“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (4)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

કોંગ્રેસના મુસ્લિમ જનસંપર્ક કાર્યક્રમને પગલે મુસ્લિમ લીગ શાંત બેસી રહે એ તો શક્ય જ નહોતું. વ્યક્તિગત રીતે નહેરુનાં અને સંસ્થાકીય રીતે કોંગ્રેસનાં મહેણાંટોણાં હવે કઠવા લાગ્યાં હતા. નહેરુએ કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગ ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગના મુસ્લિમોનું એક જૂથ છે, ચોક્કસ, એ લોકો બહુ જ સન્માનને પાત્ર છે, પણ સામાન્ય મુસલમાનો સાથે એમનો કશો સંબંધ નથી. યુક્ત પ્રાંતના મુસ્લિમ કોંગ્રેસ નેતાઓ અલ્હાબાદમાં મળ્યા. એમણે એક નિવેદનમાં કહ્યું કે જિન્ના સાહેબને કદી મુસલમાનોનાં દુઃખ-તકલીફો સાથે કશી નિસ્બત રહી છે ખરી?

મુસ્લિમ લીગમાં ખળભળાટનાં પહેલાં ચિહ્નો સર મુહંમદ ઇકબાલે જિન્નાને લખેલા પત્રમાંથી મળે છે. ઇકબાલે નહેરુના પડકારને પહોંચી વળવા માટે તરત અખિલ ભારતીય મુસ્લિમ સંમેલન બોલાવવાનો આગ્રહ કરતાં લખ્યું, “ સંમેલનમાં તમારે એક અલગ રાજકીય એકમ તરીકે ભારતીય મુસ્લિમોનો રાજકીય ઉદ્દેશ સ્પષ્ટ કરવો જોઈએ. ભારતમાં અને ભારતની બહારની દુનિયાને કહેવાની બહુ જરૂર છે કે દેશમાં આર્થિક સમસ્યાઓ એકમાત્ર સમસ્યા નથી. મુસ્લિમોની દૃષ્ટિએ સાંસ્કૃતિક સમસ્યા ભારતના મુસલમાનો માટે બહુ ઘણો પ્રભાવ પાડે છે. કંઈ નહીં તો, આર્થિક સમસ્યા કરતાં નાની સમસ્યા તો નથી .”

જિન્નાએ કોંગ્રેસના ઇરાદાનો ઉલ્લેખ કરીને એના ‘mass contact’ કાર્યક્રમને ‘massacre contact’ કાર્યક્રમ તરીકે ઓળખાવ્યો! જિન્નાએ કહ્યું કે “‘દાળભાતના બૂમરાણમાં આવી જશો. તમને ખબર હોવી જોઈએ કે એક દેશના મૂળભૂત આર્થિક, નાણાકીય અને સામાજિક પ્રશ્નોનો જવાબ કોઈ પણ રાતોરાત આપી શકે”.

તે સાથે મુસ્લિમ લીગે સંસ્થાકીય માળખું બદલવાનું નક્કી કર્યું, જેમાં જિલ્લા સ્તરથી માંડીને છેક ઉપરના સ્તર સુધીની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી, કોંગ્રેસના સભ્ય ચાર આનામાં થવાતું, મુસ્લિમ લીગે બે આના સભ્ય ફી નક્કી કરી. આ બધા માળખાગત સુધારામાં યુક્ત પ્રાંતના નેતાઓએ આગળ પડતો ભાગ ભજવ્યો.

કોંગ્રેસના મુસ્લિમ સંપર્ક કાર્યક્રમ (MMCP)ની ટીકા

યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગે MMCPને નિશાન બનાવી. એણે કહ્યું કે કોંગ્રેસ મુસ્લિમોમાં ફૂટ પડાવવાના તો પ્રયાસ કરે છે પણ કોમી ચુકાદો આવ્યો ત્યારે હિન્દુ મત ન તૂટે તે માટે એણે બધા જ પ્રયત્ન કર્યા હતા. પરંતુ મહેમૂદાબાદના રાજાએ MMCPએ છેડેલા વૈચારિક હુમલાના જવાબ આપ્યા. એમણે અશરફના સમાજવાદી સિદ્ધાંતોના જવાબમાં ઇસ્લામને જીવનની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા તરીકે રજૂ કર્યો અને કહ્યું કે ઇસ્લામ મુક્તિ અપાવે છે અને મુસલમાન મુક્તિ એટલા માટે માગે છે કે એના વગર એ રહી જ ન શકે. રાજા-મહેમૂદાબાદે સમાજવાદ અને ઇસ્લામ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરતાં કહ્યું કે સમાજવાદનો આધાર લોકોની સર્વસંમતિ નથી; બીજી બાજુ, ઇસ્લામનો આધાર ‘ઇજ્મા’ (સર્વસંમતિ) છે. સમાજવાદ માત્ર બૌદ્ધિક છે, એને હૃદય સાથે સંબંધ નથી. બીજી બાજુ, ઇસ્લામ હૃદયના ભાવો અને મનની ઇચ્છાઓ બન્નેને વાચા આપે છે. ૧૯૩૭માં લીગનું સંમેલન મળ્યું તેમાં સામાજિક-આર્થિક ઠરાવ રજૂ કરનારાઓમાં રાજા-મહેમૂદાબાદ મુખ્ય હતા.

ગાંધીજીનીનઈ તાલીમઅને લીગનો પીરપુર રિપોર્ટ

લીગે માત્ર MMCPની વિચારધારાનો જ નહીં, બધાં ભારતીય પ્રતીકોનો પણ વિરોધ કર્યો. ગાંધીજીનો શિક્ષણ માટેનો વર્ધા કાર્યક્રમ એનું મુખ્ય નિશાન બન્યો. લીગે વર્ધા શિક્ષણ કાર્યક્રમ કે નઈ તાલીમ અથવા બુનિયાદી કેળવણીને મુસ્લિમ વિરોધી ગણાવી. ગાંધીજીએ આ કાર્યક્રમને “ગ્રામીણ હસ્તોદ્યોગ દ્વારા ગ્રામીણ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ’ નામ આપ્યું હતું. એમાંથી શિક્ષણ અંગેની ગાંધીજીની પાયાની ફિલસૂફી પ્રગટ થતી હતી. એમની નજરે શિક્ષણ એટલે માત્ર અક્ષરજ્ઞાન નહીં, અક્ષરજ્ઞાન તો માત્ર સાધન તરીકે જરૂરી છે, જેની મદદથી લોકો શિક્ષિત થઈ શકે, વળી શિક્ષણ એટલે માત્ર કોઈ હાથનો કસબ પણ નહીં. લોકોને આવા કોઈ કસબ મારફતે મુક્ત શિક્ષણ મળવું જોઈએ. આ પદ્ધતિમાં ઇતિહાસ, ભૂગોળ, ગણિત ઉપરાંત સ્વચ્છતાના બુનિયાદી સિદ્ધાંતો અને પોષણ વગેરે બાળકોએ શીખવાનું હતું. ગાંધીજીએ એમાં ધર્મના શિક્ષણનો સમાવેશ નહોતો કર્યો, માત્ર બધા ધર્મોનાં મૂળભૂત તત્ત્વો એક છે એ શીખવવાનું હતું.

ગાંધીજીના આ કાર્યક્રમનો વિરોધ તો ઘણાએ કર્યો પણ મુસ્લિમ લીગ એમાં સૌથી આગળ હતી. લીગે પીરપુરના રાજા, યુક્ત્પ્રાંતના એક શિયા જમીનદારના નેતૃત્વ નીચે ગાંધીજીના શિક્ષણ કાર્યક્રમની સમીક્ષા કરવા એક સમિતિ નીમી. પીરપુર રિપોર્ટે જહેર કર્યું કે આ કાર્યક્રમ દ્વારા કોંગ્રેસ બાળકોમાં પોતાની નીતિઓ ઠાંસવા માગે છે. સમિતિએ આ શિક્ષણ પદ્ધતિને સામ્યવાદીઓની રીત જેવી Gandhian Totalitarianism (ગાંધીવાદી સર્વસત્તાવાદ) તરીકે ઓળખાવી.

સમિતિએ કહ્યું કે અહિંસા મુસલમાનો માટે ચરમ સત્ય નથી, એ જેહાદના સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધ જાય છે અને અમુક સંયોગોમાં જેહાદ કરવાની મુસલમાનોની ફરજ છે. વળી, બધા ધર્મોનાં મૂળભૂત તત્ત્વો એક જ છે એવા બુનિયાદી કેળવણીના સિદ્ધાંતને પણ પીરપુર રિપોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો. રિપોર્ટમાં કહ્યું કે ઇસ્લામનાં કેટલાંય તત્ત્વો એવાં છે જે માત્ર ઇસ્લામમાં છે અને બીજા ધર્મો સાથે એમનો મેળ બેસાડી શકાય એમ જ નથી. પીરપુર રિપોર્ટે કહ્યું કે ઇસ્લામ અને હિન્દુ ધર્મમાં ફેર છે. મુસલમાન બાળકના જીવનમાં ઇસ્લામ કેન્દ્રસ્થાને છે, જ્યારે હિન્દુઓમાં માત્ર બ્રાહ્મણ બાળક માટે ધર્મ કેન્દ્રસ્થાને છે.

ઇતિહાસના પાઠ્યક્રમની પણ પીરપુર સમિતિએ આકરી ટીકા કરી. એણે કહ્યું કે અમીર ખુસરો, કબીર, અકબર અને દારા શિકોહને મુસ્લિમ અધિનાયકો તરીકે દેખાડવામાં આવ્યા છે તેનું કારણ માત્ર એ જ કે એમણે હિન્દુ ધર્મ સાથે તાલમેળ સાધવા પ્રયત્ન કર્યો હતો. મુસ્લિમ સમાજ કે ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં ઇસ્લામિક દૃષ્ટિકોણ સાથે બહુ મોટું પ્રદાન કરનારા મુસ્લિમ અધિનાયકોની અવગણના કરવામાં આવી છે. પીરપુર રિપોર્ટે કહ્યું કે મુસ્લિમ બાળક છેક પાંચમા ધોરણમાં મુસ્લિમોનો ઇતિહાસ જાણી શકે છે. આમાં એ વાતની ઉપેક્ષા કરાઈ છે કે ઇસ્લામ છેલ્લાં એક હજાર વર્ષથી મહત્ત્વનો પ્રભાવકારી ધર્મ રહ્યો છે અને એણે “માનવજાતની સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય અવધારણાઓમાં ક્રાન્તિ આણી છે.”

હિન્દુસ્તાનીનો વિરોધ

વર્ધાની શિક્ષણ યોજના પ્રમાણે કોંગ્રેસે રાષ્ટ્રભાષા તરીકે હિન્દુસ્તાનીને સ્થાપિત કરવાના પ્રયાસ શરૂ કર્યા. હિન્દુસ્તાની આગળ જતાં અંગ્રેજીનું સ્થાન લે એવી યોજના હતી. આ પણ એક મોટો વિવાદનો મુદ્દો બની ગયો. કોંગ્રેસનું કહેવું હતું કે હિન્દુસ્તાની ઉર્દુ અને હિન્દી વચ્ચેની ભાષા છે. પરંતુ, એ જ કારણે હિન્દી અને ઉર્દુ, બન્નેના હિમાયતીઓએ હિન્દુસ્તાનીનો વિરોધ કર્યો. વિરોધ માત્ર યુક્ત પ્રાંત પૂરતો મર્યાદિત ન રહ્યો; બંગાળના મુખ્ય પ્રધાન ફઝલુલ હકે પણ ઉર્દુનું મહત્ત્વ ઓછું કરવાનો વિરોધ કર્યો. એમણે ઉર્દુને રાષ્ટ્રભાષા જાહેર કરવાની જોરદાર હિમાયત કરી. ફઝલુલ હકે જાહેર કર્યું કે એમની સરકાર ઉર્દુ, અરબી અને ફારસીનો ફેલાવો કરવા માટે વધારે મદરેસાઓ ખોલશે. હકે ભારપૂર્વક કહ્યું કે ઉર્દુને મુસલમાન બાળકો માટે ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ કે જેથી તેમને ઇસ્લામનું તત્ત્વ સમજાય. (વિડંબના છે કે ભાગલા પછી તરત પૂર્વ પાકિસ્તાન માટે ઉર્દુ ફરજિયાત બનાવતાં મોટો વિરોધ થયો અને એમાંથી બાંગ્લાદેશનો જન્મ થયો!) ફઝલુલ હકે ચેતવણી આપી કે બંગાળીઓ ઉર્દુ નહીં શીખે તો એમનાં બાળકો મુસ્લિમ નહીં રહે.

લખનઉની નદવાતુલ ઉલેમાએ હકને ટેકો આપ્યો. એના રૅક્ટર મૌલાના સઈદ સુલૈમાન નદવીએ કહ્યું કે ઉર્દુ હિન્દુઓ અને મુસલમાનોએ સાથે મળીને બનાવી છે એટલે એને રાષ્ટ્રભાષા બનાવવી જોઈએ. એમની દલીળ એ હતી કે ઉર્દુ માત્ર મુસલમાનોની જ ભાષા હોય તો પણ એને જ રાષ્ટ્રભાષા બનાવવી જોઈએ કારણ કે હિન્દુઓ બહુમતીમાં હોવાથી એમની પરંપરાઓને તો એ કદી દબાવી જ નહીં શકે અને હિન્દુઓ ફાવે ત્યારે પોતાના સંખ્યાબળનો ઉપયોગ કરીને એમાં ફેરફાર કરી શકશે. એમણે હિન્દીને “કલકત્તાની ફૉર્ટ વિલિયમ કૉલેજની ભાષા” ગણાવી અને સૂચવ્યું કે સંસ્કૃતમય હિન્દીને અરબીની જેમ ‘ક્લાસિકલ ભાષા’નો દરજ્જો આપવો જોઈએ. એમનો આક્ષેપ હતો કે હિન્દુસ્તાનીને નામે હિન્દીને ઠોકી બેસાડવાનો પ્રયત્ન થાય છે. નહેરુએ કહ્યું કે ઉર્દુ માત્ર શહેરના લોકો સમજે છે, જ્યારે હિન્દી ગામડાંવાળા સમજે છે. નદવીનો જવાબ હતો કે સંસ્કૃતવાળી હિન્દી કરતાં તો ગામડાંના લોકો ઉર્દુ વધારે સારી રીતે સમજે છે.

ઉર્દુનો મધ્યમ તરીકે ઉપયોગ કરતી હૈદરાબાદની ઑસ્માનિયા યુનિવર્સિટીના એક સ્થાપક મૌલવી અબ્દુલ હકે સંસ્કૃતવાળી હિન્દી દક્ષિણ ભારતના લોકો વધારે સારી રીતે સમજી શકે છે એવી દલીલને ફગાવી દીધી. એમણે કહ્યું કે રોજની વાતચીતમાં દક્ષિણ ભારતીયો સંસ્કૃત શબ્દોનો બહુ ઓછો ઉપયોગ કરે છે. એમણે કહ્યું કે ૧૮૩૭માં ફાર્સીને બદલે ઉર્દુ આવી ત્યારે કોઈએ વાંધો નહોતો લીધો, પરંતુ પછી સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીની આગેવની હેઠળ આર્યસમાજે આ મુદ્દો ઊખેળ્યો અને પંડિત મદન મોહન માલવીયે એને બળ પૂરું પાડ્યું પરંતુ અબ્દુલ હકે ખરેખર તો ગાંધીજીને જ નિશાન બનાવ્યા કે એમણે હિન્દી સાહિત્ય સંમેલનના પ્રમુખ બનવાનું સ્વીકાર્યું તેથી મદ્રાસમાં હિન્દીનો પ્રચાર વધ્યો છે.

જો કે અબ્દુલ હકે ઉર્દુ અને હિન્દીના અઘરા શબ્દોને બદલે લોકો વાપરતા હોય તેવા સહેલા શબ્દોવાળી ભાષા તૈયાર કરવામાં મદદ કરવાની તૈયારી પણ દેખાડી. બન્નેની લિપિનો પણ સવાલ હતો. નહેરુએ કહ્યું કે હિન્દુસ્તાની માટે રોમન લિપિ વાપરવી જોઈએ. આના પછી અબ્દુલ હકને બિહાર સરકારે હિન્દી અને ઉર્દુના એકસમાન શબ્દોનો શબ્દકોશ બનાવવાનું કામ સોંપ્યું.

હિન્દુઓમાં પણ ઉર્દુના સમર્થકો હતા. તેજ બહાદુર સપ્રુએ કહ્યું કે હિન્દુસ્તાની માત્ર ઉર્દુને હટાવીને હિન્દીને ઘુસાડવાનું આવરણ છે. જો કે એમનો મત હતો કે કોઈ એક રાષ્ટ્રભાષા બનાવવાની જરૂર જ નહોતી.

મૌલાના આઝાદનો જિન્ના પર કટાક્ષ

કોંગ્રેસ તરફ્થી મૌલાના આઝાદે સમજાવવાની કોશિશ કરી કે આ આખો વિવાદ ઊભો થવાનું કારણ એ કે મુંબઈ, કલકતા અને મદ્રાસના લોકો ‘હિન્દી’ શબ્દો ઉપયોગ સમજ્યા વગર કરે છે. એમણે કહ્યું કે હિન્દુસ્તાની સરળ અને સ્પષ્ટ સમજાય તેવી ઉર્દુ જ છે, જે સામાન્ય રીતે ઉત્તર ભારતનાં શહેરોમાં બોલાય જ છે. એમણે કટાક્ષ કર્યો કે જિન્નાને તો હિન્દી કે ઉર્દુ, બન્નેમાંથી એક પણ ભાષા નથી આવડતી. એમની માતૃભાષા ગુજરાતી છે અને બધું કામ અંગ્રેજીમાં કરે છે!

પરંતુ આ વિવાદ શમ્યો નહીં અને મુસ્લિમોની લઘુમતી હોય તેવા પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસની સરકારો વિરુદ્ધ મુસલમાનોની ફરિયાદનું એક કારણ બની રહ્યો.

રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રધ્વજ સામે મુસ્લિમ લીગનો વાંધો

કોંગ્રેસની સરકારો જ્યાં હતી ત્યાં જાહેર સ્થળોએ કોંગ્રેસનો ત્રિરંગો લહેરાવાતો અને શાળાઓમાં ‘વંદે માતરમ’ ગવાતું. મુસ્લિમ લીગે આ બન્ને હિન્દુ પ્રતીકો હોવાનું કહીને વાંધો લીધો.

કોંગ્રેસનો જવાબ

ખાસ કરીને વર્ધાના શિક્ષણ કાર્યક્ર્મ સામેના લીગના વાંધાથી કોંગ્રેસ ઊકળી ઊઠી. એને કહ્યું કે ગાંધીજીના આ કાર્યક્રમને નક્કર રૂપ આપનારા ડૉ. ઝાકિર હુસેન મુસ્લિમ જ હતા. (એમાં કંઈ મુસ્લિમ વિરોધી હોય તેને ડૉ. ઝાકિર હુસેન ચલાવી લે.) બુનિયાદી કેળવણીથી બાળકોનું બ્રેઇન-વૉશિંગ (કૂણાં મન વિકૃત) શી રીતે થઈ શકે? હિન્દુસ્તાની વિશે પણ કોંગ્રેસે સ્પષ્ટતા કરી કે બિહાર સરકારે અબ્દુલ હકના નેતૃત્વ હેઠળ હિન્દી અને ઉર્દુના સમાન શબ્દોની ડિક્શનરી બનાવવા માટે સમિતિ નીમી છે અને બિહાર અને યુક્ત પ્રાંતમાં એની ભલામણોનો જ ઉપયોગ થશે.

રાષ્ટ્રધ્વજ વિશે કોંગ્રેસે કહ્યું કે એ દેશની બધી કોમોનું પ્રતીક છે. કોંગ્રેસે ખાસ ધ્યાન દોર્યું કે ખુદ જિન્ના, અલીભાઈઓ અને બીજા કેટલાયે મુસ્લિમ નેતાઓ કોંગ્રેસમાં હતા ત્યારે એમણે કદીયે ધ્વજ સામે વાંધો નહોતો લીધો.૧૯૩૭માં લખનઉમાં મ્યૂનિસિપાલિટીની ઇમારત પર રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવા માટે ખલિક-ઉઝ-ઝમાને જ ગોબિંદ બલ્લભ પંતને આમંત્રણ આપ્યું હતું. (ખલિકઉઝઝમાન વિવાદ વખતે મુસ્લિમ લીગના યૂ. પી.ના અગ્રગણ્ય નેતા બની ગયા હતા). વંદે માતરમ’માં પણ હિન્દુ-મુસલમાન જેવું કંઈ નથી. કોંગ્રેસ સેશનોમાં એગીત ગવાતું જ રહ્યું છે. બંકિમ ચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે એ ગીત રચ્યું અને પછી પોતાના પુસ્તક ‘આનંદમઠ’માં એને સમાવી લીધું. ગીતમાં ત્રીસ કરોડ હિન્દુસ્તાનીઓનો ઉલ્લેખ છે તે જ સાબિત કરે છે કે એમાં મુસલમાનો પણ આવી જાય છે. વળી, એની માત્ર બે જ કડીઓ ગવાય છે, જેમાં માતૃભૂમિના સૌંદર્ય અને સમૃદ્ધિનું જ વર્ણન છે.

‘વંદે માતરમ’ કેમ મહત્ત્વનું બની ગયું તેનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ પણ કોંગ્રેસે સ્પષ્ટ કર્યો. ૧૮૯૬માં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે એની ધુન બનાવી અને ૧૯૦૬માં બારિસાલમાં બંગાળ કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં એ ગવાયું. પોલીસે લાઠી ચાર્જ કરીને સંમેલનને વીખેરી નાખ્યું. એ સંમેલનના પ્રમુખ એ. રસૂલ મુસ્લિમ હતા. તે પછીથી આ ગીત લોકપ્રિય બન્યું અને અનેક બલિદાનોનું સાક્ષી બન્યું છે. આ ગીતને કોંગ્રેસે સત્તાવાર રીતે રાષ્ટ્રગીત તરીકે નથી અપનાવ્યું પણ ઐતિહાસિક કારણોસર એ મહત્ત્વનું છે.

કોંગ્રેસે, જો કે, રાષ્ટ્રગીત માટે લીગમાં જાગેલી નવી સભાનતાને ધ્યાનમાં લેવાની તૈયારી પણ દેખાડી. MMCPન ચેરમૅન અશરફે કહ્યું કે ખિલાફત આંદોલન વખતે કોંગ્રેસની મીટિંગોમાં અલ્લાહો અકબર લોકપ્રિય હતું, રામપ્રસાદ બિસ્મિલનું સરફરોશી કી તમન્ના અને ઇકબાલનું ‘સારે જહાં સે અચ્છા’, બન્ને ઉર્દુમાં હોવા છતાં કોંગ્રેસની બેઠકોમાં લોકપ્રિય બન્યાં. એમાં શીખો ‘સતસિરી અકાલ’ પોકારતા. અશરફે કહ્યું કે ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ નું ફારસી સ્લોગન પણ એટલું જ લોકપ્રિય હતું.

જિન્ના નવા લેબાસમાં

પરંતુ મુસ્લિમ લીગ પર એની કંઈ અસર ન થઈ. પક્ષે પોતાની છવિ બદલવાનો ધરખમ પ્રયાસ કર્યો. સૌથી મોટો ફેરફાર એ થયો કે જિન્નાએ સૂટ છોડ્યો અને ૧૯૩૭ની લખનઉની લીગ કૉમ્ફરન્સમાં શેરવાની અને પાયજામામાં ઉપસ્થિત થયા! એ જ અધિવેશનમાં તરાના-એ-લીગ (લીગનું ગીત) અને ધ્વજ નક્કી થયાં.

હવે આગળ આપણે પેટાચૂટણીઓમાં કોંગ્રેસના પરાજય ઉપરાંત દારુલ ઉલૂમ દેવબંદના એક જૂથે કઈ રીતે પાકિસ્તાનની માગણીને ‘ઇસ્લામિક માગણી બનાવી દીધી તે જાણશું. તો, આવતા સોમવારે મળીએ.

રજૂઆતઃ નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _ ૧૬ :

Advertisements

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s