india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-56

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫: કૅબિનેટ મિશન(૪)

આજના પ્રકરણ સાથે ચેસની ભાષામાં કહીએ તો આપણે આ શ્રેણીના End Gameના તબક્કામાં પહોંચીએ છીએ.

૧૬મી તારીખે કૅબિનેટ મિશનના સભ્યો અને વાઇસરૉયે નિવેદન બહાર પાડ્યું. નિવેદન મોટા ભાગે લીગના અલગ રાષ્ટ્રના દાવાની વિરુદ્ધ જાય છે અને કોંગ્રેસની રજુઆત સાથે એનો મેળ બેસે છે. સવાલ એ છે કે બ્રિટન સરકારની કૅબિનેટના ઉચ્ચ સત્તાધારી મંત્રીઓનું મિશન આમ કહેતું હોય તો પણ અંતે ભાગલા કેમ પડ્યા? મિશને એવી તે કઈ બારી ખુલ્લી રાખી કે દેશના ભાગલા પડ્યા? પરંતુ આપણે અહીં એ સવાલનો જવાબ શોધવા કરતાં કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉયના નિવેદનના મુખ્ય અંશો જોઈએ કારણ કે જવાબ એમાં જ છે.

૦-૦

એમણે નિવેદનમાં એ વાતની નોંધ લીધી કે બન્ને પક્ષોએ પોતાના વિચારો સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કર્યા અને શક્ય તેટલી બાંધછોડ કરવા પણ તૈયાર હતા. પરંતુ, સમજૂતી થઈ ન શકી એટલે મિશનની નજરે સારામાં સારો રસ્તો શું હોઈ શકે તે કહેવાનું એમને જરૂરી લાગ્યું. બ્રિટન સરકારની સંપૂર્ણ સહમતી સાથે એમણે આ નિવેદન બહાર પાડ્યું હોવાની પણ એમને સ્પષ્ટતા કરી. એનો અર્થ એ કે આ નિવેદન બ્રિટન સરકારના વિચારો જ ગણાય. આમ એક રીતે જોઈએ તો, કૅબિનેટ મિશને શરૂઆતમાં આ સૂચનો મૂક્યાં હોત તો એને ‘યોજના’ માનીને સત્તાવાર ચર્ચા થઈ હોત. હવે એમની ભલામણ મુદ્દાવાર, પણ સંક્ષેપમાં જોઈએ.

· આના અનુસંધાનમાં એમનો સૌ પહેલો નિર્ણય ભારતીયોની બનેલી વચગાળાની સરકારની રચના કરવાનો હતો. નવું બંધારણ પણ બનાવવાનું હતું, જેમાં સૌને ન્યાય મળે એવી વ્યવસ્થા હોય.

· મિશને કહ્યું કે એમની સમક્ષ ઢગલાબંધ પુરાવા રજૂ થયા છે, પણ એનું પૃથક્કરણ રજૂ ન કરતાં એમણે પોતાનું તારણ આપ્યું કે મુસ્લિમ લીગના ટેકેદારોને બાદ કરતાં બહુ જ મોટા વર્ગની ભાવના ભારતની એકતા ટકાવી રાખવાની છે.

· પરંતુ, મિશન કહે છે કે મુસ્લિમોની વાસ્તવિક અને તીવ્ર ચિંતાઓને ધ્યાનમાં લઈને એમણે ભાગલાની શક્યતાનો પણ વિચાર કર્યો. મુસ્લિમોની બીક એટલી બધી જામી ગઈ છે કે માત્ર કાગળ ઉપર અમુક ખાતરીઓ આપી દેવાથી કામ ચાલે તેમ નથી. ભારતને એક રાખવું હોય તો મુસ્લિમોને એમની ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક બાબતોમાં એમનું પોતાનું સ્વતંત્ર નિયંત્રણ આપવું જ પડે તેમ છે.

· મિશન કહે છે કે, આથી અમે સૌ પહેલાં મુસ્લિમ લીગની માગણી પ્રમાણે સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ પાકિસ્તાન બનાવવા વિશે વિચાર કર્યો. આ પાકિસ્તાન બે ભાગમાં હશેઃ ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમે પંજાબ, સિંધ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને બલુચિસ્તાન, અને ઉત્તર-પૂર્વમાં બંગાળ અને આસામના પ્રાંતો. લીગ વાતચીતોના પાછળના ભાગમાં સરહદો અંગે બાંધછોડ કરવા તૈયાર થઈ, પણ એનો આગ્રહ એ હતો કે સ્વતંત્ર, સાર્વભૌમ પાકિસ્તાનના સિદ્ધાંતનો સૌ પહેલાં સ્વીકાર કરવો જોઈએ. એમની બીજી માગણી એ હતી કે પાકિસ્તાન વહીવટી અને આર્થિક દૃષ્ટિએ ટકાઉ બની શકે તે માટે જ્યાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હોય તેવા ઘણા પ્રદેશો પણ એમાં જોડવા.

· ઉપર જણાવેલા છએ છ પ્રાંતોમાં બિનમુસ્લિમ લઘુમતીઓની સંખ્યા બહુ મોટી છેઃ ૧૯૪૧ની વસ્તી ગનતરીના આંકડા લઈને મિશને દેખાડ્યું કે પંજાબમાં ૧ કરોડ ૬૨ લાખ મુસ્લમાનોની સામે ૧ કરોડ ૨૨ લાખ બિનમુસ્લિમો હતા, સિંધમાં ૩૨ લાખ મુસલમાનોની સામે ૧૩ લાખ ૨૬ હજાર બિનમુસ્લિમો હતા. (બલુચિસ્તાન અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત મુખ્યત્વે મુસ્લિમ પ્રદેશો હતા, પણ વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત પાકિસ્તાન સાથે જવા તૈયાર નહોતો એ આપણે વાંચ્યું છે). ઉત્તર પશ્ચિમે ૬૨ ટકા કરતાં થોડા વધારે મુસલમાનો હતા અને લગભગ ૩૩૮ ટકા હિન્દુઓ અને શીખો હતા. બીજી બાજુ ઉત્તર-પૂર્વમાં બંગાળ અને આસામમાં લગભગ ૩ કરોડ ૬૪ લાખ મુસલમાનો હતા તો લગભગ ૩ કરોડ ૪૧ બિનમુસ્લિમો હતા. એટલે કે મુસલમાનો ૫૧.૬૯ ટકા હતા અને હિન્દુઓ અને અન્ય ૪૮.૩૧ ટકા હતા.

· મિશન જણાવે છે કે આ આંકડા સૂચવે છે કે મુસ્લિમ લીગની વાત માનીએ તો પણ સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ પાકિસ્તાન બનાવવાથી કોમી પ્રશ્નનો નિકાલ નહીં આવે. લીગની એ માગણી પણ ન સ્વીકારી શકાય કે મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હોય તેવા પ્રદેશો પણ પાકિસ્તાનમાં સામેલ કરવા, કારણ કે જે દલીલ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા વિસ્તારોને પાકિસ્તાનમાં સમાવવા માટે વપરાય છે તે જ દલીલ પંજાબ, બંગાળ અને આસામના બિનમુસ્લિમોની બહુમતીવાળા વિસ્તારોને પાકિસ્તાનમાં ન જોડવા માટે વાપરી શકાય છે. લીગની આ માંગની બહુ મોટી અસર શીખો પર પડે તેમ છે.

· આથી અમે એ વિચાર્યું કે માત્ર મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રદેશો પૂરતું નાનું પાકિસ્તાન કદાચ બન્ને પક્ષો વચ્ચે સમાધાનનો આધાર બની શકે. મુસ્લિમ લીગને એ મંજૂર નથી કારણ કે એમાંથી આખું આસામ – સિલ્હટ જિલ્લા સિવાય – પાકિસ્તાનમાંથી નીકળી જાય. પશ્ચિમ બંગાળનો મોટો ભાગ પણ પાકિસ્તાનમાં ન જાય. કલકત્તામાં ૨૩.૬ ટકા વસ્તી મુસલમાનોની છે, એટલે એના પરનો લીગનો દાવો પણ નકારાઈ જાય. પંજાબમાં જલંધર અને અંબાલા માટે લીગની માગણી ન સ્વીકારી શકાય. અમે પોતે પણ માનીએ છીએ કે પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા પાડવાથી આ પ્રાંતોની બહુ મોટી વસ્તીને અસર થશે. બંગાળ અને પંજાબની પોતાની અલગ ભાષાઓ અને પરંપરાઓ છે. પંજાબમાં તો શીખોની મોટી વસ્તી બન્ને બાજુ વસે છે. ભાગલાથી શીખોના ભાગલા થશે. આથી અમે એવા તારણ પર પહોંચ્યા છીએ કે, પાકિસ્તાન, નાનું કે મોટું, કોમી સમસ્યાનો ઉપાય નહીં બની શકે.

· તે ઉપરાંત પણ, કેટલીયે વહીવટી. આર્થિક અને લશ્કરી દલીલો પણ છે, જે બહુ વજનદાર છે. દાખલા તરીકે દેશનો વાહન વ્યવહાર (રેલ્વે), તાર-ટપાલ સેવા સંયુક્ત ભારતના આધારે વિકસ્યાં છે. એને ખંડિત કરવાની બહુ જ ખરાબ અસર ભારતના બન્ને ભાગો પર પડશે. ભારતનાં સશસ્ત્ર દળો પણ અવિભાજિત ભારતનાં છે. એમને બે ભાગમાં વહેંચી નાખવાથી એક લાંબી પરંપરા પર ફટકો પડશે અને ભારતીય સેનાની ઉચ્ચ સ્તરની કાર્યક્ષમતા સામે મોટું જોખમ ઊભું થશે. નૌકાદળ અને હવાઈદળની અસરકારકતા પણ ઘટશે. વળી પાકિસ્તાનના પણ બે ભાગ છે, અને બન્ને ભાગ બહુ નાજુક સરહદો પર આવેલા છે. સફળ સંરક્ષણ માટે પાકિસ્તાનનો વિસ્તાર બહુ ટૂંકો પડશે.

· વળી દેશી રજવાડાં પણ વિભાજિત હિન્દુસ્તાન સાથે જોડાવામાં ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરશે.

· અને છેલ્લે, પાકિસ્તાનના બે ભાગ વચ્ચે સાતસો માઇલનું અંતર છે, બન્ને વચ્ચે સંપર્ક જાળવી રાખવા માટે યુદ્ધ કે શાંતિના કાળમાં હિન્દુસ્તાનની સદ્‍ભાવના પર પાકિસ્તાને આધાર રાખવો પડશે.

· આ કારણોસર અમે બ્રિટિશ સરકારને એવી સલાહ આપી શકવાની સ્થિતિમાં નથી કે અત્યારે બ્રિટીશ હકુમતના હાથમાં જે સત્તા છે તે બે સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ દેશોને સોંપી દેવી જોઈએ.

· આમ છતાં, અમે મુસલમાનોને ખરેખર દહેશત છે તેના તરફ આંખ મીંચતા નથી. એમની સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને રાજકીય અસ્મિતા સંપૂર્ણ એકતંત્રી હિન્દુસ્તાનમાં લુપ્ત થઈ જવાની એમની બીક વાજબી છે કારણ કે હિન્દુઓની જબ્બરદસ્ત બહુમતી છે. આના ઉપાય તરીકે, કોંગ્રેસે એક યોજના રજૂ કરી છે, તેમાં કેન્દ્ર હસ્તકના વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર જેવા અમુક વિષયોને બાદ કરતાં બધા વિષયોમાં પ્રાંતોને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપવાનું સૂચન છે.

· આ યોજના અનુસાર પ્રાંતો મોટા સ્તરે આર્થિક અને વહીવટી આયોજનમાં ભાગ લેવા ઇચ્છતા હોય તો ઉપર જણાવેલા ફરજિયાત વિષયો ઉપરાંત પોતાને અધીન હોય તેવા અમુક વિષયો પોતાની મરજીથી કેન્દ્રને સોંપી શકે છે.

· પરંતુ અમને લાગે છે કે આ વ્યવસ્થામાં કેટલાક લાભ છે તો કેટલીક વિસંગતિઓ પણ છે. અમુક પ્રધાનો ફરજિયાત વિષયો પર કામ કરતા હોય અને અમુક પ્રધાનો વૈકલ્પિક વિષયો પર કામ કરતા હોય એ જાતની સરકાર કે ધારાસભા ચલાવવાનું બહુ કઠિન છે. અમુક પ્રાંતો વૈકલ્પિક વિષયો કેન્દ્રને સોંપી દે, આને કેટલાક ન સોંપે. આ સંજોગોમાં એવું થાય કે ફરજિયાત વિષયો પર કામ કરનારા પ્રધાનો આખા ભારતને જવાબદાર મનાશે, પણ વૈકલ્પિક વિષયો પર કામ કરનારા પ્રધાનો માત્ર એમને વિષયો સોંપનારા પ્રાંતોને જ જવાબદાર મનાશે. આવું કરીએ તો કેન્દ્રીય ધારાસભામાં તો વધારે મુશ્કેલી પડશે, કારણ કે એમાં જે પ્રાંતોએ કેન્દ્રને વિષયો ન સોંપ્યા હોય તેના પ્રતિનિધિઓ પણ હશે અને એમને સંબંધ ન હોય તેવા વિષય પર બોલતાં રોકવા પડશે.

· પરંતુ આ ઉપરાંત બીજો પણ મહત્ત્વનો મુદ્દો છે. બ્રિટિશ ઇંડિયા આઝાદ થાય, તે પછી એ કૉમનવેલ્થમાં રહે કે ન રહે, દેશી રજવાડાંઓને આજે બ્રિટન સાથે જે પ્રકારના સંબંધો છે તેનો પણ અંત આવશે. બ્રિટિશ ઇંડિયા આઝાદ થાય તે પછી રજવાડાંઓ પર બ્રિટિશ તાજ પોતાની સર્વોપરિતા ટકાવી ન શકે, અને નવી સરકારને સોંપી પણ ન શકે. રાજાઓ નવી સ્વાધીન સરકારને સહકાર આપવા તૈયાર છે, પણ એ કઈ રીતે થાય એ મંત્રણઓનો વિષય છે, એટલે અમે અહીં માત્ર બ્રિટિશ ઇંડિયા માટે જ નીચે જણાવેલી યોજના રજૂ કરીએ છીએઃ

Ø ભારતનો સંઘ બનાવાશે જેમાં બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યો હશે. વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ, સંદેશવ્યવહાર અને આ માટે જરૂરી નાણાં ઊભાં કરવાની સત્તા કેન્દ્રની સરકારના હાથમાં રહેશે.

Ø સંઘની સરકાર અને ધારાસભા હશે જેમાં બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓ હશે.

Ø કોઈ પણ કોમી પ્રશ્ન પર બન્ને કોમના હાજર અને મતદાન કરનારા પ્રતિનિધિઓની બહુમતી જરૂરી રહેશે જે આખા ગૃહની પણ બહુમતી હોવી જોઈએ.

Ø સંઘ સરકારના વિષયોને બાદ કરતાં, બીજા બધા વિષયો અને સત્તઓ પ્રાંતોના હાથમાં રહેશે.

Ø પ્રાંતો ઇચ્છે તો સાથે મળીને ગ્રુપ બનાવી શકે છે, એ ગ્રુપની પણ સરકાર અને ધારાસભા હશે અને પ્રાંતો નક્કી કરે તે ગ્રુપની સરકારના વિષય રહેશે.

Ø પહેલાં દસ વર્ષ પછી, અને તે પ્છી દર દસ વર્ષે કોઈ પણ પ્રાંત પોતાની ધારાસભામાં બહુમતીના નિર્ણય પ્રમાણે સંઘ અને ગ્રુપના બંધારણની ફેરવિચારણા કરવાની માંગ કરી શકશે.

Ø બંધારણસભા બનાવવા વિશે ભલામણ કરતાં શક્ય હોય ત્યાં સુધી દેશની સમગ્ર પ્રજાને પ્રતિનિધિત્વ મળે તે માટે અમે સૂચવીએ છીએ કે પુખ્ત મતાધિકાર સૌથી સારો રસ્તો છે. પરંતુ હમણાં જ એ લાગુ કરવામાં ઘણો વખત બગડશે. આથી વ્યવહારરુ રસ્તો હમણાં જ ચુંટાયેલી પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીઓને ક મતદાન કરનારી સંસ્થાઓ માની લેવાનો છે.

Ø આમાં એક મુશ્કેલી એ આવે છે કે દરેક પ્રાંતમાં વસ્તીના પ્રમાણમાં ઍસેમ્બ્લીમાં સભ્ય સંખ્યા એકસરખી નથી. દાખલા તરીકે આસામમાં એક કરોડની વસ્તી માટે ૧૦૮ સભ્યો છે, તો બંગાળમાં ૬ કરોડની વસ્તી માટે ૨૫૦ પ્રતિનિધિઓ છે. આમ બંગાળમાં ૫૫ ટકા વસ્તી મુસ્લમાનોની હોવા છતાં એમના માટે ૪૮ ટકા સીટો છે. આથી અમે નીચે પ્રમાણે સૂચવીએ છીએઃ

§ દરેક પ્રાંતને એની વસ્તીના પ્રમાણમાં સીટ ફાળવવી. દસ લાખની વસ્તીએ એક સીટ આપીએ.

§ બન્ને મુખ્ય કોમોની વસ્તી પ્રમાણે આ સીટોની ફાળવણી કરવી.

§ જે તે કોમના પ્રતિનિધિની ચૂંટણી ધારાસભાના એ જ કોમના સભ્યો કરશે.

§ મતદાર ત્રણ પ્રકારના હશેઃ ‘સામાન્ય’ મુસ્લિમ અને શીખ. ‘સામાન્ય’માં મુસ્લિમ કે શીખ ન હોય તે બધા જ ગણાઈ જશે.

§ આ રીતે નીચે પ્રમાણે પ્રતિનિધિઓ ચુંટાશેઃ

વિભાગ ૧ (૧૬૭ સામાન્ય, ૨૦ મુસ્લિમ, કુલ ૧૮૭. પ્રાંતવાર નીચે આપ્યા પ્રમાણે)

– મદ્રાસ પ્રાંત…૪૫ સામાન્ય, ૪ મુસ્લિમ, કુલ ૪૯

– મુંબઈ પ્રાંત…૧૯ સામાન્ય, ૨ મુસ્લિમ, કુલ ૨૧

– યુક્ત પ્રાંત…૪૭ સામાન્ય, ૮ મુસ્લિમ, કુલ ૫૫

– બિહાર પ્રાંત…૩૧ સામાન્ય, ૫ મુસ્લિમ, કુલ ૩૬

– મધ્ય પ્રાંત…૧૬ સામાન્ય, ૧ મુસ્લિમ, કુલ ૧૭

– ઓરિસ્સા પ્રાંત…૯ સામાન્ય, ૦ મુસ્લિમ, કુલ ૯

વિભાગ ૨ (૯ સામાન્ય, ૨૨ મુસ્લિમ, ૪ શીખ, કુલ ૩૫. પ્રાંતવાર નીચે આપ્યા પ્રમાણે)

– પંજાબ પ્રાંત… ૮ સામાન્ય, ૧૬ મુસ્લિમ, ૪ શીખ, કુલ ૨૮

– વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત…૦ સામાન્ય, ૩ મુસ્લિમ, ૦ શીખ, કુલ ૩

– સિંધ પ્રાંત… ૧ સામાન્ય, ૩ મુસ્લિમ, ૦ શીખ, કુલ ૪.

વિભાગ ૩ ( ૩૪ સામાન્ય, ૩૬ મુસ્લિમ, કુલ ૭૦. પ્રાંતવાર નીચે આપ્યા પ્રમાણે)

– બંગાળ પ્રાંત… ૨૭ સામાન્ય, ૩૩ મુસ્લિમ કુલ ૬૦

– આસામ પ્રાંત… ૭ સામાન્ય ૩ મુસ્લિમ, કુલ ૧૦.

બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી ૨૯૨, દેશી રાજ્યોમાંથી ૯૩ (વધારેમાં વધારે). કુલઃ ૩૮૫.

આ સાથે જ કૅબિનેટ મિશને પ્રાંતો, ગ્રુપો અને સંઘ માટેનાં બંધારણો બનાવવાની વ્યવસ્થા પણ સૂચવી, એટલું જ નહીં, માત્ર ભારતીયોની બનેલી વચગાળાની સરકાર બનાવવાની પણ જાહેરાત કરી.

કૅબિનેટ મિશનની આ યોજના પર કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના પ્રત્યાઘાત શું હતા? આવતા અઠવાડિયે એની વાત કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June 1946 Vol. I

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-55

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૫:  કૅબિનેટ મિશન(૩)

જિન્નાનું મેમોરેન્ડમ

૧૨મી તારીખે લીગ અને કોંગ્રેસે સમજૂતીનાં બિંદુઓ અંગે પોતપોતાના દૃષ્ટિકોણનાં મેમોરેન્ડમો કૅબિનેટ મિશનને મોકલી આપ્યાં. લીગના પ્રમુખ જિન્નાએ એમાં લખ્યું કે સમજૂતી માટે લીગની અમુક માગણી તો સંતોષાવી જ જોઈએ:

૧. મુસ્લિમ બહુમતીવાળા છ પ્રાંતો છે તેમને એક ગુપમાં મૂકવા. (એટલે કે પંજાબ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત, બલુચિસ્તાન, સિંધ, બંગાળ અને આસામને મુસ્લિમ ગ્રુપમાં મૂકવાં). મેમોરેન્ડમમાં જિન્નાએ આ ગ્રુપને ‘પાકિસ્તાન ગ્રુપ’ નામ આપ્યું. એમણે લખ્યું કે આ ગ્રુપ સંરક્ષણ, વિદેશી બાબતો અને સંરક્ષણ માટે જરૂરી હોય તેટલી સંદેશવ્યવહાર સેવા સિવાયના બધા વિભાગ સંભાળશે. આ ત્રણ વિષયો અંગે પાકિસ્તાન ગ્રુપ અને હિન્દુ ગ્રુપની બંધારણ સભાઓ સાથે બેસીને નિર્ણય લેશે.

૨. પાકિસ્તાન ગ્રુપની અલગ બંધારણ સભા હશે. એના ઘટક પ્રાંતો નક્કી કરશે કે કેટલા વિષયો પ્રાંત સ્તરે અને કેટલા કેન્દ્રીય સ્તરે (પાકિસ્તાન ફેડરેશન પૂરતા કેન્દ્રીય સ્તરે) અલગ રાખવા.

૩.પાકિસ્તાન ગ્રુપમાં બંધારણ સભામાં દરેક પ્રાંતમાં જુદી જુદી કોમોને એમની વસ્તીના પ્રમાણમાં પ્રતિનિધિત્વ મળશે.

(અહીં જિન્નાના પરસ્પર વિરોધી વિચારોનું પ્રતિબિંબ મળે છે. જો પાકિસ્તાન ગ્રુપમાં બધી કોમોને વસ્તી પ્રમાણે પ્રતિનિધિત્વ આપવાનું હોય તો અવિભાજિત ભારતમાં એ નિયમ કેમ લાગુ ન પાડી શકાય? કદાચ જિન્ના સમજતા હતા કે દેશમાં વસ્તી એવી સેળભેળ હતી કે ખરેખર કોમી સમસ્યાના ઉકેલનો રસ્તો સૌને સમાન અધિકારો આપવાનો છે).

૪. પાકિસ્તાન ફેડરેશનનું બંધારણ બની ગયા પછી કોઈ પણ પ્રાંતને એમાં રહેવું કે નીકળી જવું તે નક્કી કરવાનો અધિકાર રહેશે પણ એના માટે એ પ્રાંતમાં લોકમત લેવાનો રહેશે.

૫. સંઘ સરકારની પોતાની ધારા ઘડનારી સભા હશે કે નહીં, તેની ચર્ચા કરવાની પણ ગ્રુપોની બંધારણ સભાઓની સંયુક્ત બેઠકમાં છૂટ હોવી જ જોઈએ. તે ઉપરાંત નાણાની વ્યવસ્થા કેમ કરવી તે પણ સંયુક્ત બેઠક પર છોડવું જોઈએ, પરંતુ સંઘ સરકારને કરવેરા લાગુ કરવાનો અધિકાર તો આપી જ ન શકાય.

૬.સંઘની સરકાર અને ધારાસભામાં બન્ને ગ્રુપને સરખી સંખ્યામાં પ્રતિનિધિઓ મળવા જોઈએ.

૭. કોમી મુદ્દાને સ્પર્શતો કોઈ પણ ઠરાવ હિન્દુ પ્રાંતો અને મુસ્લિમ પ્રાંતોની ઍસેમ્બ્લીઓની બહુમતીનો ટેકો ન હોય તો સંયુક્ત બંધારણસભામાં મંજૂર થયેલો ગણાશે નહીં.

૮. સંઘ ત્રણ-ચતુર્થાંશ સભ્યોના સમર્થન વિના વિવાદાસ્પદ મુદ્દા પર સંઘ સરકાર કોઈ ધારાકીય,કારોબારી કે વહીવટી નિર્ણય નહીં લે.

૯. ગ્રુપ અને પ્રાંતોનાં બંધારણમાં ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને જુદી જુદી કોમોને સ્પર્શતી બાબતો માં મૂલભૂત અધિકારો અને સમ્રક્ષણ આપવાની જોગવાઈ હશે.

૧૦. સંઘના બંધારણમાં એવી જોગવાઈ હશે કે કોઈ પણ પ્રાંત એની ઍસેમ્બ્લીમાં બહુમતીના આધારે સંઘના બંધારણની શરતો પર (પુનર્‍)વિચાર કરવાની માગણી કરી શકશે અને શરૂઆતના દસ વર્ષના ગાળા પછી સંઘમાંથી હટી જવાનો નિર્ણય લઈ શકશે.

જિન્નાએ કહ્યું કે આ સિદ્ધાંતો અમે શાંતિપૂર્ણ અને સૌહાર્દભર્યા સમાધાન માટે રજૂ કર્યા છે. આ ઑફર આખી ને આખી રહે છે અને એનાં દરેક બિંદુ એકબીજાં સાથે જોડાયેલાં છે.

જિન્ના એવું કહેવા માગે છે કે પાકિસ્તાન ગ્રુપનું પોતાનું જ બંધારણ હશે, સંઘનું બંધારણ કેવું હોવું જોઈએ તેમાં પણ એનો અવાજ રહેશે અને આમાંથી એક પણ ‘સિદ્ધાંત’ છોડી દેવાય તે એમને મંજૂર નથી.

કોંગ્રેસનાં સૂચનો

કોંગ્રેસે પણ એ જ દિવસે પોતાનાં સૂચનો મોકલી આપ્યાં.

૧. બંધારણ સભા નીચે દર્શાવ્યા પ્રમાણે રચાશેઃ

ક. દરેક પ્રાંતીક ઍસેમ્બ્લીમાંથી સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વના ધોરણે પ્રતિનિધિ ચુંટાશે. આ રીતે પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીના કુલ સભ્યોના પાંચમા ભાગના પ્રતિનિધિઓ હશે. પ્રતિનિધિ ગૃહનો સભ્ય હોય અથવા બહારથી હોય.

ખ. બ્રિટિશ ઇંડિયામાં વસ્તીદીઠ જેટલા પ્રતિનિધિ મળ્યા હોય તેટલા જ પ્રતિનિધિ રજવાડાંની એટલી જ વસ્તી માટે હશે.

૨. બંધારણસભા સંઘનું બંધારણ બનાવશે. એમાં ફેડરલ સરકાર અને લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લી હશે; વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ, સંદેશવ્યવહાર, મૂળભૂત અધિકારો, ચલણ, કસ્ટમ અને આયોજનના વિષયો સંઘ સરકાર હસ્તક રહેશે. સંઘ સરકારને પોતાનાં કાર્યો માટે જરૂરી નાણાકીય સાધનો ઊભાં કરવાની સત્તા હશે અને જાહેર કટોકટી વખતે બંધારણની વ્યવસ્થા પડી ભાંગે ત્યારે એના ઉપાયો કરવાની સત્તા પણ સંઘ સરકાર પાસે હોવી જોઈએ.

૩. બાકીની બધી સત્તા પ્રાંતો અથવા યુનિટોના હાથમાં રહેશે.

૪. પ્રાંતોનાં ગ્રુપ બનાવી શકાશે અને આવાં ગ્રુપો નક્કી કરશે કે કયા વિષયો સહિયારા રૂપે હાથ ધરવા.

૫. સંઘનું બંધારણ બની ગયા પછી પ્રાંતો પોતાનાં ગ્રુપો બનાવી શકે છે અને પોતાના ગ્રુપનું બંધારણ અથવા બંધારણો બનાવી શકે છે.

૬. કોઈ પણ કોમી બાબતો માટે સંઘના અખિલ ભારતીય બંધારણમાં જે જોગવાઈઓ હોય તે સંબંધિત કોમ કે કોમોની બહુમતીની મંજૂરી ન મળે તો સ્વીકાર્ય નહીં બને. આમાં જો કોઈ સંમતિ ન થાય તો એ મુદ્દો લવાદને સોંપી દેવાશે. કોઈ મુદ્દો કોમની નજરે બહુ મોટો છે કે નહીં તે સ્પીકર નક્કી કરશે અથવા ફેડરલ કોર્ટને સોંપી દેશે.

૭. બંધારણ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં કોઈ મુદ્દા પર વિવાદ ઊભો થશે તો એ લવાદને સોંપી દેવાશે.

૮. બંધારણમાં જરૂર પડે ત્યારે સુધારો કરવાની જોગવાઈ હશે.

મુસ્લિમ લીગના મેમોરેન્ડમ પર કોંગ્રેસની ટિપ્પણી

પૉઇંટ નં. ૧: લીગનો મુદ્દો ફગાવી દેતાં કોંગ્રેસે કહ્યું કે આખા દેશ માટે એક જ બંધારણ સભા હોવી જોઈએ. તે પછી પ્રાંતોની ઇચ્છા હોય તો ગ્રુપ બનાવે. આ મુદ્દો પ્રાંતો પર છોડી દેવો જોઈએ. જિન્નાએ પાકિસ્તાન ગ્રુપમાં આસામને સામેલ કર્યું તેના વિશે કોંગ્રેસે કહ્યું કે દેખીતી રીતે જ આસામ એ ગ્રુપનો ભાગ ન બની શકે, અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં ચૂંટણીનાં પરિણામ દેખાડે છે કે એને એ ગ્રુપમાં જવામાં રસ નથી.

પૉઇંટ નં. ૨ કોંગ્રેસે સ્વીકાર્યો.

પૉઇંટ નં. ૩ વિશે કોંગ્રેસે કહ્યું કે ચૂંટણીની સૌથી સારી પદ્ધતિ એકલ સંક્રમણીય મતદાન પદ્ધતિ છે.

પૉઇંટ ૪ વિશે કોંગ્રેસનો અભિપ્રાય એવો હતો કે પ્રાંતોને દસ વર્ષ પછી નીકળી જવાની છૂટ આપવાનો અર્થ નથી, કારણ કે ગ્રુપમાં પૂર્વ સંમતિથી જ જોડાઈ શકાય એવી વ્યવસ્થા છે.

પૉઇંટ ૫ વિશે કોંગ્રેસે કહ્યું કે અમે માનીએ છીએ કે સંઘની ધારાસભા હોવી જોઈએ અને એને પોતાનાં નાણાકીય સાધનો ઊભાં કરવાની સત્તા પણ હોવી જોઈએ.

પૉઇંટ ૬ અને ૭ પર ટિપ્પણી કરતાં કોંગ્રેસે બન્ને ગ્રુપોને સમાન સંખ્યામાં પ્રતિનિધિત્વ આપવાનું સૂચન નકારી દીધું. કોંગ્રેસે કહ્યું કે કોઈ પણ મહત્ત્વના કોમી મુદ્દા પર બંધારણમાં કરેલી જોગવાઈને બંધારણ સભામાં બેઠેલા સંબંધિત કોમના બહુમતી સભ્યો મંજૂર ન કરે ત્યાં સુધી સ્વીકાર્ય ન ગણવાની જોગવાઈ પૂરતી છે. એમાં કંઈ સમસ્યા ઊભી થાય તો લવાદને એ મુદ્દો સોંપી શકાય.

પૉઇંટ નં. ૮ને તો કોંગ્રેસે તદ્દન નકારી કાઢ્યો અને કહ્યું કે દરેક કોમને પૂરતું રક્ષણ આપવાની વ્યવસ્થા કર્યા પછી આ સૂચન માનવું તે સ્થાપિત હિતોને રક્ષણ આપવાનો રસ્તો ખોલવા જેવું થશે.

પૉઇંટ નં.૯નો કોંગ્રેસે સ્વીકાર કર્યો પણ ઉમેર્યું કે ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મૂળભૂત અધિકારો આપવાની જરૂર છે જ પરંતુ એનું સ્થાન સંઘના બંધારણમાં છે.

પૉઇંટ ૧૦ વિશે કોંગ્રેસનું કહેવું હતું કે બંધારણમાં જ એવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ કે એમાં સુધારા કરવાની જરૂર પડે ત્યારે કરી શકાય.

કૅબિનેટ મિશન નિષ્ફળ

કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના વિચારોમાં એટલું મોટું અંતર હતું કે આ મેમોરેન્ડમો સાથે ૧૨મી, છેલ્લા દિવસે કૉન્ફરન્સ પડી ભાંગી. જિન્ના દરેક રીતે ‘પાકિસ્તાન’ ગ્રુપને સ્વતંત્ર રાખવા માગતા હતા અને તે એટલે સુધી કે ચલણ, કસ્ટમ વગેરે પણ સંઘ પાસે ન રાખવાની માંગ કરતા હતા. સંઘને કરવેરા નાખવાનો અધિકાર આપવા પણ એ તૈયાર નહોતા. આમ સંઘ સરકાર સંપૂર્ણપને ગ્રુપોની દયા પર રહેવી જોઈએ એમ એમનો મત હતો. એ ભારતમાં જ બે અલગ રાજ્યોની માંગ કરતા હતા જેમાં સંઘ સરકારને એક ક્લબ કરતાં ઊંચો દરજ્જો આપવા નહોતા માગતા. તે પણ, કૅબિનેટ મિશનને સંતોષવા માટે. હકીકતમાં એમને આખું આસામ, આખું બંગાળ, આખું પંજાબ, આખો વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને સિંધ જોઈતાં હતાં.

કૅબિનેટ મિશનના સભ્યો અને વાઇસરૉય દિલ્હી જવા રવાના થઈ ગયા. ૧૬મીએ કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉયે દિલ્હીમાં નિવેદનો બહાર પાડ્યાં.

એની વિગતો આવતા અઠવાડિયે.

 

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June 1946 Vol. I

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-54

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૪ :  કૅબિનેટ મિશન(૨)

લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સના પત્ર પછી એમના સેક્રેટરીએ બીજો પત્ર મોકલીને ‘કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે સમજૂતી માટે સૂચિત મુદ્દા’ મોકલ્યા જે આ પ્રમાણે હતાઃ

૧. એક અખિલ ભારતીય સંઘ સરકાર અને લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લી હોય જે વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ, સંદેશવ્યવહાર, મૂળભૂત અધિકારો જેવા મુદ્દા સંભાળે અને એના માટે જરૂરી નાણાં ઊભાં કરવાની પણ એને સત્તા હોય.

૨. તે સિવાયની બધી સત્તાઓ પ્રાંતોને અપાય.

૩. પ્રાંતોનાં ગ્રુપ બનાવાય અને એ ગ્રુપ પ્રાંતના મુદ્દાઓમાંથી એને જે એકસમાન લાગતા હોય તે સંભાળે.

૪. ગ્રુપની પોતાની કારોબારી અને ઍસેમ્બ્લી હોય.

૫. સંઘની લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લીમાં બધા પ્રાંતોના પ્રતિનિધિઓ અને રાજ્યના પ્રતિનિધિઓ હોય. મુસ્લિમ બહુમતીવાળા અને હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતોના પ્રતિનિધિઓની સંખ્યા એકસરખી હોય. કોઈ પ્રાંતે ગ્રુપનું સભ્યપદ ન લીધું હોય તો પણ સંઘ સરકારની લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લીમાં એને પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ.

૬. સંઘ સરકારની રચનામાં પણ ઍસેમ્બ્લીમાં પ્રતિનિધિત્વનું જે પ્રમાણ હોય તે જ માન્ય ગણવું.

૭. સંઘ અને ગ્રુપ (કોઈ હોય તો)નાં બંધારણોમાં એવી જોગવાઈ કરવી કે એના પર દર દસ વર્ષ પછી પુનર્વિચાર કરવાનો પ્રાંતોને અધિકાર મળે.

૮. ઉપર દર્શાવેલા આધારે બંધારણ બનાવવા માટેની બંધારણ સભાનું સ્વરૂપ નીચે જણાવ્યા પ્રમાણે હશેઃ

ક. દરેક પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીમાંથી દરેક પાર્ટીના સભ્યોના પ્રમાણમાં પ્રતિનિધિ લેવાશે. દરેક પાર્ટીના દસ સભ્ય પર એક પ્રતિનિધિ હશે.

ખ. દેશી રાજ્યોમાંથી પણ એમની વસ્તીને આધારે બ્રિટિશ ઇંડિયામાં એટલી વસ્તી માટે જેટલા પ્રતિનિધિ લીધા હોય તેટલા લેવાશે.

ગ. આ રીતે બનેલી બંધારણસભા વહેલી તકે દિલ્હીમાં મળશે.

ઘ. પહેલી બેઠકમાં કામની વ્યવસ્થા પર વિચાર કરાશે અને એના ત્રણ ભાગ પાડવામાં આવશે; એક ભાગ હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતોનો, બીજો, મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોનો અને ત્રીજો રજવાડાંઓનો હશે.

ચ. પહેલા બે ભાગ અલગ અલગ મળશે અને એમના ગ્રુપનાં પ્રાંતિક બંધારણો બનાવશે; અને એમની મરજી હોય તો, ગ્રુપનું બંધારણ પણ બનાવશે.

છ. આટલું થયા પછી કોઈ પણ પ્રાંતને પોતાના મૂળ ગ્રુપમાંથી હટી જઈને કોઈ બીજા ગ્રુપમાં જોડાવાની અથવા સૌથી અલગરહેવાની છૂટ મળશે.

જ. તે પછી ત્રણેય ભાગો એકઠા મળશે અને ફકરા ૧-૭માં જણાવ્યા પ્રમાણે સંઘનું બમ્ધારણ બનાવશે.

૯. વાઇસરૉય આ બંધારણ સભાની તરત બેઠક બોલાવશે જે ફકરા-૮ની જોગવાઈ પ્રમાણે કામ કરશે

જિન્નાનો જવાબ

જિન્નાને આ પત્ર મળ્યો કે તરત એમણે જવાબ મોકલી આપ્યો. એમાં કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ ખોટી રજુઆત કરતાં પણ ન અચકાયા. એમણે લખ્યું કે ૨૭મી ઍપ્રિલના પત્રમાં તમે જે ફૉર્મ્યુલા સૂચવી હતી તે આ પ્રમાણે હતીઃ સંઘની સરકાર હસ્તક ત્રણ વિષયો રહેશે –વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશશવ્યવહાર. પ્રાંતોનાં બે ગ્રુપ હશે; એકમાં હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતો અને બીજામાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો હશે. ગ્રુપ હસ્તક એ જ વિષયો રહેશે કે જેના વિશે ગ્રુપના ઘટક પ્રાંતો એવું નક્કી કરે કે આના પર સમાન ધોરણે કામ થવું જોઈએ. બાકીના બધા વિષયો પ્રાંતિક સરકારને હસ્તક રહેશે.

આના પર સિમલામાં ચર્ચા થવાની હતી અને એટલે મારા ૨૮મીના પત્રમાં જણાવેલી શરતે અમે સામેલ થયા. પાંચમી અને છઠ્ઠીએ કલાકોની ચર્ચા પછી કોંગ્રેસે સંઘ સરકાર હસ્તક માત્ર ત્રણ વિષય રાખવાનું સૂચન સ્પષ્ટ અને અંતિમ સ્વરૂપે નકારી કાઢ્યું હતું.

એમણે આગળ કહ્યું કે તમારી ફૉર્મ્યુલામાં એ ધારણા છે કે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે ગ્રુપિંગ વિશે સમજૂતી થશે અને તેના અનુસાર હિન્દુ પ્રાંતોનું ગ્રુપ અને મુસ્લિમ પ્રાંતોનું ગ્રુપ, એમ બે ગ્રુપ હશે અને બે ગ્રુપોમાં લેવાયેલા પ્રાંતોનાં બે ફેડરેશન બનાવાશે અને બે બંધારણ સભાઓ હશે. એના જ આધારે કોઈક સ્વરૂપના યુનિયનની રચના કરવાની હતી. તમારી ફૉર્મ્યુલામાં માત્ર ત્રણ મુદ્દા હતા અને એ હાડપિંજરમાં અમારે લોહી અને માંસ ભરવાનાં હતાં. કોંગ્રેસે આ દરખાસ્ત પણ સાવ જ નકારી કાઢી અને મીટિંગ મુલતવી રાખવી પડી.

હવે આ નવો દસ્તાવેજ આવ્યો છે. એના મથાળામાં જ ‘સૂચિત મુદ્દા’ શબ્દો છે, પણ કોણે સૂચિત કર્યા છે? આ નવા મુદ્દા મૂળ ફૉર્મ્યુલાથી તદ્દન જુદા પડે છે.

હવે સંઘ સરકારના વિષયોમાં નવો ‘મૂળભૂત અધિકારો”નો મુદ્દો ઉમેરાયો છે અને અમારે એની પણ ચર્ચા કરવાની છે. ગ્રુપિંગનો મુદ્દો પણ કોંગ્રેસના પ્રતિનિધિ કહે છે તે રીતે હવે રજૂ કરાયો છે, જે તમારી મૂળ ફૉર્મ્યુલા કરતાં જુદો છે.

પૅથિક લૉરેન્સનો વળતો જવાબ

લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે પણ તરત જવાબ આપ્યો. જિન્નાના એ વિધાન કે કોંગ્રેસે માત્ર ત્રણ વિષયોવાળી સંઘ સરકારને નકારી કાઢી છે, તેનો જવાબ આપતાં એમણે કહ્યું કે બે દિવસની ચર્ચા દરમિયાન મારા પર એવી છાપ પડી તે સાથે તમારો દાવો બંધબેસતો નથી. ફેડરેશન વિશેની જિન્નાની ધારણાનો પણ એમણે અસ્વીકાર કર્યો. મૂળ ફૉર્મ્યુલા કરતાં આ દસ્તાવેજમાં ફેડરેશનનો ખ્યાલ અલગ પડતો હોવાની વાત સાથે પણ હું સંમત નથી થતો. આ દસ્તાવેજમાં તો માત્ર એનો જ વિસ્તાર કર્યો છે. અમે એવી આશા રાખીએ છીએ કે આવી વિસ્તૃત દરખાસ્તથી સમજૂતી સહેલી બની શકે. બંધારણ સભાની રચના વિશેની જિન્નાની ટિપ્પણીનો પણ એમણે જવાબ આપ્યો અને કહ્યું કે ચર્ચાઓમાં તમે પોતે જ કહ્યું હતું કે જુદી જુદી બંધારણ સભાઓએ સંઘનું બંધારણ બનાવવા માટે સાથે બેસવું પડશે! અમે પણ એ જ કહ્યું છે.

અમે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગને આમંત્રણ આપ્યાં ત્યારે પણ અમારી ફૉર્મ્યુલા આખરી છે એમ નહોતું માન્યું.

મૌલાના આઝાદનો પત્ર

નવમી તારીખે મૌલાના આઝાદે પણ પત્ર લખીને લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સના પત્રના બધા મુદ્દા સામે વાંધા લીધા.

– આ સૂચનો બંધારણ સભાની ચર્ચાઓને એક મર્યાદામાં બાંધવા માટે બન્યાં હોય એવાં છે.

– કોંગ્રેસ મજબૂત કેન્દ્રમાં માને છે, પેટા ફેડરેશનો બનાવવાની વિરુદ્ધ છે, પણ પ્રાંતો પોતાની મરજીથી એકબીજા સાથે સહયોગ કરે તે બરાબર છે

– ૮(ઘ, ચ, છ, જ)માંથી એવું દેખાય છે કે બે કે ત્રણ જુદાં જુદાં બંધારણો બનશે. આ ગ્રુપો ભેગાં થઈને પછી એમની ઉપરની કોઈ આછીપાતળી વ્યવસ્થાનું બંધારણ બનાવશે કે જે આ ત્રણ, એકબીજા સાથે સંબંધ ન હોય તેવાં ગ્રુપોની દયા પર હશે. ગ્રુપો પણ પ્રાંતોને સામેલ કરીને બનાવ્યાં હશે, પણ એમને પહેલાં કોઈ ગ્રુપમાં જોડાવું જ પડે એ કોંગ્રેસને મંજૂર નથી. દાખલા તરીકે, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં કોંગ્રેસનું વર્ચસ્વ છે. એને જે ગ્રુપમાં જોડાવું ન હોય તેમાં જ જોડાવાની ફરજ પાડવી તે યોગ્ય નથી.

કોંગ્રેસ પ્રમુખે તે પછી દરેક સૂચનની અલગ છણાવટ કરી.

નં. ૧. એ સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે સંઘને નાણાકીય જરૂરિયાત માટે કાયદા બનાવવાનો અધિકાર રહેશે. ચલણ અને કસ્ટમ વગેરે માત્ર સંઘ હસ્તક રહેશે. એ જ રીતે આયોજન પણ કેન્દ્ર હસ્તક રહેશે અને પ્રાંતો એનો અમલ કરશે. બંધારણ પડી ભાંગવા જેવી સ્થિતિ હોય ત્યારે જરૂરી પગલાં લેવાનો અધિકાર કેન્દ્ર પાસે જ રહેશે.

નં ૫ અને ૬. આમાં કારોબારી અને ધારાકીય સત્તાઓમાં બધાને સમાન ગણવાનો અમે વિરોધ કરીએ છીએ. આ સૂચનમાં ઝઘડાનાં બીજ રહેલાં છે. આ બાબતમાં સમજૂતી ન થાય તો અમે મધ્યસ્થી પર આ મુદ્દો છોડવા તૈયાર છીએ.

નં. ૭. દસ વર્ષે ગ્રુપમાં રહેવું કે નહીં તે વિશે પુનર્વિચાર કરવાની પ્રાંતને છૂટ આપવાનું સૂચન અમને મંજૂર છે. આમ પણ, બંધારણમાં કોઈ પણ સુધારો કરવાની જોગવાઈ હશે જ.

નં. ૮-ખ. આ કલમ સ્પષ્ટ નથી. હમણાં અમે એની વિગતોમાં નહીં ઊતરીએ.

નં. ૮-ઘ, ચ, છ, જ. આના વિશે ઉપર લખ્યું છે. અમે માનીએ છીએ કે ગ્રુપોની રચના અને એના માટે સૂચવેલી કાર્યપદ્ધતિ, બન્ને ખોટાં છે. પ્રાંતો ગ્રુપ બનાવતા હોય તો ભલે, પરંતુ આ વિષય બંધારણ સભાના નિર્ણય માટે છોડી દેવો જોઈએ.

નં. ૮-ઝ. આજની સ્થિતિમાં અમે મધ્યસ્થી જેવી કોઈ કલમ સ્વીકારવા તૈયાર છીએ.

એકંદરે, આ સૂચનો બંધનકર્તા હોય તો, લીગ સાથે સમજૂતી કરવા અમે આતુર છીએ તો પણ, એનો સ્વીકાર કરવા અમે અસમર્થ છીએ.

અમ્પાયર રાખવાનું કોંગ્રેસનું સૂચન

જવાહરલાલ નહેરુએ મુસ્લિમ લીગના પ્રમુખ જિન્નાને ૧૦મી તારીખે પત્ર લખીને જણાવ્યું કે અમ્પાયર રાખવાની વાત સાથે કોંગ્રેસ સંમત છે. એમણે કહ્યું કે ગઈકાલની ચર્ચા પછી આપણે વાઇસરીગલ લૉજમાં આ બાબતમાં વાત કરી અને પછી મારા સાથીઓએ એના પર ઊંડો વિચાર કર્યો. અમને લાગે છે કે અમ્પાયર તરીકે કોઈ અંગ્રેજ, હિન્દુ, મુસલમાન કે શીખ ન હોવો જોઈએ. આમ પસંદગી મર્યાદિત થઈ જાય છે, પણ તોય અમે સારીએવી લાંબી સૂચી બનાવી છે. મને આશા છે કે તમે પણ તમારી કારોબારી સાથે ચર્ચા કરીને આવી સૂચી બનાવી હશે. આ બન્ને સૂચીઓ પર આપણે – તમે અને હું –વિચાર કરીએ તે તમે પસંદ કરશો? તમે તૈયાર હો તો આપણે મીટિંગ રાખીએ. તે પછી આપણે ભલામણ કરીએ અને તેના પર કોંગ્રેસના ચાર અને મુસ્લિમ લીગના ચાર પ્રતિનિધિઓ ભેગા મળીને વિચાર કરે.

જિન્નાનો જવાબ

જિન્નાએ એ જ દિવસે જવાબ આપ્યો કે મને તમારો પત્ર સાંજે છ વાગ્યે મળ્યો. વાઇસરીગલ લૉજમાં આપણી મીટિંગમાં આપણે અમ્પાયર વિશે અને બીજા કેટલાક મુદ્દાઓ પર વાતચીત કરી. ટૂંકી વાતચીત પછી આપણે એવા નિર્ણય પર પહોંચ્યા કે તમે કોન્ફરન્સમાં રજૂ કરેલી આ દરખાસ્ત વિશે આપણે વધુ ચર્ચા કરશું અને તમે અને હું આપણા સાથીઓ સાથે એની અસરો અંગે ચર્ચા કરશું. હું તમને સવારે દસ વાગ્યે વાઇસરીગલ લૉજમાં મળવા તૈયાર છું.

ફરી નહેરુ

તમારો પત્ર મને રાતે દસ વાગ્યે મળ્યો. આપણી વાતચીત પછી મારી એવી છાપ હતી કે અમ્પાયર રાખવાની દરખાસ્ત સૌને મંજૂર છે અને હવે તમે માત્ર નામો સૂચવશો. કૉન્ફરન્સમાં આવી સંમતિ થયા પછી જ આપણે વાત કરી હતી. મારા સાથીઓ તો એમ જ માનીને આગળ વધ્યા અને યોગ્ય નામોની સૂચી તૈયાર કરી. આજે કૉન્ફરન્સ આપણી પાસે આશા રાખશે કે આપણે નામો આપીએ. મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે અમ્પાયરનો નિર્ણય અંતિમ માનવાનો હોય. આપણે એ બાબતમાં સંમત છીએ. અમારું સૂચન છે કે આપણે એનાથી શરૂઆત કરીએ અને આજે કૉન્ફરન્સમાં નામો રજૂ કરીએ. તમે કહો છો તેમ હું વધારે વાતચીત માટે તમારા નિવાસસ્થાને સવારે સાડાદસે આવીશ.

જિન્નાની એ જ વાત!

જિન્નાએ જવાબમાં એ જ વાત ફરી કહી – તમારા અને મારા વચ્ચે પંદર કે વીસ મિનિટ વાત થઈ તેમાં તમારી દરખાસ્તનાં કેટલાંક પરિણામોની વાત કરી. આપણે એના પર થોડી ચર્ચા કરી પણ કોઈ સંમતિ નહોતી થઈ, બસ, એટલું જ કે તમે તમારા સાથીઓ સાથે અને હું મારા સાથીઓ સાથે એના વિશે ચર્ચા કરું. મને ખુશી છે કે આજે સવારે સાડાદસે તમે મારે ત્યાં આવશો.

આ પત્રવ્યવહાર આટલો જ ટૂંકો છે પણ એમાંથી જિન્નાની સ્ટાઇલની ખબર પડે છે. સમજૂતી થતી હોવાની છાપ આપવી અને પછી પોતે જે કહ્યું હોય તેનું જુદું અર્થઘટન કરવું. કૉન્ફરન્સમાં એમણે પોતે અમ્પાયર રાખવાનું સૂચન સ્વીકારતા હોવાની છાપ આપી, તે પછી નહેરુ એમને બહાર મળ્યા ત્યારે નામો પર વિચાર કરવા સિવાય શું કરવાનું હતું? અને નહેરુએ માત્ર પોતે અને જિન્ના સંમત થાય એવી છેલ્લી સૂચી બન્નેના ચાર-ચાર સાથીઓ સમક્ષ રજૂ કરીને એમની સંમતિ લીધા પછી કૉન્ફરન્સમાં મૂકવાની વાત કરી. આવી સૂચી બનાવવા માટે જિન્ના પોતે જ પોતાના સાથીઓ સાથે ચર્ચા કરી શકતા હતા. અંતે આ દરખાસ્ત હવામાં ઊડી ગઈ!

કૅબિનેટ મિશન, કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગની ત્રિપક્ષી મંત્રણાઓની ભૂમિકા આ બે પ્રકરણોમાં આપણે બાંધી. હવે એના નિર્ણાયક તબક્કે પહોંચવાનું છે. એ આવતા અઠવાડિયે જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June1946 Vol. I

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-53

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૩: કૅબિનેટ મિશન (૧)

૨૩મી માર્ચે ભારત આવ્યા પછી તરત કૅબિનેટ મિશનના સભ્યોએ દેશની જુદી જુદી પાર્ટીઓના નેતાઓને મળવાનું શરૂ કરી દીધું. મિશને સ્પષ્ટતા કરી દીધી કે એની પાસે કોઈ નક્કર યોજના નથી, એમનો હેતુ અહીં આવીને બધા પક્ષોને સંતોષ થાય એવી યોજના ઘડવાનો હતો. વાતચીતોનો રાઉંડ પૂરો થયા પછી લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ અને મુસ્લિમ લીગના પ્રમુખ મહમ્મદ અલી જિન્નાને પત્ર લખ્યા અને બન્ને વચ્ચે સમજૂતી થાય તે માટે ફરી એક પ્રયાસ કરવાનો પોતાનો વિચાર જણાવ્યો. એમણે આના માટે બન્ને પાસેથી વાતચીત કયા આધારે થઈ શકે તેની દરખાસ્તો માગી. એમણે એક યોજનાનો મુસદ્દો પણ આપ્યો અને બન્નેને કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉય સાથે વાતચીત માટે ચાર-ચાર પ્રતિનિધિઓ મોકલવા વિનંતિ કરી.

એમણે જે સિદ્ધાંત સુચવ્યો તે આ પ્રમાણે હતો:

એક સંઘ સરકાર બને, જે વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર સેવા સંભાળે; પ્રાંતોનાં બે ગ્રુપ બનાવવાં, એક ગ્રુપમાં હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતો હોય અને બીજામાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો હોય. બન્ને ગ્રુપને એ કામો સોંપાય જે એમાં રહેલા પ્રાંતો સૌના સામાન્ય વિષય તરીકે સ્વીકારે. તે સિવાયના બધા વિષયોમાં પ્રાંતિક સરકારને બધી સત્તા આપવી. દેશી રજવાડાં જાતે જ નક્કી કરે કે કયા ગ્રુપમાં જોડાવું; અને એના માટે એમની સાથે વાટાઘાટ કરવી.

કોંગ્રેસની વર્કિંગ કમિટી એ જ દિવસે એના પર વિચાર કરવા માટે બેઠી અને બીજા દિવસે મૌલાના આઝાદે લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સને જવાબ મોકલ્યો, જેના મુખ્ય મુદ્દા આ પ્રમાણે છેઃ

  • કોંગ્રેસ હિન્દુસ્તાનના ભવિષ્યને લગતી કોઈ પણ બાબત વિશે મુસ્લિમ લીગ અથવા બીજા કોઈ પણ સંગઠન સાથે ચર્ચા કરવા તૈયાર છે. પરંતુ તમે જે મૂળભૂત સિદ્ધાંત સુચવ્યા છે, એનો વિસ્તાર કરવાની અને વધારે ખુલાસા સાથે દેખાડવાની જરૂર છે.
  • અમે સ્વાયત્ત એકમોનું ફેડરલ યુનિયન હોય એમ કલ્પીએ છીએ. સંરક્ષણ અને એવા જ મહત્ત્વના મુદ્દા ફેડરલ યુનિયન હસ્તક જ રહેવા જોઈએ અને એના માટે એના હાથમાં કાયદા ઘડવાની ધારાકીય અને કારોબારી સત્તા હોવી જોઈએ અને એ વિષયો માટે જરૂરી નાણાં ઊભાં કરવા માટે આવકના સ્ર્રોત પણ હોવા જોઈએ. આ સત્તા ન હોય તો સંઘ સરકાર નબળી રહેશે એટલે વિદેશ ખાતું, સંરક્ષણ ખાતું અને સંદેશવ્યવહાર સેવા ઉપરાંત, ચલણ, કસ્ટમ, ટૅરીફ અને એવા બીજા યોગ્ય વિષયો પણ સંઘ સરકાર પાસે હોવા જોઈએ.
  • તમે બે હિન્દુ પ્રાંતોનું ગ્રુપ અને મુસ્લિમ પ્રાંતોનું ગ્રુપ, એવી દરખાસ્ત મૂકી છે તે બહુ સ્પષ્ટ નથી. મુખ્યત્વે મુસ્લિમોની જ વસ્તી હોય તેવા બે જ પ્રાંત, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને સિંધ, છે. પંજાબ અને બંગાળમાં મુસલમાનોની બહુમતી પાતળી છે. અમે એમ પણ માનીએ છીએ કે ધર્મ કે કોમના ધોરણે ગ્રુપો બનાવીને એમાં પ્રાંતોને ફરજિયાત મૂકવા એ ખોટું છે.
  • કોઈ ગ્રુપમાં જોડાવું કે ન જોડાવું, તેનો નિર્ણય કરવાની સત્તા પણ તમે પ્રાંતોને નથી આપતા.
  • અમે માનીએ છીએ કે દેશી રાજ્યોએ સમાન વિષયોની બાબતમાં ફેડરલ યુનિયન સાથે જોડાવું જોઈએ. રજવાડાં કઈ રીતે ફેડરલ યુનિયનમાં જોડાશે તેની રીત પછી નક્કી કરી શકાય.
  • તમે મૂળભૂત સિદ્ધાંતની વાત કરો છો પણ મૂળભૂત મુદ્દો ભારતની આઝાદીનો અને એના પરિણામે બ્રિટિશ સેનાને ભારતમાંથી હટાવી લેવાનો છે, એનો તો ઉલ્લેખ પણ નથી. અમે માત્ર આ મુદ્દાના આધારે જ ભારતના ભવિષ્ય વિશે કે કોઈ વચગાળાની વ્યવસ્થા વિશે ચર્ચા કરી શકીએ.

મૌલાના આઝાદે ચાર સભ્યોના ડેલીગેશનમાં કોંગ્રેસ પ્રમુખની રૂએ પોતાનું અને તે ઉપરાંત જવાહરલાલ નહેરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ અને ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાનનાં નામ મોકલાવ્યાં.

જિન્નાએ પણ ૨૯મીએ જવાબ આપી દીધો. એમણે કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉય મુસ્લિમ લીગ અને કોંગ્રેસ વચ્ચે સમજૂતી કરાવવાના પ્રયાસ કરે છે તેની પ્રશંસા કરી. એમણે ૧૯૪૦ના પાકિસ્તાન ઠરાવ તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું અને કહ્યું કે હાલમાં નવમી ઍપ્રિલે જ મુસ્લિમ લીગના નવા ચુંટાયેલા સભ્યોએ એમની ખાસ બેઠકમાં આ ઠરાવ પર ભાર મૂક્યો છે.

તે ઉપરાંત, મૌલાના આઝાદની જેમ એમણે પણ કહ્યું કે લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સના પત્રમાં દર્શાવેલા સિદ્ધાંતોની વિશદ છણાવટની જરૂર છે. તે પછી એમણે કહ્યું કે લીગની વર્કિંગ કમિટી કોઈ રીતે બંધાયા વિના ભારતના બંધારણ માટેનું સર્વસ્વીકૃત સમાધન શોધવાના પ્રયાસમાં મદદ કરવા તૈયાર છે, અને એના માટે ચાર પ્રતિનિધિઓ નીમે છે – જિન્ના પોતે, નવાબ મહંમદ ઇસ્માઇલ ખાન, નવાબ્ઝાદ લિયાકત અલી ખાન અને સરદાર અબ્દુર રબ નિસ્તાર.

સિમલામાં ત્રિપક્ષી બેઠક

પ્રારંભિક પત્રવ્યવહાર પછી કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ સિમલામાં મળ્યા. કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટી અને કૅબિનેટ મિશનના આગ્રહથી ગાંધીજી પણ સિમલા ગયા. મે મહિનાની પાંચમીથી બારમી તારીખ સુધી એમની મંત્રણાઓ ચાલી. મિશને સૌને એજંડા આપ્યો તેમાં પ્રાંતોનાં ગ્રુપનું સ્વરૂપ શું હોય, ગ્રુપના વિષયો કેમ નક્કી કરવા, સંઘ સરકારના વિષયો, એનું સ્વરૂપ,સંઘ સરકાર માટે નાણાં વ્યવસ્થા, બંધારણ બનાવવા માટેના તંત્રની રચના, એનાં સંઘને લગતાં, ગ્રુપને લગતાં અને પ્રાંતોને લગતાં કાર્યો વગેરે વિષયો હતા.

પહેલા દિવસની ચર્ચાઓ પછી બીજા દિવસે (છઠ્ઠી તારીખે) મૌલાના આઝાદે લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સને પત્ર લખ્યો કે ગઈકાલની વાતચીત સ્પષ્ટ નહોતી. એમાંથી શું નીકળતું હતું તે સમજાયું નહીં. અમે સમજૂતીનો આધાર શોધવાના કોઈ પણ પ્રયાસમાં સામેલ રહેવા માગીએ છીએ, પણ અમે અમારી જાતને, કૅબિનેટ મિશનને કે મુસ્લિમ લીગના પ્રતિનિધિઓને ઠગવા નથી માગતા કે અત્યાર સુધી જે રીતે વાતચીત ચાલી છે તેમાંથી કંઈક આશા પેદા થાય છે. મેં મારા ૨૮મી ઍપ્રિલના પત્રમાં લખ્યું હતું કે અમુક ધારણાઓ શરૂઆતના તબક્કામાં જ નકી કરી લેવી પડશે, તે સિવાય પ્રગતિ ન થઈ શકે. પણ આ દૃષ્ટિકોણ પર જરાય ધ્યાન નથી અપાયું. મેં લખ્યું હતું કે મૂળ મુદ્દો ભારતને આઝાદી આપવાનો અને બ્રિટનની સેનાને ભારતમાંથી હટાવી લેવાનો છે. ગઈકાલની વાતચીતમાં મેં આ મુદ્દો ફરી વાર ઉઠાવ્યો અને તમે સૌએ એનો સ્વીકાર કર્યો. તમે કહ્યું કે બંધારણ સભા આઝાદ ભારત અને ઇંગ્લેંડ વચ્ચેના સંબંધો નક્કી કરશે. એ સાવ સાચું છે પણ તેની અસર હમણાંના વલણ પર પડતી નથી, એટલે કે, “આઝાદી હમણાં’ નો સ્વીકાર કરવો જોઈએ. આની કેટલીક અસરો છે પણ ગઈકાલની વાતચીતમાં એના પર બરાબર વિચાર ન થયો. જેમ કે, બંધારણ સભાએ આઝાદીનો પ્રશ્ન વિચારવાનો નથી, એ નક્કી થઈ ગયો છે. બંધારણ સભા આઝાદ હિન્દુસ્તાનીઓની ઇચ્છાનું પ્રતિબિંબ પાડશે અને લાગુ કરશે. આઝાદીથી પહેલાં કરાયેલી કોઈ પણ વ્યવસ્થા એના માટે બંધનકર્તા નહીં હોય.

ગઈકાલે (પાંચમી તારીખે) આપણી ચર્ચાઓમાં પ્રાંતોનાં ગ્રુપો સાથે મળીને કામ કરશે એવી વાત પણ આવી. આવાં ગ્રુપોને કારોબારી અને ધારાકીય સતાઓ પણ હશે એવુંય ચર્ચાયું. હું એ ચોખ્ખા શબ્દોમાં કહેવા માગું છું કે આવી વ્યવસ્થા કોંગ્રેસ સ્વીકારતી નથી, કારણ કે ગ્રુપોને આવા અધિકાર આપવા તે ફેડરેશનની અંદર પેટા-ફેડરેશન બનાવવા જેવું છે. કોંગ્રેસને આ મંજૂર નથી. આવી સત્તાઓ આપીએ તો ત્રણ સ્તરે કારોબારી અને ધારાકીય સત્તાઓ ઊભી થશે. આ ખી વ્યવસ્થા બહુ જ ગુંચવાડાભરી બની જશે. ગ્રુપો એક સમાન હોય તે બરાબર છે, પણ કારોબારી કે ધારાકીય સત્તાઓની બાબતમાં પણ એમને એવી જ એકસમાન સ્વાયત્ત સતાઓ આપવાનું અમે સ્વીકારતા નથી.

આ પછી લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે આઠમી તારીખે કોંગ્રેસ અને લીગના પ્રમુખોને એક વિગતવાર પત્ર લખ્યો અને એમાં હમણાં સુધી થયેલી ચર્ચાઓને આધારે સમજૂતીનો આધાર ઊભો થતો દેખાયો તે દર્શાવીને ચર્ચા માટે નવા મુદ્દા મોકલ્યા.

એમનો આ પત્ર અને એના પર કોંગ્રેસ અને લીગનો પ્રતિભાવ આવતા પ્રકરણમાં જોઈશું. પૅથિક લૉરેન્સની આ દરખાસ્તો બહુ ધ્યાન આપવા લાયક છે અને એના પર મૌલાના આઝાદ અને જિન્નાના વિચારો પણ મહત્ત્વના છે, એટલે આજે તો આટલું બસ છે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June Vol. I-1946

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-52

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૨: ચૂંટણીઓમાં મુસ્લિમ લીગને જબ્બર સફળતા અને કૅબિનેટ મિશન

આપણે (૪૭મા પ્રકરણમાં) જોયું કે વાઇસરૉય વેવલે સેંટ્રલ અને પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીઓની ચૂંટણી જાહેર કરી અને કોંગ્રેસે ચૂંટણીમાં ભાગ લેવાનો નિર્ણય કર્યો. આ ચૂંટણી કોંગ્રેસના કાર્યક્રમના પ્રચારપ્રસાર માટે જરૂરી હતી, પરંતુ મુસ્લિમ લીગ માટે તો એ જીવન-મરણના ખેલ જેવી હતી. મુસ્લિમ લીગ જો મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પંજાબ અને બંગાળમાં નબળો દેખાવ કરે તો પાકિસ્તાન બનાવવાની વાત જ ભૂલી જવી પડે. એટલે જિન્નાએ કમર કસી લીધી. ૧૯૪૫ના અંતમાં થયેલી આ ચૂંટણીએ દેશનું ભાવિ નક્કી કરી આપ્યું, એટલું જ નહીં, પાકિસ્તાનનો નક્શો પણ બનાવી દીધો. એક બાજુથી, આઝાદ હિન્દ ફોજના કેસો ચાલતા હતા અને સરકારે તેલ જોયું, તેલની ધાર જોઈ અને શાહ નવાઝ ખાન, પ્રેમ કુમાર સહગલ અને ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોંને છોડી મૂક્યા તેથી જનતાનો ઉત્સાહ સાતમા આસમાને પહોંચ્યો પણ ચૂંટણીઓએ દેખાડી આપ્યું કે દેશ કઈ દિશામાં જતો હતો.

દાર-ઉલ-ઉલૂમ દેવબંદના ઉલેમાઓ કહેતા કે ઇસ્લામની સરહદો ન હોય, એટલે એ પાકિસ્તાનની વિરુદ્ધ હતા પણ એમનામાંથી જ કેટલાક એવા નીકળ્યા, જે પાકિસ્તાનની હિમાયત કરવા લાગ્યા. એમણે તો જાતે જ ચૂંટણીમાં મુસ્લિમ લીગનો પ્રચાર કરવાની તૈયારી દેખાડી. લીગ માટે તો જાણે કોળિયો ઊડતો આવ્યો અને મોઢામાં ઝિલાયા જેવું થયું. એણે ૨૪ મૌલાનાઓને પસંદ કરીને પ્રચાર માટે ઠેકઠેકાણે મોકલ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે ઇસ્લામના નામે ગરીબ મુસલમાનો પણ લીગ તરફ વળ્યા. જો કે, મતદાન માટેની પાત્રતાના નિયમો નહોતા બદલાયા, એટલે માંડ એક ટકા વસ્તીને મત આપવાનો અધિકાર હતો, પરંતુ વાતાવરણમાં પાકિસ્તાન ગૂંજતું થઈ ગયું. આ પાકિસ્તાનની કોઈની કલ્પના નવા મદીનાની હતી તો કોઈને માટે એ મુસલમાનોનું બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય હતું. પરંતુ એકંદરે પાકિસ્તાન મુસલમાનોના મનમાં આકાર લઈ ચૂક્યું હતું અને એમાં ધર્મ વધારે દેખાતો હતો.

ઑગસ્ટ ૧૯૪૫માં વાઇસરૉયની એક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલના સભ્ય સર ફિરોઝખાન નૂને કાઉંસિલમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને લીગમાં જોડાયા. એમણે કહ્યું કે “લીગની સાથે ન હોય તેવા મુસલમાનને મત આપવો તે ઇસ્લામની વિરુદ્ધ મત આપવા બરાબર છે.” તે ઉપરાંત, અલીગઢના પંદરસો વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપીને લીગના પ્રચાર માટે તૈયાર કરાયા. એમણે ગામેગામ જઈને જ્યાં મુસલમાનો લીગનું નામ પણ નહોતા જાણતા ત્યાં પહોંચાડ્યું.

ચૂંટણીમાં સામ્યવાદીઓએ સામાન્ય સીટો પર તો કોંગ્રેસને ટેકો આપ્યો, પણ મુસલમાનો માટેની સીટો માટે એ મુસ્લિમ લીગની તરફેણમાં રહ્યા. જો કે લીગને એમના ટેકાની જરૂર નહોતી અને વિરોધની પરવા નહોતી.

ચૂંટણીનાં પરિણામો જોઈએ તો, કુલ ૧૧ પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસને ૧ કરોડ ૯૦ લાખ મત મળ્યા અને મુસ્લિમ લીગને ૪૫ લાખ મત મળ્યા તેમાંથી ૭૫ ટકા મત મુસલમાનોની સીટ પર મળ્યા. બાકીના ૨૫ ટકા મત એટલે કે પાંચ લાખ લીગની વિરુદ્ધના મુસલમાન ઉમેદવારોને ફાળે ગયા. શિડ્યૂલ્ડ ક્લાસના ઉમેદવારો પાંચ લાખ મત મેળવી શક્યા, જ્યારે કમ્યુનિસ્ટો છ લાખ મત જીતી ગયા.

સીટોના હિસાબે જોઈએ તો, કોંગ્રેસે દેશના ખૂણેખૂણે જીત મેળવી અને એના મુસલમાન ઉમેદવારો પણ વિજયી થયા. ૧૯૩૭ની સરખામણીએ કોંગ્રેસના મત પણ વધ્યા. બીજી બાજુ મુસલમાનો માટેની સીટો પર મુસ્લિમ લીગે પોતાની ધાક જમાવી. મુસ્લિમ લીગે સિંધ અને બંગાળમાં સરકાર બનાવી, પંજાબમાં લીગ ૭૩ સીટો સાથે સૌથી મોટી પાર્ટી હોવા છતાં એને સ્પષ્ટ બહુમતી ન મળી એટલે લીગ સિવાયના પક્ષોને મિશ્ર સરકાર બની, જેમાં ૫૧ સીટ જીતીને કોંગ્રેસ પણ સાથે રહી.સત્તાધારી યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીનું કદ સંકોચાઈને માત્ર ૨૦ સીટ જેટલું રહ્યું. ૨૩ અકાલીઓ ચુંટાયા અને ૯ સીટ પર અપક્ષો જીત્યા. આ પક્ષોએ સાથે મળીને સરકાર બનાવી પણ મુસ્લિમ લીગે તે પછી ખીઝર હયાત ખાનનો જે રીતે વિરોધ કર્યો તેનાથી બધા અપક્ષો મુસ્લિમ લીગમાં ભળી ગયા અને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના મુસ્લિમ સભ્યોએ પણ પક્ષ છોડી ગયા. આમ, અંતે ૧૯૪૭નો માર્ચ મહિનો આવતાં સુધીમાં ખીઝરને રાજીનામું આપવું પડ્યું. બીજા જ દિવસે ત્યાં ગવર્નરે બધી સત્તા સંભાળી લીધી. દેશના ભાગલા થયા ત્યાં સુધી પંજાબમાં કોઈ સરકાર ન બની. મુસ્લિમ લીગ પોતે તો સરકાર બનાવી ન શકી પણ એના વિરોધીઓના હાથમાંથી સત્તા ગઈ તે જિન્ના અને પાકિસ્તાન શુકનિયાળ ઘટના હતી.

બંગાળમાં કોંગ્રેસને ૧૯૩૭માં ૫૪ બેઠકો મળી હતી તે વધીને ૧૯૪૬માં ૮૬ થઈ ગઈ, પણ ફઝલુલ હકની કૃષક પ્રજા પાર્ટી સાફ થઈ ગઈ. માત્ર નવ લીગવિરોધી મુસલમાનો ચુંટાયા. આમ પણ મુસ્લિમ લીગે ફઝલુલ હકની સરકારને તો ૧૯૪૦માં જ ઉથલાવી પાડી હતી. આ વખતે લીગે મુસલમાનો માટેની બેઠકો ૧૧૯ સીટોમાંથી ૧૧૩ સીટો જીતી લીધી. બિહારમાં ૪૦ મુસલમાન મતદાર મડળોમાં ૩૪માં મુસ્લિમ લીગને વિજય મળ્યો અને યુક્ત પ્રાંતમાં મુસલમાનોની ૬૪ બેઠકોમાંથી ૫૪ બેઠકો લીગને મળી. મુંબઈ અને મદ્રાસ પ્રાંતમાં મુસલમાનોની બધી સીટ પર લીગના ઉમેદવાર જીત્યા.

કોંગ્રેસે ૧૧માંથી આઠ પ્રાંતોમાં સરકાર બનાવી અને મુસ્લિમ લીગે બે પ્રાંતોમાં બનાવી. પંજાબમાં મિશ્ર સરકાર બની જે પડી ભાંગી. દેખીતી રીતે જનતામાં કોંગ્રેસ માટે સમર્થન વધ્યું હતું પણ બીજી બાજુ મુસ્લિમ લીગે મુસ્લિમ સમાજના માનસ પર પોતાનું સામ્રાજ્ય સ્થાપી દીધું. પંજાબમાં કોઈ સરકાર નહોતી અને બંગાળમાં મુસ્લિમ લીગની સરકાર હતી. આમ પાકિસ્તાનનો નક્શો પણ બની ગયો.

જિન્નાએ ચૂંટણી જીતવા માટે અંગત રીતે ભારે મહેનત કરી હતી. એમણે પાકિસ્તાનને એકમાત્ર મુદ્દો બનાવ્યો. ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન એમણે ઑક્ટોબરમાં જ કહી દીધું હતું કે “આપણી પાકિસ્તાન માટેની માગણી બહુ સ્પષ્ટ છે. ભારતના જે ભાગોમાં મુસલમાનો બહુમતીમાં છે એમને ભેળવી દઈને એક મુક્ત અને સાર્વભૌમ રાજ્ય બનાવવાનું છે. મુસલમાનો પાકિસ્તાનની વિરુદ્ધ મત આપશે તો હું મારી હાર કબૂલી લઈશ.”. પરંતુ, જિન્નાએ નવો આત્મવિશ્વાસ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

બ્રિટિશ સંસદસભ્યો ભારતની મુલાકાતે

૧૯૪૬ના જાન્યુઆરીમાં બ્રિટિશ સંસદસભ્યોની ટીમ ભારતના પ્રવાસે આવી અને અહીં, સ્વતંત્રતા માટે સંઘર્ષ કરતા બધી વિચારધારાના પ્રતિનિધિઓને મળીને એમણે સ્થિતિનો કયાસ કાઢ્યો કે બ્રિટન બહુ વખત સુધી પોતાનું નિયંત્રણ ટકાવી શકે એમ નથી અને જો મંત્રણાઓને માર્ગે સત્તા પરિવર્તનના પ્રયાસો નહીં કરાય તો હિંસામાં માનનારાં પરિબળોના હાથમાં તાકાત વધશે. પાછા ફરીને એમણે સરકારને જે રીતે રિપોર્ટ આપ્યો હોય તેની અસર પડી હોય તેમ મજૂર સરકારે કૅબિનેટનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી ટીમ ભારતના રાજકીય નેતાઓને એમના મતભેદો દૂર કરવામાં મદદ કરવા માટે મોકલવાનો નિર્ણય કર્યો કે જેથી તેઓ “ભારતના સાર્વભૌમ ગૌરવ સાથે કોઈ પણ રીતે અસંગત ન હોય” તે રીતે રાજકીય સત્તા હાથમાં લઈ શકે.

૧૯મી ફેબ્રુઆરીએ ભારત માટેના પ્રધાન લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે આમસભામાં ‘કૅબિનેટ મિશન’ મોકલવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. મિશન તરીકે પૅથિક લૉરેન્સ, સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ અને એ. વી. ઍલેક્ઝાન્ડરનાં નામો હતાં.

પૅથિક લૉરેન્સે મિશનનાં ત્રણ લક્ષ્ય દર્શાવ્યાં:

૧. બંધારણ બનાવવા માટે બ્રિટિશ ઇંડિયાના ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને રજવાડાંઓના પ્રતિનિધિઓ સાથે પ્રાથમિક સ્વરૂપની વાતચીત;

૨. બંધારણ બનાવનારી સંસ્થાની સ્થાપના; અને

૩.વાઇસરૉયની ઍક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલનું પુનર્ગઠન કરવું કે જેથી એને હિન્દુસ્તાની પાર્ટીઓનો ટેકો મળી શકે.

૧૫મી માર્ચે વડા પ્રધાન ઍટલીએ સરકારની ભારત વિશેની નીતિનું નિવેદન આમસભામાં રજૂ કર્યું. ઍટલીએ કહ્યું કે મારા સાથીઓ ભારતને જેમ બને તેમ જલદી અને પંપૂર્ણ આઝાદી આપવાના પ્રયાસો કરવા માટે જાય છે. અત્યારના શાસનની જગ્યાએ કઈ જાતનું શાસન રાખવું તે ભારત પોતે જ નક્કી કરશે, આપણે એના માટેની વ્યવસ્થા ગોઠવી આપવામાં મદદ કરવાની છે.

ઍટલીએ કહ્યું કે યુદ્ધ વખતે લોકમત જલદી ઘડાય છે અને ફેલાય છે. શાંતિના કાળમાં એવું ધીમે ધીમે થાય છે. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી ભારતમાં રાજકીય જાગરુકતામાં ઉછળો આવ્યો અને હવે યુદ્ધ પછી રાષ્ટ્રવાદી ભાવનાઓ, માત્ર ભારતમાં નહીં આખા એશિયામાં વધારે પ્રબળ બની છે.

ઍટલી પોતે સાઇમન કમિશનના સભ્ય હતા તે યાદ કરીને એમણે કહ્યું કે એ વખતે પણ રાષ્ટ્રીયતાનું જોર વધ્યું હતું.. ભલે એમનાં વલણોમાં કોમવાદ દેખાયો હોય. આજે પણ મતભેદો છે જ, પણ હું એના પર ભાર આપવા નથી માગતો, એમના વચ્ચે ગમે તેટલા મતભેદ હોય અને ગમે તેટલી મુશ્કેલીઓ આવે આપણે એ સમજવાનું છે કે એ સૌ સ્વતંત્રતાની માગણી કરે છે.

૨૩મી માર્ચે કૅબિનેટ મિશનના સભ્યો ભારત આવી પહોંચ્યા અને એમણે તરત જ કામ શરૂ કરી દીધું.

કૅબિનેટ મિશન બહુ મહત્ત્વનું છે અને એના વિશે આપણે આવતાં કેટલાંક પ્રકરણોમાં સમજવાનો પ્રયાસ કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ
The Annual Indian Register 1945 Vol, 2, 1946 Vol 1 and 2

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-51

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૧: નૌકાદળમાં બળવો

કલકત્તામાં આગ શમી કે તરત જ મુંબઈમાં રોયલ ઇંડિયન નૅવીના નીચલા સ્તરના ભારતીય નાવિકો (રેટિંગ્સ) ભડકી ઊઠ્યા.એમનામાં ઘણા વખતથી અસંતોષ પ્રવર્તતો હતો. એમના પગારો, બ્રિટિશ નાવિકો કરતાં ઓછા હતા, બીજી સગવડો નહોતી મળતી અને ભોજન પણ સારી ગુણવત્તાનું નહોતું. તે ઉપરાંત, યુદ્ધ પૂરું થયા પછી મોટા પાયે છટની કરવાનો પણ સરકાર નિર્ણય કર્યો હતો. યુદ્ધમાં ખુશ્કી (ભૂમિ દળ), હવાઈ (હવાઈ દળ) અને તરી (નૌકા દળ)ના સૈનિકોએ અપ્રતિમ વીરતા દેખાડી હતી. બ્રિટિશ સરકારે પણ એમની ભારે પ્રશંસા કરી હતી. પરંતુ પૂર્વ એશિયામાં જાપાન સામે બ્રિટનને પીછેહઠ કરવાની ફરજ પડી ત્યારે હિન્દુસ્તાની સૈનિકોની એણે પરવા ન કરી. ઘામાં મીઠું ભભરાવવા જેમ હવે છટણીની જાહેરાત કરવામાં આવી. એમાંય નૌકા દળમાંથી લગભગ અડધોઅડધને નોકરીમાંથી છૂટા કરવાના હતા. એમની સામે રોજીનો પણ સવાલ ઊભો થતો હતો.

હવે ભારતીય રેટિંગો બદલાયેલા વાતાવરણમાં આ અપમાન સહન કરવા હવે તૈયાર નહોતા આ બધાં કારણોથી રેટિંગ બહુ ઉત્તેજિત થઈ ગયા હતા. બીજી ફેબ્રુઆરીએ મુંબઈમાં બી. સી. દત્તા અને આર. કે સિંઘ નામના બે ૧૮-૨૦ની ઉંમરના બે રેટિંગ HMIS-તલવારના હેડક્વાર્ટર્સમાં સલામી સ્તંભ પાસે ‘જયહિન્દ’ લખતા હતા. એને અશિસ્તનું પગલું ગણીને દત્તા અને સિંઘની ધરપકડ કરાઈ હતી. આ ધરપકડને હિન્દુસ્તાની રેટિંગ સ્વીકારી શક્યા નહોતા. રેટિંગ પણ હવે દેશભક્તિથી છલકાતા હતા.

નૌકાદળમાં બળવો

૧૮મી ફેબ્રુઆરીની રાતે મેસમાં ખાવાનું સારું ન મળતાં બધા રેટિંગ કમાંડિંગ ઑફિસર આર્થર ફ્રેડરિક કિંગ પાસે ગયા ત્યારે એણે એમની ફરિયાદ તો ન જ સાંભળી, ઉલ્ટું, ‘કૂલી કી ઔલાદ’ વગેરે ગાળો આપીને કાઢી મૂક્યા. આ ઊંટની પીઠ પર તરણાં જેવું સાબીત થયું. રેટિંગોએ તરત સેન્ટ્રલ સ્ટ્રાઇક કમિટી બનાવી, સિગ્નલર એમ. એસ. ખાન, પેટી અને ટેલિગ્રાફિસ્ટ મદન સિંઘને સર્વાનુમતે પ્રમુખ અને ઉપપ્રમુખ બનાવ્યા. કમિટીના બીજા સભ્યો હતાઃ બેદી બસંત સિંઘ, નવાઝ ખાન, અશરફ ખાન, એસ. સી. સેનગુપ્તા, ગોમેઝ અને મહંમદ હુસેન. એમણે તરત રોયલ ઇંડિયન નૅવીનું નામ બદલીને ‘ઇંડિયન નૅશનલ નૅવી’ નામ જાહેર કર્યુ, બધી આર્થિક માગણીઓની યાદી માંગપત્રમાં જોડી, બધા રાજકીય કેદીઓ અને આઝાદ હિન્દ ફોજના કેદીઓને છોડી મૂકવાની માગણી કરી. એમણે યુનિયન જૅક ઉતારીને ત્રિરંગો લહેરાવ્યો. તે ઉપરાંત, મુસ્લિમ લીગનો લીલો ધ્વજ અને કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનો લાલ ઝંડો પણ ફરકાવવામાં આવ્યો. આમ રેટિંગો બધા પક્ષો પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરવા માગતા હતા.

૧૯મીની સવારે નૌકાદળની ટ્રકો એમણે કબજામાં લઈ લીધી અને આખા મુંબઈમાં સૂત્રો પોકારતા નીકળી પડ્યા. ફ્લોરા ફાઉંટન પાસે રસ્તો રિપેર થતો હતો એના પીપ એમણે હટાવીને આખો ચોક બંધ કરી દીધો. કોઈ ગોરો સોલ્જર હાથે ચડ્યો તેને માર માર્યો. બીજી બાજુ, એવી ઘટનાઓ પણ બની કે જેમાં એકાદ રેટિંગે પોતાના જ સાથીઓના હુમલાથી કોઈ બ્રિટિશ સૈનિકને બચાવી લીધો હોય. કૅસલ બૅરેક્સમાં એમણે ઠેરઠેર ‘જયહિન્દ’ અને ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ લખવાનું શરૂ કરી દીધું.

એમની હડતાળના સમાચાર વાયુવેગે મુંબઈમાં બીજાં નૌકા મથકો – HMIS નાસિક, કલાવતી, ઔધ અને નીલમના રેટિંગો સુધી પહોંચી ગયા અને સમાચાર મુંબઈની બહાર જતાં વીસ હજાર રેટિંગ હડતાળમાં જોડાયા. આખા મુંબઈમાં અને એનાં અમુક પરાંઓ સુધી રેટિંગો જ દેખાતા હતા. બીજા દિવસે, ૨૦મી તારીખે સેંકડો રેટિંગો લોકલ ટ્રેનોમાં ચર્ચગેટ સ્ટેશને ઊતર્યા અને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ નારા પોકારતા ઑવલ મેદાનમાં એકત્ર થયા.

દરમિયાન, ૧૮મીની રાતે રેટિંગો સામે અપશબ્દો વાપરનાર ઑફિસરની બદલી કરી નાખવામાં આવી. સૂત્રો લખનાર દત્તાને નૌકાદળના સત્તાવાળઓએ આ તોફાનો શરૂ થતાં છોડી મૂક્યો પણ હજી સિંઘને છોડ્યો નહોતો. એટલે રેટિંગોની એ માગણી ચાલુ રહી. રેટિંગો સરઘસ બનાવીને નીકળ્યા અને યૂસિસની ઑફિસ પર ફરકતો અમેરિકન ધ્વજ ઉતારીને બાળી નાખ્યો. પાછળથી સેંટ્રલ સ્ટ્રાઇક કમિટીએ આ ઘટના બદલ દિલગીરી વ્યક્ત કરીને માફી માગી.

શહેરમાં પણ કેટલીક દુકાનો તોડવાના અને લૂંટફાટના સમાચાર મળ્યા. તે પછી સ્ટ્રાઇક કમિટીએ ‘પીસ પૅટ્રોલ કમિટી બનાવી અને આવા બનાવોની તપાસ કરતાં એવું બહાર આવ્યું કે નૌકાદળનાં કેન્દ્રો સિવાય બીજે ક્યાંય પણ થયેલી લૂંટફાટમાં રેટિંગો સંડોવાયેલા નહોતા, અસામાજિક તત્ત્વો ચારે બાજુની અરાજકતાનો લાભ લેતાં હતા. આના પછી સ્ટ્રાઇક કમિટીએ રેટિંગોને શાંતિથી અને અહિંસક રીતે આંદોલન ચલાવવાની અપીલ પણ કરી. એ જ દિવસે ઉચ્ચ નૌકા અધિકારીઓની મીટિંગમાં હડતાળ પર ગયેલા રેટિંગોને ભારતીય ભોજન આપવાનો નિર્ણય લેવાયો.

બીજી બાજુ, બંગાળમાં કલકત્તામાં HIMS-હુગલીના ૨૦૦ રેટિંગે હડતાળ પાડી. કરાંચીમાં રેટિંગો ૧૯મીએ મુંબઈથી સમાચાર મળ્યા કે તે સાથે જ ઉત્સાહમાં આવી ગયા હતા. HIMS-હિન્દુસ્તાનના રેટિંગોએ જહાજનો સંપૂર્ણ કબજો લઈ લીધો. કરાંચીમાં નૌકાદળના સત્તાવાળાઓએ બહુ સખ્તાઈ કરતાં રેટિંગોએ પણ નૌકાદળની બે ગન ચલાવીને સામનો કર્યો. આમાં એક નૅવલ ઑફિસર માર્યો ગયો અને બીજા ચૌદ ઘાયલ થયા. ૨૧મે ત્રણ જહાજો – હિન્દુસ્તાન, ચમક અને બહાદુર-ના પંદરસો રેટિંગ હળતાળમાં કૂદી પડ્યા.

દરમિયાન, મુંબઈમા કૅસલ બૅરેક્સમાં રીતસરની લડાઈ ચાલુ હતી પણ બીજાં કેન્દ્રોમાં શાંતિ સ્થપાવા લાગી હતી. બીજી બાજુ HIMS-તલવાર પર સ્ટ્રાઇક કમિટીના આદેશ પ્રમાણે પંદરસો રેટિંગોએ મિલિટરી પોલીસને હટાવી લેવાની માગણી સાથે ભૂખહડતાળ શરૂ કરી દીધી. કમિટીએ બહાર રહી ગયેલા રેટિંગોને તરત પોતાનાં મથકોએ પહોંચી જવાની અપીલ કરી.

બીજી બાજુ, અંધેરી અને મરીન ડ્રાઇવના રૉયલ ઇંડિયન એરફોર્સના એક હજાર કર્મચારીઓએ રેટિંગોની સહાનુભૂતિમાં હડતાળ પાડી. એ જ દિવસે બપોરે અઢી વાગ્યે જહાજોને પોતાના કબજામાં લઈ લેનારા રેટિંગોએ ‘શસ્ત્ર વિરામ’ જાહેર કર્યો. નૌકા દળના અધિકારીઓએ કબૂલ કર્યું કે વીસ જહાજો પર રેટિંગોએ કબજો કરી રાખ્યો હતો. એ જ સાંજે વાઇસ-ઍડમિરલ ગૉડફ્રેએ રેડિયો બ્રોડકાસ્ટમાં ધમકી પણ આપી અને ખાતરી પણ આપી. એણે કહ્યું કે અશિસ્તને સાંખી લેવાનો ભારત સરકારનો ઇરાદો નથી, અને અશિસ્ત માટે સખત કાર્યવાહી કરાશે, પરંતુ રેટિંગોની ફરિયાદોનો પણ નિકાલ કરવામાં આવશે.

સરદાર પટેલની ભૂમિકા

બળવાખોર રેટિંગો રાજકારણીઓના સંપર્કમાં પણ હતા. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે આ બાબતમાં મુંબઈના ગવર્નરની સાથે વાત કરી અને સમાધાન શોધવામાં મદદ કરવાની ખાતરી આપી. જવાહરલાલ નહેરુ એ વખતે કોંગ્રેસ પ્રમુખ બની ગયા હતા. એમણે પણ કહ્યું કે રેટિંગોની ફરિયાદો સાચી છે, પરંતુ હવે સ્વાધીનતા હાથવેંતમાં દેખાય છે ત્યારે આ રસ્તો નુકસાનકારક નીવડે તેમ છે.

સરદારે રેટિંગોને પણ શિસ્ત જાળવીને કામ પર ચડી જવા અપીલ કરી. એમણે એમની બધી ફરિયાદોનો નિકાલ લાવવામાં કોંગ્રેસની મદદની ખાતરી આપી. એમણે પણ નહેરુની જેમ કહ્યું કે હડતાળ પાડવાનો હવે સમય નથી, હવે મંત્રણાના મેજ પર સવાલો ઉકેલવાનો સમય આવ્યો છે.

હજી કલકત્તા, વિશાખાપટનમ. દિલ્હી, મદ્રાસ અને કરાચીમાં ૨૧મીએ પણ રેટિંગોની હડતાળ ચાલુ રહી. કરાચીમાં તો ૨૨મીએ વિદ્યાર્થીઓએ પણ હડતાળ પાડી. ૨૩મીએ મુંબઈમાં રેટિંગો શરણે થઈ ગયા. સરદાર પછી જિન્નાએ પણ રેટિંગોને હડતાળ છોડીને વાતચીત દ્વારા સમસ્યાઓ હલ કરવાની અપીલ કરી. માત્ર એટલું જ, કે એમણે મુસલમાન રેટિંગોને હડતાળમાંથી ખસી જવાનું કહ્યું.

સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીમાં કોંગ્રેસનો પ્રત્યાઘાત

અલી અને શરત ચંદ્ર બોઝના સૂચનથી ૨૩મીએ રેટિંગોની હડતાળ વિશે ચર્ચા કરવા માટે સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીની ખાસ બેઠક મળી. એમાં રેટિંગોની હડતાળઅની સ્થિતિમાં સત્તાવાળાઓના અણઘડપણાને લીધે આખા નૌકાદળ માટે ઊભા થયેલા સંકટની ચર્ચા કરવા માટે કોંગ્રેસના આગેવાન આસફ અલીએ રજૂ કરેલી સભામોકૂફીની દરખાસ્ત ૭૪ વિ. ૪૦ મતે મંજૂર રહી. સરકારના યુદ્ધ પ્રધાન ફિલિપ મૅસને હાજર રહીને ખુલાસા કર્યા અને સભ્યોના સવાલોના જવાબ આપ્યા.

આસફ અલીએ દરખાસ્ત રજૂ કરતાં કહ્યું કે યુદ્ધ પછી વડા પ્રધાન ઍટલીએ શાંતિ અને સ્વતંત્રતાની વાત શરૂ કરી પણ કમાંડિંગ ઑફિસર કિંગને એની પરવા નહોતી. એણે જે ગાળો આપી તે અહીં બોલી શકાય તેમ નથી. રેટિંગોની હડતાળ પાછળ રાજકારણ હોય તો પણ, એમની માગણીઓ વાજબી છે એનો ઇનકાર ન થઈ શકે. મુસ્લિમ લીગના અબ્દુર રહેમાન સિદ્દીકી અને લિયાકત અલી ખાને આસફ અલીની દરખાસ્તને સમર્થન આપ્યું.

કોંગ્રેસના મીનુ મસાણીએ કહ્યું કે પગાર-ભથ્થાં અને બીજી સગવડો માટે રેટિંગોની માગણીઓ નૌકા દળના હેડક્વાર્ટર્સ સુધી મહિનાઓથી પહોંચતી હતી પણ એના પર ધ્યાન ન અપાયું. જે લોકો હતાશ થઈ ગયા હોય, એમનું કમાંડર કિંગે તોછડાઈથી અપમાન કર્યું તે સહન ન થઈ શકે. હતાશ લોકોનો ગુસ્સો તો આમ જ

ફાટી નીકળે. મુંબઈના લોકોએ કોઈના કહ્યા વિના એમને શા માટે આપમેળે ટેકો આપ્યો? એનું કારણ એ કે અમે તમારા નૈતિક અધિકાર સ્વીકારતા નથી. તમારા કાયદા અમારા માટે નથી બન્યા. એટલે જ તમારો મિલિટરી કાયદો કે નાગરિક કાયદો કોઈ તોડે છે ત્યારે અમે હિન્દુસ્તાનીઓ અવશપણે વિદ્રોહને ટેકો આપીએ છીએ. મને એ બરાબર સમજાય છે કે કોઈને બીજાનો ધ્વજ ફરકાવવો પડે તો એને કેટલું ખરાબ લાગતું હશે, કારણ કે એનો પોતાનો ધ્વજ, કોંગ્રેસનો ત્રિરંગો અથવા મુસ્લિમ લીગનો ધ્વજ છેતમે હજી આર્મી, હવાઈ દળ અને નૌકા દળ અકબંધ છે ત્યારે ચાલ્યા જાઓ. તમે બહુ રહ્યા; હવે તમે જોડનાર નહીં તોડનાર તત્ત્વ બની ગયા છો.

મસાણીએ કહ્યું કે યુદ્ધ વખતે તમે સામ્યવાદીઓને પંપાળ્યા, હવે એ તમારા વિરુદ્ધ થઈ ગયા છે, કારણ કે હવે તમે અને એમના રશિયન ખેરખાંઓ ઝઘડી પડ્યા છો.

સરદારની જાહેર સભા

૨૬મીએ મુંબઈમાં વલ્લભભાઈ પટેલ અને નહેરુએ પણ એક લાખની જનમેદનીને સંબોધતાં છેલ્લા ચાર દિવસમાં શહેરમાં થયેલાં તોફાનોની ઝાટક્ણી કાઢી. સરદારે કહ્યું કે કોંગ્રેસે હડતાળની હાકલ નહોતી કરી. એમણે લોકોને બીજા કોઈ દ્વારા જાહેર કરાયેલી હડતાળમાં સામેલ ન થવાની લોકોને ચેતવણી આપી. એમણે કહ્યું કે ‘૪૨ના આંદોલનમાં સામ્યવાદીઓ જનતા સાથે નહોતા એટલે હવે પાછા પોતે જ ગુમાવેલી આબરૂ પાછી મેળવવાનાં ફાંફાં મારે છે. એ વખતે એમને અંગ્રેજ સરકાર સામ્રાજ્યવાદી છે એ નહોતું દેખાતું, હવે ફરી દેખાવા માંડ્યું છે. એમણે કહ્યું કે જે લોકોએ રેટિંગોની સહાનુભૂતિમાં હડતાળ પાડવાનું એલાન આપ્યું તેઓ મૂર્ખાઓના સ્વર્ગમાં રહે છે. એમને સ્થિતિની ગંભીરતા સમજાઈ નહોતી. કોંગ્રેસે સ્થિતિ માપી અને યોગ્ય પગલાં લીધાં અને એ જ રીતે રેટિંગોની વાજબી માગણી સ્વીકારાશે એની ખાતરી રાખજો.

ગાંધીજી અને અરુણા આસફ અલી

રેટિંગોની હડતાળ કસમયની અને હિંસક હતી, એવી ગાંધીજીએ ટીકા કરી હતી. કોંગ્રેસમાં એકલાં અરુણા આસફ અલી રેટિંગ વિદ્રોહના પક્ષમાં હતાં. એમણે ગાંધીજીને જવાબ આપતાં કહ્યું કે લોકોને સ્વાધીનતા જોઈએ છે, એ હિંસા-અહિંસાની મીમાંસામાં પડતા નથી. વળી, આ હડતાળે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનાં પણ દર્શન કરાવ્યાં છે. હું આવી ‘બૅરીકેડ પરની એકતા’ ને બંધારણીય મોરચાની એકતા કરતાં પસંદ કરું છું.

ગાંધીજીએ અરુણાને ‘બહાદુર’ અને ‘મારી પુત્રી’ કહીને જવાબ આપ્યો. એમણે અરુણા આસફ અલી ૧૯૪૨ વખતથી ભૂગર્ભમાં ચાલ્યાં ગયાં હતાં અને કામ કરતાં રહ્યાં તેની પ્રશંસા કરી પણ ઉમેર્યું કે મને ભૂગર્ભ જેવું કંઈ પસંદ નથી. થોડાક માણસો એમ માનીને કંઈક કરે અને માની લે કે એ જ રીતે બધાને સ્વરાજ મળી જશે, તો એ શું ચમચીથી ખવડાવવા જેવું નથી? સ્વરાજની જરૂરિયાત દરેકે પોતે અંદરથી અનુભવવી જોઈએ. હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા બૅરીકેડની જેમ પછી બંધારણીય મોરચે પણ હોવી જોઈએ. યોદ્ધાઓ બૅરીકેડ પર જ નથી રહેતા. રેટિંગોને સાચી સલાહ નહોતી મળી. અરુણા અને એમના કૉમરેડોએ સમજવું જોઈએ કે એમણે ભારતની આઝાદી માટે બળવો કર્યો હોય તો એ બેવડી રીતે ખોટા હતા. આવો બળવો કોઈ સજ્જ ક્રાન્તિકારી પાર્ટીના માર્ગદર્શન વિના ન થઈ શકે.

કોંગ્રેસ અથવા મુસ્લિમ લીગ સ્પષ્ટ રીતે બળવાની વિરુદ્ધ હતા અને સામ્યવાદીઓનો સંપૂર્ણ અંકુશ હતો. ગાંધીજી અહિંસાનું નબળું અર્થઘટન કરવા તૈયાર નહોતા!

પણ તે પછી એમની સહાનુભૂતિમાં પાડવામાં આવેલી હડતાળ દરમિયાન થયેલો હિંસાચાર મુંબઈ અને બીજાં શહેરોને ધમરોળતો રહ્યો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1.The Indian Annual Register-1946 Vol. I Jan.-June

2. https://www.mainstreamweekly.net/article955.html

3. Collected Works of Mahatma Gandhi vol 83, Text no. 205 /26 February 1946 – (publications division)

4. https://openthemagazine.com/cover-stories/the-last-mutiny/

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-50

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૦: કલકત્તામાં રમખાણ

બ્રિટિશ સરકારમાં ભારત માટેના પ્રધાન લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે ૧૯૪૬નું નવું વર્ષ શરૂ થતાં ભારતની જનતાજોગ રેડિયો સંદેશમાં ૧૯૪૬નું વર્ષ ભારત માટે ભારે મહત્ત્વનું નીવડવાની આશા વ્યક્ત કરી હતી. આ વર્ષમાં લગભગ કોઈ મહિનો એવો ન રહ્યો કે જેમાં ભારતે આઝદી તરફ એક ડગલું આગળ ન ભર્યું હોય કે કોઈ રાજકીય દૃષ્ટિએ મહત્ત્વની ઘટના ન બની હોય. વર્ષના પહેલા જ અઠવાડિયામાં આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણ નેતાઓને માફી આપવાનો નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો તેનાથી પ્રજાકીય ઉત્સાહમાં ભરતી આવી હતી. સુભાષબાબુનું ‘જયહિન્દ’નું સૂત્ર સામાન્ય વપરાશમાં આવવા લાગ્યું હતું. આ જોશમાં વૈમનસ્ય પેદા કરવામાં અબ્દુલ રશીદના કેસની મોટી ભૂમિકા રહી.

અબ્દુલ રશીદ પર આરોપ

એમના પર પાંચ આરોપ હતા તેમાંથી યુદ્ધ કેદીઓ પર અમાનુષી અત્યાચાર ગુજારવાના બે આરોપમાંથી એક માટે જનમટીપ અને બીજા અપરાધ માટે સાત વર્ષના કારાવાસની સજા કરાઈ. કૅપ્ટન અબ્દુલ રશીદનો કેસ શાહનવાઝ ખાનના કેસથી થોડો જુદો પડતો હતો. શાહનવાઝ ખાને યુદ્ધ કેદીઓને પાઠ ભણાવવાના અરોપ હતા, પણ કોઈ ઘટના વખતે એમની હાજરી હતી કે એમણે પોતે કોઈને માર્યા એવું સાબીત નહોતું થઈ શક્યું. અબ્દુલ રશીદને યુદ્ધકેદીઓની છાવણીમાંથી આઝાદ હિન્દ ફોજ માટે ભરતી કરવાની જવાબદારી સોંપાઈ હતી, એ દરમિયાન એમણે અમુક કેદીઓને આઝાદ હિન્દ ફોજમાં જોડાઈને ઇંગ્લેંડના રાજા સામે લડવાની ફરજ પાડવા માટે ગંભીર ઈજાઓ પહોંચાડી.

રાજકીય દૃષ્ટિએ પણ બીજો તફાવત એ હતો કે અબ્દુલ રશીદ મુસલમાન હોવાથી મુસ્લિમ લીગે એમના બચાવનું બીડું ઝડપ્યું અને કોંગ્રેસના વકીલોને એમાં સામેલ ન કર્યા. બીજું, શાહનવાઝ ખાન, પ્રેમ કુમાર સહગલ અને ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં કોર્ટ સમક્ષ ઉપસ્થિત થયા ત્યારે યુનિફૉર્મમાં તો હતા પણ એમણે એમની હિન્દુસ્તાનની સેનાની રૅન્ક અથવા બીજા મૅડલ છાતીએ નહોતા લગાડ્યા. અબ્દુલ રશીદ ભારતીય સેનાના પૂરા ગણવેશ સાથે હાજર થયા. એમની વિરુદ્ધ જુબાની આપનારા સાક્ષીઓમાં ઘણા મુસલમાનો પણ હતા. અબ્દુલ રશીદના વકીલે કોઈની ઉલટ તપાસ ન કરી, માત્ર છેલ્લે આરોપીને પોતાનું નિવેદન કરવાનો અધિકાર હોય છે તેનો ઉપયોગ કર્યો.

આ નિવેદનમાં એમણે સમ્રાટ પ્રત્યેની પોતાની વફાદારી ભારપૂર્વક જાહેર કરી. એના માટે એમણે કહ્યું કે પોતે આઝાદ હિન્દ ફોજમાં ‘હિન્દુ રાજ’ હતું તેનાથી મુસલમાનોને બચાવવા માટે જોડાયા. હવે મુસલમાનો પોતે જ આવીને કહેતા હોય કે અબ્દુલ રશીદે પોતે, અથવા એમની હાજરીમાં અને એમના હુકમથી અમને માર્યા અને આઝાદ હિન્દ ફોજમાં જોડાવાની ફરજ પાડી, તો એમણે હિન્દુ રાજથી કઈ રીતે બચાવ્યા તેનો એમણે ખુલાસો ન આપ્યો.

આઝાદ હિન્દ ફોજની રચનાથી પહેલાં બેંગકોકમાં ઇંડિયા ઇંડીપેન્ડન્સ લીગની પરિષદ મળી તેમાં ઘણાય મુસલમાન હાજર હતા અને એમાં ઠરાવ થયો હતો કે ભારત ‘એક’ અને અવિભાજ્ય છે. આંદોલન રાષ્ટ્રીય ધોરણે ચલાવવાનું હતું એના કોઈ એક વર્ગ માટે નહીં. પરિષદે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ વિશે કહ્યું હતું કે એ જ એકમાત્ર સંગઠન એવું છે કે જે સમગ્ર ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને ઇંડીપેન્ડન્સ લીગ કોંગ્રેસના કાર્યક્રમોમાંથી માર્ગદર્શન લેશે. આરઝી હકુમતના નિર્ણયો પ્રમાણે પણ દરેક હિન્દવાસી એના પ્રત્યે વફાદાર રહેશે. આરઝી હકુમતે બધાની ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની પણ બાંયધરી આપી હતી. આ જોતાં અબ્દુલ રશીદને એમાં વિશ્વાસ નહોતો. એ આઝાદ હિન્દ ફોજમાં એટલા માટે જોડાયા કે કેદીઓની જેલમાં જે સગવડો મળે તેના કરતાં ઑફિસર તરીકે વધારે સુખસગવડો મળી શકે.

કોર્ટ માર્શલમાં એમને સાત વર્ષની સજા થઈ ત્યારે લોકો પર જે અસર થઈ તે શાહનવાઝ ખાનના કેસ કરતાં જુદી હતી.મુસલમાનોમાં એવો પ્રચાર ફેલાયો કે અબ્દુલ રશીદ મુસલમાન હોવાને કારણે સજા થઈ છે. આ સાથે જ આખા દેશમાં મુસલમાનો ભડકી ઊઠ્યા, જો કે કલકત્તાનાં વિરોધ પ્રદર્શનોમાં કોમી તત્ત્વ ઘૂસી ન શક્યું, પણ દિલ્હી, મુંબઈ, પંજાબમાં મુસલમાનોએ પોતાની દુકાનો બંધ રાખી અને સ્થાનિક મુસ્લિમ લીગે સજાના વિરોધમાં ઠરાવો પસાર કર્યા.

કલકત્તામાં પાંચ દિવસ

૧૧મી ફેબ્રુઆરીની સવારથી કલકત્તામાં તોફાનો શરૂ થઈ ગયાં. સવારથી જ ટોળાં રસ્તે ફરતાં થઈ ગયાં. રસ્તાઓ પર એમણે વાડબંધીઓ ઊભી કરી દીધી. વાહનોને રોકીને મુસાફરોને ઉતારી મૂક્યા. પોલીસે ટીઅરગૅસનો ઉપયોગ કરીને ટોળાંને વીખેરવાના પ્રયાસ કર્યા પણ એની અસર ન થતાં ગોળીબાર કર્યો. એમાં એકાનું મૃત્યુ થયું અને બીજા આઠ ઘવાયા. કેટલીયે મિલિટરી ટ્રકોને પણ ટોળાંએ આગ લગાડી દીધી કે એની તોડફોડ કરી.

પોલીસ અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે પણ ઝપાઝપી થઈ તે પછી ૨૭ વિદ્યાર્થીઓની પોલીસે ધરપકડ કરી. વિદ્યાર્થીઓમાં હિન્દુઓ અને મુસલમાનો, બન્ને હતા.

૧૨મીએ કલક્ત્તામાં એક વિદ્યાર્થીઓનું એક માઇલ લાંબું સરઘસ નીકળ્યું, હુસેન સુહરાવર્દી અને સતીશ ચંદ્ર દાસગુપ્તાએ સરઘસની આગેવાની લીધી સભામાં સુહરાવર્દીએ કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના ઝંડા એક સાથે સરઘસમાં ફરકતા હતા તેના માટે આનંદ વ્યક્ત કર્યો.મુસ્લિમ લીગ, કોંગ્રેસ, સામ્યવાદીઓ, સ્ત્રીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ જોડાયા. સુહરાવર્દીએ એક ઇંટરવ્યુમાં કહ્યું કે આ આંદોલન માત્ર વિદ્યાર્થીઓનું નથી, હિન્દુ અને મુસ્લિમ, બધા એમાં જોડાયા છે. એમણે કહ્યું કે આજની સફળતા બધાની એકતાનું પરિણામ છે. લીગ અને કોંગ્રેસ આ રીતે બીજા મુદ્દાઓ પર પણ સાથે મળીને એકબીજાની વાત સમજે અને કામ કરે તો ભારતની બધી સમસ્યા હલ થઈ જશે.

બીજા દિવસે ગવર્નરે આર્મીને નાગરિક તંત્રની મદદે બોલાવ્યું. મૌલાના આઝાદે એક નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે અસામાજિક તત્ત્વોએ લોકોની લાગણીનો લાભ લઈને તોફાનો કર્યાં છે. એમણે કોંગ્રેસ કાર્યકરોને શાંતિ સ્થાપવા માટે કામ કરવાની અપીલ કરી. મુસ્લિમ લીગના કાઝી મહંમદ ઈસા ખાને પણ મુસલમાનોને સીધી કાર્યવાહી ન કરવા અને નેતાઓના આદેશની રાહ જોવા જણાવ્યું.

દિલ્હી,મુંબઈ. લાહોર, અલ્હાબાદ સુધી આગ પહોંચી

મુંબઈમાં ૧૨મીએ લોકોનાં ટોળેટોળાં નીકળી પડ્યાં. રસ્તા બંધ થઈ ગયા. પોલીસનો ડેપ્યુટી કમિશનર ખાનગી ટૅક્સીમાં સાદા કપડામાં ક્રોફર્ડ માર્કેટ સુધી જતો હતો પણ ભીડે એને આગળ જવા ન દીધો. ખૂબ ભાંગફોડ થઈ. કતલખાના, શાકમાર્કેટ બંધ રહ્યાં અને કાપડ મિલોમાં કામદારો પહોચી જ ન શક્યા. કારખાના

દિલ્હીમાં મુસ્લિમ લીગના એક નેતા સહિત ૩૦ મુસલમાનોની પોલીસે ધરપકડ કરી લીધી. કેટલાક સામ્યવાદીઓ પણ પકડાયા. અલ્હાબાદમાં પણ મિલિટરીની ટ્રકોને લોકોએ નુકસાન પહોંચાડ્યું. લાહોરમાં વિદ્યાર્થીઓએ લાહોર સ્ટૂડન્ટ્સ કોંગ્રેસના નેજા હેઠળ મોટી સભા રાખી અને અબ્દુલ રશીદની સજા રદ કરવાની માગણી કરી. બીજા એક ઠરાવમાં જયપ્રકાશ નારાયણ, અચ્યુત પટવર્ધન, રામમનોહર લોહિયા વગેરે સમાજવાદી નેતાઓને છોડી મૂકવાની માગણી કરાઈ.

પરંતુ કલકત્તામાં તો ત્રીજા દિવસે પણ તોફાનો વધારે ગંભીર બન્યાં. પોલીસે પંદર જગ્યાએ ગોળીબાર કર્યો. એક ચર્ચ પણ ભીડની હિંસાનું નિશાન બન્યું. સરકારે ગુરખા બ્રિગેડને મોકલી હતી, એનો ગુસ્સો શહેરમાં વસતા નેપાલી કામદારો પર નીકળ્યો.

૧૩મીએ દિલ્હીમાં ટ્રામ વર્કર્સ યુનિયને હડતાળ પાડી અને ૧૪મીએ મદ્રાસમાં વિદ્યાર્થીઓએ વીરરાઘવનના અધ્યક્ષપદે સભા યોજીને કૅપ્ટન રશીદને છોડી મૂકવાની માગણી કરી. ૧૪મીથી ક્લકત્તામાં શાંતિ થવા લાગી,હિંસાની ઘટનાઓ ઓછી થઈ. ૧૫મીથી છૂટાછવાયા બનાવોને બાદ કરતાં જનજીવન થાળે પડવા લાગ્યું. ૧૭મીએ સરકારે સભાસરઘસ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. કલકત્તા રાબેતા મુજબના જીવન તરફ પાછું ફરવા લાગ્યું હતું.

તે પછી કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદે એક નિવેદનમાં જે કંઈ બન્યું તેના માટે સરકારને જવાબદાર ઠરાવી. તે સાથે જ, એમણે કહ્યું કે વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોએ પણ, જો ભારત દેશની સ્વતંત્રતા માટે એ કામ કરતા હોય તો, વધારે જવાબદારીની ભાવનાથી કામ કરવું જોઈએ. મૌલાનાએ ચર્ચને નુકસાન કરાયું અને નેપાલી નાગરિકો પર હુમલા થયા તેની પણ આકરી ટીકા કરી.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1.The Indian National Army Trials by L. C. Green in The Modern Law Review

Vol. 11, No. 1 (Jan., 1948), pp. 47-69 (23 pages) (Read here: http//www.jstor.org/stable/1090088)

2. The Indian Annual Register – Jan-June 1946 Vol. I

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-49

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૪૯: આઝાદ હિન્દ ફોજના સેનાનીઓ સામે ખટલો અને કોંગ્રેસ

૧૯૪૫ની પાંચમી નવેમ્બરે લાલ કિલ્લામાં આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણ અગ્રગણ્ય સેનાનીઓ કૅપ્ટન ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં, શાહ નવાઝ ખાન અને પ્રેમ કુમાર સહગલ વિરુદ્ધ કોર્ટ માર્શલની કાર્યવાહી શરૂ થઈ. આ કેસ દેશભક્તો વિરુદ્ધ હતો એટલે જનતામાં ભારે ઉત્સુકતા હતી. તે ઉપરાંત પહેલી જ વાર આઝાદ હિંદ ફોજની રચના, પૂર્વભૂમિકા, નેતાજી સુભાષબાબુનું નેતૃત્વ વગેરે કેટલીયે વાતો સત્તાવાર રીતે બહાર આવી. આમ તો સૌ આ બધું જાણતા હતા પણ એ કથાઓ રૂપે ફેલાયેલી વાતો હતી. કોર્ટ માર્શલના કુલ દસ કેસો હતા અને આ બીજા નંબરનો કેસ હતો. એમાં આઝાદ હિન્દ ફોજના નેતાઓ હોવાથી એનું મહત્ત્વ બહુ વધી ગયું.

આઝાદ હિન્દ ફોજના સેનાનીઓ સામે ખટલો

કોર્ટ માર્શલની કાર્યવાહી ચાર આર્મી ઑફિસરો – ત્રણ બ્રિટિશ અને એક ભારતીય – કરવાના હતા. આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણેય કૅપ્ટનોના બચાવ પક્ષે કોંગ્રેસ નેતાઓ હતા. એમની સરદારી નીચેના ૧૪,૨૦૦ સૈનિકોને બંગાળના જિંગારગાછી અને અમૃત બજારના કૅમ્પોમાં રાખવામાં આવ્યા હતા.

સવારથી જ લાલ કિલ્લા તરફ જવાના બધા રસ્તા બંધ કરી દેવાયા હતા. ઠેકઠેકાણે ખાસ ઊભી કરેલી રાવટીઓમાં વધારાની પોલીસ ટુકડીઓને તૈયાર રાખવામાં આવી હતી.

સવારના સવાદસે મૅજર જનરલ બ્લૅકલૅંડ અને એમના સાથીઓએ કોર્ટ માર્શલની કાર્યવાહી માટે પોતપોતાનાં સ્થાન સંભાળ્યાં ત્યારે બચાવ પક્ષે કોંગ્રેસે નીમેલી નામાંકિત વકીલોની ટીમ હાજર હતી, જેમાં પ્રીવી કાઉંસિલના સભ્યો સર તેજ બહાદુર સપ્રુ, ફેડરલ કોર્ટના રિટાયર્ડ જજ ડૉ. એમ. આર. જયકર અને ભૂલાભાઈ દેસાઈ હાજર હતા. કેસનો દોર ભૂલાભાઈના હાથમાં હતો. એમની સાથે જવાહરલાલ નહેરુ ૨૨ વર્ષ પછી બૅરિસ્ટરનો ગાઉન પહેરીને જોડાયા હતા. એમના ઉપરાંત આસફ અલી, ડૉ. કે. એન કાટ્જૂ, ડૉ. પી. કે, સેન વગેરે બીજા વકીલો પણ હાજર હતા. સામા પક્ષે ભારતના ઍટર્ની જનરલ સર નૌશીરવાન પી. એંજીનિયર અને મિલિટરી પ્રોસીક્યુટર લેફ્ટેનન્ટ કર્નલ પી. વૉલ્શ બેઠા હતા.

ખટલાની કાર્યવાહી જોવા માટે શ્રોતાઓમાં શ્રીમતી સરોજિની નાયડુ, માસ્ટર તારા સિંઘ, સર ફ્રેડરિક જેમ્સ અને સરદાર મંગલ સિંઘ વગેરે નેતાઓ પણ હતા.

તે પછી ત્રણેય આરોપીઓને કોર્ટ સમક્ષ લાવવામાં આવ્યા. એમણે મિલિટરી ઑફિસરોને છાજે તેવી શિસ્તથી કોર્ટને સલામ કરી. એમને પૂછવામાં આવ્યું કે એમને કોઈ જજ સામે વાંધો છે? એમનો જવાબ નકારમાં હોવાથી કાર્યવાહી શરૂ થઈ.

ભૂલાભાઈ દેસાઈએ બધા દસ્તાવેજ પૂરા વાંચવાનો સમય મળે તે માટે ત્રણ અઠવાડિયાં સુધી સુનાવણી મોકૂફ રાખવાની વિનંતિ કરી પણ કોર્ટે એમની વાત ન સ્વીકારી અને કહ્યું કે સિવિલ કોર્ટના જજો પાસે એ જ કામ હોય છે પણ મિલિટરી કોર્ટના જજો બીજી પણ ફરજો સંભાળતા હોય છે એટલે ‘ઝડપી ન્યાય’ના સિદ્ધાંત પ્રમાણે કેસ જલદી ચલાવાશે. ઍટર્ની જનરલે આઝાદ હિન્દ ફોજની રચનાનો આખો ઇતિહાસ સંભળાવ્યો અને પછી કૅપ્ટન ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં, કૅપ્ટન શાહ નવાઝ ખાન અને કૅપ્ટન પ્રેમ કુમાર સહગલ સામેના આરોપો વાંચી સંભળાવ્યા. એમના ઉપર આરોપ હતો કે એમણે બ્રિટિશ સૈન્યમાં પાછા જવા માટે ભાગી છૂટેલા કેટલાક સૈનિકોને વ્યવસ્થિત રીતે બીજા સૈનિકોને હાથે મરાવી નાખ્યા. બીજો આરોપ નામદાર સમ્રાટની સરકાર વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડવાનો હતો.

ખટલો પાંચમી નવેંબરથી ૩૧મી ડિસેમ્બરના ગાળામાં ૨૨ દિવસ ચાલ્યો તેમાં સરકારી પક્ષે એ સાબિત કરવાની કોશિશ કરી કે આરોપીઓએ યુદ્ધ કેદી બન્યા પછી જાપાનીઓના ટેકાથી ભારત સરકાર વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડ્યું હતું અને તેઓ એમના નેતા સુભાષચન્દ્ર બોઝના આદેશનું પાલન કરતા હતા. આમાં આઝાદ હિન્દ ફોજના જ કેટલાક માણસોએ સરકારી સાક્ષી બનીને જુબાની આપી. પરંતુ સાક્ષીઓની જુબાનીઓમાંથી એક વાત એ પણ બહાર આવી કે પહેલી આઝાદ હિન્દ ફોજ અને જાપાની સૈન્ય વચ્ચે સારા સંબંધ નહોતા અને એ જ કારણે આઝાદ હિન્દ ફોજના નેતા કૅપ્ટન મોહન સિંઘની જાપાનીઓએ ધરપકડ કરી હતી. આમ ભારતીય યુદ્ધકેદીઓ જાપાનના પિઠ્ઠુ તરીકે શરૂઆતથી અંત સુધી કામ નહોતા કરતા એવું સરકારી સાક્ષીઓની જુબાનીઓમાંથી જ પ્રગટ થયું. સરકારી પક્ષ એવું સાબીત કરવા માગતો હતો કે યુદ્ધકેદીઓ પર દબાણ કરીને એમને આઝાદ હિન્દ ફોજમાં ભરતી કરવામાં આવ્યા હતા. બીજી બાજુ, બચાવ પક્ષે ભૂલાભાઈ દેસાઈ અને આસફ અલી ઉલટ તપાસ દ્વારા એવું સાબીત કરવાનો પ્રયાસ કરતા હતા કે સૈનિકો સ્વેચ્છાએ જોડાયા હતા.

ત્રણેય કૅપ્ટનોએ પોતાનાં નિવેદનોમાં ચોખ્ખું કહ્યું કે એમણે જે કંઈ કર્યું તે જાપાન માટે નહીં, ભારતની આઝાદી માટે કર્યું અને માભોમ માટે તેઓ કોઈ પણ ભોગ આપવા તૈયાર છે. એમણે હત્યાઓના આરોપોને નકારી કાઢ્યા.

કેસ ૨૨ દિવસ ચાલ્યો તેમાં ૨૧મા દિવસે કોર્ટે કહ્યું કે આરોપીઓ પર અમુક સૈનિકોની હત્યાના આરોપ છે પણ એમણે ઇનકાર કર્યો છે. એમની સામે અમુક સાક્ષીઓએ જુબાની આપી છે પણ કોર્ટ સમક્ષ કોઈ સીધો પુરાવો રજૂ નથી થયો.

તે પછી કોર્ટ ૩૧મી ડિસેમ્બર સુધી મોકૂફ રહી. એ દિવસે કોર્ટે જાહેરાત કરી કે અંતિમ ચુકાદાને મંજૂરી મળ્યા પછી જાહેર કરવામાં આવશે એટલે કોર્ટ થોડા દિવસ કોર્ટ બંધ રહેશે.

૧૯૪૬નું નવું વર્ષ શરૂ થતાં ત્રીજી જાન્યુઆરીએ કમાંડરઇનચીફે જાહેર કર્યું કે કોર્ટ માર્શલ પ્રમાણે ત્રણેય આરોપીઓ સામે હત્યાના આરોપ સાબીત નથી થયા અને સમ્રાટ સામે યુદ્ધ આદરવાના આરોપસર કોર્ટ માર્શલમાં એમના માટે મૃત્યુદંડ અથવા આજીવન દેશનિકાલની સજા સૂચવવામાં આવી છે. સજાઓ વાજબી છે. પરંતુ સજા ઓછી કરવા કે માફ કરવાની કમાંડરઇનચીફને સત્તા છે, તેનો ઉપયોગ કરીને એમને તરીપાર કરવાની સજા માફ કરી છે પરંતુ એમના પગાર અને ચડત રકમો ચુકવવાનો ફેંસલો અમલમાં રહેશે. કોઈ પણ સરકારની સ્થિરતા માટે આટલું જરૂરી છે.

આખા દેશમાં આ ચુકાદાની જે વીજળીક અસર થઈ તેની કલ્પના જ કરવી રહી. દેખીતી રીતે જ અંગ્રેજ શાસનને દેશનો મિજાજ સમજાઈ ગયો હતો. આ સજાઓ માફ ન થઈ હોત તો એની વ્યાપક અસર થઈ હોત અને કદાચ સ્થિતિ પર કાબુ મેળવવાનું અઘરું થઈ ગયું હોત. આમ કાયદાની દૃષ્ટિએ આઝાદ હિન્દ ફોજના અફસરોની વિરુદ્ધ ચુકાદો આવ્યો હોવા છતાં જનતા કેસ જીતી ગઈ હતી. ત્રણેય આરોપીઓ માટે કેસ લડવાનો નિર્ણય લઈને કોંગ્રેસે એક બાજુથી નેતાજીને અંજલી આપી અને કોંગ્રેસના માર્ગથી જુદી પડતી વિચારધારાને પોતાની કરી લીધી, અને તે પણ કશીયે સૈદ્ધાંતિક બાંધછોડ કર્યા વિના. પ્રેમ કુમાર સહગલ, હિંદુ હતા, શાહ નવાઝ ખાન મુસ્લિમ અને ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં શીખ. આઝાદ હિન્દ ફોજ આમ ધર્મનિરપેક્ષ હતી અને કોંગ્રેસ પણ ધર્મના આધારે ભેદભાવ નહોતી કરતી.

મુસ્લિમ લીગ ફૂટ પડાવવા માટે શાહનવાઝ ખાનનો બચાવ કરવા માટે આગળ આવી હોત તો? આવો પ્રશ્ન ઊભો જ નથી થતો. મુસ્લિમ લીગ “પહેલાં ભાગલા, પછી આઝાદી”ની હિમાયત કરતી હતી, જ્યારે આઝાદ હિન્દ ફોજ માત્ર આઝાદી માટે લડતી હતી. મુસ્લિમ લીગ આ સ્વીકારી શકે તે સ્થિતિમાં નહોતી.

આઝાદ હિન્દ ફોજના સૈનિકો સાથે ગાંધીજી

મે મહિનાની ૨૨મીએ ગાંધીજી આઝાદ હિન્દ ફોજના સાઠેક સૈનિકોને મળ્યા. એમણે સુભાષબાબુ વિશે પૂછ્યું. સુભાષબાબુનું જે વિમાન તૂટી પડ્યું તેમાં કર્નલ હબીબુર રહેમાન પણ હતા અને એમને ઈજાઓ થઈ હતી પણ બચી ગયા. એમણે આંસુ સાથે સુભાષબાબુની અંતિમ ક્ષણોનું વર્ણન કર્યું. ગાંધીજીએ એમને કહ્યું કેતમે સૈનિક છો, તમારી આંખમાં આંસુ સારાં લાગે. મને આશા હતી કે સુભાષબાબુ હયાત છે અને આપણી વચ્ચે પાછા આવશે.” એમણે ફોજ અને સુભાષબાબુની વીરતાને બિરદાવી. એમણે કહ્યું કે કર્નલ રહેમાને કહ્યું કે સુભાષબાબુ નથી, પણ એમના સંદેશ અને આદર્શ દ્વારા એ આપણી સાથે જ છે. ઘણા મિત્રોએ મારી સામે પોતાની દ્વિધા મૂકી છે અને તમારામાંથી ઘણાય એ જ અનુભવતા હશે. કોંગ્રેસમાં પણ એવા લોકો છે. કોંગ્રેસની વિચારધારા અહિંસાને માર્ગે આઝાદી પ્રાપ્ત કરવાની છે. પરંતુ હવે ઘણાને સંશય થયો છે કે હવે એ વિચાર સ્ત્રૈણ બની ગયો છે.

ગાંધીજીએ કહ્યું કે તમે સુભાષબાબુની નીચે રહીને લડ્યા છો અને તમારું કૌવત દેખાડી આપ્યું છે. હારજીત આપણા હાથમાં નથીં, ભગવાનના હાથમાં છેં. નેતાજીએ તમને કહ્યું હતું કે ભારત પાછા પહોંચો તે પછી તમારે કોંગ્રેસને અધીન રહીને કામ કરવાનું છે. તમે ભારતને મુક્ત કરાવવા માગતા હતા, જાપાનીઓને મદદ નહોતા કરતા. પણ તમારા માટે સંતોષની વાત છે કે તમારે કારણે આખો દેશ ઊભો થઈ ગયો છે અને નિયમિત સૈન્યમાં પણ નવી રાજકીય ચેતના આવી છે અને હવે લોકો પણ સ્વતંત્રતાનું વિચારવા લાગ્યા છે. તમે હિંદુ, મુસ્લિમ, શીખ, પારસી, ખ્રિસ્તી, એંગ્લોઇંડિયન, એમ બધાની સંપૂર્ણ એકતા સિદ્ધ કરી છે. નાનું સૂનું કામ નથી, પણ તમે ભારતની બહાર મુક્ત રીતે જે સિદ્ધ કરી શક્યા તે અહીં ભારતની સ્થિતિમાં પણ ટકાવી રાખવાનું છે. તમે અહિંસાની ભાવનાને પચાવશો તો તમે હૃદયથી અહીં પણ સ્વાધીન જ રહેશો.

અહિંસા વિશે ઘણા સવાલજવાબ થયા. ગાંધીજીએ સ્વબચાવ માટે પણ શસ્ત્રો ન ઉઠાવવાની સલાહ આપી. એક સવાલના જવાબમાં એમણે કહ્યું કે સુભાષબાબુ વિજય મેળવીને મારી પાસે આવ્યા હોત તો હું એમને પણ કહેત કે તમારાં શસ્ત્રો હેઠાં મુકાવો!

૦૦૦

અહીં અવશ્ય ક્લિક કરશો // લિંકઃ 1945 INA trials: a rare glimpse from the lens of photojournalist Kulwant Roy

આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણ વીરો સામે ચાલેલા કેસને લગતી કેટલીયે અમૂલ્ય તસવીરો જોવા મળશે.

૦૦૦

શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ બહુ જીવંતપણે લાલકિલ્લાનો મુકદ્દમોમાં વર્ણવેલ છે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – July-December,1945 Vol. II

Collected Works of Mahatma Gandhi Vol. 84(April 14, 1946-July 15, 1946) Publications Division text No. 236. Page 186)

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-48

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૪૮: સામ્યવાદીઓ અને ‘ભારત છોડો’ આંદોલન

મુસ્લિમ લીગે ૧૯૪૦માં પાકિસ્તાન ઠરાવ પસાર કર્યો ત્યારથી જ સામ્યવાદીઓમાં ગડમથલ શરૂ થઈ ગઈ હતી. મુસલમાનોના આત્મનિર્ણયના અધિકારને સામ્યવાદીઓ ટેકો આપતા થઈ ગયા હતા. આ એમના વૈચારિક ગોટાળાનું કારણ એ કે ભારતના સામ્યવાદીઓ માર્ક્સવાદનું ભારતની પરિસ્થિતિમાં અર્થઘટન કરવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા એટલે માર્ક્સના શબ્દો કે વિશ્લેષણ અથવા રશિયામાં લેનિને કરેલ પ્રયોગોને સીધા જ ભારતીય સંયોગોમાં લાગુ કરતા હતા. લેનિને જ્યારે ૧૯૧૭માં ઑક્ટોબર ક્રાંતિ કરી ત્યારે ઝાર હસ્તક ઘણા સ્વતંત્ર પદેશો હતા. એ બધા જ લેનિનના શાસન હેઠળ આવ્યા. લેનિને સોવિયેત સંઘ બનાવ્યો ત્યારે આ રાષ્ટ્રોને આત્મનિર્ણયનો અધિકાર આપ્યો; એમને સાથે રહેવું હોય તો એમની મરજીથી, અને છૂટા પડવું હોય તો એમની મરજીથી. આવાં રાષ્ટ્રોમાં જુદી જુદી જાતિઓ હતી – ઉઝબેક, કઝાખ, તાજિક, આર્મેનિયન, યુક્રેનિયન, જ્યોર્જિયન વગેરે. જાતિ તરીકે એ રશિયનોથી જુદા હતા. આ સિદ્ધાંત સામ્યવાદીઓએ ભારતમાં પણ લાગુ કર્યો અને મુસલમાનોના આત્મનિર્ણયના અધિકારને માન્ય રાખ્યો, એમણે કહ્યું કે મુસલમાનો અલગ રાષ્ટ્ર છે એટલે એમને છૂટા પડવું હોય તો પડી શકે છે.

કોંગ્રેસ, અને ખાસ કરીને, ગાંધીજીનું વિશ્લેષણ એ હતું કે મુસલમાન અને હિંદુના વડવાઓ એક જ છે એટલે એ સોવિયેત સંઘ જેવી અલગ જાતિ નથી, ધર્મ બદલવા સાથે જાતિ નથી બદલી જતી. જે હિંદુઓની જાતિ છે તે જ મુસલમાનોની જાતિ છે. સામ્યવાદીઓએ ધર્મને જાતિ માની લીધી. જિન્નાના સિદ્ધાંત પ્રમાણે મુસલમાનો એક જાતિ (રાષ્ટ્ર) હતા. રાષ્ટ્ર માને તો જ બધાં રાષ્ટ્રોની સમાનતાનો સિદ્ધાંત લાગુ પડે અને બરાબર ભાગ માગી શકાય. બીજી બાજુ, કોંગ્રેસ હિંદુ અને મુસ્લમાનોને એક જ રાષ્ટ્ર માનતી હતી પરંતુ મુસલમાનોને એક લઘુમતી માનતી હતી, એટલે એમના ધાર્મિક રિવાજો અને પૂજાના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ એમ કહેતી હતી. ભારત જેવા દેશમાં કાં તો અનેક રાષ્ટ્રો માનો અને જુદા પડો અથવા બહુમતી જાતિ અને લઘુમતી જાતિ, એમ માનીને સૌને સમાન હકો આપીને, સૌની ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરીને સાથે રહો. કોંગ્રેસની ૧૮૮૫માં સ્થાપના થઈ તે વખતથી જ એવો સ્પષ્ટ ખ્યાલ હતો કે યુરોપમાં રાષ્ટ્રની જે સંકલ્પના છે તે ભારતમાં ચાલે તેમ નથી. એમ કરવાથી દેશનું જ વિભાજન થઈ જશે. સામ્યવાદીઓ મુસ્લિમ લીગની માંગ તરફ વળી ગયા હતા.

બીજું વિશ્વયુદ્ધ અને સામ્યવાદીઓનું હૃદયપરિવર્તન

બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે જર્મની આર્થિક મહાસત્તા બનવા માગતું હતું. હિટલરની પ્રદેશભૂખ પોતાનું સામ્રાજ્ય વિસ્તારવા માટે હતી. સંસ્થાનોનું શોષણ કરીને જ મહાસત્તા બની શકાય. બ્રિટનમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ થઈ તેમાં ભારતનું શોષણ કરીને લૂંટેલા ધનનો મોટો ફાળો રહ્યો. બ્રિટને એશિયા, આફ્રિકામાં પોતાનાં સંસ્થાનો બનાવ્યાં હતાં એટલે યુરોપમાં એની વગ સામે જર્મનીનો મોટો પડકાર હતો, તો એશિયામાં જાપાનની સામ્રાજ્યવાદી મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ બ્રિટન સાથે ટક્કરમાં હતી. બ્રિટનના સામ્રાજ્યમાં કદી સૂરજ આથમતો નહોતો.

સામ્યવાદીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સામ્યવાદને અનુસરીને એમ કહેતા કે આ યુદ્ધ દુનિયામાં પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપવા માગતી બે મૂડીવાદી સત્તાઓની સ્વાર્થપૂર્તિનું યુદ્ધ છે. યુદ્ધની શરૂઆતમાં રશિયા અને જર્મની વચ્ચે ના-યુદ્ધ સંધિ થઈ હતી એટલે રશિયા યુદ્ધમાં તટસ્થ હતું. પરંતુ તે પછી હિટલરે સંધિ તોડીને રશિયા પર જ હુમલો કર્યો. સ્તાલિન જો કે, આના માટે તૈયાર હતો. એક મજૂર વર્ગનું રાજ્ય મૂડીવાદી-સામ્રાજ્યવાદી શક્તિ સાથે સંધિ કરે એ અંતર્વિરોધને સામ્યવાદીઓએ ‘સમય મેળવવા’ માટેનું પગલું ઠરાવ્યું પણ રશિયા પણ બ્રિટનને પક્ષે અને જર્મનીની વિરુદ્ધ જંગમાં કૂદી પડ્યું તે સાથે ભારતના સામ્યવાદીઓની સ્થિતિ કફોડી થઈ ગઈ. ત્યાં સુધી એ યુદ્ધમાં ભારતે સહકાર ન આપવો જોઈએ એમ કહેતા હતા પણ હવે બ્રિટન અને રશિયા મિત્ર બન્યાં હતાં.

જો કે બહુ ઘણા વખત સુધી તો સામ્યવાદીઓ કોંગ્રેસની લાઇન પર ચાલતા રહ્યા. પરંતુ, તે પછી બ્રિટનના સામ્યવાદીઓનું એમના પર દબાણ આવ્યું. આમ જૂઓ તો બ્રિટનના સામ્યવાદીઓ પણ મજૂરો કે લોકશાહી માટે નહીં પણ પોતાનો જ દેશ લડાઈમાં હોય ત્યારે જુદા ન પડી શકાય એમ રાષ્ટ્રવાદી દૃષ્ટિકોણથી વિચારતા હતા. રશિયા યુદ્ધમાં જોડાતાં એમના માટે રસ્તો સરળ થઈ ગયો. હવે બ્રિટનની વસાહતના સામ્યવાદીઓને પણ એમની લાઇન પર લાવવાના હતા.

ભારતીય સામ્યવાદીઓએ પોતાના વિચાર તરત બદલ્યા – હમણાં સુધી જે યુદ્ધ બે મૂડીવાદી દેશોની દુનિયાના શોષણ માટેની સ્પર્ધાનું પરિણામ હતું તે હવે લોક યુદ્ધ (People’s war) બની ગયું! હવે એમને એમ લાગવા માંડ્યું કે બ્રિટનનો આ ઘડીએ વિરોધ ન કરવો જોઈએ. આથી એ ‘ભારત છોડો’ આંદોલનમાં પણ ન જોડાયા. પરંતુ, ઉચ્ચ સ્તરે સામ્યવાદી પાર્ટીની નીતિમાં ફેરફાર થયો હોવા છતાં નીચેના કાર્યકર્તાઓ એની સાથે સંમત નહોતા અને જનજુવાળથી જુદા પડી શકે તેમ પણ નહોતું એટલે એ તો અંગત રીતે આંદોલનમાં સ્થાનિક સ્તરે સક્રિય રહ્યા.

આ હૃદયપરિવર્તનનું પરિણામ એ આવ્યું કે ભારતીય સામ્યવાદી પાર્ટી (CPI)ને ગેરકાનૂની જાહેર કરીને એના પર પ્રતિબંધ મુકાયો હતો તે પાછો ખેંચી લેવાયો અને સામ્યવાદીઓ ભારતની અંગ્રેજ હકુમતના સાથી બની ગયા.

કોંગ્રેસમાં સામ્યવાદીઓનો વિરોધ

૧૯૪૫માં એ. આઈ. સી. સી.ની બેઠક મળી ત્યારે સામ્યવાદીઓ સામે ડેલિગેટોના મનમાં ભારે ગુસ્સો હતો. કોંગ્રેસ એક પાર્ટી નહોતી, રાષ્ટ્રીય મંચ હતી, એટલે એમાં બધા જ – ડાબેરી, જમણેરી, મધ્યમ માર્ગી, મોટા વેપારીઓ, ખેડૂતો, બધા જ હતા. કામદારોને સામ્યવાદીઓએ જુદા રાખવાની કોશિશ કરી હતી.

૧૯૪૨ના આંદોલનમાં હિંસા થઈ તેની ગાંધીજીએ ટીકા કરી હતી, જો કે, એમણે ચોરીચૌરાની જેમ જનતાને સીધી રીતે જવાબદાર નહોતી ગણાવી અને સરકારને દોષ આપ્યો હતો, પરંતુ ગાંધીજીને ન ગમ્યું હોવાની વાત જનતા સમક્ષ પહોંચી હતી. લોકોના ઉત્સાહ પર ટાઢું પાણી રેડવા જેવું થયું હતું. એ. આઈ. સી. સી.નો ઑગસ્ટની ઘટનાઓ વિશેનો ઠરાવ જવાહરલાલ નહેરુએ રજૂ કર્યો અને લોકોમાં નવું જોશ રેડ્યું એમણે કહ્યું કે પાછળથી ખામીઓ દેખાડવાનું સહેલું હોય છે પણ કેટલાંય શહેરોમાં લોકોએ સત્તા પોતાના હાથમાં લઈ લીધી હતી એ અજોડ ઘટનાને ઉતારી પડવા જેવું કંઈ ન કરાય.

એ જ ભાષણમાં એમણે સામ્યવાદીઓને પણ ઠમઠોર્યા. એમણે કહ્યું કે કેટલાક લોકો આ લડાઈને ‘પીપલ્સ વૉર’ કહેતા હતા. “લોકયુદ્ધ ક્યાં હતું અને શા માટે હતું? આપણા માટે તો એક જ યુદ્ધ હતું અને એ લોકોએ દમનકારી શાસન વિરુદ્ધ છેડેલું યુદ્ધ હતું. નહેરુના ઠરાવને અનુમોદન આપતાં સરદાર પટેલે કહ્યું કે હવે ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ નહીં ‘ક્વિટ એશિયા” આંદોલનનો સમય પાકી ગયો છે. એમણે સામ્યવાદીઓ પર પ્રહાર કરતાં કહ્યું કે “ઘણા લોકો યુદ્ધકાર્યોમાં સરકારને સહકાર આપવાની વાત કરતા હતા, એમનું કહેવું હતું કે આ લોકયુદ્ધ છે. આજે યુદ્ધ સમાપ્ત થઈ ગયું છે અને ભારત હજી આઝાદ નથી. એ ખરેખર લોકયુદ્ધ હોત તો આ વિજય સાથે ભારતને આઝાદી ન મળી હોત? આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવે કહ્યું કે જે લોકો ૧૯૪૨ના આંદોલનથી દૂર રહ્યા તે આજે જાતે જ શરમમાં ડૂબીને મોઢું છુપાવે છે. જ્યાંસુધી મૂડીવાદ અને સામ્રાજ્યવાદનો અંત નહીં થાય ત્યાં સુધી દુનિયામાં શાંતિ નહીં સ્થપાય.

ચૂંટણીમાં ભાગ લેવા વિશેના ઠરાવ પર સુધારો સૂચવવા સામ્યવાદી કે. એમ. અશરફબોલવા ઊભા થયા ત્યારે ભારે ઘોંઘાટ થયો અને એમની વાત કાને પણ ન પડે એવું વાતાવરણ ઊભું થયું. પ્રમુખપદેથી મૌલાના આઝાદે લોકોને શાંત પાડ્યા કે હજી કોંગ્રેસે સામ્યવાદીઓને સભ્યપદેથી હટાવવા કે નહીં, તે વિશે નિર્ણય નથી લીધો એટલે અશરફને બોલવાનો અધિકાર છે.

એ. આઈ. સી. સી.થી પહેલાં પાંચમી-છઠ્ઠી સપ્ટેમ્બરે પૂનામાં વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી તેમાંસામ્યવાદી સભ્યો વિરુદ્ધ શિસ્તભંગની ફરિયાદોના નિકાલ માટે જવાહરલાલ નહેરુ, સરદાર પટેલ અને ગોવિંદ વલ્લભ પંતની ત્રણ સભ્યોની સમિતિ નીમી હતી. આ સમિતિનો રિપોર્ટ ડિસેમ્બરમાં કલકત્તામાં વર્કિંગ કમિટીની બેઠકમાં રજૂ થયો. તેના પરથી એ. આઈ. સી. સી.ના સામ્યવાદી સભ્યો એસ. જી. સરદેસાઈ, વી. જી. ભગત, વી. ડી. ચિતાળે, કે. એમ અશરફ, સજ્જાદ ઝહીર, સોહન સિંઘ જોશ, કાર્યાનંદ શર્મા અને આર. ડી. ભારદ્વાજને નોટિસો આપવામાં આવી. એમણે નોટિસના જવાબ આપવામાં ગલ્લાંતલ્લાં કર્યાં પણ સામ્યવાદી પક્ષના મહામંત્રી પી. સી. જોશીએ નિવેદન બહાર પાડીને કોંગ્રેસ છોડી દેવાનો પક્ષનો નિર્ણય જાહેર કરી દીધો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual Register July-Dec-1945- Vol. II

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-47

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૪૭: બ્રિટનમાં મજૂર પક્ષની સરકાર અને ભારતમાં ચૂંટણીઓની જાહેરાત

સિમલા કૉન્ફરન્સ પછીના પખવાડિયામાં, દુનિયાનું રાજકીય દૃશ્ય બદલાઈ ગયું. એ સાથે ભૂગોળ પણ બદલવા માટે તલપાપડ થઈ ગઈ હતી. ૨૬મી જુલાઈએ બ્રિટનમાં ચૂંટણી થઈ અને મજૂર પક્ષ ચોખ્ખી બહુમતીથી સત્તામાં આવ્યો. ક્લેમન્ટ ઍટલી વડા પ્રધાન બન્યા અને એમણે લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સને ભારત માટેના પ્રધાન બનાવ્યા. ૬ઠ્ઠી ઑગસ્ટે અમેરિકાએ જાપાનના શહેર હીરોશીમા પર, અને નવમી તારીખે નાગાસાકી પર બોમ્બ ફેંક્યા. આ સાથે યુદ્ધ સમાપ્ત થઈ ગયું અને જાપાને બીજી સપ્ટેમ્બરે વિધિવત્‍ શરણાગતી સ્વીકારી લીધી. આમ ભારતની સ્વતંત્રતા માટે તદ્દન નવા સંજોગો ઊભા થયા હતા. એનો પડઘો પાડતા હોય તેમ કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના આઝાદે ઍટલીને તાર મોકલીને ભારતની જનતા વતી ગ્રેટ બ્રિટનની જનતાને અભિનંદન આપ્યાં. એમણે કહ્યું કે ચૂંટણીનાં પરિણામ દેખાડે છે કે લોકોએ એમના જૂના વિચારો છોડી દીધા છે અને નવી દુનિયાનો સ્વીકાર કર્યો છે.

આ બાજુ વાઇસરૉય વેવલે ભારતના રાજકીય પક્ષોને સક્રિય બનાવવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખી. એણે પહેલી ઑગસ્ટે બધા પ્રાંતોના ગવર્નરોની બેઠક બોલાવી અને ચૂંટણીઓ યોજવા વિશે ચર્ચા કરી. કોંગ્રેસ હજી પણ ગેરકાનૂની સંસ્થા હતી અને અમુક નેતાઓ સિવાય એના હજારો કાર્યકર્તા જેલમાં જ હતા. ચૂંટણીઓ થાય તે પહેલાં આ પ્રશ્ન પણ વિચારવાનો હતો. ૨૧મી ઑગસ્ટે ઍક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલની ખાસ બેઠક પછી પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીઓની ચૂંટણીની અને વાઇસરૉય એની પહેલી મુલાકાત પછી માત્ર દસ અઠવાડિયાંના ગાળામાં નવી સરકાર સાથે મસલતો માટે જાય છે, એવી જાહેરાત કરવામાં આવી. મજૂર પક્ષની સરકારે ભારતની સમસ્યાને આટલી પ્રાથમિકતા આપી તેની ચારેકોર પ્રશંસા થઈ અને ભારતનાં રાજકીય વર્તુળોમાં પણ ઉત્સાહ ફેલાઈ ગયો. ઉમરાવસભા (હાઉસ ઑફ લૉર્ડ્સ)માં લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સનો ભારત માટેના પ્રધાન તરીકે પરિચય કરાવવામાં આવ્યો તેના પ્રત્યુત્તરમાં એમણે આ જાહેરાત કરી, આથી સભ્યોએ એને હર્ષનાદથી વધાવી લીધી.

વેવલે લંડનથી પાછા આવીને રેડિયો બ્રોડકાસ્ટમાં કહ્યું કે કેન્દ્રીય અને પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીઓની ચૂંટણીની જાહેરાત તો પહેલાં જ કરી દેવાઈ છે અને તે ઉપરાંત બ્રિટિશ સરકાર બંધારણ બનાવવા માટેની સંસ્થા રચવાનું પણ વિચારે છે. વેવલે કહ્યું કે ૧૯૪૨માં સરકારે જે યોજના રજૂ કરી હતી તે બાબતમાં બધા પક્ષો સંમત છે કે નવી યોજનાની જરૂર છે, તે વિશે પણ રાજકીય પ્રતિનિધિઓના અભિપ્રાયો લેવામાં આવશે. એણે ઉમેર્યું કે સરકારે મને ઍસેમ્બ્લીઓની ચૂંટણી પછી રાજકીય પક્ષોના પ્રતિનિધિત્વવાળી એક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલ રચવાનો પણ અખત્યાર આપ્યો છે.

વેવલના બ્રોડકાસ્ટમાં આ છેલ્લી બે વાતો મહત્ત્વની છે. એક તો, એણે ૧૯૪૨ની યોજનામાં ફેરફારની શક્યતા દેખાડી છે. બીજી વાત એ કે ઍક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલ બનાવતી વખતે એ રાજકીય પક્ષોના પ્રતિનિધિઓને લેશે પણ આખરી નિર્ણય એનો પોતાનો રહેશે.

લંડનમાં વડા પ્રધાન ઍટલીએ રેડિયો બ્રોડકાસ્ટમાં રાજાએ નવી સંસદનું ઉદ્ઘાટન કરતાં જે વિધાન કર્યું હતું તે ટાંક્યું. રાજાએ કહ્યું હતું કે “મારી હિંદુસ્તાની પ્રજાને અપાયેલા વચન પ્રમાણે, મારી સરકાર હિંદુસ્તાનમાં અભિપ્રાય બનાવનારા નેતાઓ સાથે મંત્રણાઓ કરીને સંપૂર્ણ સ્વશાસન આપવા માટે પોતાનાથી બનતું બધું જ કરશે.”

ઍટલીએ કહ્યું કે ૧૯૪૨માં ક્રિપ્સ મિશનની દરખાસ્ત હતી કે યુદ્ધ પછી તરત જ ભારતનું બંધારણ ઘડવા માટે ચુંટાયેલી સંસ્થા પણ બનાવવાની સરકારની યોજના છે.

તે પછી ભારત માટેના પ્રધાન લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે ચોથી ડિસેમ્બરે ઉમરાવસભામાં જાહેરાત કરી કે ભારતીય નેતાઓના વિચારો જાણવા માટે એક પાર્લામેંટરી ડેલિગેશન જશે.

ઑલ ઇંડિયા કોંગ્રેસ કમિટીની બેઠક

દેશ અને દુનિયામાં ઝડપભેર ઘટનાઓ બનતી જતી હતી એટલે ઑલ ઇંડિયા કોંગ્રેસ કમિટીની બેઠક મળે તે સ્વાભાવિક હતું.. નેતાઓ જેલમાંથી છૂટ્યા તે પછી પહેલી વાર એ. આઈ. સી. સી. ની બેઠક ૨1૨૩મી સપ્ટેમ્બરે મુંબઈના ગોવાલિયા ટેંક મેદાનમાં મળી. આ સ્થળે મીટીંગ રાખવાનું મહત્ત્વ એ હતું કે ‘ભારત છોડો’ આંદોલન પણ ત્યાંથી જ શરૂ થવાનું હતું.

મીટિંગમાં ભાગ લેવા માટે બંગાળ કોંગ્રેસના નેતા અને સુભાષચંદ્ર બોઝના મોટાભાઈ શરતચંદ્ર બોઝ અવ્યા ત્યારે સરદાર વલ્લભભાઈએ એમને આંસુભરી આંખે ભેટીને આવકાર્યા. જાપાન સરકારે ૧૮મી ઑગસ્ટે જાહેર કર્યું હતું કે સુભાષબાબુ એક વિમાની હોનારતમાં ઘાયલ થયા હતા અને પાંચ દિવસ પછી હૉસ્પિટલમાં એમનું મૃત્યુ થયું હતું. આના પછી કોંગ્રેસ નેતાઓ શરતબાબુને પહેલી વાર મળ્યા હતા.

પરંતુ, સભાની કાર્યવાહીની શરૂઆતમાં મૃતક નેતાઓને અંજલી આપવાનો ઠરાવ રજૂ થયો, એમાં સુભાષબાબુનું નામ નહોતું! એક ડેલીગેટે આ તરફ ધ્યાન ખેંચ્યું, ત્યારે મહામંત્રી આચાર્ય કૃપાલાનીએ જવાબ આપ્યો કે એમના મૃત્યુના સમાચાર જે સ્રોતોમાંથી મળ્યા છે તે આધારભૂત નથી એટલે સુભાષબાબુ હયાત છે કે ખરેખર મૃત્યુ પામ્યા છે એ શંકાનો વિષય છે, એટલે એમનું નામ મૃતકોમાં સામેલ નથી કરાયું. તે પછી કાર્યવાહી આગળ ચાલી.

નીતિ વિષયક ઠરાવમાં કોંગ્રેસે સિમલા કૉન્ફરન્સની ચર્ચા કરીઃ એ વાત સ્પષ્ટ હતી કે આ કૉન્ફરન્સ બહુ મર્યાદિત હતી અને એવું મનાતું હતું કે જે સમજૂતી થશે તે વાઇસરૉય અમલમાં મૂકશે. આવી સમજૂતી હોવા છતાં, માત્ર એક પાર્ટી સંમત ન થઈ એટલે ઓચિંતા જ વાઇસરૉયે કૉન્ફરન્સ સમાપ્ત કરી દીધી. સિમલા કૉન્ફરન્સ નિષ્ફળ ગઈ તો એના માટે કોંગ્રેસને દોષ ન દઈ શકાય. કૃપાલાનીએ કહ્યું કે વાઇસરૉયે કૉન્ફરન્સને સમેટી લેવાનું સાચું કારણ જણાવ્યું નથી. પરંતુ લંડનથી વાઇસરૉય પર દબાણ આવ્યું હોવાની વાતો વહેતી થઈ છે. સરકાર સમજૂતી કરવા માગતી હોત તો મુસ્લિમ લીગને કોરાણે મૂકીને આગળ વધી શકી હોત કારણ કે એને મુસ્લિમ લીગનો ડર નથી, પણ મુસ્લિમ લીગ સંમત નથી થતી એમ કહેવું એમને ફાવતું હતું.

હકીકતમાં બ્રિટનની સરકાર જિન્નાની કોઈ પણ માગણીને આડકતરી રીતે ટેકો આપતી હતી. ભારતની અંગ્રેજ સરકાર અને બ્રિટિશ સરકાર વચ્ચે ઘણી વાર મતભેદો પણ રહેતા પણ વાઇસરૉય, છેવટે તો બ્રિટન સરકારે નીમેલો નોકર હતો એટલે એનો અભિપ્રાય અલગ હોય તો પણ અંતે તો બ્રિટન જ નક્કી કરતું હતું કે ભારતમાં શું કરવું. બીજી બાજુ જિન્નાને વીટો અધિકાર આપવા જેવું થતું હતું પણ બ્રિટનને તો એ જ જોઈતું હતું.

પરંતુ, આ બધી ઘટનાઓ વચ્ચે સ્વરાજ માટેની ઝંખના વધારે તીવ્ર બની. હવે જનતામાં બ્રિટિશ સરકાર સામે રોષ વધતો જતો હતો. ભારતની અંગ્રેજ સરકારે રોજ સામે આવતી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડતો હતો. બ્રિટિશ સરકાર

બીજા એક ઠરાવ દ્વારા કોંગ્રેસે આઝાદ હિંદ ફોજના સૈનિકોની બહાદુરી અને દેશદાઝને બિરદાવી અને બધા કેદીઓને છોડી મૂકવાની માગણી કરી. કોંગ્રેસે જરૂર પડ્યે એમને કાનૂની મદદ આપવાનો પણ ફેંસલો કર્યો.

કોંગ્રેસે ઍસેમ્બ્લીઓની ચૂંટણીની જાહેરાતની પણ ટીકા કરી કે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે ઠરાવ રજૂ કરતાં કહ્યું કે ૧૯૪૨ના માર્ચમાં સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સે કેટલી મહત્ત્વહીન દરખાસ્તો રજૂ કરી હતી; આ નવી જાહેરાત એનું જ પુનરાવર્તન છે. આ દેખાડે છે કે બ્રિટનની નીતિમાં કોઈ વાસ્તવિક ફેરફાર નથી થયો. આમ છતાં એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસ પોતાની નીતિઓ અને કાર્યક્રમોના પ્રચાર માટે ચૂંટણી લડશે. સરદારે કહ્યું કે અત્યારે કદાચ નવા પ્રભાત પહેલાંની કાળી રાત જેવો સમય છે.

આ બેઠકમાં કમ્યુનિસ્ટ સભ્યોએ યુદ્ધ દરમિયાન જે વલણ લીધું તેની આકરી ટીકા થઈ. કમ્યુનિસ્ટ સભ્યોને બોલતાં રોકવાનો પણ પ્રયાસ થયો. સામ્યવાદીઓ પહેલાં યુદ્ધને સામ્રાજ્યવાદી યુદ્ધ કહેતા હતા પણ રશિયા યુદ્ધમાં જોડાયું કે રાતોરાત એમના માટે એ લોકયુદ્ધ બની ગયું. પરંતુ એની ચર્ચા માટે એક અલગ પ્રકરણ જોઈશે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual Register, July-Dec. 1946 Vol. I

Collected Works of Mahatma Gandhi Vol. 80