Philanthropy and American Capitalism

અમેરિકામાં વસતા મિત્ર દિલીપ વ્યાસે એક લેખ વાંચવા મોકલ્યો. આ લેખ પૂરો વાંચવા માટે આ લિંક પર ક્લિક કરશોઃ

અમેરિકામાં સખાવતથી ચાલતી સંસ્થાઓને ૨૦૦૭માં લગભગ ૩૫૦ અબજ ડૉલર મળ્યા. અમેરિકામાં ૧૯૯૦ના દાયકાથી દાન તરીકે ચૅરિટી સંસ્થાઓને દર વર્ષે મળતી રકમ દેશના કુલ આંતરિક ઉત્પાદન (GDP)ના બે ટકા જેટલી થવા જાય છે. બીજી બાજુ ભારતના ૨૦૧૪-૧૫ના બજેટમાં શિક્ષણ માટે ફાળવાયેલી રકમ માત્ર ૦.૬૬ ટકા છે. ૨૦૧૩-૧૪ના બજેટમાં ૦.૭ ટકા રકમ ફાળવવામાં આવી હતી, તેમાં પણ ૨૦૧૪-૧૫ના બજેટમાં કાપ મુકાયો છે. આરોગ્ય સેવા મેળવવા માટે ભારતના નાગરિકો જે ખર્ચ કરે છે તે GDPના ૪ ટકા જેટલો થાય છે, પણ એમાં સરકારનો ખર્ચ માત્ર ૧.૨ ટકા જેટલો છે, બાકીનો ખર્ચ સામાન્ય નાગરિક ભોગવે છે. એટલે કે આપણા કુટુંબમાં સ્વાસ્થ્ય વિશેની કોઈ સમસ્યા ઊભી થાય તો લગભગ પોણા ભાગનો ખર્ચ તો આપણા ખિસ્સા પર જ પડે છે, સરકાર તરફથી મળતી સેવાનું મૂલ્ય માત્ર પચીસ ટકા જેટલું જ છે. જે લોકો પાસે પૈસા ન હોય તેમની સ્થિતિ વિશે વિચારવા જેવું છે. શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવા, બન્ને પાછળ આપણા દેશમાં ખર્ચાતી કુલ સરકારી રકમ અમેરિકામાં દાનમાં અપાતી રકમ જેટલી થતી નથી.

આપણા દેશમાં દાનનો મહિમા તો બહુ છે પણ કેટલું દાન મળે છે, ક્યાં વપરાય છે, અને લોકોને એનો શો લાભ મળે છે તે જાણવાની કોઈ વ્યવસ્થા પણ નથી. કદાચ ઇન્કમ ટૅક્સ ઓછો થાય એવા ૮૦સીસી કે અન્ય લાભો માટે દાન અપાતાં હોય તો ભલે. બાકી જાહેર જનતાને તો ખબરેય પડતી નથી કે કોણ શું કરે છે. સરકારે કૉર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પૉન્સિબિલિટી (કંપનીઓની સામાજિક જવાબદારી)નો ખ્યાલ છેલ્લાં દસ-બાર વર્ષથી વહેતો મૂક્યો તે પછી કંઈક ડીંડવાણાં ચાલતાં હોય એ બનવાજોગ છે પણ એનો કંઈ અર્થ નથી, કારણ કે સામાન્ય લોકો સુધી જેમ સરકાર નથી પહોંચતી તેમ ધનાઢ્યો પણ નથી પહોંચતા. આખરે, એમની પાસે એકત્ર થયેલું ધન પણ બજારમાં લોકોને માલ વેચીને પ્રાપ્ત કરેલા નફા રૂપે જ એકત્ર થયું હોય છે. વૉરેન બફેટ કે બિલ ગેટ જેવા ધનાઢ્યોએ પોતાની મોટા ભાગની સંપત્તિ આપી દીધી છે, પણ એમને જોઈને આપણા ઉદ્યોગપતિઓ પોતાની અંગત સંપત્તિમાંથી એક ટકો પણ આપવા તૈયાર થયા હોવાનું સાંભળવા નથી મળ્યું.

અમેરિકી દાનની અંધારી બાજુ

ભારતમાં તો દાનનો મહિમા માત્ર પુસ્તકોમાં હોય એમ લાગે છે પણ અમેરિકામાં વહેતા આ દાનનો પ્રવાહ પણ અંધારી બખોલમાં જઈ પહોંચે છે. ઇંડિયાનાપોલિસની યુનિવર્સિટીની લિલી ફૅમિલી સ્કૂલે દાનના પ્રવાહ વિશે એક રિપોર્ટ તૈયાર કરાવ્યો. એના લેખક પૅટ્રિક રૂની કહે છે કે હવે દાન આપનારાની સંખ્યા ઘટી છે. કોઈ ખાસ કાર્યક્રમ માટે અપાતા દાનનું મૂલ્ય જે લોકો વરસેદહાડે બે લાખ ડૉલર કરતાં વધારે કમાતા હોય એવા વર્ગમાં પચીસ ટકા વધ્યું છે, જે લોકો વાર્ષિક એક લાખ ડૉલર કમાતા હોય એવા દાતાઓની રકમો ૬.૧ ટકા જેટલી ઓછી થઈ છે. બીજી બાજુ, જેમની આવક પચીસ હજાર ડૉલર જેટલી હોય તેવા લોકોએ હવે દાન આપવાનું લગભગ બંધ કરી દીધું છે. ૨૦૦૮ની મંદીનો ધક્કો ઓછી આવકવાળા લોકોને લાગ્યો, રોજગારની તકો ઓછી થઈ ને અનિશ્ચિતતા વધી ગઈ તેની અસર સ્સામાન્ય લોકોની સખાવત કરવાની શક્તિ પર પણ પડી છે.

લોકો Thanks-giving Day (દર વર્ષે નવેમ્બરનો ચોથો ગુરુવાર) અને નવા વર્ષની વચ્ચેના દિવસોમાં ચૅરિટી સંસ્થાઓને દાન આપતા હોય છે. દુકાનોમાં અને મોટા ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર્સમાં દાનપેટીઓ પણ રાખેલી હોય છે. સામાન્ય લોકો એ રીતે નાનીમોટી સંસ્થાઓને દાન આપતા હોય છે, પરંતુ સામાન્ય લોકો તરફથી દાનની રકમ ઘટતાં, એકંદરે દાનનો રાષ્ટ્રીય આંકડો ઊંચો જવા છતાં, નાની સંસ્થાઓને ફાળે આવતી રકમ ઘટી છે. બીજી બાજુ ‘મોટા માણસો’ નાની સંસ્થાઓને બદલે મોટી સંસ્થાઓને પસંદ કરે છે એટલે એમને મળતી દાનની રકમ પણ મોટી જ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઔષધ ઉદ્યોગના માંધાતા ફ્રેડ ઈશલમૅને નૉર્થ કેરોલાઇના યુનિવર્સિટીની ટાર હિલ્સ ઔષધ સ્કૂલને દસ કરોડ ડૉલર દાન તારીકે આપ્યા છે. ઈશલમૅન પોતે આ જ સ્કૂલમાં ભણતા હતા અને પોતાની માતૃશાળાને એમણે આટલી મોટી મદદ આપીને સવાબસ્સો વર્ષનો રેકૉર્ડ તોડ્યો છે. આ રકમમાંથી સ્કૂલ ‘ઈશલમૅન ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ ઇનોવેશન’ શરૂ કરશે. છેલ્લા એક દાયકામાં આ સ્કૂલમાંથી નીકળેલા વિદ્યાર્થીઓએ ૧૩૦ પેટન્ટો અને૧૫ કંપનીઓ સ્થાપી છે.

આટલી મોટી સખાવત અને એના ઉપયોગની યોજનાથી પ્રભાવિત થયા સિવાય ન જ રહેવાય. પરંતુ વાત એ છે કે ઈશલમૅન આ સ્કૂલના ગવર્નિંગ બોર્ડમાં ઘણાં વર્ષ રહ્યા છે અને એમના ઔષધ વ્યવસાય અને સ્કૂલના અભ્યાસક્રમ વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. રિપોર્ટના લેખક રૂની કહે છે કે આવાં મોટાં ડોનેશનો મોટા ભાગે તો દાન આપનારાના પ્રોજેક્ટો માટે જ લાભકારક છે. સ્ટૅનફૉર્ડ યુનિવર્સિટીના સેન્ટર ઑન ફિલેન્થ્રોપી ઍન્ડ સિવિલ સોસાઇટીના સહનિયામક રીચનો એક અભ્યાસપાત્ર ૨૦૧૩માં જ્‍હોન હૉપકિન્સ યુનિવર્સિટીએ પ્રસિદ્ધ કર્યો છે. લખે છે કે “ માનવતાવાદી દાન મુખ્યત્વે દાતાના પોતાના પ્રોજેક્ટનું જ એક આગેકદમ હોય એવું લાગે છે; એમાંથી દાતા કયા ક્ષેત્રને મૂલ્યવાન ગણે છે તે દેખાય છે, ગરીબોને રાહત મળે તે રીતે સંપત્તિનું દાન દ્વારા પુનઃ વિતરણ કરવાનો હેતુ હોય એવું જણાતું નથી. આ ધનાઢ્યો ખરેખર દાન કોને આપે તે પહેલાં જ કરરાહત મેળવી લેતા હોય છે. એમના માટે ‘ડૉનર-ઍડવાઝ્ડ ફંડ્સ’ (DAFs) પણ છે. આ સંસ્થાઓમાં ધનકુબેરો અમુક રાકમ જમા કરી દે છે. કોને કેટલી મદદ આપવી તે પણ નક્કી ન થયું હોય તો પણ DAFમાં મૂકેલી રકમ દાન માટેની હોવાથી એના પર કરામાં કપાત મળી જાય છે.

આજે દેશની સૌથી મોટી ચૅરિટી સંસ્થાઓ ‘યુનાઇટેડ વે’, ‘સાલ્વેશન આર્મી’ કે ‘અમેરિકન રેડ ક્રૉસ’ નનાં દાનો પર ચાલે છે, પણ એ દાન મેળવવામાં પાછળ છે. દસ મોટાં ડૉનેશનોમાંથી આઠ તો યુનિવર્સિટીઓને મળ્યાં છે. આ રકમ વ્યવસાયને ઉપયોગી એવાં સંશોધનો માટે વપરાશે. આ દાન નથી મૂડીરોકાણ જ છે.

દાનવૃત્તિ અને મૂડીવાદ આ રીતે ખભેખભા મેળવીને ચાલે છે. જો કે આ નવી વાત નથી. દાનનો અર્થ જ અસામાનતા છે. અસમાનતા ન હોય તો દાનની જરૂર પણ ન હોય. દાન આર્થિક અસમાનતાની કડવાશને હળવી બનાવી આપે છે. મૂડીવાદને સામાજિક વિદ્રોહના આંચકાઓથી બચાવવાની આ રીત સમાનતાના સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધ જાય છે.

One thought on “Philanthropy and American Capitalism

  1. Paresh Vaidya

    આપણે ત્યાં એવી માનસિકતા છે કે દરેકજણ પોતાને દાન મેળવવાને પત્ર જ સમજતો હોય છે ,પછી ભલે ને ગમે તે આર્થિક વર્ગ માં હોય. આથી જ આપણી સામાજિક સંસ્થાઓ વિદેશી દાન ની આશા માં બેઠી હોય છે. નહીતર એક સામાન્ય વિદેશી નાગરિક કરતા આપણો સરેરાશ નાગરિક વધુ ગરીબ નથી.

    અ સાથે એ પણ કબૂલવું રહ્યું કે પરીસ્થીતી ઝડપ થી બદલી રહી છે. ઘણી NGO હવે સ્થાનિક મદદ થી સારું કામ કરી શકે છે કારણ કે યુવા વર્ગ ‘દાન’ કરતા પણ વધુ , સામાજિક જવાબદારી વિષે વધુ સભાન છે.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s