પ્રતિબિંબ પાડશે અને લાગુ કરશે. આઝાદીથી પહેલાં કરાયેલી કોઈ પણ વ્યવસ્થા એના માટે બંધનકર્તા નહીં હોય.

ગઈકાલે (પાંચમી તારીખે) આપણી ચર્ચાઓમાં પ્રાંતોનાં ગ્રુપો સાથે મળીને કામ કરશે એવી વાત પણ આવી. આવાં ગ્રુપોને કારોબારી અને ધારાકીય સતાઓ પણ હશે એવુંય ચર્ચાયું. હું એ ચોખ્ખા શબ્દોમાં કહેવા માગું છું કે આવી વ્યવસ્થા કોંગ્રેસ સ્વીકારતી નથી, કારણ કે ગ્રુપોને આવા અધિકાર આપવા તે ફેડરેશનની અંદર પેટા-ફેડરેશન બનાવવા જેવું છે. કોંગ્રેસને આ મંજૂર નથી. આવી સત્તાઓ આપીએ તો ત્રણ સ્તરે કારોબારી અને ધારાકીય સત્તાઓ ઊભી થશે. આ ખી વ્યવસ્થા બહુ જ ગુંચવાડાભરી બની જશે. ગ્રુપો એક સમાન હોય તે બરાબર છે, પણ કારોબારી કે ધારાકીય સત્તાઓની બાબતમાં પણ એમને એવી જ એકસમાન સ્વાયત્ત સતાઓ આપવાનું અમે સ્વીકારતા નથી.

આ પછી લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે આઠમી તારીખે કોંગ્રેસ અને લીગના પ્રમુખોને એક વિગતવાર પત્ર લખ્યો અને એમાં હમણાં સુધી થયેલી ચર્ચાઓને આધારે સમજૂતીનો આધાર ઊભો થતો દેખાયો તે દર્શાવીને ચર્ચા માટે નવા મુદ્દા મોકલ્યા.

એમનો આ પત્ર અને એના પર કોંગ્રેસ અને લીગનો પ્રતિભાવ આવતા પ્રકરણમાં જોઈશું. પૅથિક લૉરેન્સની આ દરખાસ્તો બહુ ધ્યાન આપવા લાયક છે અને એના પર મૌલાના આઝાદ અને જિન્નાના વિચારો પણ મહત્ત્વના છે, એટલે આજે તો આટલું બસ છે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June Vol. I-1946

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-52

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૨: ચૂંટણીઓમાં મુસ્લિમ લીગને જબ્બર સફળતા અને કૅબિનેટ મિશન

આપણે (૪૭મા પ્રકરણમાં) જોયું કે વાઇસરૉય વેવલે સેંટ્રલ અને પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીઓની ચૂંટણી જાહેર કરી અને કોંગ્રેસે ચૂંટણીમાં ભાગ લેવાનો નિર્ણય કર્યો. આ ચૂંટણી કોંગ્રેસના કાર્યક્રમના પ્રચારપ્રસાર માટે જરૂરી હતી, પરંતુ મુસ્લિમ લીગ માટે તો એ જીવન-મરણના ખેલ જેવી હતી. મુસ્લિમ લીગ જો મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પંજાબ અને બંગાળમાં નબળો દેખાવ કરે તો પાકિસ્તાન બનાવવાની વાત જ ભૂલી જવી પડે. એટલે જિન્નાએ કમર કસી લીધી. ૧૯૪૫ના અંતમાં થયેલી આ ચૂંટણીએ દેશનું ભાવિ નક્કી કરી આપ્યું, એટલું જ નહીં, પાકિસ્તાનનો નક્શો પણ બનાવી દીધો. એક બાજુથી, આઝાદ હિન્દ ફોજના કેસો ચાલતા હતા અને સરકારે તેલ જોયું, તેલની ધાર જોઈ અને શાહ નવાઝ ખાન, પ્રેમ કુમાર સહગલ અને ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોંને છોડી મૂક્યા તેથી જનતાનો ઉત્સાહ સાતમા આસમાને પહોંચ્યો પણ ચૂંટણીઓએ દેખાડી આપ્યું કે દેશ કઈ દિશામાં જતો હતો.

દાર-ઉલ-ઉલૂમ દેવબંદના ઉલેમાઓ કહેતા કે ઇસ્લામની સરહદો ન હોય, એટલે એ પાકિસ્તાનની વિરુદ્ધ હતા પણ એમનામાંથી જ કેટલાક એવા નીકળ્યા, જે પાકિસ્તાનની હિમાયત કરવા લાગ્યા. એમણે તો જાતે જ ચૂંટણીમાં મુસ્લિમ લીગનો પ્રચાર કરવાની તૈયારી દેખાડી. લીગ માટે તો જાણે કોળિયો ઊડતો આવ્યો અને મોઢામાં ઝિલાયા જેવું થયું. એણે ૨૪ મૌલાનાઓને પસંદ કરીને પ્રચાર માટે ઠેકઠેકાણે મોકલ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે ઇસ્લામના નામે ગરીબ મુસલમાનો પણ લીગ તરફ વળ્યા. જો કે, મતદાન માટેની પાત્રતાના નિયમો નહોતા બદલાયા, એટલે માંડ એક ટકા વસ્તીને મત આપવાનો અધિકાર હતો, પરંતુ વાતાવરણમાં પાકિસ્તાન ગૂંજતું થઈ ગયું. આ પાકિસ્તાનની કોઈની કલ્પના નવા મદીનાની હતી તો કોઈને માટે એ મુસલમાનોનું બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય હતું. પરંતુ એકંદરે પાકિસ્તાન મુસલમાનોના મનમાં આકાર લઈ ચૂક્યું હતું અને એમાં ધર્મ વધારે દેખાતો હતો.

ઑગસ્ટ ૧૯૪૫માં વાઇસરૉયની એક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલના સભ્ય સર ફિરોઝખાન નૂને કાઉંસિલમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને લીગમાં જોડાયા. એમણે કહ્યું કે “લીગની સાથે ન હોય તેવા મુસલમાનને મત આપવો તે ઇસ્લામની વિરુદ્ધ મત આપવા બરાબર છે.” તે ઉપરાંત, અલીગઢના પંદરસો વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપીને લીગના પ્રચાર માટે તૈયાર કરાયા. એમણે ગામેગામ જઈને જ્યાં મુસલમાનો લીગનું નામ પણ નહોતા જાણતા ત્યાં પહોંચાડ્યું.

ચૂંટણીમાં સામ્યવાદીઓએ સામાન્ય સીટો પર તો કોંગ્રેસને ટેકો આપ્યો, પણ મુસલમાનો માટેની સીટો માટે એ મુસ્લિમ લીગની તરફેણમાં રહ્યા. જો કે લીગને એમના ટેકાની જરૂર નહોતી અને વિરોધની પરવા નહોતી.

ચૂંટણીનાં પરિણામો જોઈએ તો, કુલ ૧૧ પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસને ૧ કરોડ ૯૦ લાખ મત મળ્યા અને મુસ્લિમ લીગને ૪૫ લાખ મત મળ્યા તેમાંથી ૭૫ ટકા મત મુસલમાનોની સીટ પર મળ્યા. બાકીના ૨૫ ટકા મત એટલે કે પાંચ લાખ લીગની વિરુદ્ધના મુસલમાન ઉમેદવારોને ફાળે ગયા. શિડ્યૂલ્ડ ક્લાસના ઉમેદવારો પાંચ લાખ મત મેળવી શક્યા, જ્યારે કમ્યુનિસ્ટો છ લાખ મત જીતી ગયા.

સીટોના હિસાબે જોઈએ તો, કોંગ્રેસે દેશના ખૂણેખૂણે જીત મેળવી અને એના મુસલમાન ઉમેદવારો પણ વિજયી થયા. ૧૯૩૭ની સરખામણીએ કોંગ્રેસના મત પણ વધ્યા. બીજી બાજુ મુસલમાનો માટેની સીટો પર મુસ્લિમ લીગે પોતાની ધાક જમાવી. મુસ્લિમ લીગે સિંધ અને બંગાળમાં સરકાર બનાવી, પંજાબમાં લીગ ૭૩ સીટો સાથે સૌથી મોટી પાર્ટી હોવા છતાં એને સ્પષ્ટ બહુમતી ન મળી એટલે લીગ સિવાયના પક્ષોને મિશ્ર સરકાર બની, જેમાં ૫૧ સીટ જીતીને કોંગ્રેસ પણ સાથે રહી.સત્તાધારી યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીનું કદ સંકોચાઈને માત્ર ૨૦ સીટ જેટલું રહ્યું. ૨૩ અકાલીઓ ચુંટાયા અને ૯ સીટ પર અપક્ષો જીત્યા. આ પક્ષોએ સાથે મળીને સરકાર બનાવી પણ મુસ્લિમ લીગે તે પછી ખીઝર હયાત ખાનનો જે રીતે વિરોધ કર્યો તેનાથી બધા અપક્ષો મુસ્લિમ લીગમાં ભળી ગયા અને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના મુસ્લિમ સભ્યોએ પણ પક્ષ છોડી ગયા. આમ, અંતે ૧૯૪૭નો માર્ચ મહિનો આવતાં સુધીમાં ખીઝરને રાજીનામું આપવું પડ્યું. બીજા જ દિવસે ત્યાં ગવર્નરે બધી સત્તા સંભાળી લીધી. દેશના ભાગલા થયા ત્યાં સુધી પંજાબમાં કોઈ સરકાર ન બની. મુસ્લિમ લીગ પોતે તો સરકાર બનાવી ન શકી પણ એના વિરોધીઓના હાથમાંથી સત્તા ગઈ તે જિન્ના અને પાકિસ્તાન શુકનિયાળ ઘટના હતી.

બંગાળમાં કોંગ્રેસને ૧૯૩૭માં ૫૪ બેઠકો મળી હતી તે વધીને ૧૯૪૬માં ૮૬ થઈ ગઈ, પણ ફઝલુલ હકની કૃષક પ્રજા પાર્ટી સાફ થઈ ગઈ. માત્ર નવ લીગવિરોધી મુસલમાનો ચુંટાયા. આમ પણ મુસ્લિમ લીગે ફઝલુલ હકની સરકારને તો ૧૯૪૦માં જ ઉથલાવી પાડી હતી. આ વખતે લીગે મુસલમાનો માટેની બેઠકો ૧૧૯ સીટોમાંથી ૧૧૩ સીટો જીતી લીધી. બિહારમાં ૪૦ મુસલમાન મતદાર મડળોમાં ૩૪માં મુસ્લિમ લીગને વિજય મળ્યો અને યુક્ત પ્રાંતમાં મુસલમાનોની ૬૪ બેઠકોમાંથી ૫૪ બેઠકો લીગને મળી. મુંબઈ અને મદ્રાસ પ્રાંતમાં મુસલમાનોની બધી સીટ પર લીગના ઉમેદવાર જીત્યા.

કોંગ્રેસે ૧૧માંથી આઠ પ્રાંતોમાં સરકાર બનાવી અને મુસ્લિમ લીગે બે પ્રાંતોમાં બનાવી. પંજાબમાં મિશ્ર સરકાર બની જે પડી ભાંગી. દેખીતી રીતે જનતામાં કોંગ્રેસ માટે સમર્થન વધ્યું હતું પણ બીજી બાજુ મુસ્લિમ લીગે મુસ્લિમ સમાજના માનસ પર પોતાનું સામ્રાજ્ય સ્થાપી દીધું. પંજાબમાં કોઈ સરકાર નહોતી અને બંગાળમાં મુસ્લિમ લીગની સરકાર હતી. આમ પાકિસ્તાનનો નક્શો પણ બની ગયો.

જિન્નાએ ચૂંટણી જીતવા માટે અંગત રીતે ભારે મહેનત કરી હતી. એમણે પાકિસ્તાનને એકમાત્ર મુદ્દો બનાવ્યો. ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન એમણે ઑક્ટોબરમાં જ કહી દીધું હતું કે “આપણી પાકિસ્તાન માટેની માગણી બહુ સ્પષ્ટ છે. ભારતના જે ભાગોમાં મુસલમાનો બહુમતીમાં છે એમને ભેળવી દઈને એક મુક્ત અને સાર્વભૌમ રાજ્ય બનાવવાનું છે. મુસલમાનો પાકિસ્તાનની વિરુદ્ધ મત આપશે તો હું મારી હાર કબૂલી લઈશ.”. પરંતુ, જિન્નાએ નવો આત્મવિશ્વાસ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

બ્રિટિશ સંસદસભ્યો ભારતની મુલાકાતે

૧૯૪૬ના જાન્યુઆરીમાં બ્રિટિશ સંસદસભ્યોની ટીમ ભારતના પ્રવાસે આવી અને અહીં, સ્વતંત્રતા માટે સંઘર્ષ કરતા બધી વિચારધારાના પ્રતિનિધિઓને મળીને એમણે સ્થિતિનો કયાસ કાઢ્યો કે બ્રિટન બહુ વખત સુધી પોતાનું નિયંત્રણ ટકાવી શકે એમ નથી અને જો મંત્રણાઓને માર્ગે સત્તા પરિવર્તનના પ્રયાસો નહીં કરાય તો હિંસામાં માનનારાં પરિબળોના હાથમાં તાકાત વધશે. પાછા ફરીને એમણે સરકારને જે રીતે રિપોર્ટ આપ્યો હોય તેની અસર પડી હોય તેમ મજૂર સરકારે કૅબિનેટનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી ટીમ ભારતના રાજકીય નેતાઓને એમના મતભેદો દૂર કરવામાં મદદ કરવા માટે મોકલવાનો નિર્ણય કર્યો કે જેથી તેઓ “ભારતના સાર્વભૌમ ગૌરવ સાથે કોઈ પણ રીતે અસંગત ન હોય” તે રીતે રાજકીય સત્તા હાથમાં લઈ શકે.

૧૯મી ફેબ્રુઆરીએ ભારત માટેના પ્રધાન લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે આમસભામાં ‘કૅબિનેટ મિશન’ મોકલવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. મિશન તરીકે પૅથિક લૉરેન્સ, સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ અને એ. વી. ઍલેક્ઝાન્ડરનાં નામો હતાં.

પૅથિક લૉરેન્સે મિશનનાં ત્રણ લક્ષ્ય દર્શાવ્યાં:

૧. બંધારણ બનાવવા માટે બ્રિટિશ ઇંડિયાના ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને રજવાડાંઓના પ્રતિનિધિઓ સાથે પ્રાથમિક સ્વરૂપની વાતચીત;

૨. બંધારણ બનાવનારી સંસ્થાની સ્થાપના; અને

૩.વાઇસરૉયની ઍક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલનું પુનર્ગઠન કરવું કે જેથી એને હિન્દુસ્તાની પાર્ટીઓનો ટેકો મળી શકે.

૧૫મી માર્ચે વડા પ્રધાન ઍટલીએ સરકારની ભારત વિશેની નીતિનું નિવેદન આમસભામાં રજૂ કર્યું. ઍટલીએ કહ્યું કે મારા સાથીઓ ભારતને જેમ બને તેમ જલદી અને પંપૂર્ણ આઝાદી આપવાના પ્રયાસો કરવા માટે જાય છે. અત્યારના શાસનની જગ્યાએ કઈ જાતનું શાસન રાખવું તે ભારત પોતે જ નક્કી કરશે, આપણે એના માટેની વ્યવસ્થા ગોઠવી આપવામાં મદદ કરવાની છે.

ઍટલીએ કહ્યું કે યુદ્ધ વખતે લોકમત જલદી ઘડાય છે અને ફેલાય છે. શાંતિના કાળમાં એવું ધીમે ધીમે થાય છે. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી ભારતમાં રાજકીય જાગરુકતામાં ઉછળો આવ્યો અને હવે યુદ્ધ પછી રાષ્ટ્રવાદી ભાવનાઓ, માત્ર ભારતમાં નહીં આખા એશિયામાં વધારે પ્રબળ બની છે.

ઍટલી પોતે સાઇમન કમિશનના સભ્ય હતા તે યાદ કરીને એમણે કહ્યું કે એ વખતે પણ રાષ્ટ્રીયતાનું જોર વધ્યું હતું.. ભલે એમનાં વલણોમાં કોમવાદ દેખાયો હોય. આજે પણ મતભેદો છે જ, પણ હું એના પર ભાર આપવા નથી માગતો, એમના વચ્ચે ગમે તેટલા મતભેદ હોય અને ગમે તેટલી મુશ્કેલીઓ આવે આપણે એ સમજવાનું છે કે એ સૌ સ્વતંત્રતાની માગણી કરે છે.

૨૩મી માર્ચે કૅબિનેટ મિશનના સભ્યો ભારત આવી પહોંચ્યા અને એમણે તરત જ કામ શરૂ કરી દીધું.

કૅબિનેટ મિશન બહુ મહત્ત્વનું છે અને એના વિશે આપણે આવતાં કેટલાંક પ્રકરણોમાં સમજવાનો પ્રયાસ કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ
The Annual Indian Register 1945 Vol, 2, 1946 Vol 1 and 2

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-51

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૧: નૌકાદળમાં બળવો

કલકત્તામાં આગ શમી કે તરત જ મુંબઈમાં રોયલ ઇંડિયન નૅવીના નીચલા સ્તરના ભારતીય નાવિકો (રેટિંગ્સ) ભડકી ઊઠ્યા.એમનામાં ઘણા વખતથી અસંતોષ પ્રવર્તતો હતો. એમના પગારો, બ્રિટિશ નાવિકો કરતાં ઓછા હતા, બીજી સગવડો નહોતી મળતી અને ભોજન પણ સારી ગુણવત્તાનું નહોતું. તે ઉપરાંત, યુદ્ધ પૂરું થયા પછી મોટા પાયે છટની કરવાનો પણ સરકાર નિર્ણય કર્યો હતો. યુદ્ધમાં ખુશ્કી (ભૂમિ દળ), હવાઈ (હવાઈ દળ) અને તરી (નૌકા દળ)ના સૈનિકોએ અપ્રતિમ વીરતા દેખાડી હતી. બ્રિટિશ સરકારે પણ એમની ભારે પ્રશંસા કરી હતી. પરંતુ પૂર્વ એશિયામાં જાપાન સામે બ્રિટનને પીછેહઠ કરવાની ફરજ પડી ત્યારે હિન્દુસ્તાની સૈનિકોની એણે પરવા ન કરી. ઘામાં મીઠું ભભરાવવા જેમ હવે છટણીની જાહેરાત કરવામાં આવી. એમાંય નૌકા દળમાંથી લગભગ અડધોઅડધને નોકરીમાંથી છૂટા કરવાના હતા. એમની સામે રોજીનો પણ સવાલ ઊભો થતો હતો.

હવે ભારતીય રેટિંગો બદલાયેલા વાતાવરણમાં આ અપમાન સહન કરવા હવે તૈયાર નહોતા આ બધાં કારણોથી રેટિંગ બહુ ઉત્તેજિત થઈ ગયા હતા. બીજી ફેબ્રુઆરીએ મુંબઈમાં બી. સી. દત્તા અને આર. કે સિંઘ નામના બે ૧૮-૨૦ની ઉંમરના બે રેટિંગ HMIS-તલવારના હેડક્વાર્ટર્સમાં સલામી સ્તંભ પાસે ‘જયહિન્દ’ લખતા હતા. એને અશિસ્તનું પગલું ગણીને દત્તા અને સિંઘની ધરપકડ કરાઈ હતી. આ ધરપકડને હિન્દુસ્તાની રેટિંગ સ્વીકારી શક્યા નહોતા. રેટિંગ પણ હવે દેશભક્તિથી છલકાતા હતા.

નૌકાદળમાં બળવો

૧૮મી ફેબ્રુઆરીની રાતે મેસમાં ખાવાનું સારું ન મળતાં બધા રેટિંગ કમાંડિંગ ઑફિસર આર્થર ફ્રેડરિક કિંગ પાસે ગયા ત્યારે એણે એમની ફરિયાદ તો ન જ સાંભળી, ઉલ્ટું, ‘કૂલી કી ઔલાદ’ વગેરે ગાળો આપીને કાઢી મૂક્યા. આ ઊંટની પીઠ પર તરણાં જેવું સાબીત થયું. રેટિંગોએ તરત સેન્ટ્રલ સ્ટ્રાઇક કમિટી બનાવી, સિગ્નલર એમ. એસ. ખાન, પેટી અને ટેલિગ્રાફિસ્ટ મદન સિંઘને સર્વાનુમતે પ્રમુખ અને ઉપપ્રમુખ બનાવ્યા. કમિટીના બીજા સભ્યો હતાઃ બેદી બસંત સિંઘ, નવાઝ ખાન, અશરફ ખાન, એસ. સી. સેનગુપ્તા, ગોમેઝ અને મહંમદ હુસેન. એમણે તરત રોયલ ઇંડિયન નૅવીનું નામ બદલીને ‘ઇંડિયન નૅશનલ નૅવી’ નામ જાહેર કર્યુ, બધી આર્થિક માગણીઓની યાદી માંગપત્રમાં જોડી, બધા રાજકીય કેદીઓ અને આઝાદ હિન્દ ફોજના કેદીઓને છોડી મૂકવાની માગણી કરી. એમણે યુનિયન જૅક ઉતારીને ત્રિરંગો લહેરાવ્યો. તે ઉપરાંત, મુસ્લિમ લીગનો લીલો ધ્વજ અને કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનો લાલ ઝંડો પણ ફરકાવવામાં આવ્યો. આમ રેટિંગો બધા પક્ષો પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરવા માગતા હતા.

૧૯મીની સવારે નૌકાદળની ટ્રકો એમણે કબજામાં લઈ લીધી અને આખા મુંબઈમાં સૂત્રો પોકારતા નીકળી પડ્યા. ફ્લોરા ફાઉંટન પાસે રસ્તો રિપેર થતો હતો એના પીપ એમણે હટાવીને આખો ચોક બંધ કરી દીધો. કોઈ ગોરો સોલ્જર હાથે ચડ્યો તેને માર માર્યો. બીજી બાજુ, એવી ઘટનાઓ પણ બની કે જેમાં એકાદ રેટિંગે પોતાના જ સાથીઓના હુમલાથી કોઈ બ્રિટિશ સૈનિકને બચાવી લીધો હોય. કૅસલ બૅરેક્સમાં એમણે ઠેરઠેર ‘જયહિન્દ’ અને ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ લખવાનું શરૂ કરી દીધું.

એમની હડતાળના સમાચાર વાયુવેગે મુંબઈમાં બીજાં નૌકા મથકો – HMIS નાસિક, કલાવતી, ઔધ અને નીલમના રેટિંગો સુધી પહોંચી ગયા અને સમાચાર મુંબઈની બહાર જતાં વીસ હજાર રેટિંગ હડતાળમાં જોડાયા. આખા મુંબઈમાં અને એનાં અમુક પરાંઓ સુધી રેટિંગો જ દેખાતા હતા. બીજા દિવસે, ૨૦મી તારીખે સેંકડો રેટિંગો લોકલ ટ્રેનોમાં ચર્ચગેટ સ્ટેશને ઊતર્યા અને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ નારા પોકારતા ઑવલ મેદાનમાં એકત્ર થયા.

દરમિયાન, ૧૮મીની રાતે રેટિંગો સામે અપશબ્દો વાપરનાર ઑફિસરની બદલી કરી નાખવામાં આવી. સૂત્રો લખનાર દત્તાને નૌકાદળના સત્તાવાળઓએ આ તોફાનો શરૂ થતાં છોડી મૂક્યો પણ હજી સિંઘને છોડ્યો નહોતો. એટલે રેટિંગોની એ માગણી ચાલુ રહી. રેટિંગો સરઘસ બનાવીને નીકળ્યા અને યૂસિસની ઑફિસ પર ફરકતો અમેરિકન ધ્વજ ઉતારીને બાળી નાખ્યો. પાછળથી સેંટ્રલ સ્ટ્રાઇક કમિટીએ આ ઘટના બદલ દિલગીરી વ્યક્ત કરીને માફી માગી.

શહેરમાં પણ કેટલીક દુકાનો તોડવાના અને લૂંટફાટના સમાચાર મળ્યા. તે પછી સ્ટ્રાઇક કમિટીએ ‘પીસ પૅટ્રોલ કમિટી બનાવી અને આવા બનાવોની તપાસ કરતાં એવું બહાર આવ્યું કે નૌકાદળનાં કેન્દ્રો સિવાય બીજે ક્યાંય પણ થયેલી લૂંટફાટમાં રેટિંગો સંડોવાયેલા નહોતા, અસામાજિક તત્ત્વો ચારે બાજુની અરાજકતાનો લાભ લેતાં હતા. આના પછી સ્ટ્રાઇક કમિટીએ રેટિંગોને શાંતિથી અને અહિંસક રીતે આંદોલન ચલાવવાની અપીલ પણ કરી. એ જ દિવસે ઉચ્ચ નૌકા અધિકારીઓની મીટિંગમાં હડતાળ પર ગયેલા રેટિંગોને ભારતીય ભોજન આપવાનો નિર્ણય લેવાયો.

બીજી બાજુ, બંગાળમાં કલકત્તામાં HIMS-હુગલીના ૨૦૦ રેટિંગે હડતાળ પાડી. કરાંચીમાં રેટિંગો ૧૯મીએ મુંબઈથી સમાચાર મળ્યા કે તે સાથે જ ઉત્સાહમાં આવી ગયા હતા. HIMS-હિન્દુસ્તાનના રેટિંગોએ જહાજનો સંપૂર્ણ કબજો લઈ લીધો. કરાંચીમાં નૌકાદળના સત્તાવાળાઓએ બહુ સખ્તાઈ કરતાં રેટિંગોએ પણ નૌકાદળની બે ગન ચલાવીને સામનો કર્યો. આમાં એક નૅવલ ઑફિસર માર્યો ગયો અને બીજા ચૌદ ઘાયલ થયા. ૨૧મે ત્રણ જહાજો – હિન્દુસ્તાન, ચમક અને બહાદુર-ના પંદરસો રેટિંગ હળતાળમાં કૂદી પડ્યા.

દરમિયાન, મુંબઈમા કૅસલ બૅરેક્સમાં રીતસરની લડાઈ ચાલુ હતી પણ બીજાં કેન્દ્રોમાં શાંતિ સ્થપાવા લાગી હતી. બીજી બાજુ HIMS-તલવાર પર સ્ટ્રાઇક કમિટીના આદેશ પ્રમાણે પંદરસો રેટિંગોએ મિલિટરી પોલીસને હટાવી લેવાની માગણી સાથે ભૂખહડતાળ શરૂ કરી દીધી. કમિટીએ બહાર રહી ગયેલા રેટિંગોને તરત પોતાનાં મથકોએ પહોંચી જવાની અપીલ કરી.

બીજી બાજુ, અંધેરી અને મરીન ડ્રાઇવના રૉયલ ઇંડિયન એરફોર્સના એક હજાર કર્મચારીઓએ રેટિંગોની સહાનુભૂતિમાં હડતાળ પાડી. એ જ દિવસે બપોરે અઢી વાગ્યે જહાજોને પોતાના કબજામાં લઈ લેનારા રેટિંગોએ ‘શસ્ત્ર વિરામ’ જાહેર કર્યો. નૌકા દળના અધિકારીઓએ કબૂલ કર્યું કે વીસ જહાજો પર રેટિંગોએ કબજો કરી રાખ્યો હતો. એ જ સાંજે વાઇસ-ઍડમિરલ ગૉડફ્રેએ રેડિયો બ્રોડકાસ્ટમાં ધમકી પણ આપી અને ખાતરી પણ આપી. એણે કહ્યું કે અશિસ્તને સાંખી લેવાનો ભારત સરકારનો ઇરાદો નથી, અને અશિસ્ત માટે સખત કાર્યવાહી કરાશે, પરંતુ રેટિંગોની ફરિયાદોનો પણ નિકાલ કરવામાં આવશે.

સરદાર પટેલની ભૂમિકા

બળવાખોર રેટિંગો રાજકારણીઓના સંપર્કમાં પણ હતા. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે આ બાબતમાં મુંબઈના ગવર્નરની સાથે વાત કરી અને સમાધાન શોધવામાં મદદ કરવાની ખાતરી આપી. જવાહરલાલ નહેરુ એ વખતે કોંગ્રેસ પ્રમુખ બની ગયા હતા. એમણે પણ કહ્યું કે રેટિંગોની ફરિયાદો સાચી છે, પરંતુ હવે સ્વાધીનતા હાથવેંતમાં દેખાય છે ત્યારે આ રસ્તો નુકસાનકારક નીવડે તેમ છે.

સરદારે રેટિંગોને પણ શિસ્ત જાળવીને કામ પર ચડી જવા અપીલ કરી. એમણે એમની બધી ફરિયાદોનો નિકાલ લાવવામાં કોંગ્રેસની મદદની ખાતરી આપી. એમણે પણ નહેરુની જેમ કહ્યું કે હડતાળ પાડવાનો હવે સમય નથી, હવે મંત્રણાના મેજ પર સવાલો ઉકેલવાનો સમય આવ્યો છે.

હજી કલકત્તા, વિશાખાપટનમ. દિલ્હી, મદ્રાસ અને કરાચીમાં ૨૧મીએ પણ રેટિંગોની હડતાળ ચાલુ રહી. કરાચીમાં તો ૨૨મીએ વિદ્યાર્થીઓએ પણ હડતાળ પાડી. ૨૩મીએ મુંબઈમાં રેટિંગો શરણે થઈ ગયા. સરદાર પછી જિન્નાએ પણ રેટિંગોને હડતાળ છોડીને વાતચીત દ્વારા સમસ્યાઓ હલ કરવાની અપીલ કરી. માત્ર એટલું જ, કે એમણે મુસલમાન રેટિંગોને હડતાળમાંથી ખસી જવાનું કહ્યું.

સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીમાં કોંગ્રેસનો પ્રત્યાઘાત

અલી અને શરત ચંદ્ર બોઝના સૂચનથી ૨૩મીએ રેટિંગોની હડતાળ વિશે ચર્ચા કરવા માટે સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીની ખાસ બેઠક મળી. એમાં રેટિંગોની હડતાળઅની સ્થિતિમાં સત્તાવાળાઓના અણઘડપણાને લીધે આખા નૌકાદળ માટે ઊભા થયેલા સંકટની ચર્ચા કરવા માટે કોંગ્રેસના આગેવાન આસફ અલીએ રજૂ કરેલી સભામોકૂફીની દરખાસ્ત ૭૪ વિ. ૪૦ મતે મંજૂર રહી. સરકારના યુદ્ધ પ્રધાન ફિલિપ મૅસને હાજર રહીને ખુલાસા કર્યા અને સભ્યોના સવાલોના જવાબ આપ્યા.

આસફ અલીએ દરખાસ્ત રજૂ કરતાં કહ્યું કે યુદ્ધ પછી વડા પ્રધાન ઍટલીએ શાંતિ અને સ્વતંત્રતાની વાત શરૂ કરી પણ કમાંડિંગ ઑફિસર કિંગને એની પરવા નહોતી. એણે જે ગાળો આપી તે અહીં બોલી શકાય તેમ નથી. રેટિંગોની હડતાળ પાછળ રાજકારણ હોય તો પણ, એમની માગણીઓ વાજબી છે એનો ઇનકાર ન થઈ શકે. મુસ્લિમ લીગના અબ્દુર રહેમાન સિદ્દીકી અને લિયાકત અલી ખાને આસફ અલીની દરખાસ્તને સમર્થન આપ્યું.

કોંગ્રેસના મીનુ મસાણીએ કહ્યું કે પગાર-ભથ્થાં અને બીજી સગવડો માટે રેટિંગોની માગણીઓ નૌકા દળના હેડક્વાર્ટર્સ સુધી મહિનાઓથી પહોંચતી હતી પણ એના પર ધ્યાન ન અપાયું. જે લોકો હતાશ થઈ ગયા હોય, એમનું કમાંડર કિંગે તોછડાઈથી અપમાન કર્યું તે સહન ન થઈ શકે. હતાશ લોકોનો ગુસ્સો તો આમ જ

ફાટી નીકળે. મુંબઈના લોકોએ કોઈના કહ્યા વિના એમને શા માટે આપમેળે ટેકો આપ્યો? એનું કારણ એ કે અમે તમારા નૈતિક અધિકાર સ્વીકારતા નથી. તમારા કાયદા અમારા માટે નથી બન્યા. એટલે જ તમારો મિલિટરી કાયદો કે નાગરિક કાયદો કોઈ તોડે છે ત્યારે અમે હિન્દુસ્તાનીઓ અવશપણે વિદ્રોહને ટેકો આપીએ છીએ. મને એ બરાબર સમજાય છે કે કોઈને બીજાનો ધ્વજ ફરકાવવો પડે તો એને કેટલું ખરાબ લાગતું હશે, કારણ કે એનો પોતાનો ધ્વજ, કોંગ્રેસનો ત્રિરંગો અથવા મુસ્લિમ લીગનો ધ્વજ છેતમે હજી આર્મી, હવાઈ દળ અને નૌકા દળ અકબંધ છે ત્યારે ચાલ્યા જાઓ. તમે બહુ રહ્યા; હવે તમે જોડનાર નહીં તોડનાર તત્ત્વ બની ગયા છો.

મસાણીએ કહ્યું કે યુદ્ધ વખતે તમે સામ્યવાદીઓને પંપાળ્યા, હવે એ તમારા વિરુદ્ધ થઈ ગયા છે, કારણ કે હવે તમે અને એમના રશિયન ખેરખાંઓ ઝઘડી પડ્યા છો.

સરદારની જાહેર સભા

૨૬મીએ મુંબઈમાં વલ્લભભાઈ પટેલ અને નહેરુએ પણ એક લાખની જનમેદનીને સંબોધતાં છેલ્લા ચાર દિવસમાં શહેરમાં થયેલાં તોફાનોની ઝાટક્ણી કાઢી. સરદારે કહ્યું કે કોંગ્રેસે હડતાળની હાકલ નહોતી કરી. એમણે લોકોને બીજા કોઈ દ્વારા જાહેર કરાયેલી હડતાળમાં સામેલ ન થવાની લોકોને ચેતવણી આપી. એમણે કહ્યું કે ‘૪૨ના આંદોલનમાં સામ્યવાદીઓ જનતા સાથે નહોતા એટલે હવે પાછા પોતે જ ગુમાવેલી આબરૂ પાછી મેળવવાનાં ફાંફાં મારે છે. એ વખતે એમને અંગ્રેજ સરકાર સામ્રાજ્યવાદી છે એ નહોતું દેખાતું, હવે ફરી દેખાવા માંડ્યું છે. એમણે કહ્યું કે જે લોકોએ રેટિંગોની સહાનુભૂતિમાં હડતાળ પાડવાનું એલાન આપ્યું તેઓ મૂર્ખાઓના સ્વર્ગમાં રહે છે. એમને સ્થિતિની ગંભીરતા સમજાઈ નહોતી. કોંગ્રેસે સ્થિતિ માપી અને યોગ્ય પગલાં લીધાં અને એ જ રીતે રેટિંગોની વાજબી માગણી સ્વીકારાશે એની ખાતરી રાખજો.

ગાંધીજી અને અરુણા આસફ અલી

રેટિંગોની હડતાળ કસમયની અને હિંસક હતી, એવી ગાંધીજીએ ટીકા કરી હતી. કોંગ્રેસમાં એકલાં અરુણા આસફ અલી રેટિંગ વિદ્રોહના પક્ષમાં હતાં. એમણે ગાંધીજીને જવાબ આપતાં કહ્યું કે લોકોને સ્વાધીનતા જોઈએ છે, એ હિંસા-અહિંસાની મીમાંસામાં પડતા નથી. વળી, આ હડતાળે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનાં પણ દર્શન કરાવ્યાં છે. હું આવી ‘બૅરીકેડ પરની એકતા’ ને બંધારણીય મોરચાની એકતા કરતાં પસંદ કરું છું.

ગાંધીજીએ અરુણાને ‘બહાદુર’ અને ‘મારી પુત્રી’ કહીને જવાબ આપ્યો. એમણે અરુણા આસફ અલી ૧૯૪૨ વખતથી ભૂગર્ભમાં ચાલ્યાં ગયાં હતાં અને કામ કરતાં રહ્યાં તેની પ્રશંસા કરી પણ ઉમેર્યું કે મને ભૂગર્ભ જેવું કંઈ પસંદ નથી. થોડાક માણસો એમ માનીને કંઈક કરે અને માની લે કે એ જ રીતે બધાને સ્વરાજ મળી જશે, તો એ શું ચમચીથી ખવડાવવા જેવું નથી? સ્વરાજની જરૂરિયાત દરેકે પોતે અંદરથી અનુભવવી જોઈએ. હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા બૅરીકેડની જેમ પછી બંધારણીય મોરચે પણ હોવી જોઈએ. યોદ્ધાઓ બૅરીકેડ પર જ નથી રહેતા. રેટિંગોને સાચી સલાહ નહોતી મળી. અરુણા અને એમના કૉમરેડોએ સમજવું જોઈએ કે એમણે ભારતની આઝાદી માટે બળવો કર્યો હોય તો એ બેવડી રીતે ખોટા હતા. આવો બળવો કોઈ સજ્જ ક્રાન્તિકારી પાર્ટીના માર્ગદર્શન વિના ન થઈ શકે.

કોંગ્રેસ અથવા મુસ્લિમ લીગ સ્પષ્ટ રીતે બળવાની વિરુદ્ધ હતા અને સામ્યવાદીઓનો સંપૂર્ણ અંકુશ હતો. ગાંધીજી અહિંસાનું નબળું અર્થઘટન કરવા તૈયાર નહોતા!

પણ તે પછી એમની સહાનુભૂતિમાં પાડવામાં આવેલી હડતાળ દરમિયાન થયેલો હિંસાચાર મુંબઈ અને બીજાં શહેરોને ધમરોળતો રહ્યો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1.The Indian Annual Register-1946 Vol. I Jan.-June

2. https://www.mainstreamweekly.net/article955.html

3. Collected Works of Mahatma Gandhi vol 83, Text no. 205 /26 February 1946 – (publications division)

4. https://openthemagazine.com/cover-stories/the-last-mutiny/