india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter- 11

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણઃ ૧૧ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ ગદર પાર્ટી (૩)

વિદેશવાસી પંજાબીઓમાં દેશદાઝ ભડકી ઊઠી હતી. ૧૯૧૩થી ‘ગદર’ નામનું અખબાર પહેલાં ઉર્દુમાં અને એના થોડા વખત પછી પંજાબીમાં શરૂ થયું હતું. આ અખબાર કેનેડા ફિલિપીન્સ,મલાયા, સિયામ (થાઇલૅન્ડ),જાવા સુમાત્રા, સિંગાપુર, બર્મા, પૂર્વ આફ્રિકા અને હિન્દુસ્તાનમાં પણ જાણીતી વ્યક્તિઓને મોકલાતું. તે પછી વૉશિંગ્ટન અને ઓરેગનના હિન્દીઓમાં ગદર પાર્ટીની સભ્યસંખ્યામાં ઉછાળો આવ્યો.૧૯૧૩ના ડિસેંબરમાં સૅક્રોમેંટમાં એક સંમેલન મળ્યું તેમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો હાજર રહ્યા. એમાં આખા અમેરિકામાં પાર્ટીનો ફેલાવો કરવાનો નિર્ણય લેવાયો.તે પછી ગદર પાર્ટીનું મુખ્ય કેન્દ્ર ઍસ્ટોરિયાથી સાન ફ્રાંસિસ્કો ખસેડવાનો નિર્ણય લેવાયો. એ અમેરિકાના પશ્ચિમી ભાગમાં વેપાર અને રાજકારણનું કેંદ્ર હતું અને બીજા દેશોના વિદ્રોહીઓ પણ અહીં આવીને આશરો લેતા. અહીં એમણે બે આશ્રમ બનાવ્યા – યુગાંતર આશ્રમ અને ગદર આશ્રમ. હવે ગદર છાપું પણ અહીંથી પ્રકાશિત થવા લાગ્યું. લાલા હરદયાલ એમાં લેખો લખતા, રઘુવર દયાલ એને ઉર્દુમાં અને કરતાર સિંઘ સરાભા ગુરુમુખીમાં તૈયાર કરતા અને સાઇક્લોસ્ટાઇલ કરીને વેચતા. પણ જેટલી નકલો સાઇક્લોસ્ટાઇલ મશીન પર કાઢી શકાતી તે હંમેશાં ઓછી પડતી એટલે એમણે મોટી જગ્યા લીધી અને લીથો મશીન પર છાપું તૈયાર કરવાની શરૂઆત કરી.

ભારતમાં ‘ગદર’ પર પ્રતિબંધ

ભારતમાં ‘ગદર’ પર અંગ્રેજ સરકારે પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. અમેરિકાથી આવતી ટપાલ પર હોંગકોંગ, સિંગાપુર, કલકત્તા, મદ્રાસ, મુંબઈ, રંગૂન વગેરે બંદરો પર ખાસ વેરો નાખવામાં આવ્યો. હવે ‘ગદર’ કૅનેડાના માર્ગે અને પછી જાપાનના બંદરેથી ભારત પહોંચવા લાગ્યું. ભારતની અંગ્રેજ સરકારને આની જાણ થતાં હવેકૅનેડા અને જાપાનથી આવતી ટપાલની પણ ચકાસણી શરૂ થઈ ગઈ. આમ આ રસ્તો બંધ થતાં હવે અમેરિકાના વિદ્રોહીઓએ જાપાનમાં ગદરના નેતા મૌલવી બરકતુલ્લાહની મદદથી ફ્રાંસમાં મૅડમ ભીકાઈજી કામા સુધી છાપાં પેટીઓમાં ભરીની મોકલવાનું શરૂ કર્યું. મૅડમ કામા આ પેટીઓ કોઈ મુસાફર સાથે અંગત સામાન તરીકે ભારત પહોંચાડી દેતાં.

પરંતુ અંગ્રેજોની જાસૂસી જાળ આ વ્યવસ્થાને ભેદવામાં સફળ રહી. મૌલવી બરકતુલ્લાહે એક જાપાનીને મુસલમાન બનાવી દીધો હતો. અંગ્રેજોએ એને ખરીદી લીધો. હવે એ બધી પેટીઓ અંગ્રેજી દૂતને પહોંચાડતો થઈ ગયો. મૌલવી બરકતુલ્લાહ એ વખતે જાપાનમાં ટોકિયો યુનિવર્સિટીમાં ફારસી અને હિન્દુસ્તાનીના પ્રોફેસર હતા પણ ‘ગદર’ અખબારને ચોરીથી જાપાનથી ફ્રાન્સ મોકલવામાં એમનો હાથ હોવાનું જાહેર થઈ જતાં એમને નોકરીએથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યા. જો કે બરકતુલાહ તે પછી પણ ગદર પાર્ટી માટે કામ કરતા રહ્યા.

અખબાર હવે માત્ર ઉર્દુ અને પંજાબીમાં જ નહીં, ગુજરાતી, બંગાળી, નેપાલી અને પશ્તોમાં પણ છપાવા લાગ્યું હતું. એક અંદાજ પ્રમાણે ૧૯૧૬ સુધીમાં એની દસ લાખ નકલો છપાતી હતી. પરંતુ ભારત સુધી અખબાર પહોંચાડવાનું વધારે ને વધારે મુશ્કેલ બનતું જતું હતું. હવે પાર્ટીએ નક્કી કર્યું કે અખબાર ભારતમાં જ છાપવું. આના વિશે ગદર પાર્ટીના એક નેતા ડૉ. ભગત સિંઘ ઉર્ફે ગાંધા સિંઘ કહે છે કે બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું તે પહેલાં મને હિન્દુસ્તાન મોકલવામાં આવ્યો. અમારે પંજાબથી દૂર કોઈ રજવાડામાં ગુપ્ત પ્રેસ શરૂ કરવાનો હતો. સાન ફ્રાંસિસ્કોમાં લેખો તૈયાર થતા જે લંડનમાં એક કાપડ કંપનીને મોકલી અપાતા. ત્યાંથી એની શાખાઓ મારફતે ભારત આવતા. એક રશિયન છોકરી એની નકલો અહીં જ્યાં પહોંચાડવાની હોય ત્યાં જઈને આપી આવતી. એક અંગ્રેજ અને અમમેરિકી મજૂર નેતા પણ અમારી મદદ માટે આવવાના હતા, પણ એવામાં વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું અને ચારે બાજુ ધરપકડો થવા લાગી. પરિણામે અમારી યોજના લાગુ ન કરી શકાઈ.”

ક્રાન્તિની પહેલી યોજનાઃ “કાશ્મીર પ્રજાસત્તાક, ૧૯૨૫”

હવે ક્રાન્તિકારીઓને લાગતું હતું કે ભારત જઈને એક પછી એક પ્રદેશો કબજે કરીને અંગ્રેજોને ભગાડવાનો સમય આવી ગયો છે. પાર્ટી પાસે ઘણું ધન હતું અને સભ્યસંખ્યા બહુ મોટી હતી. એમાં મોટે ભાગે પંજાબીઓ, અને તેમાંય ઘણાખરા તો ભૂતપૂર્વ સૈનિકો હતા. હિન્દુસ્તાનની અંગ્રેજ ફોજમાં પણ પંજાબીઓ બહુ મોટા પ્રમાણમાં હતા. એટલે જો બહારથી ગદર પાર્ટીની સેના હુમલો કરે તો લશ્કરમાં જ બળવો થવાની ધારણા હતી.

આથી એમણે પંજાબની નજીક કોઈ સ્થાન પર કબજો કરી લેવાની યોજના ઘડી. એમને એમાં કાશ્મીર સૌથી યોગ્ય લાગ્યું. કાશ્મીરમાં વહીવટ ડોગરાઓના હાથમાં હતો અને લોકો એમનાથી દુઃખી હતા. પંજાબના વહીવટી તંત્રમાં પણ ડોગરાઓની હાક વાગતી. વળી કાશ્મીર ચારે બાજુ પહાડોથી ઘેરાયેલું હોવાથી ઓચિંતો હુમલો થાય તો અંગ્રેજ ફોજ માટે ત્યાં પહોંચવાનું પણ અઘરું હતું. કાશ્મીર પર પહેલાં હુમલો કરવાથી લોકોનો પણ ટેકો મળે તેમ હતું. ભારતની આઝાદીનું પહેલું થાણું કાશ્મીર બનવાનું હતું. યુગાંતર આશ્રમમાં હિન્દુસ્તાનનો નક્શો હતો તેમાં કાશ્મીરના ભાગને લાલ રંગથી રંગી નાખીને લખી દેવાયું હતું કે “કાશ્મીર પ્રજાસત્તાક – ૧૯૨૫”! એમને લાગતું હતું કે બ્રિટન અને જર્મની વચ્ચે યુદ્ધ થશે, પરંતુ એમની ધારણા હતી કે હજી દસેક વર્ષ પછી યુદ્ધ થશે. આ દસ વર્ષ એ હિન્દુસ્તાનની અંગ્રેજી હકુમત સામે લડાઈની તૈયારીમાં ગાળવાના હતા. એટલે જ એમની ધારણા હતી કે કાશ્મીર પર દસ વર્ષ પછી, ૧૯૨૫માં એમને ફતેહ મળશે અને કાશ્મીરનું સ્વાધીન રાજ્ય બનાવી શકાશે.

હવે એમણે લશ્કરી તાલીમ લેવાનું શરૂ કર્યું કેટલાક બોંબ બનાવવાની તાલીમ લેવા લાગ્યા. એક ભાઈ હરનામ સિંઘના હાથમાં જ વિસ્ફોટક બોમ્બ ફાટી જતાં એમનો હાથ કાપવો પડ્યો. પાર્ટી હવાઈ દળ બનાવવા માગતી હતી એટલે કરતાર સિંઘ સરાભા ન્યૂ યૉર્કની એક વિમાની કંપનીમાં જોડાયા અને ત્યાં ઊડ્ડયન અને વિમાન-રિપેરનું કામ શીખી આવ્યા. જો કે હવાઈ દળ બનાવી ન શકાયું કારણ કે વિશ્વ યુદ્ધ એમની ધારણા કરતાં દસ વર્ષ વહેલું જ શરૂ થઈ ગયું.

ગદર પાર્ટીનો પ્રભાવ અમેરિકા, કૅનેડા. અમેરિકા ખંડના બીજા દેશો, અગ્નિ એશિયાના દેશો, જાપાન, ચીનના શાંગહાઈ અને બીજી ઘણી જગ્યાએ ફેલાવા લાગ્યો હતો.

ક્રાન્તિકારીઓ પોતાના ઘરે પત્રો લખતા તેમાં પણ વિદ્રોહની વાતો લખતા. આથી દેશમાં ગરીબ અને મહેનતકશ વર્ગમાં પણ અંગ્રેજો વિરુદ્ધની ભાવના પ્રબળ બની.

.ગદર કથા હજી આગળ ચાલશે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ गदर पार्टी का इतिहास – प्रथम भाग 1912-17 (દેશ ભગત યાદગાર કમિટી, જાલંધર) પ્રથમ આવૃત્તિઃ (મૂળ પંજાબી), ૧૯૬૧, બીજી આવૃત્તિ, ૧૯૬૯. હિન્દી અનુવાદ, ૨૦૧૩.

ISBN 978-93-81144-29-9 (હાર્ડ બાઉંડ). ISBN 978-93-81144-30-5 (પેપરબૅક)

સંપર્કઃ daanishbooks@gmail.com |  www.daanishbooks.com

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter- 10

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણઃ ૧૦ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫  -ગદર પાર્ટી (૨)

આ જ અરસામાં પંજાબના આર્યસમાજી દેશસેવક ભાઈ પરમાનંદ અમેરિકાની મુલાકાતે જતા અને ત્યાં હિન્દુસ્તાની વિદ્યાર્થીઓમાં અંગ્રેજી શાસનની સામે લડવાની જરૂર સમજાવતા. પંજાબના બીજા નેતા લાલા હર દયાલ પણ સ્ટૅનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં અધ્યાપનની સેવા આપવા આવ્યા. એમણે ઘણી જાગૃતિ ફેલાવી. ૨૫મી જૂન ૧૯૧૩ના રોજ લાલા હર દયાલે સાન ફ્રાંસિસ્કોમાં ગદર પાર્ટીની સ્થાપના કરી. આપણે ગયા પ્રકરણમાં જોયું કે મજૂરોએ પાર્ટી બનાવી. આ મજૂરોના પ્રેરક લાલા હર દયાલ જ હતા. સરદાર સોહન સિંઘ ભકના એના પહેલા પ્રમુખ બન્યા.

અંગ્રેજી રાજની સેવામાં પંજાબમાંથી ઘણા સિપાઈઓ દુનિયાના ઘણા ભાગોમાં લડાઈઓમાં જોડાયા હતા. ઘણાને મૅડલો પણ મળ્યા હતા. એમને એમ લાગતું કે જે પ્રદેશ માટે એમણે લડાઈ કરી અને બ્રિટનને જીત અપાવી ત્યાં રહેવાનો એમને અધિકાર હોય જ. આમ લોકો બ્રિટનની બધી વસાહતોના પોતાને નાગરિક માનતા હતા. પરંતુ અંગ્રેજ શાસકોને આ પસંદ નહોતું. ૧૮૯૭માં લંડનની આમસભાએ એક ઠરાવ મંજૂર કર્યો કે,

“હિન્દુસ્તાનીઓને અંગ્રેજી હકુમતના નાગરિક હોવાના કારણસર બ્રિટનની બીજી વસાહતોમાં જઈને વસવાનો અધિકાર નથી મળી જતો. એમને વસવા દેવા કે નહીં તે નક્કી કરવાનો વસાહતોના ગોરા માલિકોને સંપૂર્ણ અધિકાર છે.”

કેનેડા બ્રિટિશ સંસ્થાન હતું અને હિન્દુસ્તાનીઓ ત્યાં આવીને વસે તે સામે એને વાંધો હતો. એણે એમના આગમન પર નિયંત્રણ મૂકવાના પ્રયાસ શરૂ કરી દીધા. બીજી એક વાત પણ હતી કે ભારત(કે પંજાબ)થી આવતા લોકો મજૂરી કરતા. અમેરિકા કે કૅનેડામાં ગોરા મજુરો સંગઠિત હતા. માલિકો ઓછા પૈસામાં ઘણા કલાકો કામ કરે તેવા હિન્દુસ્તાની મજૂરોને કામે રાખવા લાગ્યા. હિન્દુસ્તાની મજૂરો કોઈનું નુકસાન કરવા નહોતા માગતા પણ એમને આવા કોઈ નિયમોની ખબર જ નહોતી. આમ મજૂરોનો સાથ પણ વસાહતોના ખેરખાંઓને મળ્યો. કૅનેડાના બ્રિટિશ કોલંબિયામાં જમણેરી રાષ્ટ્રવાદી રૂઢિચુસ્ત પક્ષનું જોર હતું. ગોરા મજૂરોના મત લેવા માટે એમણે હિન્દુસ્તાનીઓને દુશ્મન ઠરાવ્યા.

પરિણામ એ આવ્યું કે હિન્દુસ્તાનીઓ સમજવા લાગ્યા કે અંગ્રેજી રાજ બધે ઠેકાને સરખું જ છે; જે દમન અને અન્યાય ભારતમાં થાય છે તે જ અહીં પણ થાય છે. હવે હિન્દુસ્તાનીઓને ફરજિયાત હોંડ્યૂરાસ મોકલી દેવાની કાર્યવાહી શરૂ થઈ. એ પણ અંગ્રેજી વસાહત હતી. હિન્દુસ્તાનીઓએ એનો જોરદાર વિરોધ કર્યો અને તે પછી ભારતના વાઇસરૉયે વચ્ચે પડીને એમનું સ્થળાંતર અટકાવી દીધું.

આના કારણે મજુરોનું મનોબળ મજબૂત બન્યું. એમનામાં હવે માત્ર રોજી કમાવા કરતાં પણ વધારે જાગૃતિ આવી. પરંતુ હવે કૅનેડાએ એમને આવતા રોકવાના કાયદા વધારે કડક બનાવ્યા. એમને લાવનાર જહાજને લાંગરવાની પરવાનગી ન મળે તો જહાજ માલિકે પોતાના ખર્ચે એમને પાછા લઈ જવા એવો કાયદો બનાવી દીધો એટલે હવે હિન્દુસ્તાનીઓને લઈ જવા માટે કોઈ જહાજ પણ ભારતમાં મળતું નહોતું.

આ દરમિયાન, પંજાબીઓએ જમીનો લઈને વિકસાવવાનું કામ શરૂ કર્યું. એમનું કામ એટલું વધી ગયું હતું કે ૧૯૧૨ સુધીમાં કેનેડામાં હિન્દુસ્તાનીઓએ રોકેલી મૂડી ૫૦ લાખ ડૉલર સુધી પહોંચી. આમ હવે એમને ત્યાંથી કોઈ હાંકી કાઢી શકે તેમ નહોતું.

પરંતુ હજી કુટુંબોને લાવવાની છૂટ નહોતી. ભાઈ હીરા સિંહે પહેલ કરી અને એ ૧૯૧૧માં પોતાનું કુટુંબ લઈ આવ્યા પણ એમને કાંઠે જ રોકી દેવાયા. આમાંથી નવો સંઘર્ષ શરૂ થયો. તેમાં માત્ર પંજાબના શીખો જ નહીં, બીજા પ્રાંતોના હિન્દુઓ અને મુસલમાનો પણ જોડાયા. એ બે વર્ષ ચાલ્યો છેલ્લે ૧૯૧૩ની ૨૫મી નવેમ્બરે કેનેડાની કોર્ટે આ કાયદાની વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો.

હવે હિન્દુસ્તાનીઓમાં નવું જોશ આવ્યું હતું. એમને ડગલે ને પગલે જે તકલીફો વેઠવી પડી હતી તેને કારણે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ સામે એમનો રોષ વધતો જતો હતો. આ રોષને વાચા આપવા અમેરિકામાં વૉશિંગ્ટનના શહેર ઍસ્ટોરિયામાં‘હિન્દુસ્તાની સોસાઇટી ઑફ પૅસિફિક કોસ્ટ’ની સ્થાપના થઈ. વેનકુવરમાં શેઠ હસન રહીમ અને આત્મારામે મળીને ‘યુનાઇટેડ ઇંડિયા લીગ’ની સ્થાપના કરી અને ‘હિંદુસ્તાન’ નામનું અખબાર શરૂ કર્યું.

લીગના ઉદ્દેશો હતાઃ જાતિ, ધર્મ અને વર્ણના ભેદની નાબૂદી; ભારત માટે લોકશાહી સરકારની રચના; બધા ભારતીયો એક રાષ્ટ્ર છે એ ભાવનાનો ફેલાવો કરવો; અને સ્ત્રીઓને સ્વતંત્રતા અપાવવી.

૧૯૧૩માં ભારતમાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેના કેટલાક નિર્ણયોની લીગે ટીકા કરી કોંગ્રેસને કેટલાક કાર્યક્રમો હાથ ધરવાની દરખાસ્ત આપી, જેમાંથી કેટલાક આ પ્રમાણે હતાઃ

દેશની ભાષાઓમાં કામકાજ થવું જોઈએ;

અંગ્રેજીને બદલે લોકોની ભાષામાં કોંગ્રેસે પોતાનાં લખાણ છાપવાં જોઈએ;

મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ;

અંગ્રેજી ન જાણતો હોય પણ શિક્ષિત હોય તેને મતાધિકાર;

જમીન મહેસૂલમાં ઘટાડો;

મજૂરોને ન્યૂનતમ વેતન.

જો કે, દેશમાં ધર્મ અને નાતજાતના ભેદભાવ વિના સૌની એકતાની આ ભાવના વિકસતી હતી તેથી અમુક લોકો પાછળ હટવા લાગ્યા. આમાં હીરાસિંહ અને પ્યારા સિંહ લંગેરીએ આર્યન નામનું અંગ્રેજી અખબાર શરૂ કર્યું તેમાં એ સૌની એકતાને બદલે માત્ર ધર્મની મર્યાદામાં રહીને, એટલે કે, શીખોની એકતા, શીખોની સમસ્યાઓ વગેરે મુદાઓ પર લખીને સંકુચિતતા પણ ફેલાવતા. હિન્દુસ્તાનીઓમાં આવા લોકો સામે એટલો ગુસ્સો વધી ગયો કે એમણે એ લોકોને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ અને રાષ્ટ્રીય એકતા વિશે લખવા કહ્યું પણ એ માન્યા નહીં. અંતે પંજાબીઓએ પોતે જ એમનો પ્રેસ બાળી નાખ્યો!

યુનાઇટેડ ઇંડિયા લીગના નેતા શેઠ હસન રહીમ કાઠિયાવાડના હતા. એમણે ગુજરાતીઓને સંગઠિત કરવાની જવાબદારી સંભાળી લીધી. એ અને એમના સાથી વગે ખાં ગુજરાતના લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવતા હતા અને ‘ઇંડસ્ટ્રિયલ વર્કર્સ ઑફ ધી વર્લ્ડ’ની પ્રવૃત્તિઓમાં પણ આગળપડતો ભાગ ભજવતા હતા. આમ વિદેશોમાં વસતા ભારતીય મજૂરો, વેપારીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને યુનિવર્સિટીના અધ્યાપકોમાં સામ્રાજ્યવાદ વિરુદ્ધ માર્ક્સવાદી વિચારધારા જોર પકડતી જતી હતી.

વડોદરાના મહારાજાને વિદ્રોહીઓ સાથે બહુ સહાનુભૂતિ હતી. ૧૯૧૦માં એ જ્યારે વૅનકુવર ગયા ત્યારે હિન્દુસ્તાનીઓએ એમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું. પરંતુ એ વખતે કોંગ્રેસની નીતિ અંગ્રેજો સાથે સમાધાન કરીને ચાલવાની હતી. ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે કેનેડા ગયા ત્યારે એમને વૅનકુવર આવવા વિદ્રોહીઓએ આમંત્રણ આપ્યું પણ ગોખલે ગયા નહીં. એ વિદ્રોહીઓ સાથે સંબંધ રાખવા માગતા નહોતા.

બીજી બાજુ, દેશદ્રોહીઓ પણ ઊભા થતા જતા હતા. એક સભામાં હસન રહીમ હિન્દુસ્તાની દગાખોરને હાથે ઘવાયા. બીજા પણ દેશભક્તો પોતાના જ ભાઈઓને હાથે જખમી થવાની ઘટનાઓ પણ બની. હિન્દુસ્તાનીઓ જાણતા હતા કે પોલીસ ખાતાનો ઊપરી વિલિયમ હૉપકિન્સન હિન્દુસ્તાનીઓને જાસૂસ અને હત્યારા તરીકે વાપરતો હતો. હૉપકિન્સન મૂળ તો કૅનેડાનો જ હતો પણ ભારતમાં અંગ્રેજી હકુમતની નોકરી કરતો હતો. એ રજામાં કૅનેડા ગયો ત્યારે એને ત્યાંની સરકારે નોકરીએ રાખી લીધો. એને હિન્દુસ્તાની આવડતી હતી એટલે શરૂઆતમાં તો એ હિન્દુસ્તાનીઓના કેસ ચાલે ત્યારે દુભાષિયા તરીકે કામ કરતો. આમ એણે ઘણા હિન્દુસ્તાનીઓ સાથે મિત્રતા કરી લીધી હતી. આથી વિદ્રોહીઓએ મૂળમાં ઘા કરવાનું નક્કી કર્યું.

૨૧મી ઑક્ટોબર ૧૯૧૪ના દિવસે કોર્ટના કંપાઉંડમાં ભાઈ મેવા સિંઘ લોપોકેએ એને કોર્ટના વરંડામાં જ ગોળી મારી દીધી. આ કેસમાં મેવાસિંહને ફાંસીની સજા આપવામાં આવી. સજા સાંભળીને એમણે ગરજતા સ્વરમાં કહ્યું કે મારા દેશના દુશ્મનના આવા જ હાલ થવા જોઈએ.

૧૯૧૫ની ૧૧મી જાન્યુઆરીએ મેવાસિંઘ લોપોકેએ દેશ માટે પોતાના પ્રાણ ન્યોછાવર કરી દીધા.

ગદર પાર્ટી વિશે વિશેષ હવે પછી.

૦૦૦

સંદર્ભઃ गदर पार्टी का इतिहास – प्रथम भाग 1912-17 (દેશ ભગત યાદગાર કમિટી, જાલંધર) પ્રથમ આવૃત્તિઃ (મૂળ પંજાબી), ૧૯૬૧, બીજી આવૃત્તિ, ૧૯૬૯. હિન્દી અનુવાદ, ૨૦૧૩.

ISBN 978-93-81144-29-9 (હાર્ડ બાઉંડ). ISBN 978-93-81144-30-5 (પેપરબૅક)

સંપર્કઃ daanishbooks@gmail.com www.daanishbooks.com

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter- 9

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણઃ ૯ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – ગદર પાર્ટી (૧)

દેશના આઝાદી માટેના સંઘર્ષમાં પંજાબમાં બનેલી ગદર પાર્ટીનો ઇતિહાસ મહત્ત્વનો છે. એનું મૂળ કારણ એ કે ગદર પાર્ટી ભારતની આઝાદી માટે મુખ્યત્વે વિદેશી ભૂમિ પર સ્થપાઈ, વિકસી અને સંઘર્ષ કરતી રહી. એના જીવનમાં મુખ્યત્વે ૧૯૦૭થી ૧૯૧૫ સુધીનાં વર્ષો બહુ મહત્ત્વનાં રહ્યાં. તે પછી પણ એ આઝાદી સુધી ટકી રહી પણ ધીમે ધીમે એનો પ્રભાવ ઓછો થતો ગયો. એના સભ્યો પણ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીમાં કે કોંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. ગદર પાર્ટીનો ઇતિહાસ બહુ જાણીતો નથી થયો તે દુઃખની વાત છે.

ભૂમિકા

૧૮૪૮માં અંગ્રેજોએ પંજાબ જીતી લીધું સગીર વયના દલીપ સિંહને સાલિયાણું બાંધી આપીને લંડન મોકલાવી દીધા અને તે સાથે અંગ્રેજોનું એકચક્રી રાજ શરૂ થયું.

પંજાબમાં એ વખતે જમીનની માલિકી સહિયારી મનાતી. ખાનગી માલિકીનો તો કોઈને વિચાર પણ ન આવતો. જમીન બિરાદરીની સંપત્તિ હતી. પરંતુ અંગ્રેજોએ જમીન વ્યક્તિઓને વહેંચી આપી કારણ કે એમને તો મહેસૂલ વસૂલ કરવાનું હતું. જમીનના ટુકડા થતાં ઉત્પાદન ઘટ્યું અને સહિયારા જીવનમાં પણ તિરાડ પડવા લાગી. નાના ખેડૂત-મોટા ખેડૂત એવી ઊંચનીચ પણ શરૂ થઈ ગઈ. આ બાજુ મહેસૂલનો બોજ પણ વધવા લાગ્યો. મહેસૂ્લ અનાજમાં નહીં પણ રોકડે ચુકવવાનું હતું. આથી ખેડૂતોને અનાજ વેચવાની ફરજ પડી. આમ ઘર માટે પણ અનાજના સાંસા પડવા લાગ્યા, એમાં લોકોને દેવું પણ કરવું પડ્યું. બદલામાં જમીન ગિરવે રાખવાનું શરૂ થયું. માણસને સમાજના ભાગ રૂપે ખાવાપીવાની ખેંચ નહોતી તેને બદલે એ હવે શાહુકારો કે મહાજનોનો ઓશિયાળો બની ગયો. જમીન એના હાથમાંથી શાહુકારોના હાથમાં જવા લાગી. ૧૯૦૧ સુધીમાં ૪ લાખ ૧૩ હજાર એકર જમીન વેચાઈ ગઈ, અને તે પછીનાં માત્ર આઠ વર્ષમાં અઢી કરોડ એકર જમીન ગિરવે ચડી ગઈ.

તે સાથે જ વેપારીઓ, દલાલો, કૉંટ્રૅક્ટરો, સરકારી નોકરો અને ઔદ્યોગિક મજૂરોની આખી નવી જમાતો બનતી ગઈ. આ નવી વ્યવસ્થા માત્ર અંગ્રેજોના હિતમાં કામ કરતી હતી. ૧૮૫૭માં શીખો અંગ્રેજો સાથે રહીને ‘પુરબિયાઓના વિદ્રોહને કચડી નાખવામાં સામેલ થયા હતા પણ હવે હનીમૂન પૂરું થયું હતું.

કૂકા વિદ્રોહ

દરમિયાન, શહેરોમાં નવો શિક્ષિત મધ્યમ વર્ગ પેદા થયો હતો. એનું હિત તો અંગ્રેજો સાથે જોડાયેલું હતું. એટલે આ રાજભક્ત વર્ગનું લક્ષ્ય નવી વ્યવસ્થાને ટકાવી રાખવાનું હતું. સુખચેનની જિંદગીમાં ધાર્મિક વલણો વધવા લાગ્યાં અને અંજુમન-એ-ઇસ્લામિયા, શીખોની સિંઘ સભા અને આર્યસમાજનું જોર વધ્યું.

પણ ગામડાંઓમાં રોષ વધવા લાગ્યો હતો. જો કે ત્યાં પણ વિરોધે ધર્મનું જ રૂપ લીધું. ૧૮૭૦ના અરસામાં ‘કૂકા વિદ્રોહ’ (નામધારી સંપ્રદાયના શીખોનો વિદ્રોહ) થયો. નામધારીઓએ અંગ્રેજી માલસામાનનો બહિષ્કાર કર્યો અને એમની વિરુદ્ધ એમણે બગાવત પોકારી. સેંકડો કૂકાઓ (નામધારીઓ) માર્યા ગયા. ૧૮૭૨માં મલેર કોટલામાં ૪૯ નામધારીઓને તોપને નાળચે બાંધીને ઉડાવી દેવાયા અને એકના તલવારથી કટકેકટકા કરી નાખ્યા.

વિદ્રોહ તો પરાસ્ત થયો પણ અંગ્રેજોની આંખ પણ ઊઘડી ગઈ. એમણે નહેરો, રસ્તા વગેરે કામો શરૂ કરીને જમીન પર વસ્તીનો ભાર હટાવવાની કોશિશ કરી. પરંતુ એ પૂરતું નહોતું. એટલે એમને નવો રસ્તો કાઢ્યો.

બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય તો આખી દુનિયામાં ફેલાયેલું હતું. હવે એમણે ગરીબ ખેડૂતોના જુવાન દીકરાઓને લશ્કરમાં ભરતી કરવાનું શરૂ કર્યું. એમને ભારતની બહાર બીજી બ્રિટિશ વસાહતોમાં લડાઈઓ માટે મોકલવાનું શરૂ કર્યું. પંજાબના ખેડૂતો હવે માસિક નવ રૂપિયાના પગારે અમેરિકા, ચીન, ઈરાન, બર્મા. ઈજિપ્ત, પૂર્વ આફ્રિકામાં અંગ્રેજોની લડાઈઓ લડતા થઈ ગયા અથવા મલાયા (હવે મલયેશિયા), સિંગાપુર, હોંગકોંગમાં અંગ્રેજ ઑફિસરો્ની ઑફિસો અને બંગલાઓમાં ચોકીદાર કે નોકર તરીકે કામ કરવા લાગ્યા. ત્યાં એમને પોલીસની નોકરીમાં પણ લીધા.

ગામડાં ખાલી થતાં કારીગરો કામધંધા વિના રઝળતા થઈ ગયા. ખરીદનાર કોઈ નહોતો એની અસર શહેરો પર પણ પડી. હવે શહેરોમાં પણ અંગ્રેજોની આર્થિક નીતિઓ સામે અસંતોષ વધવા લાગ્યો. જેમ બંગાળ અને દેશના બીજા ભાગોના મધ્યમ વર્ગના શિક્ષિતોમાં અસંતોષ વધ્યો તેમ પંજાબમાં પણ વધ્યો. લોકો અંગ્રેજી રાજને શોષક તરીકે જોતા થઈ ગયા.

ગામડાંમાંથી અંગ્રેજોની જુદી જુદી વસાહતોમાં ગયેલા લોકો વતન છોડીને કમાવા નીકળ્યા હતા. ત્યાં બીજા ભારતીયોના સંપર્કમાં આવ્યા ત્યારે એમને ખબર પડી કે અંગ્રેજોની વસાહતોમાં એમને જે પગાર મળે છે તે જ કામ માટે કૅનેડા, અમેરિકા અને ઑસ્ટ્રેલિયામાં વધારે પગાર મળે છે. એટલે હજારો લોકો એ દેશો તરફ વળ્યા.

સ્વામી વિવેકાનંદ ૧૯૦૨માં અમેરિકા ગયા અને ત્યાં એમનું ભવ્ય સ્વાગત થયું. એમનાં ભાષણને અમેરિકામાં બહુ પ્રસિદ્ધિ મળી. આના પડઘા ભારતમાં પણ પડ્યા. ત્યાંથી પાછા આવીને એમણે અમેરિકાએ કરેલી પ્રગતિની વાતો કરી તે પણ પંજાબ પહોંચી. આથી અમેરિકા માટે લોકોને ‘પોતાપણું’ લાગવા માંડ્યું અને ત્યાં જવાનું આકર્ષણ વધી ગયું. ૧૯૦૬ આવતાં સુધી તો પંજાબથી રેલો શરૂ થયો અને અમેરિકાની ધરતી સુધી પહોંચ્યો.

કૅનેડામાં દોઢ ડૉલર અને અમેરિકામાં અઢી ડૉલર દૈનિક વેતન મળતું હતું અને સરહદ પાર કરવામાં કંઈ અડચણ નહોતી. ૧૯૦૮ સુધીમાં અમેરિકા ગયેલા હિંદુસ્તાનીઓમાં ૯૯ ટકા પંજાબી હતા. એ મશીનો તો ચલાવી નહોતા શકતા એટલે વિકસિત, ઔદ્યોગિક અમેરિકામાં તો એમનું કામ નહોતું, પરંતુ હજી અમેરિકા પણ વિસ્તરતું હતું એટલે આ પંજાબીઓ જંગલો કાપવામાં કે રેલવેના પાટા નાખવા જેવાં કામોમાં લાગ્યા.

અમેરિકાને ભારતમાં રસ પડે છે!

ભારતીયોની મોટી સંખ્યા અમેરિકામાં હતી તેના પર ધ્યાન ન જાય એવું બને નહીં. આમ અમેરિકાને ભારતમાં રસ વધ્યો, ભારતનું મોટું બજાર પણ એને આકર્ષવા લાગ્યું. અમેરિકનો ભારત આવ્યા પણ અંગ્રેજોએ એમને જામવા ન દીધા. હવે એણે બીજો રસ્તો લીધો. અમેરિકાથી ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ આવવા લાગ્યા, ભારતમાં એમણે સ્કૂલો, હૉસ્પિટલો શરૂ કર્યાં અને લોકોને અમેરિકા આવવા પ્રોત્સાહન આપ્યું તે સાથે જ, બ્રિટિશ શાસનની વિરુદ્ધના જંગમાં ભારતીયોની આઝાદીની તમન્નાની જ્યોતમાં ઘી પૂરવાનું પણ જરૂરી હતું.

અમેરિકામાં ભારતની અંગ્રેજ હકુમત વિરુદ્ધ બહુ ટેકો મળવા લાગ્યો. ત્યાં એક ઇંડો-અમેરિકન સોસાઇટી બનાવવામાં આવી. સોસાઇટીએ લંડન જેવું જ ‘ઇંડિયા હાઉસ’ શરૂ કર્યું જે, જો કે, ચાલ્યું નહીં તે પછી ઇંડો-અમેરિકન નેશનલ ઍસોસિએશન બન્યું એનું મૂળ કામ જ ભારતીયોને ઉદ્યોગની તાલીમ આપવાનું અને વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષવાનું હતું. ૧૯૦૬ના બંગાળના ભાગલા પછી જે વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકા ગયા તે આમ પણ અંગ્રેજોની વિરુદ્ધ હતા, કોંગ્રેસનો પ્રભાવ પણ વધતો જતો હતો. એટલે વિદ્યાર્થીઓમાં દેશપ્રેમ અખૂટ હતો. એને વ્યક્ત કરવાની સ્વતંત્રતા અને કુશળતા અમેરિકામાં મળી.

અમેરિકા ખંડમાં ત્રણ મુખ્ય કેન્દ્રોનો વિકાસ થયોઃ સાન ફ્રાંસિસ્કો, પોર્ટ લૅન્ડ અને કૅનેડામાં બ્રિટિશ કોલંબિયાના વેનકુવર અને વિક્ટોરિયાના પ્રદેશો. કૅલિફૉર્નિયા પ્રચારનું કેન્દ્ર બન્યું, પણ કેનેડામાં સરકારે ભારતીયોને દેશમાં આવતાં રોકવાની કોશિશ કરી. ત્યાં રહેતા ભારતીયોએ આની સામે આંદોલન ચલાવ્યું અને કોલંબિયા નદીને કાંઠે આવેલી મિલોના ભારતીય મજૂરો પણ એમાં જોડાયા. આમ આખા અમેરિકા ખંડના ભારતીયો એક સૂત્રે બંધાયા. ફરી એક ડગલું આગળ વધવા મિલમજૂરોએ બીડું ઝડપ્યું. એમણે બધાને સંગઠિત કરીને એક પાર્ટીની સ્થાપના કરી. આ પાર્ટી એટલે ગદર પાર્ટી (ગદર એટલે બળવો).

હજી આપણે ગદર પાર્ટી સાથે જ રહેશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ गदर पार्टी का इतिहास – प्रथम भाग 1912-17 (દેશ ભગત યાદગાર કમિટી, જાલંધર) પ્રથમ આવૃત્તિઃ (મૂળ પંજાબી), ૧૯૬૧, બીજી આવૃત્તિ, ૧૯૬૯. હિન્દી અનુવાદ, ૨૦૧૩.

ISBN 978-93-81144-29-9 (હાર્ડ બાઉંડ). ISBN 978-93-81144-30-5 (પેપરબૅક)

સંપર્કઃ daanishbooks@gmail.com Website:  www.daanishbooks.com

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter- 8

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણઃ ૮ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ મોર્લે-મિંટો સુધારા

આપણે પ્રકરણ ૫ (અહીં ) મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના વિશે વાંચ્યું. તે પછી મુસ્લિમ પ્રતિનિધિમંડળ વાઇસરૉય મિંટોને મળ્યું તે પણ જોયું. એમની માગણી એ હતી કે મુસલમાનોને સરકારી નોકરીઓ, મ્યૂનિસિપાલિટીઓમાં અને લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બલી અને વાઇસરૉયની કાઉંસિલમાં વસ્તીના પ્રમાણમાં પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ. મિંટોનો ઉદ્દેશ તો હિન્દુ-મુસ્લિમ કોમોને અલગ પાડવાનો હતો જ અને મુસ્લિમ પ્રતિનિધિમંડળે અલગતાવાદી માગણી કરી તે એની નજરે એની મોટી રાજદ્વારી સફળતા હતી.

એણે બ્રિટિશ સરકારના હિન્દ માટેના મંત્રી મૉર્લે સુધી એમની માગણીઓ પહોંચાડી દીધી અને તે પછી એ બન્ને એના પર કામ કરવામાં મંડી પડ્યા. મિંટોએ મુસલમાનોના પ્રતિનિધિમંડળનાં ભારોભાર વખાણ કર્યાં અને અલગ મતદાર મંડળની માગણી વિશે એણે પોતાનો અભિપ્રાય આપ્યો કે “હું પણ તમારા જેટલો જ મક્કમ મતનો છું કે ભારતમાં અહીંની વસ્તીની કોમોની માન્યતાઓ અને પરંપરાઓને ધ્યાનમાં લીધા વિના વ્યક્તિગત મતાધિકારને ધોરણે કોઈ પણ જાતનું પ્રતિનિધિત્વ અપાશે તો એ ખતરનાક રીતે નિષ્ફળ જશે.”

આમ મિંટો બન્ને કોમોને અલગ પાડવા કટિબદ્ધ હતો. જો કે એ અથવા તો મિંટો મુસ્લિમ નેતાઓને ખાસ કંઈ સમજતા નહોતા. ખાનગી પત્રવ્યવહારમાં બન્ને આગા ખાન વગેરે નેતાઓની ઠેકડી ઉડાડતા હતા પણ એમની યોજનામાં એ જ નેતાઓ કામ આવે તેમ હતા એટલે મિંટોએ મુસલમાનોને અલગ પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો સિદ્ધાંત સ્વીકારી લીધો.

આમાં મિંટોના એક અધિકારી ડનલોપ સ્મિથની ભૂમિકા પણ મહત્ત્વની હતી. બંગાળના ભાગલાનો પૂર્વ બંગાળના મુસલમાનોએ રાજીખુશીથી સ્વીકાર કર્યો હતો પણ હિન્દુઓએ સશસ્ત્ર વિરોધનો માર્ગ લીધો હતો. આ સાથે ધાર્મિક તત્ત્વ પણ પ્રવેશ્યું હતું. સ્મિથે લૅડી મિંટોને લખ્યું કે આખા એશિયામાં રાષ્ટ્રીય આંદોલનો ચાલે છે અને ભારતમાં પણ હજી સુધીનાં આંદોલનોમાં ધર્મને સ્થાન નહોતું પણ હવે ધીમે ધીમે એનું હિન્દુકરણ થવા લાગ્યું છે.

મુસલમાનોને ખાસ પ્રતિનિધિત્વ આપવાની બાબતમાં સ્મિથે મિંટોને સલાહ આપી કે અલગ પ્રતિનિધિત્વનો વિરોધ કરનારોને કહી દો કે ભારતના મુસલમાનો “એક ધાર્મિક કોમ કરતાં બહુ વધારે છે. હકીકતમાં એમની અલગ કોમ છે જે લગ્નપ્રથા. આહારની ટેવો અને રીતરિવાજોમાં સાવ જ જુદા પડે છે અને પોતે અલગ જાતિ હોવાનો એમનો દાવો છે.” આમ,બન્ને કોમો વચ્ચે વિખવાદનાં બી વાવી દેવાયાં.

ઇંડિયન કાઉંસિલ્સ ઍક્ટ – ૧૯૦૯

મૉર્લ-મિંટો સુધારાનું સત્તાવાર નામ ઇંડિયન કાઉંસિલ્સ ઍક્ટ – ૧૯૦૯ છે. બ્રિટનની પાર્લમેન્ટે આ કાયદો બનાવીને ભારતમાં ચૂંટણી સુધારા લાગુ કર્યા. એમાં એણે વાઇસરૉયની કાઉંસિલમાં અને સ્થાનિક લેજિસ્લેટિવ કાઉંસિલોમાં સીધી ચૂંટણીની વ્યવસ્થા કરી.

મૉર્લેએ જોયું કે થોડાઘણા લોકશાહી સુધારા નહીં કરીએ તો સશસ્ત્ર વિદ્રોહીઓનું જોર વધતું જશે. એણે ૧૮૫૮માં રાણી વિક્ટોરિયાએ સૌ હિન્દુસ્તાનીઓને સમાન ગણવા અને વહીવટમાં સામેલ કરવાનું વચન આપ્યું હતું તે પાળવાની કોશિશ કરી અને પોતાની કાઉંસિલમાં પણ એક હિન્દુ આઈ સી એસ અધિકારી અને એક મુસ્લિમ લીગના મુસલમાનને લીધા અને મિંટોને પણ સત્યેન્દ્ર સિન્હાને લેવાની લગભગ ફરજ પાડી. મિંટો સાથે પણ એને મતભેદો થતા હતા. મૉર્લે પોતે ઉદારમતવાદી રાજકારણી હતો પરંતુ એની ઉદારતાની સીમા સામ્રાજ્યની સીમાઓની બહાર નહોતી જતી.

સૌથી મોટો સુધારો મુસ્લિમોની તરફેણમાં જતો હતો. મુસલમાનોને અલગ પ્રતિનિધિ અપાયો અને એને ચૂંટવા માટે માત્ર મુસલમાનો મત આપે એવી એમાં વ્યવસ્થા હતી. આ સુધારાઓ દ્વારા કેન્દ્ર અને પ્રાંતોની ધારાસભાઓમાં સંખ્યા વધી ગઈ કેન્દ્રની ધારાસભામાં ૧૬ પ્રતિનિધિ હતા તેન બદલે હવે ૬૦ થયા અને ચાર પ્રાંતો – બંગાળ, મદ્રાસ, મુંબઈ અને યુક્ત પ્રાંતની ધારાસભાઓમાં ૫૦ની સંખ્યા નક્કી કરવામાં આવી. પંજાબ, બર્મા અને આસામમાં ૩૦ પ્રતિનિધિઓ ચૂંટવાના હતા. ચૂંટણી પરોક્ષ હતી, જેમાં સ્થાનિક સંસ્થાઓ મતદાર મંડળો બનાવે સ્થાનિક ધારાસભામાં પ્રતિનિધિ ચૂંટીને મોકલે. સ્થાનિક ધારાસભા કેન્દ્રની ધારાસભાના પ્રતિનિધિઓની ચૂંટણી કરે. કેટલીક સીટો મુસલમાનો માટે અનામત હતી. જે મુસલમાનની વાર્ષિક આવક ત્રણ હજાર રૂપિયા હોય તેને મતદારમંડળમાં લેવાનો હતો પણ હિન્દુની આવક વાર્ષિક ત્રણ લાખ રૂપિયા હોય તો જ મતદાર મંડળમાં આવી શકે. વળી મુસલમાન ગ્રેજ્યુએટ હોય તો ઉમેદવારી કરી શકે, જ્યારે હિન્દુ ૩૦ વર્ષ પહેલાં ગ્રેજ્યુએટ થયો હોય તો જ ઉમેદવારી માટે પાત્ર ગણાય.

મૉર્લે અને મિંટો વચ્ચે ખૂબ ચર્ચાઓ થઈ તે પછી મિંટોનો બંધારણીય આપખુદશાહીનો સિદ્ધાંત મૉર્લેએ સ્વીકારી લીધો. આથી સેંટ્રલ લેજિસ્લેટિવ કાઉંસિલમાં કોઈ પણ હોય વાઇસરૉયની સત્તા અકબંધ રહી.

પહેલાં નરમપંથી નેતાઓ સુધારાઓની દરખાસ્તો આવતી હતી ત્યારે મોર્લેની ખુશામતમાંથી ઊંચા નહોતા આવતા પણ મોર્લેએ જ્યારે મુસલમાનોના પ્રતિનિધિત્વ બાબતમાં મિંટો સામે હાર માની લીધી અને સુધારાઓ અમલમાં મુકાવાના હતા ત્યારે કોંગ્રેસે એનો વિરોધ કર્યો.

આના પછી એક એવી ઘટના બની કે જેણે ફરી ધર્મનિરપેક્ષ રાષ્ટ્રીય આંદોલનને બળ પૂરું પાડ્યું. ૧૯૧૩માં પટના પાસે બાંકીપુરમાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં મુસલમાનો મોટી સંખ્યામાં સામેલ થયા અને મુસ્લિમ લીગે સાથે મળીને રાષ્ટ્રીય હિતમાં કામ કરવાનું સુચવ્યું. કોંગ્રેસ માટે આ બહુ મોટી ઘટના હતી. ૧૯૧૫માં મુંબઈ કોંગ્રેસમાં આ વલણો વધારે પ્રબળ બન્યાં. એનું કારણ એ હતું કે ૧૯૧૩થી જ મુસ્લિમોની નેતાગીરીમાં પરિવર્તનો આવવા લાગ્યાં હતાં. જૂના નેતાઓને સ્થાને મહંમદ અલી જિન્ના અને મૌલાના મહંમદ અલી જેવા પ્રગતિશીલ અને આધુનિક નેતાઓનો અવાજ વધારે બુલંદ બનવા લાગ્યો હતો. એમના પ્રભાવ હેઠળ લીગે સ્વશાસનના સિદ્ધાંતનો સ્વીકાર કર્યો અને કોંગ્રેસને ભારતની ભવિષ્યની સરકાર માટે યોજના ઘડવા અપીલ કરી. આના પરિણામે લખનઉમાં કોંગ્રેસના નરમપંથીઓ, ગરમપંથીઓ, હોમરૂલવાદીઓ અને મુસ્લિમ લીગની બેઠક મળી. લખનઉ પૅક્ટની ચર્ચા હવે પછી યોગ્ય સ્થાને કરશું.

સંદર્ભઃ

A Centenary History of Indian National Congress Vol. 1 Edited by B. N. Pandey (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

https://www.britannica.com/topic/Indian-Councils-Act-of-1909

https://byjus.com/free-ias-prep/ncert-notes-morley-minto-reforms/

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter- 7

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩: સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણ ૭ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – (૧) બંગાળના ભાગલા રદ (૨) દિલ્હી બને છે રાજધાની (૩) હાર્ડિંગ પર હુમલો

બંગાળના ભાગલા રદ + દિલ્હી બને છે રાજધાની

બંગાળના ભાગલા કરતી વખતે લૉર્ડ કર્ઝને તો એમ માન્યું હતું કે “બંગાળીઓ શરૂઆતમાં કાગારોળ મચાવશે પણ છેવટે શાંત થઈને પડ્યું પાનું નિભાવી લેશે.” પણ હિંદુસ્તાની ફોજના કમાંડર સાથે વિવાદ થયા પછી કર્ઝનને રાજીનામું આપવું પડ્યું. એની જગ્યાએ લૉર્ડ હાર્ડિંગ આવ્યો, એનો નિષ્કર્ષ એવો હતો કે “બંગાળીઓ ભાગલા રદ નહીં થાય ત્યાં સુધી કેડો નથી મૂકવાના!”

કર્ઝનની ચાલ હિન્દુ-મુસ્લિમ કોમો વચ્ચે ફૂટ પડાવવાની હતી એમાં તો એ સફળ થયો જ કારણ કે અલગ બનેલા પ્રાંતમાં (આસામ અને પૂર્વ બંગાળ)માં મુસલમાનોની બહુમતી હતી. ૩ કરોડ ૧૦ લાખની વસ્તીમાં ૧ કરોડ ૮૦ લાખ મુસલમાન અને ૧ કરોડ ૨૦ લાખ હિન્દુ હતા. બીજી બાજુ, ભાગલા પછી બચેલા બંગાળની ૫ કરોડ ૪૦ લાખની વસ્તીમાં ૪ કરોડ ૨૦ લાખ હિન્દુ અને ૯૦ લાખ મુસલમાન હતા. પૂર્વ બંગાળના મુસલમાનો અને ૧૯૦૬માં બનેલી મુસ્લિમ લીગ ભાગલાને ટેકો આપતા હતા પણ વસ્તીમાં ત્રીજા ભાગના હિન્દુઓ હતા, એમણે નવા લેફ્ટેનન્ટ ગવર્નર પર મુસલમાનો તરફ પક્ષપાત કરવાના આક્ષેપો કર્યા અને એને પણ કર્ઝનની જેમ એને પણ જવું પડ્યું. મુસલમાનોની નજરે એ હિન્દુઓનો વિજય હતો.

હાર્ડિંગના આવ્યા પછી બ્રિટિશ સરકારને ભૂલ સમજાઈ ગઈ. હાર્ડિંગની ભલામણથી બંગાળના ભાગલા રદ કરવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો અને સમ્રાટ પંચમ જ્યૉર્જ હિન્દુસ્તાન આવ્યો ત્યારે એણે દિલ્હી દરબારમાં જાહેરાત કરી કે ૧ ઍપ્રિલ ૧૯૧૨થી બંગાળ ફરી એક થઈ જશે. તે સાથે જ બ્રિટિશ રાજની રાજધાની કલકત્તાથી દિલ્હી ખસેડવાનો પણ નિર્ણય જાહેર કરાયો. આનાથી મુસલમાનો નારાજ થયા, એમને ખુશ કરવા માટે જાન્યુઆરીમાં જાહેરાત કરાઈ કે ઢાકામાં યુનિવર્સિટી અને હાઈકોર્ટ શરૂ કરાશે.

હાર્ડિંગ પર હુમલો

૧૯૧૨ના ડિસેમ્બરની ૨૩મી તારીખે લૉર્ડ અને લેડી હાર્ડિગ વાજતેગાજતે, હાથી પર બેસીને દિલ્હીમાં પ્રવેશ્યાં. એમની શોભાયાત્રા ચાંદની ચોકમાં પહોંચી. રસ્તાની બન્ને બાજુએ હાકેમને જોવા માટે ભીડ ઊમટી હતી. ત્યાં જ હાથી પરની અંબાડી પર કંઈક અફળાયું અને ધડાકો થયો. પંજાબ નેશનલ બૅન્કની બિલ્ડિંગમાંથી કોઈએ બોમ્બ ફેંક્યો હતો. એનો ભોગ તો પાછળ બેસીને ચામર ઢોળતો ખાસદાર બન્યો. હાર્ડિંગને ખબર ન પડી પણ લેડી હાર્ડિંગે પાછળ જોયું તો ખાસદાર ઊંધે માથે લટકી ગયો હતો. એનું ધ્યાન ગયું કે પતિના ખભામાંથી પણ લોહી નીકળે છે. એણે પહેલાં તો પતિને કહ્યું નહીં, માત્ર સરઘસ રોકી દેવા કહ્યું, જેથી મૃત માણસને ઉતારી શકાય. પણ બહુ લોહી વહી જવાથી હાર્ડિંગની જીભે લોચા વળતા હતા, સરઘસ રોકી દેવાયું. હાર્ડિંગને તરત સારવાર માટે લઈ ગયા.

આખું તંત્ર બોમ્બ ફેંકનારને શોધવામાં લાગી ગયું. આ કામ કોઈ એકલદોકલનું તો ન જ હોય. બંગાળના ક્રાન્તિકારીઓ પર સરકારી તંત્રનું ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું કારણ કે બોમ્બ અને એનો ઉપયોગ કરવાની રીત બંગાળી ક્રાન્તિકારીઓ જેવી જ હતી. આ ઘટના દિલ્હી કાવતરા કેસ તરીકે ઓળખાય છે. અંતે હુમલાની યોજના પાછળ રહેલા ક્રાન્તિકારીઓ પકડાઈ ગયા, જેમાં દિલ્હીની એક શાળાના શિક્ષક માસ્ટર અમીર ચંદ, ભાઈ બાલમુકુંદ, અવધબિહારી, બસંત કુમાર બિશ્વાસ, ગણેશીલાલ ખસ્તા, વિષ્ણુ ગણેશ પિંગલે, ચરન દાસ, લક્ષ્મી નારાયણ શર્મા અને લાલા હનવંત સાહી હતા. કેસ પત્યા પછી લક્ષ્મી નારાયણ શર્મા અને ગણેશીલાલને વારાણસી લઈ જવાયા. એમને આજીવન કારાવાસની સજા મળી હતી.

૧૯૧૫ના મે મહિનાની આઠમી તારીખે દિલ્હીમાં અમીરચંદ, ભાઈ બાલમુકુંદ અને માસ્ટર અવધબિહારીને ફાંસી આપી દેવાઈ. બીજા દિવસે અંબાલા જેલમાં બસંત કુમાર બિશ્વાસને પણ ફાંસી આપવામાં આવી. એમને ફાંસી આપવામાં આવી તે ફાંસીઘર હવે દિલ્હીની મૌલાના મૅડિકલ કૉલેજના પ્રાંગણમાં સમાઈ ગયું છે. દર વર્ષે શહીદોને અંજલિ આપવાનો કાર્યક્રમ યોજાતો હોય છે.

અમીર ચંદનો જન્મ ૧૮૬૯ માં થયો હતો. પિતાની જેમ એ પણ શિક્ષક હતા અને સ્વદેશી આંદોલન તેમ જ બીજાં સામાજિક સુધારા કાર્યોમાં પણ સક્રિય હતા. લાલા હરદયાલને મળ્યા પછી ગદર આંદોલનમાં પણ સક્રિય બન્યા અને ઉત્તર ભારતમાં ક્રાન્તિકારી કાર્યોના માર્ગદર્શનમાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવતા હતા. ભાઈ બાલમુકુંદનો જન્મ ૧૮૮૯માં ઝેલમ (હવે પાકિસ્તાન)માં ઔરંગઝેબ સામેના વિદ્રોહમાં શીખ ગુરુ તેગબહાદુરજીના એક અનન્ય સાથી અને શહીદ વીર ભાઈ મતીદાસના કુળમાં થયો હતો. અવધ બિહારી અમીર ચંદના વિદ્યાર્થી હતા. બસંત કુમાર બિશ્વાસ બંગાળના હતા.અને એમને ફાંસી અપાઈ ત્યારે એમણે ૨૦ વર્ષ પણ પૂરાં નહોતાં કર્યાં. ચારેય શહીદોને પ્રણામ કરીએ.

000

સંદર્ભઃ

(૧) https://mygoldenbengal.wordpress.com/2015/08/06/partition-of-bengal-1905-and-its-annulment-in-1911/

(૨)  https://wallsofignorance.wordpress.com/2015/05/30/this-month-of-may-dedicated-to-freedom-fighters/