Raja Mahendra Pratap – A forgotten Freedom Fighter

આપણે હાલમાં જ ૭૦મા સ્વાતંત્ર્યદિનની ઊજવણી કરીને પરવાર્યા છીએ ત્યારે એક પ્રશ્ન પૂછાવાનું મન થાય છે. રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપનું નામ આપણે જાણીએ છીએ? આ એમનું દુર્ભાગ્ય નથી, આપણું દુર્ભાગ્ય છે. આપણા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઘણા વીરોને આપણે તદ્દન ભૂલી ગયા છીએ. એક કારણ તો એ કે આપણે જે રીતે ઇતિહાસ શીખ્યા છીએ તેમાં ઘણા ખાડા છે. ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ વિશે તો આપણે સૌ જાણીએ છીએ. આપણે કદાચ એ પણ જાણીએ છીએ કે ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈનું ૧૮૫૮માં મૃત્યુ થયું. પણ તે પછી આપણા જ્ઞાનમાં ખાડો છે. તેના પહેલાં શું હતું? તે પછી (અથવા પહેલાં પણ) ૧૮૮૫માં કોંગ્રેસની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી, અને તે પછી, મહાત્મા ગાંધીએ ૧૯૧૫માં દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત આવીને કોંગ્રેસનું સુકાન સંભાળ્યું ત્યાં સુધી શૂન્યાવકાશ હતો એમ આપણે માનીએ છીએ.

આપણે સુભાષચંદ્ર બોઝે બનાવેલી આરઝી હકુમત (કામચલાઉ સરકાર બનાવી તે તો જાણીએ છીએ પણ ભારતની પહેલી આરઝી હકુમત રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપે અફઘાનિસ્તાનમાં બનાવી હતી.

રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ૧લી ડિસેમ્બર ૧૮૮૬ના રોજ મહેન્દ્ર પ્રતાપ આજના હાથરસ જિલ્લાના મૂસરનમાં જાગીરદાર કુટુંબમાં જન્મ્યા હતા. એમને રાજાનો દરજ્જો મળ્યો હતો. એ ત્રણ વર્ષના હતા ત્યારે હાથરસના રાજાએ એમને દત્તક લીધા. સ્વભાવે એ શરૂઆતથી જ ઉદાર હતા. પોતે હિંદુ જાટ હતા પણ લગ્ન શીખ જાટ કન્યા સાથે કર્યાં. એમનાં પત્નીનું ૧૯૨૫માં અવસાન થઈ ગયું. અલીગઢની સરકારી કૉલેજ છોડીને સર સૈયદ અહેમદે સ્થાપેલી મોહમેડન ઍંગ્લો-ઑરિએન્ટલ કૉલેજમાં દાખલ થયા, જે પાછળથી આજની અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી બની. એમને એ વાતનો ગર્વ હતો કે એમનામાં હિંદુ, શીખ અને ઇસ્લામ ત્રણેયનો સમન્વય થયો હતો.

કોંગ્રેસ સાથે

૧૯૦૬માં એમના સસરાના વિરોધની અવગણના કરીને તેઓ કલકત્તામાં કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં ભાગ લેવા ગયા. ત્યાં ઘણા નેતાઓને મળ્યા. આ અધિવેશન દરમિયાન એમના પર સ્વદેશી આંદોલનનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો અને એમણે પોતાના ગામ અને આજુબાજુના વિસ્તારોમાં સ્વદેશી અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણ આંદોલન શરૂ કરી દીધું. આ પહેલાં એમણે ૧૯૧૩માં દક્ષિણ આફ્રિકા જઈને ગાંધીજીનાં આંદોલનોમાં પણ ભાગ લીધો.

પરંતુ એમને આટલેથી સંતોષ નહોતો અને ૨૮ વર્ષની ઉંમરે એમણે ૧૯૧૪ના ડિસેમ્બરમાં ત્રીજી વાર દેશ છોડ્યો અને સ્વિટ્ઝર્લૅંડ પહોંચ્યા. એ વખતના માર્ક્સવાદી વીરેન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયને એમના વિશે જાણ થઈ. એ હરીન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય અને સરોજિની નાયડૂના ભાઈ હતા અને ‘ચટ્ટો’ના નામે સામ્યવાદી જગતમાં વિખ્યાત હતા. મહેન્દ્ર પ્રતાપ પણ શ્યામજી કૃષ્ણવર્મા જેવા નેતાઓ પાસેથી વીરેન ચટ્ટોપાધ્યાય વિશે ઘણું જાણી ચૂક્યા હતા. વીરેન ચટ્ટોપાધ્યાયે એ જ અરસામાં બર્લિન કમિટી બનાવી હતી. મહેન્દ્ર પ્રતાપે ચટ્ટો સમક્ષ જર્મનીના કૈસર વિલ્હેલ્મ બીજાને મળવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. ચટ્ટોએ તપાસ કરી તો ખબર પડી કે કૈસર પોતે જ પ્રતાપને મળવા માગતો હતો. ચટ્ટોની યોજના અફઘાનિસ્તાનમાં હિંદની સરકાર બનાવવાની હતી. કૈસરે એમનેOrder of the Red Eagleથી સન્માન્યા. કૈસરને ખ્યાલ હતો કે અફઘાનિસ્તાનમાંથી હુમલો થાય તો જિંદ, પટિયાલા અને નાભાને અલગ પાડી શકાય એમ હતું.

અફઘાનિસ્તાનમાં આરઝી હકુમત

મહેન્દ્ર પ્રતાપ અફઘાનિસ્તાન પહોંચ્યા અને ત્યાંના અમીરને મળ્યા. અમીર હિંદુસ્તાની વિદ્રોહીઓને મદદ કરવા તૈયાર હતો. દરમિયાન એમના બીજા સાથીઓ પણ કાબુલ પહોંચી ગયા જેમાં ઑબેદુલ્લાહ સિંધી, મૌલાના બરકતુલ્લાહ મુખ્ય હતા. મહેન્દ્ર પ્રતાપ આરઝી હકુમતના પ્રમુખ બન્યા અને બરકતુલ્લાહ વડા પ્રધાન. ગૃહ પ્રધાન તરીકે ઓબેદુલ્લાહ સિંધી, યુદ્ધ મંત્રી તરીકે મૌલવી બશીર અને વિદેશ મંત્રી તરીકે ચંપક રમણ પિલ્લૈને નીમવામાં આવ્યા.

કાબુલમાં ભારતની પહેલી આરઝી હકુમતના સભ્યોકાબુલમાં ભારતની પહેલી આરઝી હકુમતના સભ્યો

પરંતુ આરઝી હકુમતને જે આશાઓ હતી તે પાર ન પડી. અફઘાનિસ્તાનના અમીરને આરઝી હકુમતને ખુલ્લો ટેકો આપતાં ડર લાગતો હતો અને એના પર બ્રિટનનું દબાણ પણ બહુ હતું. એટલે અફઘાનિસ્તાનમાંથી હિંદુસ્તાનના પ્રદેશોમાં હથિયારબંધ આક્રમણ કરવાની એની હિંમત ન ચાલી. આમ પહેલી આરઝી હકુમત નિષ્ફળ રહી.

જો કે રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ તે પછી પણ પોતાની રીતે સક્રિય રહ્યા. એમણે લેનિન સાથે પણ સંબંધ સ્થાપ્યા હતા અને મૉસ્કો જઈને લેનિનને ભારતની આઝાદી માટે મળ્યા. જાપાનમાં પણ એમણે સ્વાતંત્ર્ય માટે ઝુંબેશ ચાલુ રાખી.

પાછા ભારતમાં

૩૨ વર્ષ પછી ૧૯૪૬માં તેઓ ભારત પાછા ફર્યા અને સીધા જ ગાંધીજીને મળવા વર્ધા પહોંચી ગયા. આમ એમના જીવનમાં સતત આઝાદીની ઝંખનાનો અગ્નિ સળગતો જ રહ્યો.

આઝાદી પછી પણ ૧૯૭૯માં એમનું મૃત્યુ થયું ત્યાં સુધી એ જાહેર જીવનમાં સક્રિય રહ્યા અને પંચાયતી રાજ માટે કામ કરતા રહ્યા. ૧૯૫૭થી ૧૯૬૨ દરમિયાન રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ લોકસભાના સભ્ય હતા. એ ચૂંટણીમાં એમણે ભારતીય જનસંઘના ઉમેદવાર અટલ બિહારી વાજપેયીને હરાવ્યા હતા.

એ બહુમુખી પ્રતિભાના સ્વામી હતા. ગ્રામ સ્વરાજ અને શિક્ષણ એમનાં મનગમતાં કાર્યક્ષેત્રો હતાં લોકો વચ્ચે સદ્‌ભાવ વધે તે માટે એમણે એક નવા ધર્મ ‘પ્રેમ ધર્મ’ની પણ સ્થાપના કરી હતી.

આવા નિઃસ્વાર્થ વીરને હાર્દિક નમન.


(તસવીરો અને માહિતી ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ જુદા જુદા સ્રોતોમાંથી બિન વ્યાપારી હેતુ માટે લીધી છે)

૦-૦-૦

1968 Mexico Olympics–a game changer in the annals of human rights movement

Olymic 2016 1આજે બ્રાઝિલના રિયો દ’ જનેરોમાં ૩૧મી ઑલિમ્પિક ગેમ્સ શરૂ થાય છે. લેટિન અમેરિકામાં આ માત્ર બીજી વાર ઑલિમ્પિક્સ યોજાય છે; આ પહેલાં ૧૯૬૮માં મૅક્સિકોમાં ઑલિમ્પિક્સ યોજાઈ જે માત્ર ખેલજગત માટે જ નહીં, દ્દુનિયામાં માનવાધિકારો માટેના સંઘર્ષ માટે મૌન પણ પ્રબળ ઘોષણાપાત્ર જેવી સાબીત થઈ. આજે ઑલિમ્પિક્સ શરૂ થાય છે તે ટાંકણે ૧૯૬૮ની ઑલિમ્પિક્સની એક મહાન ઘટનાને યાદ કરીએ. એ એક જાતનો શાંત વિદ્રોહ હતો જેમાં માત્ર ત્રણ ખેલાડીઓ – બે આફ્રિકન-અમેરિકનો અને એક ગોરા ઑસ્ટ્રેલિયને ભાગ ભજવ્યો.

પહેલાં આ ૪૪ સેકંડની વીડિયો ક્લિપ જોઈ લઈએ.

Olymic 2016 2૧૬મી ઑક્ટોબર ૧૯૬૮નો એ દિન. ૨૦૦ મીટરની સ્પર્ધા અમેરિકાના આફ્રિકન-અમેરિકી ખેલાડી ટૉમી સ્મિથે ૧૯.૮૩ સેકંડમાં જીતી લીધી. એ વિશ્વવિક્રમ હતો. રૌપ્ય ચંદ્રક ઑસ્ટ્રેલિયાના પીટર નૉર્મનને મળ્યો. એમણે ૨૦.૦૬ સેકંડમાં આ અંતર કાપ્યું અને કાંસ્ય ચંદ્રક માટે બીજા આફ્રિકન-અમેરિકન જ્‍હૉન કાર્લોસ યોગ્ય ઠર્યા. એમનો સમય હતો ૨૦.૧૦ સેકંડ.

બ્લૅક પાવર સૅલ્યૂટ

સ્પર્ધા પૂરી થયા પછી ત્રણેય વિજેતાઓને ચંદ્રકો માટે બોલાવ્યા. આ પહેલાં જ સ્મિથ અને કાર્લોસે નક્કી કરી લીધું હતું કે ચન્દ્રક લેતી વખતે અમેરિકામાં શ્યામવર્ણી પ્રજા સાથે થતા અન્યાયનો વિરોધ દેખાડવો. આમ તો ત્રણેય ખેલાડીઓ Olympic Project for Human Rights (OPHR) પ્રોજેક્ટના સમર્થક હતા.

Olymic 2016 3.pngસ્મિથ અને કાર્લોસે રજત ચંદ્રકના વિજેતા પીટર નૉર્મનને પોતાનો ઈરાદો જણાવ્યો. સ્મિથ અને કાર્લોસ તો OPHRમાં હતા જ. એમની પાસે એના બિલ્લા પણ હતા. નૉર્મને તરત જ સંમતિ આપી, એટલું જ નહીં, પણ એક બિલ્લો માગ્યો.. ટોંમી સ્મિથને આશ્ચર્ય થયું, “ આ વ્હાઇટ ઑસ્ટ્રેલિયન… સિલ્વર મૅડલ જીતી ગયો તે લઈને શાંતિથી જવાને બદલે શું કરવા માગે છે? ત્રણે જણે OPHRના બિલ્લા બાવડે બાંધ્યા. નૉર્મન ઑસ્ટ્રેલિયા સરકારની ‘વ્હાઇટ ઑસ્ટ્રેલિયા’ નીતિનો વિરોધી હતો જ અને સૌની સમાનતાનો હિમાયતી હતો. નૉર્મને જવાબ આપ્યો કે જે તમે માનો છો તે જ હું માનું છું. સ્મિથ પોતાનો બિલ્લો એને આપવા તૈયાર નહોતો. એ વખતે ત્યાં એક ગોરો અમેરિકન રોવર (નૌકા સ્પર્ધાનો ખેલાડી) પોલ હૉફમૅન ત્યાં હાજર હતો. એ પણ OPHRનો સમર્થક હતો. એણે વિચાર્યું પીટર નૉર્મન બિલ્લો લગાડવા માગે છે તો એને મદદ કરવી જોઈએ. એણે પોતાનો બિલ્લો એને આપી દીધો. સ્મિથ અને કાર્લોસ ‘બ્લૅક પૅન્થર’ના પ્રતીક તરીકે કાળાં હાથમોજાં પણ પહેરવા માગતા હતા પણ કાર્લોસ પોતાનાં મોજાંની જોડ રૂમમાં જ મૂકી આવ્યો હતો. નૉર્મને એમને કહ્યું, “બન્ને એક-એક લઈ લો…! સ્મિથ અને કાર્લોસને આ વાત બહુ ગમી ગઈ.

????????????????સ્મિથ, નૉર્મન અને કાર્લોસ તખ્તા પર ઊભા થયા. એ વખતે સ્મિથ અને કાર્લોસે પોતાના શૂઝ ઉતારી નાખ્યા. આફ્રિકન-અમેરિકનોની ગરીબીનું એ પ્રતીક હતું. બન્નેએ એક-એક કાળું હાથમોજું ચડાવ્યું. કાર્લોસે ટ્રૅક સૂટની ઝિપ ખુલ્લી રાખી અને બધા જ મહેનતકશ વર્ગના લોકોને અંજલિ આપી. મજૂરો્નાં બટન ખુલ્લાં જ હોય. એણે એક માળા પણ ગળામાં પહેરી. કાર્લોસે આ પ્રતીક સમજાવ્યું કે ઘણાયે કામદારોને ભીડે ચૂંથી નાખીને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા છે તેમને અંજલિ આપવા એણે માળા પહેરી. દરેક મણકો એક મજૂરનું પ્રતીક હતો, જેના મોત પર આંસુ સારનાર કોઈ નહોતું. અમેરિકાનું રાષ્ટ્રગીત શરૂ થતાં એમણે માથું નમાવી, હાથમોજાંવાળા હાથ ઊંચા કરીને ‘બ્લૅક પાવર સૅલ્યૂટ’ આપી. પીટર નૉર્મન OPHRનો બિલ્લો લગાડીને ઊભો રહ્યો.

ઑલિમ્પિક સમિતિની નજરે આ શિસ્તભંગનું કૃત્ય હતું. સ્મિથ અને કાર્લોસને અમેરિક્ન ઑલિમ્પિક ટીમમાંથી બરતરફ કરવામાં આવ્યા અને ૪૮ કલાકમાં જ એમને મૅક્સિકો છોડી દેવાનો હુકમ કરવામાં આવ્યો .નૉર્મનને પોતાનો બિલ્લો આપનાર હૉફમૅનને કાવતરાનો ભાગીદાર ઠરાવવામાં આવ્યો.બન્ને અમેરિકા પાછા આવતાં આફ્રિકન-અમેરિકનોએ એમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું એમના આ સાહસે એમની વ્યક્તિગત ઑલિમ્પિક કારકિર્દીનો ભોગ તો લીધો જ બીજી બાજુ એમને જાનથી મારી નાખવાની ધમકીઓ પણ મળી. એમણે કશાની પરવા ન કરી. એમના આ નીડર અને સાહસિક વલણથી અમેરિકામાં આફ્રિકન-અમેરિકનોના સંઘર્ષને નવું બળ મળ્યું.

પરંતુ અમેરિકામાં વખતનાં વહેણ બદલાયાં અને સ્મિથ અને કાર્લોસને એમનું સન્માન પાછું મળ્યું. એમને ઑલિમ્પિક માટેની અમેરિકાની ઍથલેટિક ટીમ સાથે પણ સાંકળી લેવામાં આવ્યા. એમના હાથ નીચે કેટલાયે ઍથલેટો તૈયાર થયા.

પીટર નૉર્મનનું શું થયું?

Olymic 2016 5પીટર નૉર્મનને ભુલાવી દેવામાં આવ્યો. માત્ર ભુલાવી જ ન દેવાયો, ઇતિહાસમાંથી પણ એને ભૂંસી નાખવાનો પ્રયત્ન પણ થયો. ટોમી સ્મિથ અને જ્‍હૉન કાર્લોસના ઐતિહાસિક વિજયની યાદમાં ‘સેન હોઝે સ્ટેટ યુનિવર્સિટી’ (San Jose State University)માં એમની પ્રતિમાઓ મુકાઈ તેમાં પણ પીટર નૉર્મનને સ્થાન ન મળ્યું. ફોટામાં જોઈ શકાશે કે એમનું દ્વિતીય સ્થાન ખાલી રાખવામાં આવ્યું છે! આમ જોવા જઈએ તો સ્મિથ અને કાર્લોસ પોતાના આફ્રિકન-અમેરિકન સમાજ માટે લડતા હતા અને એમણે ઑલિમ્પિકના નિયમોનો ભંગ કરીને દેખાડ્યું કે ખેલ એમના માટે જીવન સંઘર્ષનો એક ભાગ હતો. પરંતુ પીટર નૉર્મન તો વિશેષાધિકાર ધરાવતા ગોરા સમુદાયમાંથી આવતો હતો. એનો ત્યાગ સમગ્ર માનવજાતના ઊંચનીચના ભેદભાવ વિરુદ્ધ હતો.

ઑસ્ટ્રેલિયન ઑલિમ્પિક કમિટી ભયંકર ગુસ્સામાં હતી. ૧૯૭૨ની ઑલિમ્પિક સુધી નૉર્મન ઘણી સ્પર્ધાઓ જીત્યો પણ એને ઑલિમ્પિક માટે પસંદ ન કરાયો. આ સાથે એની ઑલિમ્પિક કારકિર્દીનો અંત આવી ગયો. એની તે પછીની જિંદગી પણ દુઃખભરી રહી. એણે સત્તાવાર રીતે તો ઍથલેટિક્સ છોડી દીધી પરંતુ દોડવાનું ચાલુ રાખ્યું એક ચૅરિટી શોમાં એના પગે વાગ્યું અને એમાંથી ધનુર થવાથી પગ કાપવો પડે એમ હતું પણ સદ્‍ભાગ્યે એ સ્થિતિ ન આવી. તે પછી એ ડિપ્રેશનનો શિકાર બન્યો.

આમ છતાં પીટર નૉર્મને પોતે જે કર્યું તેના માટે કદી પસ્તાવો ન કર્યો. જાણે એ એના સિવાય બીજું કંઈ કરી જ ન શકાય એવું એમનું વલણ રહ્યું. ૩ ઑક્ટોબર ૨૦૦૬ના ૬૪ વર્ષની ઉંમરે એનું અચાનક હાર્ટ ઍટેકથી અવસાન થયું એની અંતિમ ક્રિયાનો દિવસ નવમી ઑક્ટોબર હતો. તે દિવસને અમેરિકાના ટ્રૅક ઍન્ડ ફીલ્ડ એસોસિએશને ‘પીટર નૉર્મન દિન’ જાહેર કર્યો. શ્મશાન યાત્રામાં ટોમી સ્મિથ અને જ્‍હૉન કાર્લોસે પોતાના માનવ અધિકારવાદી મિત્રને કાંધ આપીને ઋણ ચૂકવ્યું.

Olymic 2016 6૨૦૧૨ના ઑગસ્ટમાં ઑસ્ટ્ર્લિયાની પાર્લામેન્ટ પોતાની ઐતિહાસિક ભૂલ સ્વીકારી અને એક ઠરાવ પસાર કરીને પીટર નૉર્મનની માફી માગી. [i]

આજે માનવ સભ્યતાની ખોજમાં પીટર નૉર્મન સૌની મોખરે છે.

0-0-0

સંદર્ભઃ

http://griotmag.com/en/white-man-in-that-photo/

https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Norman

https://en.wikipedia.org/wiki/1968_Olympics_Black_Power_salute


[i] ઑસ્ટ્રેલિયાની પાર્લામેન્ટમાં અંજલિ

0-0-0

અદ્ભુત સાહસકથા