“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (5)

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)

1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995

Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

પેટાચૂંટણીઓમાં કોંગ્રેસની હાર

આ બધા પ્રચારની સીધી અસર કેટલીક ખાલી પડેલી સીટો માટે થયેલી પેટાચૂંટણીઓ પર પડી. મુસ્લિમો માટેની બે બેઠક સિવાય બધી બેઠકો પર મુસ્લિમ લીગને શાનદાર વિજય મળ્યો. આમ સામાન્ય મુસલમાન મુસ્લિમ લીગ તરફ વળતો જતો હતો. સૌથી પહેલી પેટાચૂંટણી બહેરાઇચમાં થઈ, તેમાં કોંગ્રેસના ઉમેદવાર રફી અહમદ કિદવઈ બિનહરીફ ચુંટાયા કારણ કે મુસ્લિમ લીગના નેતા ખલિક-ઉઝ-ઝમાન એ વખતે પ્રાંતમાં પ્રધાનમંડળ બનાવવા માટે કોંગ્રેસ સાથે તડજોડ કરવામાં લાગ્યા હતા એટલે જિન્નાના દબાણની પરવા કર્યા વિના જ એમણે કોંગ્રેસના હાથમાં આ સીટ જવા દીધી.

બીજી પેટાચૂંટણી બુંદેલખંડની ઝાંસીની બેઠક માટે થઈ, એમાં કોંગ્રેસના ઉમેદવાર નિસાર અહમ્દ ખાન શેરવાનીને કોંગ્રેસે ઊભા રાખ્યા પરંતુ પ્રચારમાં ધ્યાન જ ન આપ્યું. નિસાર આ પહેલાં મૂળ ચૂંટણીમાં હારી ગયા હતા અને એમને ફંડની બહુ જરૂર હતી પણ કોંગ્રેસ એમને મોડે સુધી પૈસા ન આપી શકી. કોંગ્રેસના કોઈ અગ્રગણ્ય મુસલમાન નેતાઓ પણ પ્રચાર માટે જવાનું ટાળતા રહ્યા. છેલ્લા બે દિવસ નહેરુ પોતે જ ઝાંસી વિસ્તારમાં પ્રચાર માટે ફર્યા પરંતુ ત્યારે તો બહુ મોડું થઈ ગયું હતું. કુલ મતોના ૬૦ ટકા એટલે કે ૨૬૫૨ મત લીગને મળ્યા. માત્ર છ મહિના પહેલાં ઝાંસીની બેઠક પર એ જ ઉમેદવારને માત્ર ૧૮૦ મત મળ્યા હતા, એ હકીકતનો વિચાર કરીએ તો મુસ્લિમ લીગની વગ કેટલી બધી વધી ગઈ હતી તેનો ખ્યાલ આવે છે. પરંતુ પરિણામ બતાવે છે એટલી હદ સુધી કોંગ્રેસ નબળી નહોતી પડી. એના ઉમેદવારે પણ લગભગ ૨૦૦૦ મતો મેળવ્યા હતા.

કોંગ્રેસને મત એટલે ઇસ્લામની વિરુદ્ધ મત

તે પછી બિજનૌર અને ગઢવાલની પેટા ચૂંટણીએ પવન કઈ દિશામાં વાય છે તે દેખાડ્યું. મુસ્લિમ લીગે છડેચોક જાહેર કર્યું કે કોંગ્રેસને મત આપવો એટલે ‘કુફ્ર’ માટે (એટલે કે અલ્લાહની વિરુદ્ધ) મત આપવો. લીગે કહ્યું કે મુસલમાન ફુરાન અને સાઇનાઈની ઊંચાઈઓ પરથી નીચે ઊતરીને વર્ધાને તીર્થ બનાવી દેવા માગતો હોય તો કોંગ્રેસને મત આપે; યુરોપે તો ઇસ્લામને સાફ કરી નાખવા તોપનો ઉપયોગ કર્યો, પણ હિન્દુઓ મતપેટીઓનો ઉપયોગ કરીને ઇસ્લામને સાફ કરી દેવા માગે છે.

આમ છતાં કોંગ્રેસના ઉમેદવાર હાફિઝ ઇબ્રાહિમ ચૂંટણી જીતી ગયા. એમને સિત્તેર ટકા મત મળ્યા. મુસ્લિમ લીગ સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. ચૂંટણીની અસર એવી રહી કે ઇબ્રાહિમના હરીફ મુસ્લિમ લીગના અબ્દુસ સમી થોડા મહિના પછી કોંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા.

તે પછી મોરાદાબાદ, સહારનપુર અને બુલંદશહરની પેટા ચૂંટણીઓ મુસ્લિમ લીગ માટે ખરાખરીનો જંગ બની ગઈ. એમાં લીગે દારુલ ઉલૂમ દેવબંદના મૌલવીઓના એક જૂથની મદદ લીધી. માત્ર ધર્મના નામે પ્રચાર થયો અને ત્રણેય સીટ મુસ્લિમ લીગને મળી.

દારુલ ઉલૂમ દેવબંદ અને પાકિસ્તાન

દેવબંદની દારુલ ઉલૂમ સંસ્થા આખી જ મુસ્લિમ લીગની તરફેણમાં નહોતી. એ જ રીતે ‘જમાત-એ-ઇસ્લામી હિન્દ (JIH) પણ કોંગ્રેસની સાથે હતી. પરંતુ દેવબંદના મૌલવીઓનું એક પ્રભાવશાળી જૂથ લીગની સાથે રહ્યું; એના નેતા હતા, મૌલાના અશરફ અલી થાનવી.

થાનવીને શરૂઆતમાં મુસ્લિમ લીગ વિશે શંકા હતી. પહેલાં એમને ઝાંસીમાં પ્રચાર માટે મોકલવામાં આવ્યા ત્યારે એમણે મુસ્લિમ લીગને મત આપવાનું ન કહ્યું, માત્ર કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ મત આપવાનો પ્રચાર કર્યો હતો. એમણે પોતાના સાથીઓને કહ્યું કે કોંગ્રેસ આંધળા જેવી છે તેની સરખામણીએ મુસ્લિમ લીગ કાણા જેવી છે. ૧૯૩૭માં યૂ. પી.માં કોંગ્રેસે સત્તા સંભાળી ત પછી થાનવીને મુસ્લિમ રાજકારણમાં વધારે રસ પડવા લાગ્યો. કોંગ્રેસે સત્તા સંભાળતાં મુસલમાનોમાં બે તડાં પડી ગયાં. જમિયત-ઉલ-હિન્દે કોંગ્રેસને ટેકો આપ્યો, જ્યારે મુસ્લિમ લીગ કોંગ્રેસના સામે છેડે હતી. થાનવીએ બન્ને વચ્ચે સમાધાન કરાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. આના માટે એમણે જમિયત અને લીગને પ્રશ્નાવલી મોકલી. જો કે બન્નેની પ્રશ્નાવલી એક સરખી નહોતી. જમિયતે તો એનો જવાબ આપવાની પરવા ન કરી. પરંતુ યૂ.પી.ની લીગના પ્રમુખ નવાબ ઇસ્માઇલ ખાને વિગતવાર જવાબ આપ્યા. એમનો આશય એ દેખાડવાનો હતો કે લીગ ધર્મગુરુઓને પૂરતું મહત્ત્વ આપે છે અને એમનું માર્ગદર્શન લેવા તત્પર છે.

જવાબ ટૂંકમાં આ પ્રમાણે હતો. કોંગ્રેસમાં મુસલમાનોએ વ્યક્તિગત રીતે પણ ન જોડાવું જોઈએ કારણ કે એમ કરવાથી મુસલમાનો પાયમાલ થઈ જશે. ગમે તેટલા મુસલમાનો કોંગ્રેસમાં જોડાય એ લઘુમતીમાં જ રહેશે અને કદીયે સંગઠન પર નિયંત્રણ સ્થાપી નહીં શકે. મુસ્લિમ સ્ત્રીઓ પરદો પાળે છે પણ હિન્દુ સ્ત્રીઓને એવું કંઈ બંધન નથી એટલે એમને કોંગ્રેસમાં જોડાવામાં કંઈ વાંધો નહીં આવે. વળી મુસલમાનો કોંગ્રેસમાં જોડાવા લાગશે તેથી હિન્દુઓ ચોંકી જશે અને મોટી સંખ્યામાં કોંગ્રેસમાં જોડાવાનો ધસારો કરશે. મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસમાં મુસ્લિમોનો હાથ ઉપર રહેશે પણ પ્રાંતિક સંગઠનના નિર્ણયોને રાષ્ટ્રીય સ્તરની સમિતિ નકારી કાઢશે. આમ પ્રાંતિક કોંગ્રેસમાં મુસલમાનોની બહુમતી હોય તો પણ કશું વળશે નહીં.

નવાબ ઇસ્માઇલ ખાને કબૂલ્યું કે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાથી જ દેશને આઝાદી મળી શકે પણ એના માટે કોંગ્રેસમાં જોડાઈ જવાથી મુસલમાનો પોતાની ઇસ્લામિક પિછાણ ખોઈ બેસશે.

અશરફ અલી થાનવીએ સૌથી છેલ્લો સવાલ એ પૂછ્યો હતો કે ઉલેમાનું લીગમાં શું સ્થાન હશે. ઇસ્માઇલ ખાને કહ્યું કે ઉલેમાએ લીગમાં ચુંટાઈને જ આવવું પડે તેવું નથી. એમને સીધા જ રાષ્ટ્રીય કમિટીમાં લઈ શકાય છે.

મુસ્લિમ લીગની તરફેણમાં થાનવીનો ફતવો

થાનવીને આ જવાબો પસંદ આવવાના જ હતા. તે પછી સહારનપુરના ધારાસભ્ય મૌલવી મુનફૈત અલીએ એમને એક સવાલ પૂછીને મુસ્લિમ લીગને ખુલ્લો ટેકો જાહેર કરવાની થાનવીને તક આપી. આ ફતવો ‘તંઝિમઅલમુસ્લિમીન(મુસલમાનોનું સંગઠન) તરીકે ઓળખાયો. પટનામાં ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ લીગના અધિવેશનમાં પણ આ ફતવો વાંચી સંભળાવવામાં આવ્યો. થાનવીએ ફતવામાં કહ્યું કે મુસલમાન કોમનું અલગ રાજકીય સંગઠન હશે તો જ એમની અસ્મિતા જળવાઈ રહેશે, પરંતુ આવી તંઝિમ શરીઆ (મુસ્લિમ કાનૂન) પ્રમાણે જ બનાવવી જોઈએ. થાનવીએ કહ્યું કે આવું કોઈ રાજકીય સંગઠન નથી, જે આ કામ કરી શકે અને મુસ્લિમ લીગ પણ શરીઆ પ્રમાણે કામ નથી કરતી. આમ છતાં થાનવીએ કહ્યું કે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે પસંદગી કરવાની હોય તો મુસલમાનોએ મુસ્લિમ લીગમાં જ જોડાવું જોઈએ. આમ છતાં મુસ્લિમ લીગના નેતાઓએ સંગઠનમાં શરીઆ પ્રમાણે ફેરફાર કરવા જોઈએ.

થાનવીએ લીગના સામાન્ય સભ્યોને સલાહ આપી કે તેઓ એમના નેતાઓને સતત ખડેપગે રાખે કે જેથી તેઓ શરીઆના નિયમો લાગુ કરે અને એમાંથી જરા પણ ચાતરે નહીં. એમણે ખાતરી આપી કે લીગના નેતાઓ આ બાબતમાં જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે ઉલેમાઓની સલાહ લઈ શકે છે.

આ ફતવા પછી પણ થાનવીએ ઇસ્લામનો આધાર લઈને મુસ્લિમ લીગ પર દબાણ ચાલુ રાખ્યું.

જિન્ના પર દબાણ

૧૯૩૯માં લીગના પટના અધિવેશનમાં દેવબંદી ડેલિગેશને હાજરી આપી. એના નેતા તરીકે થાનવીના માનીતા શિષ્ય મૌલાના ઝફર અહમદ ઉસ્માની હતા. પહેલા દિવસે બેઠકમાં ભાગ લીધા પછી એમણે જાહેર કર્યું કે જિન્ના સાથે એમની મુલાકાત નહીં થાય તો ડેલિગેશન બીજા દિવસે ભાગ નહીં લે. લીગના નેતા દોડાદોડીમાં પડી ગયા. એ જ સાંજે જિન્ના સાથે એમની મુલાકાત ગોઠવાઈ. ઉસ્માનીએ પાછળથી આ બાબતમાં લખ્યું કે જિન્ના શરૂઆતમાં ડેલિગેશનના વિચારો સ્વીકારતાં અચકાતા હતા. એમણે કહ્યું કે ધર્મ અને રાજકારણને અલગ રાખવાં જોઈએ. પરંતુ મૌલવીઓએ તરત જવાબ આપ્યો કે આવું મૉડેલ યુરોપના રાજકારણનું છે, અને ઇસ્લામથી વિરુદ્ધ છે. ઇસ્લામમાં ધાર્મિક અને રાજકીય સત્તા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી.

ઉસ્માનીના વિચારોની જિન્ના પર ઊંડી અસર પડી. પટના અધિવેશનના બીજા દિવસે જિન્નાએ પોતાના ભાષણમાં કહ્યું કે ઇસ્લામ માત્ર ધર્મ નથી, આખી જીવનપદ્ધતિ છે.

નમાઝી જિન્ના

ડેલિગેશને જિન્નાને કહ્યું કે મુસ્લિમ નેતાગીરી પાસે એમની બહુ મોટી માગણી નથી પણ નેતાઓએ નિયમિત નમાઝ તો પઢવી જ જોઈએ. આ બાબતમાં દેવબંદી મૌલવીઓ બહુ ગંભીર હતા. એમણે કહ્યું કે ખુદ જિન્નાએ નમાઝ અદા કરવી જોઈએ. જિન્નાએ કહ્યું કે આમાંથી બખેડો ઊભો થશે. નમાઝનું સંચાલન કોણ કરશે? દેવબંદી, સુન્ની કે શિયા? એટલે મુસ્લિમ લીગ બધા મુસલમાનોને રાજકીય એકતાને તાંતણે બાંધવા માગે છે ત્યારે આ વિખવાદ આડે આવશે. પરંતુ ડેલિગેશને કહ્યું કે જિન્ના પર બધા મુસલમાનોને ભરોસો છે એટલે એ પોતે જ નમાઝના નેતા બનશે તો કોઈ વાંધો નહીં લે. હવે કંઈ કહેવાપણું નહોતું

બીજા દિવસે બપોરે એક વાગ્યે પટના અધિવેશનમાં બપોરની નમાઝ માટે વિરામ પડ્યો ત્યારે પટનાના કાઝીએ નમાઝની આગેવાની લીધી. જિન્ના આગળ વધ્યા, કાઝીની પાછળ ગોઠવાયા અને નમાઝ માટે એકઠી થયેલી આખી ભીડ એ બન્નેની પાછળ ગોઠવાઈ ગઈ!

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૧૭ :

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s