Science Samachar (70)

Science સમાચારની શ્રેણીનો આ અંતિમ લેખ છે. વિજ્ઞાન વિશે બહુ ઓછું લખાય છે એટલે દર વખતે મોટા ભાગે તો વિજ્ઞાનનાં લબ્ધપ્રતિષ્ઠ સામયિકોમાં એકાદ મહિનાની અંદર જે કંઈ પ્રકાશિત થયું હોય અને આપણા જેવા સાદા લોકોને રસ પડે તે શોધીને આપવાનો પ્રયાસ રહ્યો. અહીં તો ટૂંકમાં જ આપી શકાય પણ જેમને વધારે રસ પડે એમના માટે લિંક આપવાની પ્રથા પણ લાગુ કરી. કદાચ આપે એનો લાભ લીધો હશે. આ ૩૫ અઠવાડિયાં એક નવી દુનિયાની સફરનાં રહ્યાં. આશા છે કે આપને આ શ્રેણી પસંદ આવી હશે. ગુજરાતીમાં આ પ્રકારની શ્રેણી આપવાની પહેલ વેબગુર્જરીએ કરી છે તેનો આનંદ છે. ).

દીપક ધોળકિયા

***

(૧) ખગોળશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે આકાશગંગાની નજીક બહુ ખાલી જગ્યા છે!

હવાઈ યુનિવર્સિટીના ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ ઍસ્ટ્રોનૉમીના એક ખગોળશાસ્ત્રી બ્રેન્ટ ટલી અને એમની સાથે કામ કરતી એક આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમે આપણી આકાશગંગાની પાડોશના વિસ્તારોનો નક્શો તૈયાર કર્યો છે. એમણે જોયું કે બ્રહ્માંડમાં અનેક જાતની ગૅલેક્સીઓ છે તે ઉપરાંત, ખાલી જગ્યાઓ પણ છે. આ ખાલી જગ્યાઓને ટીંએ ‘લોકલ વૉઇડ’ નામ આપ્યું છે.

એમણે ગેલેક્સીની ગતિનું અવલોકન કરીને એનું દળ કઈ રીતે વહેંચાયેલું છે તેનો કયાસ કાઢ્યો. ગૅલેક્સીઓ માત્ર બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને કારણે ગતિ નથી કરતી હોતી, એમના પર આસપાસની બીજી મોટી ગેલેક્સીઓનું નએ જબ્બરદસ્ત દળદાર પ્રદેશોનું ગુરુત્વાકર્ષણ પણ કામ કરે છે. પરિણામે એ વધારે ગીચ પ્રદેશ તરફ જાય છે અને ઓછા ગીચ પ્રદેશોથી દૂર સરકે છે. આમ ખાલી જગ્યાઓ ઊભી થાય છે.

બ્રેન્ટ ટલી અને એમના સાથીઓએ ૧૯૮૭માં જ જોઈ લીધું હતું કે આકાશગંગાની સરહદ પાસે એક વિરાટકાય ખાલી જગ્યા છે પણ એ પેલે પાર હોવાથી બરાબર જોઈ શકાતી નથી એટલે પૂરતો અભ્યાસ થઈ શક્યો નહોતો. હવે એમણે ૧૮,૦૦૦ ગેલેક્સીઓનો અભ્યાસ કરીને એના પરથી આકાશગંગાની પાસેના ખાલી પ્રદેશો એક 3-D ચિત્ર દ્વારા દેખાડ્યા છે.

અહીં ક્લિક કરોઃ Cosmicflows-3: Cosmography of the Local Void from Daniel Pomarède on Vimeo.

૦૦૦

(૨) પરંતુ આકાશગંગા બની શી રીતે?

આમ તો એવું છે કે ઉપર કહ્યું છે તેમ એક મોટી ગેલેક્સીએ નાની ગેલેક્સીને ગુરુત્વાકર્ષણથી પોતાની અંદર સમાવી લીધી હશે. અને નાની ગેલેક્સી પોતાની જગ્યાએ ‘લોકલ વૉઇડ’ મૂકી ગઈ હશે. આ વાત હવે સમજાય છે. પરંતુ આકાશગંગા પણ એ જ રીતે બની કે શરૂઆતથી જ આખી આજે જેવી છે તેવી જ હતી?

ખગોળવૈજ્ઞાનિકોએ જોયું છે કે બે ગેલેક્સીઓ મળી જવાથી આકાશગંગા બની છે. આ ઘટના દસ અબજ વર્ષ પહેલાં બની, એટલે કે બિગ બેંગને માત્ર સાડાત્રણ અબજ વર્ષ થયાં હતાં.

આ પહેલાં એ ખબર પડી ગઈ હતી કે આપણી આકાશગંગામાં બ્લૂ અને રેડ, એમ બે પ્રકારના તારા છે. બ્લૂમાં દળ ઓછું હોય છે અને રેડ વધારે સઘન હોય છે. ગાઇઆ ટેલીસ્કોપની મદદથી સૂર્યથી ૬,૫૦૦ પ્રકાશવર્ષ દૂર હોય એવા દસ લાખ તારાઓના પ્રકાશ, સ્થાન અને અંતરની માહિતી મળી. એના પરથી જણાયું કે બન્ને જાતના તારા લગભગ એકસરખા સમયના છે, પણ બ્લૂ તારા વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલા નથી. એ બહારથી આવ્યા હોય તેમ જ્યાં ત્યાં પડ્યા છે. એનો અર્થ એ કે આકાશગંગાએ કોઈ નાની ગેલેક્સીને ગળી લીધી.

‘નેચર ઍસ્ટ્રોનૉમી’ મૅગેઝિનમાં પ્રકાશિત થયેલા આ અભ્યાસલેખનાં મુખ્ય લેખિકા કાર્મે ગેલર્ટ કહે છે કે અમારા કામમાં નવી વાત એ છે કે અમે ભળી ગયેલી બન્ને ગેલેક્સીઓના તારાઓને અલગ તારવીને એમની ઉંમર નક્કી કરી શક્યાં અને એના પરથી ખબર પડી કે બન્ને કેટલાં વર્ષ પહેલાં ભળી હશે. આ અથડામણ પૂરી થવામાં પણ કરોડો વર્ષ લાગ્યાં હશે. એ કંઈ કારનો અકસ્માત નથી કે માણસ અકસ્માત અને એનાં પરિણામ જોઈ શકે. પરંતુ બ્રહ્માંડના સમયની રીતે જોઈએ તો એ બહુ મોટો સમયગાળો ન ગણાય.

સંશોધકો માને છે કે આપણી આકાશગંગાનું આભામંડળ છે તે નાની ગેલેક્સીના અવશેષોમાંથી બન્યું હોવું જોઈએ.

સંદર્ભઃ https://phys.org/news/2019-07-astronomers-decode-milky-violent-birth.html

તસવીરઃ The Hindu, 25.7.2019

૦૦૦

(૩) એક ગ્લેશિયરના અંતિમ સંસ્કાર

ઉત્તર ધ્રુવથી પાંચ હજાર કિલોમીટર દૂરના દેશ આઇસલૅન્ડમાં પર્યાવરણમાં થયેલા મોટા ફેરફારને કારણે ૨૦૧૪માં એક ગ્લૅશિયરનું મૃત્યુ થઈ ગયું. ઑગસ્ટ મહિનામાં કેટલાયે વૈજ્ઞાનિકો અને સ્થાનિકના લોકો ગ્લૅશિયરની અંતિમ ક્રિયાની જેમ ત્યાં એક સ્મૃતિફલક મૂકશે (ઉપર તસવીરમાં). આઇસલૅન્ડના પશ્ચિમ ભાગાના બોર્ગરફ્યોરદોર પ્રદેશમાં ઑક્યોકૂલ ગળીને હવે એવું નાનું થઈ ગયું છે કે ગ્લૅશિયરની વ્યાખ્યા હવે એને લાગુ પડે તેમ નથી. હવે એ માત્ર OK તરીકે ઓળખાશે, એના નામ સાથેનો “યોકૂલ’ (એટલે કે ગ્લૅશિયર) શબ્દ હટી ગયો છે.

આઇસલૅન્ડમાં સહેલાણીઓ ગ્લૅશિયરો જોવા જતા હોય છે અને OK એના માટે બહુ પ્રખ્યાત નહોતો પણ એક હજાર વર્ષ પહેલાં વાઇકિંગ અહીં આવીને વસ્યા એમણે એની નોંધ લીધી છે એટલે એ ખાસ ઉલ્લેખનીય તો હતો જ. OK  એક મૃત જ્વાળામુખીના મુખ પર હતો અને હજી એક સદી પહેલાં એ ૯ વર્ગ કિલોમીટર કરતાં વધારે મોટા વિસ્તારમાં ફેલાયેલો હતો અને બરફનો થર ૧૬૫ ફુટ જાડો હતો. ૨૦૧૪ સુધીમાં એ પીગળીને માત્ર ૬૪૩ મીટર રહ્યો અને બરફનો થર પણ પીગળીને માત્ર ૫૦ ફુટ રહી ગયો.

ઊનાળામાં ગ્લૅશિયર પીગળે જ અને પાતળો થાય પણ શિયાળામાં એણે જેટલો બરફ ગુમાવ્યો હોય તેના કરતાં વધારે બરફ જમા કરી શકે તો જ એને ગ્લૅશિયર કહી શકાય.

આપણા હિમાલયના ગંગોત્રી ગ્લૅશિયરનું શું થશે, વિચાર્યું છે?

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/smart-news/plaque-memorializes-first-icelandic-glacier-lost-climate-change-180972710

૦૦૦

(૪) ઈંડાની અંદરથી બચ્ચું બહારના જોખમને ઓળખી લે છે!

સ્પેનના સમુદ્રકાંઠે વૈજ્ઞાનિકોએ એક રસપ્રદ પ્રયોગ કર્યો. સી-ગલ પક્ષીનાં બચ્ચાં ઈંડાની અંદર હોય ત્યારે કોઈ શિકારી આવે છે તે જાણી શકે છે કે કેમ. માતા-પક્ષી પોતાનાં બચ્ચાંને ખવડાવતી ગીતો ગાતી હોય છે. બધી માતાઓ ભેગી થઈ હોય છે એટલે કોરસ બની જાય છે પણ શિકારી દેખાય કે તરત કોરસનો સૂર બદલાઈ જાય છે. આમાંથી અમુક બચ્ચાં જલદી ભાગી જાય છે અને કેટલાંક એમની પાછળ જાય છે. આના પરથી સંશોધકોને લાગ્યું કે જલદી ભાગનારાં બચ્ચાં તરત ખતરો પામી ગયાં, એમ કેમ બન્યું? શું એ ઈંડાની અંદર હતાં ત્યારે જ એમને ખતરાનો અવાજ સાંભળવાની તાલીમ મળી છે?

ચેતવણીનો સૂર માત્ર બહાર આવેલાં બચ્ચાં સુધી નહીં, ઈંડાની અંદર રહેલાં બચ્ચાં સુધી પણ પહોંચે છે! અંદરનું બચ્ચું સમજી જાય છે કે કંઈક દાળમાં કાળું છે, બચવાની જરૂર છે. એ પણ બચવાની મહેનત કરે છે, એમાં ઈંડું ધ્રૂજવા માંડે છે. સંશોધકોએ બધાં ઈંડાંમાંથી અમુક પાસે ચેતવણીનો સૂર કાઢ્યો. એમના પર અસર થઈ. તે પછી બચ્ચાં બહાર આવ્યાં ત્યારે ફરીથી એ જ પ્રયોગ કર્યો. જેમણે ઈંડાની અંદર આ અવાજની તાલીમ મેળવી હતી તે તરત ભાગી છૂટ્યાં, પણ જેમને એ અવાજનો પરિચય નહોતો તે એમના કરતાં થોડી સેકંડો પાછળ રહ્યાં.

પણ એવું નથી કે માત્ર માબાપ પાસેથી જ એમને તાલીમ મળે છે, બે ઈંડાં વચ્ચે પણ સંદેશની આપ-લે થાય છે. એક ઈંડામાં ધ્રૂજારી થાય તો એની ખબર બીજા ઈંડાને પણ પડી જાય છે. બહારથી મળતા સંકેતો પર ધ્યાન આપવાનું એમના માટે જરૂરી છે, કારણ કે બચવાનો એ જ રસ્તો છે.

એક સી-ગલ રોજનું એક, એમ ત્રણ દિવસમાં ત્રણ ઈંડાં આપે છે. સંશોધકોએ આવાં ૯૦ ઈંડાં ભેગાં કર્યાં અને દરરોજ બે ઈંડાં એના જૂથમાંથી કાઢીને રેકૉર્ડિંગ સંભળાવ્યું અને પાછાં એમનાં જૂથમાં ગોઠવી દીધાં. આમ બે ‘જાણકાર’ બચ્ચાં બન્યાં અને એક અબોધ! તે પછી જ્યારે પ્રયોગ કર્યો ત્યારે જાણકાર પહેલાં ભાગ્યાં અને અબોધ પાછળ દેખાદેખીમાં દોડ્યાં!

સંદર્ભઃ https://www.nytimes.com/2019/07/22/science/birds-embryos-communication.html

૦૦૦

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-6

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩: સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણ ૬:: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – બંગાળના ક્રાન્તિકારીઃ ૧૯૦૮: ખુદીરામ બોઝ અને પ્રફુલ્લ ચાકી

આ બાજુ કોંગ્રેસની મવાળવાદી પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી હતી, અને મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના થઈ ગઈ હતી તેમ છતાં બંગાળના ભાગલાની અસરો મંદ નહોતી પડતી. મંગલ પાંડેએ બંગાલ આર્મીની બરાકપુર છાવણીમાં વિદ્રોહ કર્યો તેમ છતાં જે બંગાળ ૧૮૫૭ વખતે શાંત રહ્યું તે જ બંગાળની નસો ૧૯૦૫ પછી વિદ્રોહથી થડકવા લાગી હતી. આમાં સૌથી નાની ઉંમરના ક્રાન્તિવીરો ખુદીરામ બોઝ અને પ્રફુલ્લ ચાકીનાં બલિદાનો આજે પણ રક્તરંજિત અક્ષરે ઇતિહાસમાં નોંધાયેલાં છે. ખુદીરામનાં માતાપિતાને ત્રણ દીકરીઓ હતી અને એ ચોથું સંતાન હતા. એમના બે મોટા ભાઈઓનાં બાલ્યાવસ્થામાં જ અવસાન થયાં હતાં એટલે કુટુંબમાં વધારે મૃત્યુ ન થાય તે માટે માબાપે બાળક ખુદીરામને અનાજના બદલામાં પોતાની દીકરી અપરૂપાને ‘વેચી’ દીધો. દીકરીને આ બાળક ‘ખુદ’(અનાજ)ના બદલામાં મળ્યું હતું એટલે એનું નામ ખુદીરામ પાડ્યું. તે પછી માતાપિતા સાથે એમનો સંપર્ક ન રહ્યો.

એ નાની ઉંમરે જ એમની સ્કૂલના પ્રિન્સિપાલ સત્યાનંદ બસુના ક્રાન્તિકારી વિચારોથી પ્રભાવિત થયા અને બંગાળના ભાગલાના વિરોધમાં ઠેર ઠેર ભડકી ઊઠેલા આંદોલનમાં કૂદી પડ્યા. વિદેશી કાપડના બહિષ્કાર દ્વારા એમને અંગ્રેજ શાસન દ્વારા થતા શોષણનો ખ્યાલ આવ્યો. તે પછી એ અરવિંદ ઘોષ અને વિવેકાનંદનાં સાથી સિસ્ટર નિવેદિતાનાં ભાષણોથી પ્રેરાઈને બાર વર્ષની ઉંમરે સક્રિય ક્રાન્તિકારી બની ગયા અને એમના વતન તામલૂક જિલ્લાના એક છૂપા વિદ્રોહી સંગઠનના સભ્ય બની ગયા.

૧૯૦૫માં એ યુગાંતરના સભ્ય બન્યા. એ જ વર્ષે બંગાળના ભાગલા થયા ને અનુશીલન, યુગાંતર વગેરે ક્રાન્તિકારી સંગઠનો સક્રિય બની ગયાં. એ અરસામાં ખુદીરામે મેદિનીપુરની પોલિસ ચોકી પાસે બોંબ ગોઠવ્યો.

તે પછી યુગાંતરે ખુદીરામ અને પ્રફુલ્લ ચાકીને કલકત્તા પ્રેસીડેન્સીના મૅજિસ્ટ્રેટ કિંગ્સફૉર્ડની હત્યા માટે ૧૯૦૮માં બિહારના શહેર મુઝફ્ફરપુર મોકલ્યા. અહીં બન્ને જુદાં નામે એક ધર્મશાળામાં રહ્યા. મૅજિસ્ટ્રેટને કોર્ટમાં મારવાનો હતો પણ ત્યાં બીજા નિર્દોષ લોકોનાં મોત થવાનો ભય હતો એટલે એમણે કિંગ્સફૉર્ડને સાંજે એ યુરોપિયન ક્લબમાંથી પાછો ફરતો હોય ત્યારે મારવાનું નક્કી કર્યું. રાતના અંધારામાં એમણે કિંગ્સફૉર્ડની ઘોડાગાડી પર બોંબ ફેંક્યો અને ગોળીબારો કરીને બન્ને નાસી છૂટ્યા. તે પછી એમને સમાચાર મળ્યા કે ગાડીમાં તો એક બૅરિસ્ટર પ્રિંગલ કૅનેડીની પત્ની અને પુત્રી હતાં! આમ બે નિર્દોષ સ્ત્રીઓના જાન ગયા.

હવે બન્ને અલગ થઈ ગયા અને ભાગી છૂટ્યા. પરંતુ બન્ને થોડા જ દિવસમાં પકડાઈ ગયા. ખુદીરામ પહેલી મેના દિવસે પકડાયા તે પછી પ્રફુલ્લ ચાકી એક ઘરમાં છુપાઈ ગયા. ઘર માલિકે એમની બરાબર કાળજી લીધી અને ત્યાંથી ભાગી છૂટવા માટે કલકત્તાની ટ્રેનની ટિકિટ પણ લઈ આપી. પ્રફુલ્લ ચાકી ટ્રેનમાં નીકળી પડ્યા, પણ એ એક જ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરવામાં જોખમ હતું એટલે ટ્રેન બદલીને એ કલકત્તા પહોંચવા માગતા હતા.

એ જ ટ્રેનમાં એક પોલીસ ઑફિસર નંદ લાલ બૅનરજી પણ હતો. એને શંકા ગઈ કે આ જ પ્રફુલ્લ ચાકી છે. એને ખાતરી કરી લીધી કે એની શંકા વાજબી હતી. પ્રફુલ્લ ટ્રેન બદલવા ઊતર્યા કે તરત એને એમને પકડી લીધા. પ્રફુલ્લે પોતાની પિસ્તોલમાંથી ગોળીઓ છોડી પણ બૅનરજી બચી ગયો. આથી એમણે પોતાને લમણે જ પિસ્તોલ ગોઠવીને ઘોડો દબાવી દીધો. પ્રફુલ્લ ચાકીનો મૃતદેહ જ બૅનરજીને હાથ લાગ્યો.

આ બાજુ ખુદીરામે ટ્રેનની સફર કરવામાં જોખમ જોયું. એટલે એ ચાલતાં જ નીકળી ગયા. એક ગામે એ થાકના માર્યા હોટલમાં પાણી પીવા ઊભા રહ્યા ત્યારે બે કોન્સ્ટેબલો એમની પાસે આવ્યા અને એમની ઝડતી લીધી. ખુદીરામ પાસેથી બે રિવૉલ્વર અને ૩૭ રાઉંડ કારતૂસ નીકળ્યાં. ૧૯૦૮ની પહેલી મેના દિવસે એમની ધરપકડ થઈ ગઈ. આખું શહેર એમને જોવા ઊમટી પડ્યું.

 એમને કોર્ટમાં હાજર કરવામાં આવ્યા ત્યાં એમણે આ હત્યાઓ પોતે એકલાએ જ કરી હોવાનું કબૂલ્યું. પોલીસવાળા એમની પાસેથી પ્રફુલ્લ ચાકી કે મેદિનીપુરના બીજા વિદ્રોહી સાથીઓનાં નામ કઢાવી ન શક્યા. છેવટે, પોલીસે એ વખતે જે અમાનવીયતા દેખાડી તે પણ ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી છે. પોલિસે પ્રફુલ્લ ચાકીનું માથું ધડથી અલગ કરી નાખીને ખુદીરામ અને ચાકીના ક્રાન્તિકારી સંબંધોની ખાતરી માટે ખુદીરામ પાસે કલકતા મોકલી આપ્યું. એ જોતાં જ ખુદીરામના ચહેરાના ભાવ બદલાઈ ગયા અને એમનો પ્રફુલ્લ ચાઅકી સાથેનો સંબંધ સ્થાપિત થઈ ગયો.

આ બાજુ ખુદીરામના બચાવમાં નામાંકિત વકીલો કોર્ટમાં ઊપસ્થિત થયા. કેસ ચાલ્યો પણ ખુદીરામને ફાંસીની સજા થઈ. તે પછી એમણે હાઇકોર્ટમાં અપીલ કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો. વકીલોની સમજાવટથી એમણે અપીલ તો કરી પણ હાઇકોર્ટે નીચલી કોર્ટના ચુકાદામાં ફેરફાર કરવાની ના પાડી દીધી.

૧૯૦૮ની ૧૧મી ઑગસ્ટે ખુદીરામ હસતે મુખે ફાંસીના માંચડે ચડ્યા, થોડી જ વારમાં ૧૮ વર્ષના આ યુવાન દેશભક્ત હંમેશ માટે અમર થઈ ગયા.


સંદર્ભઃ

https://www.iloveindia.com/indian-heroes/khudiram-bose.html#JlP4BTL3yzks1Zys.99

http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/2012/sep/engpdf/34-35.pdf

https://www.thebetterindia.com/154131/khudiram-bose-independence-day-freedom-fighter-news/


Golden jubilee of first human landing on moon

આવતી કાલે દુનિયાના પહેલા માનવીએ ચંદ્રની ધરતી પર પગ મૂક્યો તેને પચાસ વર્ષ થાય છે. ૧૯૬૯ની ૨૦મી જુલાઈએ ઍપોલો-૧૧ના બે અવકાશયાત્રીઓ નીલ આર્મસ્ટ્રોંગ અને ઍડવિન (બઝ) ઑલ્ડ્રીન ચંદ્ર પર ઊતર્યા.[1] ચંદ્રની ધરતી પર પગ મૂકતાં જ આર્મસ્ટ્રોંગે કહ્યું કે “એક માણસ માટે તો આ એક જ ડગલું છે પણ માનવજાત માટે જબ્બર કૂદકો છે”. અને ત્યાં એમણે બે કલાક ચાળીસ મિનિટનો સમય ગાળ્યો. બન્ને ચંદ્ર પર ૨૧ કલાક ૩૬ મિનિટ રહ્યા, ફોટા લીધા. ચંદ્રની ધરતીના કેટલાક નમૂના લીધા અને પછી પાછા લ્યૂનર મોડ્યૂલમાં બેસીને કમાંડ મૉડ્યૂલ સાથે જોડાઈ ગયા. કમાંડ મૉડ્યૂલના ચાલક માઇકલ કૉલિન્સ આટલો સમય પ્રદક્ષિણા કરતા રહ્યા. એમને મનમાં થયું નહીં હોય કે ‘તદ્દૂરે તદ્વંતિકે’? આટલા દૂર અને આટલા નજીક! કદાચ એનાથી ઉલટું. આટલા નજીક અને આટલા દૂર!!

આર્મસ્ટ્રોંગ અને બઝ ચંદ્ર પર ઘણી વસ્તુઓ છોડતા આવ્યા. આમાં અમુક તો સેન્સરો હતાં જે પછી પણ પ્રયોગો ચાલુ રાખવામાં કામ આવે. તે ઉપરાંત, ઑલિવનાં પાનની સોનાની પ્રતિકૃતિ પણ ચંદ્ર પર મૂકતા આવ્યા. બીજું શું મૂક્યું હશે? એમના પોતાના બૂટ! અને ખાલી ફૂડ પૅકેટો, એક ચીપિયો, ટીઈ કેમેરા, ફિલ્મી મૅગેઝિનો અને અમુક ડિસ્પોઝેબલ કંટેનરો ત્યાં જ છોડીને એમણે કમાંડ મૉડ્યૂલનો ભાર ઓછો કર્યો કે જેથી ઈંધણની બચત થઈ શકે.

https://akm-img-a-in.tosshub.com/indiatoday/images/bodyeditor/201812/589552main_as11-40-5875_full-770×1823.jpg?K1pGO4y81zdq2hy3nVO7o1hJrfpgHtzv

૧૯૭૨ સુધી અમેરિકાએ છ સમાનવ યાનો ચંદ્ર પર ઉતાર્યાં. દર વખતે ચંદ્રની સપાટી પર રહેવાની અવધિ લંબાતી ગઈ. ઍપોલો – ૧૨ના અવકાશયાત્રીઓએ તો ચંદ્ર પર ધરતીકંપ પણ અનુભવ્યો. ખાસ વાત એ છે કે એ વખતે અમેરિકાનું સર્વેયર – ૩ માનવરહિત યાન ચંદ્ર પર જ હતું. એ ત્યાં અઢી વર્ષ પહેલાં પહોંચ્યું હતું. અને અવકાશયાત્રીઓ ચાર્લ્સ કોનરાડ અને એલન બીન એની પાસે પણ ગયા. એ ચંદ્ર પર ૩૧ કલાક ૩૧ મિનિટ રહ્યા અને સર્વેયરના અમુક ભાગ કાઢીને તપાસ માટે પૃથ્વી પર લઈ આવ્યા.

https://akm-img-a-in.tosshub.com/indiatoday/images/bodyeditor/201812/AS12-48-7134_large-770×1920.jpg?k_GImF5J7t6aAh2BVCNJXr8Mqfs4HB5F

તે પછી ઍપોલો ૧૪ના અવકાશયાત્રીઓ એલન શેફર્ડ અને એડગર મિશેલે ચંદ્ર પર ૩૩ કલાક ૩૧ મિનિટ રહીને નમૂના એકઠા કર્યા. પાછા આવતાં શેફર્ડે બે નાના પથ્થરોને ગોલ્ફની જેમ ફટકો મારીને દૂર ફેંકી દીધા.

https://akm-img-a-in.tosshub.com/indiatoday/images/bodyeditor/201812/AS14-64-9089_large-770×1920.jpg?3yMIPH2wriaPIyGx48CqD8yZzTbyPPM7

ઍપોલો ૧૫ના યાત્રીઓ ડૅવિડ સ્કૉટ અને જેમ્સ ઇર્વિનને એક સગવડ મળી એમની પાસે ચંદ્ર પર ફરવાનું રોવર હતું! એટલે એ તો બહુ ઘણા વિસ્તારમાં ફરી શક્યા. એ ૬૬ કલાક ૫૫ મિનિટ ચંદ્ર પર રહ્યા.

https://akm-img-a-in.tosshub.com/indiatoday/images/bodyeditor/201812/7022567_large-770×1783.jpg?qNLL.zIvjxw6EUaYc9iGI3H6QirR49XL

ઍપોલો ૧૬ સમાનવ સાહસમાં પાંચમું હતું. એના યાત્રીઓ ઝૉન યંગ અને ચાર્લ્સ ડ્યૂક ૧૯૭૨ની ૨૧મી ઍપ્રિલે ઊતર્યા અને ૭૧ કલાક ૨૧ મિનિટ રહીને ૨૪મીએ એમણે પોતાના લ્યૂનર મૉડ્યૂલને કમાંડ મૉડ્યૂલ સાથે જોડી દીધું.

https://akm-img-a-in.tosshub.com/indiatoday/images/bodyeditor/201812/as16-116-18653_large-770×1920.jpg?2R9471HalLrCzY14L9BkkcJ6Ls144Gt9

ઍપોલો ૧૭ છઠ્ઠી અને છેલ્લી સમાનવ યાત્રા હતી. કમાંડર યૂજિન સેર્નાન અને હૅરિસન શ્મિટ લ્યૂનર રોવરમાં ચંદ્ર પર ફર્યા અને ૭૫ કલાક ગાળ્યા. તે પછી અમેરિકાએ ચંદ્ર પર માણસને મોકલવાનું બંધ કરી દીધું.

https://akm-img-a-in.tosshub.com/indiatoday/images/bodyeditor/201812/as17-134-20454_large-770×1920.jpg?xwO65Q5iru1h3oGAY7cLWN2e82ywCw8d

પરંતુ ખરી મઝા તો પાંચમી જોડીએ કરી. ચંદ્ર પર પૃથ્વી કરતાં છઠ્ઠા ભાગનું ગુરુત્વાકર્ષણ હોય છે. વળી ૧૯૭૨માં મ્યૂનિખ ઑલિંપિક પણ થવાની હતી. એટલે ચાર્લ્સ ડ્યૂકે ચંદ્ર પર ઑલિંપિક રેકૉર્ડ સ્થાપવાનો નિર્ણય કર્યો. યંગ ત્રણ ફૂટ જમીનથીં ઊંચે કૂદ્યો પણ ડ્યૂક ચાર ફૂટ કૂદ્યો. પરંતુ થયું એવું કે કૂદવામાં એ પડી ગયો. અને પીઠ પર બધાં જીવન રક્ષક સાધનો હતાં. એને નુકસાન થયું હોત તો ડ્યૂકનું ચંદ્ર પર જ મોત થયું હોત!

આ વીડિયો જોવાની મઝા આવશેઃ

(સંદર્ભઃ ૧. અહીં, ૨. અહીં અને ૩. અહીં)


[1] Armstrong Hosts NASA 50th Anniversary Documentary

India: Slavery and struggle for freedom : Part 3 : Chapter 5

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩: સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫- મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના : ૧૯૦૬

૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ની રાજકીય ઘટનાઓની ચર્ચામાં મુસ્લિમ લીગની સ્થાપનાનો ઉલ્લેખ કરવો જ પડે. દેશના ભવિષ્ય પર એની બહુ મોટી અસર પડી છે અને આજ સુધી વર્તાય છે.

પૂર્વભૂમિકા

૧૮૫૭ના વિદ્રોહ પછી ભારતમાં બ્રિટિશ હકુમતે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે ભેદભાવની નીતિ લાગુ કરી. ૧૮૫૭માં સામાન્ય મુસલમાનોએ ગામડે ગામડે મોટી સંખ્યામાં વિદ્રોહમાં ભાગલીધો આથી અંગ્રેજોએ હવે દરેક વાતમાં હિન્દુઓની તરફેણ કરવાનું વલણ અપનાવ્યું. જો કે મુસલમાનોની રૂઢિચુસ્તતાનો પણ એમાં મોટી ભૂમિકા રહી. હિન્દુઓ નવા અંગ્રેજી શિક્ષણનો લાભ લેવામાં આગળ રહ્યા અને ઘણા સામાજિક સુધારા પણ કર્યા. બી જી બાજુ મુસલમાનો હજી પણ પોતે આખા હિન્દુસ્તાનના અને નાનીમોટી જાગીરોમાં સત્તાધારી હતા એ વાત ભૂલી શકતા નહોતા. નવાબી મૂડને કારણે નવું સ્વીકારવામાં એમને વાર લાગતી અને પશ્ચિમી શિક્ષણને દીન વિરુદ્ધ માનતા. હિન્દુઓ તો આગળ વધ્યા પણ મુસલમાન પછાત રહી ગયા. તેમાં અંગ્રેજ હકુમતની કિન્નાખોરી પણ ઉમેરાઈ.

૧૮૫૭ના વિદ્રોહ વખતે કેળવણીકાર સર સૈયદ અહમદ ૪૦ વર્ષના હતા. ઇંગ્લૅંડમાં શિક્ષણ મેળવીને એ બ્રિટિશ હકુમતમાં જજ તરીકે નોકરી કરતા હતા. એ અંગ્રેજી શાસનના સમર્થક અને વિદ્રોહના વિરોધી હતા. જો કે એમણે એક પુસ્તક લખીને વિદ્રોહ માટે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની હકુમતને જવાબદાર ઠરાવી અને અંગ્રેજોની ભેદભાવભરી નીતિઓનો વિરોધ કર્યો. એમણે કહ્યું કે હિન્દુ અને મુસલમાન, બન્ને કોમ, હિન્દુસ્તાન રૂપી સુંદર નવવધૂની બે આંખ છે. વિદ્રોહ પછી નવું શાસન અમલમાં આવ્યું તેમાં એમને અંગ્રેજોનો દ્વેષ તો દેખાયો તે ઉપરાંત મુસલમાનોની અંદરની ઉણપો પણ નજરે ચડી. એ મુસલમાનોના પછાતપણાનો અભ્યાસ કરીને એ એવા તારણ પર પહોંચ્યા હતા કે મુસલમાનોએ પ્રગતિ કરવી હોય તો પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ લેવું જ પડશે. મુસલમાનોએ રાજકીય આંદોલનોથી દૂર રહેવું જોઈએ અને પોતાના વિકાસ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ એમ એમનું કહેવું હતું. એમનો કટ્ટરપંથીઓએ બહુ વિરોધ કર્યો પણ એ અડગ રહ્યા અને મુસલમાનોમાં આધુનિક શિક્ષણનો પ્રચાર કરતા રહ્યા.

અલીગઢમાં એમણે મુસ્લિમ ઍંગ્લો-ઓરિએંટલ કૉલેજ (જે પાછળથી અલીગઢ યુનિવર્સિટી બની) સ્થાપી..

આ સમય દરમિયાન આગા ખાન પણ મુસલમાનોને આધુનિક શિક્ષણ માટે પ્રોત્સાહન આપતા રહ્યા. પછી ૧૮૮૮માં સર સૈયદ અહમદે ઑલ ઇંડિયા મોહમેડન એજ્યુકેશનલ કૉન્ફરન્સની સ્થાપના કરી. ધીમે ધીમે સર સૈયદ અહમદ ખાનનો વૈચારિક પ્રભાવ વધતો જતો હતો. દર વર્ષે કૉન્ફરન્સની બેઠક મળતી અને શિક્ષિત મુસલમાનો એમાં ભાગ લેતા. ૧૯૦૬માં લખનઊમાં એની બેઠક મળી તેમાં મુસલમાનોના રાજકીય હકો માટે કોઈ સંગઠન ઊભું કરવાનો નિર્ણય લેવાયો અને એ જ વર્ષે ૩૦મી ડિસેમ્બરે ઢાકામાં મુસ્લિમ લીગનો જન્મ થયો.

અંગ્રેજી શાસન અને હિન્દુ-મુસલમાન સંબંધો

મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના ૧૯૦૬માં થઈ એ પણ સમજવા જેવું છે.

૧૮૫૭થી ૧૯૦૫ સુધી અંગ્રેજોનું એકંદર વલણ હિન્દુઓની તરફેણનું હતું પણ બંગાળના ભાગલા થયા ત્યારે એ મુસલમાનોને જરૂરી અને યોગ્ય લાગ્યા, પણ હિન્દુ સમાજમાં એનો જોરદાર વિરોધ થયો. ક્રાન્તિકારી આંદોલનો થવા લાગ્યાં પણ મુસ્લિમ નેતાઓ પોતાની કોમને રાજકીય આંદોલનથી દૂર રહેવા સમજાવતા હતા. એ ખરેખર તો ભાગલાના પક્ષમાં હતા કારણ કે કર્ઝને એવો પ્રચાર કર્યો હતો કે પૂર્વ બંગાળને અલગ કરવાથી મુસલમાનોને પોતાનો વિકાસ કરવાની ઘણી તકો મળશે. બંગભંગ પછી અંગ્રેજોનો હિન્દુઓ પ્રત્યે ગુસ્સો વધવા લાગ્યો. હવે એ મુસલમાનો તરફ ઢળવા લાગ્યા હતા.

કર્ઝન પછી લૉર્ડ મિંટો વાઇસરૉય તરીકે આવ્યો. એનું નામ રાજકીય સુધારા સાથે જોડાયેલું છે, પણ એના આ સુધારાઓનો એક હેતુ રાજકીય પુનરુત્થાન રોકવાનો પણ હતો. આથી હિન્દુ-મુસલમાન મુદ્દો એને હાથ લાગ્યો. મિંટોએ અલીગઢની કૉલેજના પ્રિંસિપાલ મારફતે મુસ્લિમ નેતાઓને પ્રતિનિધિમંડળ લઈને આવવાનો સંદેશ મોકલ્યો. ૧૯૦૬ના ઑક્ટોબરમાં સર આગા ખાનની આગેવાની હેઠળ મુસ્લિમ પ્રતિનિધિમંડળ શિમલામાં વાઇસરૉયને મળ્યું અને એક મેમોરેન્ડમ આપીને કોમની માગણીઓ રજૂ કરીઃ મુસલમાનોને સરકારી નોકરીઓ એમની વસ્તીના પ્રમાણમાં આપવી જોઈએ અને એમાં હરીફાઈ ન હોવી જોઈએ; મ્યુનિસિપાલિટીઓમાં બન્ને કોમોના પ્રતિનિધિ હોવા જોઈએ; લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લીમાં મુસલમાનોનું અલગ મતદાર મંડળ મુસ્લિમ ઉમેદવારને ચૂંટવા માટે હોવું જોઈએ; વાઇસરૉયની કાઉંસિલમાં હિન્દીઓની નીમણૂક કરતી વખતે મુસલમાનોનાં હિતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ; મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરવી જોઈએ.

વાઇસરૉય મિંટો આ સફળતા માટે પોતાની જ પીઠ થપથપાવવા લાગ્યો. એને પ્રતિનિધિમંડળને મળીને પોતાનો રાજીપો વ્યક્ત કર્યો અને જવાબમાં એક લાંબો પત્ર લખીને ખાતરી આપી કે, “મુસ્લિમ કોમે એ વાતની પૂરી ખાતરી રાખવી જોઈએ કે હું જે કંઈ વહીવટી સુધારા કરીશ તેમાં એમના અધિકારો અને હિતો સુરક્ષિત રહેશે.”

મિંટોના એક અંગ્રેજ અધિકારીએ મિંટોની પત્ની સમક્ષ આનંદ વ્યક્ત કર્યો કે “આજે જે થયું છે તેનો પ્રભાવ ભારત અને એના રાજકારણ પર લાંબો વખત રહેશે. આજે અમે ૬ કરોડ ૨૦ લાખ લોકોને વિદ્રોહીઓ સાથે જતાં રોકી લીધા છે!”

ઇતિહાસનાં વહેણની દિશાનું અવલોકન કરવાની જરૂર છે. ૧૮૫૭ના વિદ્રોહ પછી અંગ્રેજોની ખફગીનો ભોગ બનેલી કોમ હવે એની માનીતી કોમ બની હતી. સર સૈયદ અહમદે શૈક્ષણિક સુધારાની પહેલ કરી તેમાંથી શિક્ષિત અને આધુનિક મુસ્લિમ સમાજ પેદા થયો. શિક્ષણ લીધા પછી મુસલમાનોના આ વર્ગની આકાંક્ષાઓ પણ હિન્દુઓના શિક્ષિત વર્ગની જેમ સળવળી. પહેલાં રાજકારણથી દૂર રહેવાની વાત હતી તેને બદલે હવે રાજભક્તિનું રાજકારણ શરૂ થયું.

સર સૈયદ અહમદે હિન્દુઓ અને મુસલમાનોને સુંદર નવવધૂની બે આંખ સાથે સરખાવ્યા હતા અને એ માનતા હતા કે બન્ને કોમો એકસાથે આગળ વધવી જોઈએ, કારણ કે એક જ કોમ આગળ વધે તેમાં દ્દેશનું ભલું નથી. એમણે કહ્યું કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનોનાં ખાનપાન પણ સમાન છે અને એમનામાં ફેર નથી, પરંતુ એ સાંસ્કૃતિક વાત હતી. રાજકીય મુદ્દા પર મુસલમાન નેતાઓ પોતાની કોમને અલગ માનતા હતા. સૈયદ અહમદની જેમ ઇસ્લામના પ્રકાંડ વિદ્વાન સૈયદ અમીર અલી (એમનું પુસ્તક The Spirit of Islam ઇસ્લામ વિશેનું એક સર્વમાન્ય પુસ્તક છે) પણ માનતા હતા કે કોંગ્રેસ મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ નથી કરતી અને મુસલમાનોએ કોંગ્રેસમાં ન જોડાવું જોઈએ. સૈયદ અહમદનું એક મંતવ્ય જાણવા જેવું છેઃ

ધારો કે અંગ્રેજ કોમ અને એની સેના ભારત છોડી જાય, પોતાની બધી તોપો અને શાનદાર અસ્ત્રશસ્ત્ર પણ સાથે લઈ જાય, તો એ સંજોગોમાં શક્ય છે ખરું, કે બે કોમો(Nations), મુસલમાનો અને હિન્દુઓ એક જ સિંહાસને બેસે અને સત્તામાં એકસરખા રહે? નહીં જ વળી. એક કોમ બીજી કોમ પર જીત મેળવે તે જરૂરી છે. બન્ને એક સમાન રહે એ અશક્ય અને માની ન શકાય તેવું છે. જ્યાં સુધી એક કોમ બીજીને હરાવીને એને આજ્ઞાંકિત ન બનાવી દે ત્યાં સુધી દેશમાં શાંતિ ન સ્થપાય.” (દિલીપ હીરોના પુસ્તક “The Longest August: The Unflinching Rivalry Between India and Pakistan”નુ આ અવતરણ વિકીપીડિયા પરથી લીધું છે, એની લિંક નીચે આપી છે).

પાકિસ્તાનનાં બીજ વીસમી સદીની શરૂઆતમાં જ વવાઈ ગયાં હતાં અને મિંટો જેવા માળીએ એની ખૂબ સંભાળ લીધી. આ બીજને વૃક્ષ બનતાં બીજાં ચાળીસ વર્ષ લાગી ગયાં.


સંદર્ભ

https://www.dawn.com/news/1310662 (ફોટો)

https://en.wikipedia.org/wiki/Syed_Ahmad_Khan#cite_note-48

https://www.sansarlochan.in/muslim-league-hindi/

૦૦૦

Science Samachar (69)

() આપણી આખી સૂર્યમાળાનો કોળિયો કરી જાય એવડું મોટુંગાર્ગૅન્શુઆબ્લૅક હોલ

M-87 ગૅલેક્સીના કેન્દ્ર ભાગમાં વૈજ્ઞાનિકોએ એક જબ્બરદસ્ત બ્લૅક હોલ છે, જેની તસવીર દુનિયાએ સૌ પહેલી વાર આ વર્ષના ઍપ્રિલમાં જોઈ. વૈજ્ઞાનિકોએ એને ગાર્ગૅન્શુઆ (Gargantua) નામ આપ્યું છે, કારણ કે એના જેવડું મોટું બ્લૅક હોલ હજી સુધી જોવા નથી મળ્યું. એનું દળ સાડા છ અબજ સૂર્યો સમાઈ જાય એવડું છે. હબલ ટેલિસ્કોપ કરતાં ચાર હજાર ગણા શક્તિશાળી ટેલિસ્કોપ દ્વારા પૃથ્વીના કદના લેન્સ પર એની તસવીર લઈ શકાઈ છે.ખગોળ શાસ્ત્રીઓ માને છે કે અસંખ્ય બ્લૅક હોલોને ગળી જઈને આ બ્લૅક હોલ બન્યું છે. M-87 પોતે પણ આપણી નજીકની ગૅલેક્સીઓમાં સૌથી મોટી છે અને એમ માનવામાં આવે છે કે ઘણીયે ગૅલેક્સીઓને ગળી જઈને એણે પોતાનું કદ વધાર્યું છે. અહીં ચોકઠામાં બ્લૅક હોલ પદાર્થોના બે ફુવારા છોડે છે તે દેખાડ્યા છે. એ આપણાથી ૫ કરોડ ૫૦ લાખ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે એટલે અહી જે દેખાય છે તેવું આટલા વર્ષો પહેલાં હતું. એ વખતે હજી તો પૃથ્વી પર આપણે જીવનનું પરોઢ જોતા હતા!

આજથી સો વર્ષ પહેલાં હેબર કર્ટિસ નામના વૈજ્ઞાનિકે એક અજબ લાગતું સીધું કિરણ આ ગૅલેક્સીના મધ્ય ભાગમાંથી નીકળતું જોયું હતું. ત્યારથી જ એ બ્લૅક હોલ હોવાનું અનુમાન થતું હતું પણ એની સાબીતી હવે મળી છે.

સંદર્ભઃ https://dailygalaxy.com/2019/07/gargantua-the-black-hole-that-could-swallow-our-solar-system/

૦૦૦૦

() હવાના પ્રદૂષણને કારણે ફેફસાં જલદી ઘરડાં થઈ જાય છે

યુરોપિયન લંગ ફાઉંડેશને પ્રકાશિત કરેલા એક રિપોર્ટ પ્રમાણે ત્રણ લાખ લોકોનાં ફેફસાં પર હવાના પ્રદૂષનની અસરનો અભ્યાસ કરતાં જાણવા મળ્યું છે કે એક ઘન મીટર હવામાં વાર્ષિક સરેરાશ પાંચ માઇક્રોગ્રામ PM2.5 નો ઉમેરો થતો હોય તો બે વર્ષ ઉંમર વધી ગઈ હોય ત્યારે ફેફસાં જે રીતે કામ કરતાં હોય તે સ્થિતિ જોવા મળે છે. આ અભ્યાસમાં માત્ર લોકોને ઘરમાં રાખીને જ પ્રયોગ કારવામાં આવ્યો. ઘરની બહાર હવા વધારે ખરાબ હોય છે અને એમાં ફેફસાં પર થતી અસરને કારણે ક્રોનિક ઑબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ (COPD) થવાની શક્યતા બહુ વધી જાય છે. COPDમાં શ્વસનમાર્ગ સાંકડો થઈ જાય છે અને શ્વાસ લેવાનું મુશ્કેલ લાગે છે. આવતાં દસ વર્ષમાં COPDને કારણે મૃત્યુ થવાના કેસોમાં વધારો થવાનો સંભવ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ એક ઘન મીટર હવામાં માત્ર ૧૦ માઇક્રોગ્રામ PM ને સલામત માન્યું છે પણ સંશોધકોએ સ્પીરોમીટ્રી (ફૂંક મારીને કેટલી હવા એકીસાથે બહાર કાઢી શકાય છે તેની તપાસ) ટેસ્ટમાં જોયું કે ઘરમાં જ ‘નિષ્ક્રિય ધૂમ્રપાન’ને કારણે દરેક ૨.૫ માઇક્રોગ્રામના વધારા સાથે ફેફસાંનું કાર્ય મંદ પડી જાય છે. સંશોધકોએ જુદાં જુદાં પ્રદૂષક ઘટકોની જુદી જુદી માત્રા લઈને આ પ્રયોગો કરતાં વધારે ચિંતાજનક પરિણામો મળ્યાં હતાં. આ પ્રયોગો ૨૦૦૬ અને ૨૦૧૦ વચ્ચે વ્યાપક સ્તરે હાથ ધરાયો હતો.

સંદર્ભઃ https://www.europeanlung.org/en/news-and-events/media-centre/press-releases/air-pollution-speeds-up-ageing

૦૦૦

() ૩૩,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં ખૂન!

એક ભાઈ પોતાના કામે નીકળ્યા હતા ત્યારે કોઈકે માથા પર ફટકો મારીને એમને ઢાળી દીધા. આ એમની ખોપરી છે. હત્યારો ડાબોડી હોય એમ લાગે છે. ક્યાંની આ વાત છે? ક્યારે બન્યું? આ ઘટના આજથી ૩૩,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં રુમાનિયાના મધ્યભાગમાં આવેલા ટ્રાન્સિલ્વેનિયાના દક્ષિણ પ્રદેશમાં બની હતી. ૧૯૪૧માં આ ખોપરી અશ્મિભૂત રૂપે મળી. માણસની ખોપરી મળી હોય તેવી આ બહુ શરૂઆતની ખોપરી છે એટલે એનો અભ્યાસ બહુ થયો છે. પરંતુ એના મૃત્યુનાં કારણો વિશે વિવાદ હતો. જો કે, બહુ શરૂઆતથી જ ખોપરીના આગલા ભાગમાં ઘાનાં બે નિશાન જોવા મળ્યાં જ હતાં. આ ખોપરીના માલિકને સિઓક્લોવિના કૅલ્વેરિયા (Cioclovina calvaria) નામ અપાયું છે.

જર્મનીની ટ્યૂબિન્જેન યુનિવર્સિટીનાં કૅટરીના હાર્વટીની ટીમનો આ લેખ PLOS ONE મૅગેઝિનના હાલના અંકમાં પ્રકાશિત થયો છે. જે બે ઘા રુઝાયા નથી ત્યાં ખાડા છે. જ્યારે માથામાં બૅટ કે ધોકો માર્યો હોય ત્યારે આવી જ ઈજા થઈ હોય છે. ખોપરીનો જખમી ભાગ અંદર તરફ ગયો છે તેના પરથી બેટ કે ધોકાથી હુમલો થયો હોવાનું અનુમાન કરાયું છે. વળી, જે રીતે ઈજા થઈ છે તે જોતાં વૈજ્ઞાનિકોએ અનુમાન કર્યું કે બન્ને સામસામે આવી ગયા હશે. મરનારને જમણી બાજુએ ઈજા થઈ છે. સામાન્ય રીતે ડાબા હાથે હથિયાર પકડ્યું હોય ત્યારે જમણી બાજુ ઘા થતો હોય છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધના સૈનિકોના મૃતદેહોનો અભ્યાસ થયો છે તેમાં જોવા મળ્યું હતું કે આવું ફ્રેક્ચર ફેલાય છે અને આગળના ફ્રેક્ચર સાથે મળી જાય છે તેના કારણે ખોપરી વધારે તૂટવા લાગે છે અને માણસનું મૃત્યુ થાય છે.

સંદર્ભઃ https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0216718

૦૦૦

() નવો રૅડાર ઉપગ્રહ દેખાડશે કે કયો પુલ તૂટી પડવાનું જોખમ છે

નાસાની જેટ પ્રોપલ્ઝન લૅબોરેટરી અને બૅથ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ પુલ તૂટી પડવાની આગોતરી ચેતવણી આપે એવી રૅડાર પદ્ધતિનો વિકાસ કર્યો છે. હવે જે સરકારોને એમની જનતાની પરવા હશે તે આનો ઉપયોગ કરશે. ગયા વર્ષના જુલાઈમાં અંધેરીના પુલનો એક ભાગ પડી ગયો. તે પછી ઑગસ્ટમાં ઈટલીમાં મોરંડી બ્રિજ તૂટી પડ્યો અને ૪૩નાં મોત થયાં. તે પછી થોડા જ દિવસોમાં કોલકાતામાં એક પુલ તૂટી પડ્યો, તેમાં ત્રણના જાન ગયા અને ૨૫ને ઈજાઓ થઈ.

આપણે ત્યાં શું થયું તે ખબર નથી પણ ઈટલીમાં વૈજ્ઞાનિકોએ છેલ્લાં પંદર વર્ષમાં મોરંડીના પુલની ઊપગ્રહો દ્વારા લેવાયેલી તસવીરોનો અભ્યાસ કર્યો. એમણે પુલમાં ધીમે ધીમે થયેલા ફેરફારો જોયા. એના પરથી એક ગાણિતિક મૉડેલ તૈયાર કર્યું અને પુલ ધસી પડવાની સ્થિતિ ક્યારે આવે તેનો અંદાજ કર્યો. તે પછી એમણે રૅડાર ઉપકરણ બનાવ્યું જે એક મિલીમીટરના ફેરફારની પણ નોંધ લઈ શકે છે. માત્ર પુલો જ નહીં, જમીનની નીચે બોગદાં બનાવતી વખતે આસપાસનાં મકાનોના પાયા પર શી અસર પડતી હશે? આ રૅડાર એ પણ દેખાડી શકશે.

સંદર્ભઃ https://www.bath.ac.uk/announcements/new-high-definition-satellite-radar-can-detect-bridges-at-risk-of-collapse-from-space/

૦૦૦

India: Slavery and struggle for freedom : Part 3 : Chapter 4

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩: સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણ ૪:: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – કોંગ્રેસના ભાગલા

૧૯૦૫માં બનારસ (વારાણસી)માં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ જાહેરાત કરી કે કોંગ્રેસનું લક્ષ્ય એ છે કે જેમ બીજી બ્રિટિશ વસાહતોમાં સ્થાનિકના લોકો જ શાસન કરે છે તે જ રીતે ભારતમાં પણ ભારતીયોને શાસન મળવું જોઈએ. એમ્ણે એ વખતના સ્ટેટ સેક્રેટરી મૉર્લે સમક્ષ પણ આ રજુઆત કરી, પણ મોર્લેએ જવાબ આપ્યો કે એ માત્ર સપનું છે અને હું હોઈશ ત્યાં સુધી એ દિવસ નથી આવવાનો. આમ બ્રિટનનું વલણ તો સ્પષ્ટ હતું. ગોખલે અને એમના નરમપંથી સાથીઓ માનતા કે સરકાર પ્રત્યે વફાદારી દેખાડવી એ દ્દેશભક્તિ છે. પરંતુ આ વલણ જાણ્યા પછી એમના પાસે આગળ કોઈ રસ્તો નહોતો.

કોંગ્રેસમાં હવે લાલ-બાલ-પાલની નેતાગીરી હેઠળ આ ‘વફાદાર દેશભક્તિ’ની જગ્યાએ ‘નવી દેશભક્તિ’માં ભરતી આવી હતી. એમણે નરમપંથીઓની નીતિને ભ્રમણા ગણાવી અને બ્રિટીશ ન્યાયમાં એમના વિશ્વાસને હસી કાઢ્યો. એમને કહ્યું કે રાજકારણમાં માનવસેવાની ભાવના ન ચાલે. અરવિંદ ઘોષે જાહેર કર્યું કે રાજકીય આઝાદી કોઈ પણ રાષ્ટ્રના શ્વાસ-પ્રાણ છે. એના વિના સામાજિક અને શૈક્ષણિક સુધારા કે ઔદ્યોગિક વિસ્તારની માંગ કરવી એ અજ્ઞાનતાની પરાકાષ્ટા છે. બિપિનચંદ્ર પાલે ૧૯૦૭માં મદ્રાસમાં બોલતાં બ્રિટિશ અંકુશ હેઠળ શાસનનો હક માગવાની માગણીને અવ્યવહારુ અને અશક્ય ગણાવી. બિપિનચંદ્ર પાલે કહ્યું કે બ્ર્રિટન એકંદરે માલિક રહે અને હકુમત ચલાવવાનું કામ હિન્દીઓને સોંપી દે એવું બની જ ન શકે. એમ થાય તો અધૂરાપધૂરા હાકેમ અને અધૂરાપધૂરા માલિક જેવું થાય અને બ્રિટન એના માટે કદી તૈયાર ન થાય.

લાલ-બાલ-પાલની ત્રિપુટિની પ્રેરણા ‘સ્વરાજ’માં હતી. જો કે, એમની રીતભાત અને વ્યવહારમાં અંતર હતું. પાલ અરવિંદ ઘોષની નજીક હતા અને ત્રણેયમાં સૌથી વધારે ઉદ્દામ હતા. બીજા છેડે લાલા લાજપતરાય હતા. તિલકનું રાજકારણ આ બન્ને વચ્ચે હતું. આમ છતાં અરવિંદ ઘોષ કે બિપિનચંદ્ર પાલની આટલી ઉદ્દામવાદી ભાષા સાથે તિલક બહુ સંમત નહોતા. ઘોષ અને પાલ આદર્શવાદી હતા, જ્યારે તિલક ઉદ્દામ ખરા પણ વ્યવહારુ હતા. આદર્શ ગમે તે હોય પણ વ્યવહારમાં જેટલું મળી શકે તે લઈ લેવામાં તિલક માનતા હતા. એમણે ‘કેસરી’માં લખતાં કહ્યું કે બીજી વસાહતોમાં જેમ બ્રિટને સ્વશાસનનો અધિકાર આપ્યો છે તેવો જ ભારતમાં આપે, એવી માગણી બરાબર છે. એમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે નરમપંથીઓ સાથે એમનો મતભેદ આ માગણી સરકાર સ્વીકારે તે માટે કઈ રીત અખત્યાર કરવી જોઈએ એટલા પૂરતો છે.

એક લેખકે પાછળથી નરમપંથીઓ અને ગરમપંથીઓનું વિશ્લેષણ કરતાં કહ્યું છે કે એક માણસને તરતાં ન આવડતું હોય અને એને પાણીમાં નાખી દીધો હોય અને કોઈ સારો તરવૈયો એને પકડી રાખે અને કહે કે હું તને છોડી દઈશ તો તું ડૂબી જઈશ. એ માણસ નરમપંથી હોય તો જવાબ આપશે કે તું મને ભલે પકડી રાખે પણ આટલું કસકસાવીને નહીં કે મારો શ્વાસ રુંધાઈ જાય. હવે એ જ માણસ ગરમપંથી હોય તો જવાબ આપશે કે જે થાય તે, તું મને છોડીશ તો જ મને તરતાં આવડશે.

કોંગ્રેસની સ્થાપનાને વીસ વર્ષ થઈ ગયાં હતાં, તેમ છતાં અંગ્રેજ શાસકો પાસેથી એને કશું જ હાંસલ નહોતું થયું. એટલે કોંગ્રેસમાં નિષ્ફળતાના ઓળા વર્તાતા હતા. આ સંજોગોમાં નરમપંથીઓની વિચારધારાને પડકાર ન ફેંકાય તો જ નવાઈ ગણાય.

નરમપંથીઓ અને ગરમપંથીઓ વચ્ચે બીજો ફેર એ હતો કે નરમપંથીઓ ઉચ્ચ મધ્યમવર્ગમાંથી આવતા હતા અને એમનો દૃષ્ટિકોણ પાશ્ચાત્ય આધુનિક હતો. બીજી બાજુ ગરમપંથીઓ નિમ્ન મધ્યમ વર્ગના હતા અને એમની પ્રવૃત્તિઓમાં ધર્મ અને ધાર્મિક રીતરિવાજોને સ્થાન હતું. નરમપંથીઓની જેમ એ રાજકીય આઝાદીને પણ એક તબક્કા જેવી માનતા હતા,એમની ફિકર સંસ્કૃતિને બચાવવાની હતી.

બન્ને જૂથો વચ્ચે ઘર્ષણ તો ટાળી શકાય એમ હતું નહીં પરંતુ ૧૯૦૬માં કલકત્તા અધિવેશનમાં નરમપંથીઓએ ઘર્ષણને પાછું ઠેલવામાં સફળતા મેળવી. એમણે સૌના માનને પાત્ર ૮૨ વર્ષના દાદાભાઈ નવરોજીને પ્રમુખ બનાવ્યા! પરંતુ તિલક કુનેહબાજ હતા. ૧૯૦૫ની બનારસ કોંગ્રેસમાં એમણે બંગાળના ગરમપંથીઓ સાથે સંબંધો સ્થાપ્યા હતા તે કલકત્તા કોંગ્રેસમાં કામ આવ્યા. સ્વદેશીના મુદ્દા પર બન્ને પક્ષો વચ્ચે મતભેદો ખુલ્લા થયા. નરમપંથીઓ સ્વદેશીને માત્ર આર્થિક હથિયાર માનતા હતા, જ્યારે ગરમપંથીઓ એને દેશના સ્વાભિમાનનો વિષય માનતા હતા. નરમપંથીઓનો આદર્શ બ્રિટનની રાજ્યવ્યવસ્થા હતી, જ્યારે અરવિંદ આર્યોના જમાના સુધી જતા હતા. બંગાળમાં જ વીરાષ્ટમી અને દુર્ગાપૂજા, મહારાષ્ટ્રમાં ગણેશોત્સવ અને પંજાબમાં લાલા લાજપતરાયની પ્રેરણાથી આર્યસમાજના રૂપે રાજકારણમાં ધાર્મિક તત્ત્વો ઉમેરાયાં હતાં.

આમ છતાં, બન્ને પક્ષો વચ્ચે સમાધાન માટે દાદાભાઈના મેજબાન, દરભંગાના મહારાજાના નિવાસે પ્રાથમિક સ્વરૂપની બેઠક મળી. એમાં એક બાજુ તિલક અને પાલ, અને બીજી બાઅજુ ગોખલે અને ફિરોઝશાહ મહેતા વચ્ચે ઊગ્ર ટપાટપી થઈ. જે ઠરાવોના મુસદ્દા હતા તેમાં ગરમપંથીઓની માગણી પ્રમાણે ફેરફાર કરાયા અને આમ કલકત્તામાં તો કામ ચાલી ગયું.

કલકત્તા અધિવેશન પહેલાં ગોખલેએ લખેલા પત્રમાંથી એમનો બિપિનચંદ્ર પાલ અને બાલગંગાધર તિલક વિશેનો અભિપ્રાય કેવો હીણો હતો તે દેખાય છે. પાલ વિશે ગોખલે લખે છે કે “આ માણસ” એમ માને છે કે સુરેન્દ્રનાથ બૅનરજી જેવું જ એને માન મળવું જોઈએ. અને એ ગમે તે ભોગે લીડર બનવા માગે છે. એ બહુ બહાદુરીભર્યા શબ્દો વાપરે છે, પણ એની પાછળ ખરી હિંમત નથી. મને ખાતરી છે કે એકાદ-વર્ષમાં એનું પતન થશે. તિલક વિશે ગોખલેનું માનવું છે કે એ બહારથી કોઈ સિદ્ધાંત માટે કામ કરે છે પણ ખરેખર તો પોતાની મહેચ્છા સંતોષવા માટે મથે છે. તિલકની સજાની વાત કરતાં ગોખલે લખે છે કે એમને સહન કરવું પડ્યું છે એ સાચી વાત છે, પણ એમને તકલીફ આપીને સરકારે લાખો લોકોનાં દિલ એમને સોંપી દીધાં છે.

કલકત્તા કોંગ્રેસમાં ફિરોઝશાહ મહેતા પ્રમુખ દાદાભાઈની પાસે બેઠા હતા તે પણ ગરમપંથીઓને પસમ્દ ન આવ્યું. સભામાંથી ફિરોઝશાન મહેતાને એ જગ્યાએથી હટાવવાની માગણીઓ ઊઠી. “લાત મારીને ફેંકો” જેવાં સૂત્રો પણ પોકારાયાં. દાદાભાઈએ ભાષણ કર્યું તે ખરેખર નરમ જ હતું પણ એમનાં બીજાં ભાષણો સાથે સરખાવીએ તો એ બહુ જલદ હતું!

સૂરત કોંગ્રેસ

૧૯૦૭માં અધિવેશન નાગપુરમાં મળવાનું હતું. ડિસેંબરમાં કોંગ્રેસ મળે તે પહેલાં સ્વાગત સમિતિ પ્રમુખની ચૂંટણી કરવા મળી. ગરમપંથીઓ તિલકને પ્રમુખ બનાવવા માગતા હતા પણ નરમપંથીઓએ વિરોધ કર્યો. તિલકને તો ગમે તે ભોગે અટકાવવાની એમની નેમ હતી. નાગપુર નરમપંથીઓના ગઢ જેવું હતું અધિવેશન ત્યાં રાખવાનો નિર્ણય પણ એ જ કારને લેવાયો હતો. મૂળ તો લાહોરમાં અધિબેશન મળવાનું હતું પણ એ ધીમે ધીમે ઉદ્દામવાદીઓનો ગઢ બનતું જતું હતું અને નરમપંથીઓને ત્યાં હારવાની બીક લાગી એટલે એમણે નાગપુર પસંદ કર્યું. આમ છતાં અહીં પણ ગરમપંથીઓએ એમના પર એવું ભારે દબાણ ઊભું કરી દીધું કે નાગપુરને બદલે સૂરત જવાનું નક્કી થયું.

૧૯૦૭ની ૨૬મી ડિસેમ્બરે તાપીને કાંઠે ૧૬૦૦ ડેલીગેતો અને ૮૦૦ મુલાકાતીઓ એકઠા થયા. વાતાવરણ તંગ હતું પણ શું થશે તે કોઈ કહી શકે તેમ નહોતું. લાલા લાજપતરાય છ મહિના બર્મામાં દેશનિકાલ ભોગવીને આવ્યા હતા. એ મંડપમાં આવ્યા ત્યારે એમનું ભવ્ય સ્વાગત થયું. લાલા ખાસ લંડનથી મિત્ર અને નિરીક્ષક તરીકે આવ્યા હતા. તે પછી પ્રમુખ રાસ બિહારી ઘોષનું ફૂલેકું આવ્યું. પહેલાં લાલા લાજપતરાયનું નામ પ્રમુખપદ માટે આવ્યું હતું પણ રાસ બિહારી ઘોષનું નામ આવતાં લાલજપતરાય હટી ગયા હતા. તિલકે વચન આપ્યું હતું કે સ્વદેશી અને એમના બીજા ઠરાવ રજૂ કરવા નરમપંથીઓ તૈયાર થશે તો પોતે પ્રમુખપદ માટે દાવો નહીં કરે. પરંતુ નરમપંથીઓએ વચન ન પાળ્યું અને બહુ મોટા ફેરફારો સાથે ઠરાવો રજૂ કર્યા. તિલક આથી એમાં સુધારા સૂચવવા ઊભા થયા. એમણે બોલવા માટે સમય માગ્યો પણ પ્રમુખે ના પાડી. એટલે એ મંચ પર પહોંચી ગયા. એમણે કહ્યું કે રાસ બિહારી હજી વિધિવત્ ચુંટાયા નહોતા એટલે એમને ડેલીગેટોના નિર્ણય સામે અપીલ કરવાનો અધિકાર છે. પછી તો ખુરશીઓ ઊછળી, જોડા ચંપલો મંચ તરફ ફેંકાયાં.

સૂરત અધિવેશનમાં વિરોધ એટલો જોરદાર હતો કે અધિવેશનમાં આવેલા સોળસો પ્રતિનિધિઓ બાખડ્યા અને ખુરશીઓ ઊછળી. તે પછી ગરમપંથીઓ વૉક-આઉટ કરી ગયા. નરમપંથીઓએ ગરમપંથીઓની એક રીતે જોતાં હકાલપટ્ટી કરી હતી અને કોંગ્રેસ પર પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખ્યું હતું. ગોખલે, ફિરોઝશાહ મહેતા વગેરે ફરી એકઠા થયા. એમણે બ્રિટનના આધિપત્ય હેઠળ સ્વશાસનની માગણી દોહરાવી ત્યારે નવસો પ્રતિનિધિઓ એમના ટેકામાં હાજર હતા. એમણે કોંગ્રેસનું બંધારણ બનાવવા માટે એક સમિતિ પણ બનાવી. બેઠક મુલતવી રાખી દેવી પડી.

આના પછી નરમપંથીઓનું પતન શરૂ થઈ ગયું. બીજી બાજુ, તિલકને છ વર્ષની કેદની સજા થઈ અને એમને બર્મામાં માંડલે મોકલી દેવાયા. ૧૯૧૦માં અરવિંદ ઘોષ પોંડીચેરી (હવે પુદુચ્ચરિ)ચાલ્યા ગયા અને ત્યાં અધ્યાત્મને માર્ગે વળી ગયા. દેશ નવી દિશામાં જવાની તૈયારીમાં હતો. એ બોમ્બનો રસ્તો હતો.

સંદર્ભઃ

(1) A Centenary History of Indian National Congress Vol. 1 Edited by B. N. Pandey (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(2) Towards India’s Freedom and Partition S. R. Mehrotra, 1979 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

India: Slavery and struggle for freedom : Part 3 : Chapter 3

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩: સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫  – કર્ઝન અને બંગભંગ (૨)

૧૮૮૬માં કોંગ્રેસનું બીજું અધિવેશન કલકત્તામાં મળ્યું તેમાં દેખાયું કે કોંગ્રેસ ધીમે ધીમે રાષ્ટ્રીય સંસ્થા બનવાની દિશામાં આગળ વધતી હતી. પહેલા અધિવેશનમાં માત્ર ૭૨ પ્રતિનિધિઓ હતા પણ બીજા અધિવેશનમાં ૪૩૬ પ્રતિનિધિઓ આવ્યા અને એ બધા કોઈ ને કોઈ સંસ્થા તરફથી કે જાહેર સભા દ્વારા ચુંટાઈને આવ્યા હતા. આ કોંગ્રેસની બીજી નોંધપાત્ર ઘટના એ હતી કે હવે સુરેન્દ્રનાથ બૅનરજીએ પણ પોતાનું અલગ ઍસોસિએશન બંધ કરી દીધું અને કોંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા.

અધિવેશનના પ્રમુખપદે દાદાભાઈ નવરોજી હતા એટલે કોંગ્રેસ પર એમની છપ પણ દેખાઈ અને એમાં આર્થિક બાબતો વિશેનો ઠરાવ મંજૂર કરવામાં આવ્યો. કોંગ્રેસે દેશમાં સામાન્ય જનતાની વધતી ગરીબાઈ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી. જો કે હજી નરમાઈ એવી હતી કે ઠરાવમાં એ પણ ઉમેરી દેવાયું કે સરકાર આ સ્થિતિ તરફ આંખ આડા કાન નથી કરતી અને કંઈક કરવા માગે છે; એમ છતાં કોંગ્રેસનો મત સ્પષ્ટ કરી દેવાયો કે ભારતની જનતાના પ્રતિનિધિઓ હોય એવી શાસન સંસ્થાઓનો વિકાસ કરવો, એ ગરીબાઈ દૂર કરવાનો અસરકારક રસ્તો છે. ૧૮૯૫માં પણ સુરેન્દ્રનાથ બૅનરજીના પ્રમુખપદે કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં અને તે પછી પણ સુર તો એ જ રહ્યો. કોંગ્રેસે શરૂઆતમાં રાજકીય કરતાં આર્થિક પાસાં પર જ ભાર મૂક્યો.

લૉર્ડ જ્યૉર્જ નથાનિયલ ર્ક્ઝન

૧૮૯૯માં લૉર્ડ કર્ઝન વાઇસરૉય તરીકે આવ્યો. એ ઉદ્દંડ અને તુમાખી હતો. એ ‘ઊતરતી’ જાતના લોકો પર શાસન કરવાના બ્રિટનના અધિકારને સ્વાભાવિક માનતો હતો. એણે આવ્યા પછી થોડા જ મહિનામાં લખ્યું કે કોંગ્રેસ કડડભૂસ થઈને પડવાની અણીએ છે અને હિન્દુસ્તાનમાં છું ત્યાં સુધી એને શાંતિથી કબરમાં પોઢતી જોવાની મારી મહેચ્છા છે.

જો કે કોંગ્રેસના નેતાઓ એનાં વખાણ કરતા હતા, પણ એની મહેચ્છા પૂરી કરવા આતુર નહોતા. ૧૮૯૯ના દુકાળ (છપ્પનિયો) વખતે વાઇસરૉયે જે પગલાં લીધાં તેની પ્રશંસા કરી પરંતુ ૧૮૯૯માં જ કર્ઝને મ્યૂનિસિપાલિટીઓના ચુંટાયેલા કમિશનરોના અધિકારો મર્યાદિત કરી દીધા અને ૧૯૦૩માં યુનિવર્સિટીઓમાં રાષ્ટ્રવાદી વલણોને ડામવાનાં પગલાં લીધાં તેનો કોંગ્રેસે વિરોધ કર્યો.

આમ કોંગ્રેસને પાત્ર આર્થિક મુદ્દાઓ પરથી રાજકીય મુદ્દાઓ પર વાળવાનો યશ પણ કર્ઝનને ફાળે જવો જોઈએ!

બંગાળના ભાગલા – ૧૯૦૫

૧૯૦૩માં કર્ઝને બંગાળના ભાગલા પાડવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. એની દલીલ હતી કે બંગાળ પ્રાંત એવડો મોટો છે કે વહીવટ શક્ય નથી. એણે પૂર્વ બંગાળ અને આસામને અલગ કરીને એના માટે જુદું વહીવટીતંત્ર ઊભું કર્યું. પરંતુ એના આ નિર્ણયની સાથે જ વિરોધની આગ ભડકી ઊઠી. એણે ૧૯૦૩માં આ જાહેરાત કરી તેના ત્રણ જ અઠવાડિયામાં કોંગ્રેસે ઠરાવ પસાર કરીને એનો વિરોધ કર્યો. પહેલાં તો કર્ઝને ઢાકા, મૈમનસિંઘ અને ચિત્તગાંવ, અને આસામને જ અલગ કરવાની જાહેરાત કરી હતી, પણ ખરેખર ૧૯૦૫માં ભાગલા કર્યા ત્યારે વધારે મોટો પ્રદેશ નવા પ્રાંતમાં મૂક્યો. ૧૯૦૫ના ઑક્ટોબરની ૧૬મીથી બંગાળના ભાગલા લાગુ કરવાની કર્ઝને જાહેરાત કરી દીધી.

બંગાળમાં ક્રાન્તિકારી વલણો

બંગાળના ભાગલાથી પહેલાં જ કોંગ્રેસના નરમપંથી નેતાઓની નીતિઓ સામે લોકોમાં અસંતોષ વધતો જતો હતો. મ્યૂનિસિપલ કમિશનરોના અધિકારો પર કાપ અને યુનિવર્સિટીઓમાં રાષ્ટ્રવાદી વલણો પર સરકારની ખફગી સામે કોંગ્રેસના નરમપંથી નેતાઓ કશું કરી શક્યા નહોતા. એ આર્થિક બાબતોમાં જેટલા ઊગ્ર હતા, તેટલા જ રાજકીય બાબતોમાં સૌમ્ય હતા.

કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ૧૮૯3-૯૪માં જ વિદેશી સત્તાનાં દૂષણો દેખાડી દેતાં શાસકો અને શાસિતો વચ્ચેના કથળતા સંબંધો તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. એમણે ભીખ માગવાની નરમ નીતિઓને સ્થાને નવી નીતિની હિમાયત કરી. કવિગુરુએ દેશવાસીઓને “શાસકોને રાજી કરવાના વ્યર્થ પ્રયત્નોનું અને વિદેશી ભાષામાં મોટીમોટી વાતો કરવાનું જૂની ઢબનું રાજકારણ છોડીને નવું વિચારવા” હાકલ કરી જ હતી.

બંગાળમાં લોકલાગણી

બંગાળના ભાગલા પછી લોકલાગણી ભડકવાનું એક કારણ એ હતું કે ૧૯૦૪-૦૫માં રશિયા અને જાપાન વચ્ચેના યુદ્ધમાં જાપાનને વિજય મળ્યો. એક એશિયાઈ સત્તા યુરોપની સત્તાને હરાવી શકે છે એ જોઈને બંગાળમાં પણ બ્રિટનને હરાવવા લોકો તલપાપડ હતા.

આમ તો, ૧૯૦૨માં જ એક વિદ્યાર્થી સતીશચંદ્ર બસુએ કલકતાના વકીલ પ્રમથ મિત્રાના સાથસહકારથી અનુશીલન સમિતિ નામનું ક્રાન્તિકારી સંગઠન શરૂ કર્યું હતું, ૧૯૦૬માં અરવિંદ ઘોષ (પાછળથી મહર્ષિ અરવિંદ)ના ભાઈ બારીન્દ્ર કુમાર ઘોષ અનુશીલનથી છૂટા પડ્યા અને એમણે ‘યુગાંતર’ (બંગાળી ઉચ્ચાર પ્રમાણે Jugantar) અખબાર શરૂ કર્યું. આમ છતાં કોંગ્રેસ મુખ્ય પ્રવાહના આંદોલન જેવી હતી. અરવિંદ અને બારીન ઘોષ ‘ક્રાન્તિકારી ત્રાસવાદ’ના હિમાયતી હતા. (આજે ‘ત્રાસવાદ’ શબ્દ બદનામ થઈ ગયો છે, પણ એ વખતે એ ગૌરવવંતો શબ્દ હતો). યુગાંતર બધાં જ ક્રાન્તિકારી સંગઠનો માટે કેન્દ્ર બની ગયું. યુગાંતરે જન્મભૂમિને માતાનો દરજ્જો આપ્યો અને લોકોમાં સફળતાથી ભાવના ફેલાવી કે માતા બંધનમાં છે અને એને મુક્ત કરાવવાની એનાં સંતાનોની ફરજ છે. યુગાંતર અને અનુશીલનનો પ્રેરણા સ્રોત ભગવદ્‍ગીતામાં કૃષ્ણે દુષ્ટાત્માઓના નાશ માટે યુગે યુગે જન્મ લેવાનું વચન આપ્યું છે તેમાં હતો. ભૂપેન્દ્રનાથ દત્તા (સ્વામી વિવેકાનંદના નાના ભાઈ) વગેરેની કલમ એવી ધારદાર હતી કે લોકોમાં જોશ ઊભરાતું. લોકોમાં ‘આત્મબલિ’ની ભાવના પ્રબળ બનતી ગઈ. પાછળથી બંગાળી ક્રાન્તિકારીઓ ઉત્તરના બીજા ક્રાન્તિવીરોના સંપર્કમાં આવ્યા ત્યારે ‘શહાદત’ શબ્દ વધારે પ્રચલિત થયો.

અલીપુર જેલની ઘટના

બંગાળના ભાગલાના વિરોધમાં સુરેન્દ્રનાથ બેનરજીએ આગેવાની લીધી અને વિદેશી માલસામાનના બહિષ્કારનો કાર્યક્રમ જાહેર કર્યો. સ્વદેશી આંદોલનમાં વિદ્યાર્થીઓએ જોશભેર ભાગ લીધો. એમણે ગામડે ગામડે ફરીને સ્વદેશીનો સંદેશ પહોંચાડ્યો અને એમાં સ્ત્રીઓ પણ મોટા પાયે સામેલ થઈ ગઈ. કવિવર ટાગોરની રચનાઓ, ‘વંદે માતરમ’ અને સ્વદેશીનાં ગીતો ઘેરેઘેર ગૂંજતાં થયાં. લોકોએ સ્વદેશીનું હથિયાર અપનાવ્યું તેની અસર વિદેશી કાપડ અને બીજા માલસામાનના વેચાણ પર પડી, એટલું જ નહીં, સ્થાનિકના લોકોને કામ મળવા માંડ્યું, વણકરો અને નાના કારીગરો ફરી બેઠા થવા લાગ્યા. આ આંદોલન દરમિયાન જ એક કાપડ મિલ, એક બૅન્ક અને બે વીમા કંપનીઓની પણ શરૂઆત થઈ. ૧૯૦૫ની ૧૬મી ઑક્ટોબરે બંગાળના સત્તાવાર રીતે ભાગલા પડ્યા ત્યારે આખા બંગાળમાં જબ્બરદસ્ત હડતાળ પડી. લોકોએ શોક-દિન મનાવ્યો અને પ્રાર્થના સભાઓ ગોઠવી.

આ બાજુ, ક્રાંતિકારીઓ પોતાની રીતે લડતા જ હતા. એવામાં, અલીપુર જેલમાં કન્હાઈ લાલ દત્તાએ પોલીસના જાસૂસ બની ગયેલા એક ક્રાન્તિકારી નરેન ગોસાંઈને ગોળીએ દઈ દીધો. આ ગુના માટે કન્હાઈ લાલ દતાને ૧૯૦૮માં ફાંસી આપવામાં આવી. તે પછી એમની અંતિમ યાત્રામાં હજારોની ભીડ ઊમટી અને ચિતા ઠરી ત્યારે લોકો એમની ભસ્મ અને અસ્થિ લેવા માટે તૂટી પડ્યા.

અનુશીલન અને યુગાંતરે ક્રાન્તિની જે મશાલ પ્રગટાવી તે ૧૯૩૦ સુધી ટકી રહી. તે પછી એ દેશના મુખ્ય ક્રાન્તિકારી પ્રવાહમાં ભળી ગઈ. એમાંથી ઘણા સામ્યવાદી પક્ષમાં જોડાયા, કોઈ કોંગ્રેસમાં ગયા અને કોઈ સશસ્ત્ર સંઘર્ષના માર્ગે જ ચાલતા રહ્યા.

બંગાળના ભાગલાના વિરોધમાં બારીસાલમાં એક પરિષદ મળી. તે પહેલાં લોકો સરઘસ બનાવીને ‘વંદે માતરમ’ના નારા સાથે રસ્તા પર નીકળી પડ્યા. ‘વંદે માતરમ’ના સૂત્રોચ્ચાર પર પ્રતિબંધ હતો, પરંતુ લોકોએ પરવા ન કરી. પોલિસ એમને લાઠીઓથી ઝૂડવા માંડી. સરઘસનું નેતૃત્વ કલકતાના વકીલ અબ્દુલ રસૂલની વિદેશી પત્ની કરતી હતી. સુરેન્દ્રનાથ બેનરજી એને બચાવવા વચ્ચે કૂદી પડતાં પોલીસે એમને પકડીને જેલમાં નાખી દીધા. એમને ચારસો રૂપિયાનો દંડ કરવામાં આવ્યો અને પરિષદ પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો.

આ બધું થયા પછી કોંગ્રેસની નેતાગીરીની અરજીઓ કરવાની અને બ્રિટીશ હકુમતને લાભકારક માનવાની નીતિ સામે અવાજ વધારે બુલંદ થવા લાગ્યો. ૧૯૦૬માં કલકત્તામાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં આ નવો અવાજ જોરથી વ્યક્ત થયો અને પંજાબના લાલા લાજપત રાય, મહારાષ્ટ્રના બાલ ગંગાધર તિલક અને બંગાળના બિપિનચંદ્ર પાલ એક સૂરે બોલ્યા. દેશની આઝાદીના સંઘર્ષમાં ૧૮૫૭ પછી મધ્યમ વર્ગના શિક્ષિત લોકોએ સમાધાનવાદી માર્ગ લીધો હતો તેની સામે આ સાથે એક નવી ત્રિપુટિનો ઉદ્‍ભવ થયો – એ ત્રિપુટી એટલે લાલ-બાલ-પાલ.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

(1) A Centenary History of Indian National Congress Vol. 1 Edited by B. N. Pandey (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(2) Towards India’s Freedom and Partition S. R. Mehrotra, 1979 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(3) What India Wants, G. A. Natesan, 1917 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(4) https://www.britannica.com/place/Kolkata/Capital-of-British-India#ref313437

(5) Shukla Sen: https://thewire.in/history/revolutionary-nationalist-movement-bengal

(6) Our Bengal, by Suparna Home, 1950 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ).