Martyrs of Indian Freedom Struggle [12] : Paika Uprising of Odisha

ઓડીશાનો પાઇકા વિદ્રોહ

૧૮૧૭માં ઓડીશામાં અંગ્રેજી શાસન વિરુદ્ધ આગ ભડકી ઊઠી અને તે છૂટક છૂટક ૧૮૩૬ સુધી સળગતી રહી.  ૧૮૦૩માં  ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ ઓડીશામાં પ્રવેશ કર્યો. એ જ વખતથી એની સામે વિરોધ શરૂ થઈ ગયો હતો. ખુર્દાના ગજપતિ રાજાના દરબારમાં જયકૃષ્ણ મોહાપાત્રા રાજગુરુ મુખ્ય પુરોહિત હતા. એ જયી રાજગુરુ તરીક ઓળખાતા. એમણે મરાઠાઓ સાથે  મળીને કંપનીને પડકાર ફેંકવાનું નક્કી કર્યું. પણ એમની યોજના છતી થઈ ગઈ. અંગ્રેજોના દબાણ નીચે રાજાએ એમને દરબારમાંથી પાણીચું પકડાવી દીધું અને અંગ્રેજોએ એમને પકડી લીધા. એમની સામે કેસ ચાલ્યો અને ૧૮૦૬ની છઠી ડિસેમ્બરે એમને મોતને ઘાટે ઉતારી દેવાયા. એ માત્ર ફાંસી નહોતી. કંપનીના અધિકારીઓ યાતના આપવાની મઝા પણ લૂંટવા માગતા હતા એટલે એમના પગ એક ઝાડની બે દૂર દૂરની ડાળીએ બાંધ્યા અને પછી ડાળીઓને છોડી દીધી, જયી રાજગુરુનું શરીર આમ બે ભાગમાં ચિરાઈ ગયું.

ઓડીશામાં આમ ભારેલો અગ્નિ હતો.  આ પાશવી હત્યાના પડઘા દૂર દૂર સુધી પડ્યા. લોકોમાં અરેરાટીની લાગણી હતી. એ જ વખતે અંગ્રેજોએ પોતાની નવી મહેસૂલ નીતિ લાગુ કરી. પાઇકાઓ આમ તો ખેડૂતો હતા, પણ સામાન્ય ખેડૂતો નહીં,  ગજપતિ રાજવંશના રાજાઓ એમને સૈનિક તરીકે રાખતા. એમને હથિયારો પણ આપ્યાં હતાં. લડાઈ હોય ત્યારે પાઇકાઓ રાજાના સૈન્યમાં જોડાય અને તે સિવાય શાંતિના કાળમાં ખેતી કરે.  એમની જુદી જુદી શ્રેણીઓ હતી, જેમ કે, એક દળ ખાંડા-ઢાલ દળ હતું. આમ હથિયારો તો એમની પાસે હતાં જ. નવી મહેસૂલ નીતિ વિરુદ્ધ એમનો વિદ્રોહ એવો જોરદાર હતો ને બે-ત્રણ વર્ષ પહેલાં ઓડીશા સરકારે પાઇકા વિદ્રોહને પહેલા સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ તરીકે માન્યતા આપવાની માગણી કરી હતી.

૧૮૧૭ના માર્ચમાં પાઇકાઓ ખુર્દા શહેરમાં જગબંધુ બિદ્યાધર મોહાપાત્રાની આગેવાની હેઠળ એકત્ર થયા.  ખુર્દાના છેલ્લા રાજા મુકુંદ દેવ અને બીજા રાજાઓનો પણ સાથસહકાર મળ્યો. મુકુંદ દેવનાં રાજપાટ કંપનીએ ૧૮૦૪માં જ છીનવી લીધાં હતાં. અંગ્રેજોએ એમને પણ પકડી લીધા. એમનું જેલમાં જ ૧૮૧૭માં મૃત્યુ થયું.

જગબંધુએ ૪૦૦ કાંધ (અથવા કોંધ) આદિવાસીઓને પણ વિદ્રોહમામ જોડ્યા અને ખુર્દામાં અંગ્રેજોની સત્તાનાં પ્રતીકો – કોર્ટકચેરીઓ, પોલીસ સ્ટેશનો અને સરકારી ઑફિસોને આગ લગાડી દીધી. કટકના મૅજિસ્ટ્રેટ ઈમ્પીએ લેફ્ટેનન્ટ કર્નલ ફારિસની સરદારી નીચે એક ટુકડી મોકલી પણ વિદ્રોહીઓ સાથેની લડાઈમાં ફારિસ પોતે જ મર્યો ગયો અને કંપનીને પીછેહઠ કરવી પડી. બળવાખોરોને દબાવી દેતાં એક મહિનો લાગી ગયો. જગબંધુ પોતાના સાથીઓ સાથે જંગલમાં ભાગી ગયા અને ત્યાંથી છૂટાચાવાયા હુમલા કરતા રહ્યા. અંતે જો કે કંપનીએ કબજો કરી લીધો પણ જગબંધુ છેક ૧૮૨૫માં પકડાયા અને ૧૮૨૯માં જેલમાં જ એમનું મૃત્યુ થઈ ગયું.

પરંતુ પાઇકાઓનો રોષ  શાંત ન થયો. ૧૮૫૭માં પણ ઓડીશામાં વિદ્રોહીઓ માથું ઊંચક્યું. એમાં સંબલપુરના વિદ્રોહના નેતા વીર સુરેંદ્ર સાઈનું નામ આગળપડતું છે. એમના એક સાથી માધો સિંઘના ત્રણ પુત્રો અંગ્રેજો સામે લડતાં માર્યા ગયા અને મોટા પુત્રને જનમટીપ આપવામાં આવી. માધો સિંઘની પૌત્રીનો પતિ પણ શહીદ થયો, માધો સિંઘને પણ ૧૮૫૮માં ફાંસી આપવામાં આવી. એ વખતે એ ૭૨ વર્ષના હતા.

ઓડીશામાં આ અરસામાં કાંધ આદિવાસીઓએ બે વાર બળવા કર્યા. એમના નેતાઓ હતા, ડોરા બિસોઈ અને ચક્ર બિસોઈ.

ઓડીશાના આ બધા વીરોને શ્રદ્ધાંજલિ આપીએ.

000

Martyrs of Indian Freedom Struggle [11] : The Beginning of Koli Uprisings from Kheda

કોળીઓનો વિદ્રોહખેડાથી આરંભ

અંગ્રેજોમાં જાણે અસંતોષ ફેલાવવાની શક્તિ હોય તેમ આખા દેશમાં ઠેકઠેકાણે એમની સામે બગાવતના બૂંગિયા ફુંકાયા કરતા હતા. એમની ખેતીના ભાવોની નવી નીતિ અને વહીવટી પદ્ધતિઓમાં ફેરફારની અસર સીધી તો ખેડાના કોળીઓ પર નહોતી થતી, કારણ કે એ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના અધિકાર ક્ષેત્રની બહાર હતા પણ એમણે પાડોશીઓની સ્થિતિ જોઈને નક્કી કર્યું કે આ તો સૌની સદીઓ જૂની જીવનપદ્ધતિ પર હુમલો છે. આથી કોળીઓએ બીડું ઝડપી લીધું.

ખેડાના અમુક કોળી સરદારો અને એમના સાથી ખેડૂતોએ એકઠા થઈને નવા નિયમો વિરુદ્ધ કોર્ટમાં અરજી કરી પણ ઘણા સરદારોએ કંપનીના નવા નિયમોને સીધા જ ઠોકરે ચડાવ્યા. એમણે સાફ કહી દીધું કે અમને મહેસૂલ અને બીજા કરવેરા વસૂલ કરવાનો પરંપરાગત અધિકાર છે, તેના પ્રમાણે જ અમે ચાલશું; કંપની-બંપનીની વાત અમે માનશું નહીં. એમણે ૧૮૦૮થી કંપનીના તાબાનાં શહેરો પર છાપા મારવાનું શરૂ કરી દીધું. ધોળકા અને આસપાસનાં ગામો એમનું નિશાન બન્યાં. કોળીઓ  સહેલાઈથી ગામમાં ઘૂસી જતા અને લૂંટફાટ કરીને પાછા આવી જતા. બે વરસ તો કંપની લાચાર બનીને જોતી રહી પણ ૧૮૧૦ પછી એનો વ્યૂહ સફળ થતો દેખાયો અને ઘણા કોળીઓ પકડાઈ ગયા. આમાં એમનો નેતા બેચર ખોકાણી પણ હતો. ૧૮૦૮ની ૨૦મી ફેબ્રુઆરીએ પચાસેક કોળીઓએ જેલ પર જ હુમલો કરીને ખોકાણીને બહાર કાઢી લીધો. એ જ રાતે ખોકાણી અને એના સાથીઓએ ફરી ધોળકા પર હુમલો કર્યો.

ખેડાના મૅજિસ્ટ્રેટ હૉલ્ફર્ડને સમજાયું કે કોળીઓ એમના તાબાનાં ગામોમાં નથી રહેતા એટલે એણે ગામના મોભી ગણાતા લોકો પર વિદ્રોહીઓને પકડવામાં મદદ કરવાનું દબાણ કર્યું. એમણે એવી પણ યોજના કરી કે જે પકડાય તેને સાત વર્ષ માટે કોઈ ટાપુ પર મોકલી દેવો. પણ એમને મોકલે તે પહેલાં જ બેચર ખોકાણીના દળના ચારસો કોળીઓએ જેલમાંથી બધાને છોડાવી લીધા અને એ સૌ કંપનીના પ્રદેશની બહાર ચાલ્યા ગયા.

૧૮૨૪માં અમદાવાદના કલેક્ટર ક્રોફર્ડે મિલિટરીની મદદ લઈને બળવાખોરોનાં ગામોને જ જમીનદોસ્ત કરી નાખવાનું સૂચન કર્યું. પરંતુ કોળીઓ ડગ્યા નહીં. ૧૮૩૦ સુધી હુમલા ચાલુ રહ્યા. છેક ૧૮૪૦માં કંપનીને સફળતા મળી અને કોળીઓનાં શસ્ત્રો લઈ લેવાયાં. એ તે પછી ખેતીમાં લાગ્યા.

આના પછી પણ કોળીઓ શાંત ન થયા.  ૧૮૫૭ના જુલાઈમાં લુણાવાડા રાજ્યના માલીવાડના કોળીઓ સૂરજમલની નેતાગીરી હેઠળ એકઠા થયા. સૂરજમલના મૃત્યુ પછી ખાનપુરના જીવાભાઈ ઠાકોરે લડતની સરદારી સંભાળી. ડિસેમ્બરમાં કેટલાક કોળી પકડાયા. એમાંથી એમના સરદાર અને બીજા કેટલાકને ફાંસી આપી દેવાઈ.

સપ્ટેમ્બર ૧૮૫૭માં ચાંડોપના નાથાજી અને એમના ભાઈ યામાજીની આગેવાની હેઠળ મહીકાંઠાનાં કેટલાંક ગામોના બે હજાર કોળીઓએ બળવો કર્યો. મહીકાંઠા પર વડોદરાના ગાયકવાડની હકુમત હતી. મહારાજાએ કોળીઓને વિદ્રોહ ન કરવાની ચેતવણી આપી અને દસ ઘોડેસવાર મોકલ્યા પણ એક કોળીઓના હુમલામાં માર્યો ગયો અને બે જખમી થઈ ગયા. વડોદરા, ખેરાળુ, વીજાપુર વડનગરમાં અંધાધૂંધી જેવી હાલત હતી. કોળીઓન દબાવવામાં આખું વર્ષ નીકળી ગયું. નાથ્હાજી હાથ ન લાગ્યા. એ થોડા સાથીઓ સાથે મહીની કોતરોમાં ભરાઈ ગયા અને હુમલા કરતા રહ્યા.

એ જ અરસામાં મહારાષ્ટ્રના પેઠમાં પણ કોળીઓએ અંગ્રેજો સામે માથું ઊંચક્યું. આ બળવામાં કોળી રાજા ભગવંત રાવ અને એમના બીજા ૧૫ અધિકારીઓનો હાથ હોવાનું માનીને અંગ્રેજોએ એમને ફાંસી આપી દીધી.

૧૯૪૨ના  ભારત છોડો આંદોલનમાં પણ સુરતના ત્રણ હજાર કોળીઓએ ભાગ લીધો. ૨૧મી ઑગસ્ટે એમણે બ્રિટિશ સૈનિકોની ટુકડી પર લાઠીઓ અને ધારિયાંથી હુમલા કર્યા. જલાલપુરના રેલવે સ્ટેશને એમણે પાટા ખોરવી નાખ્યા. બોરસદ, આણંદ અને ઠસરામાં હાલત એવી હતી કે બીજા જ દિવસથી લશ્કર બોલાવવાની જરૂર પડી.

આજે કોળીઓ ગરીબીમાં જીવે છે. એમના ત્યાગ અને બલિદાનની કદર કરવામાં આપણે ઊણા ન ઊતરીએ એ આપણી ફરજ છે.

૦૦૦

Martyrs of Indian Freedom Struggle [10]: Revolts of Kurichiyas and Kurumbars of Wynad

કેરળમાં કુરિચિયા અને કુરુમા આદિવાસીઓનો વિદ્રોહ

આ શ્રેણીના પ્રકરણ૫માં આપણે કેરલા વર્મા વિશે જાણ્યું. એના પર ફરી નજર કરી લઈએ તો  વાયનાડના કુરિચિયા (અથવા કુરિચિયાર) અને કુરુમા (અથવા કુરુંબરા) આદિવાસીઓના વિદ્રોહ વિશે સમજવાનું સહેલું પડશે.

મલબારમાં નાનામોટા ઘણા રાજાઓ (જાગીરદારો) હતા. ૧૭૮૭માં મલબારના રાજાઓનો વિરોધ ટીપુ સામે હતો. એટલે એમણે ત્રાવણકોરના રાજાનું શરણું લીધું. આમાં કોટ્ટયટ્ટૂના રાજાએ જતાં પહેલાં પોતાના નાના ભાઈ કેરલા વર્માને ગાદી સોંપી દીધી. એ નીડર હતો અને ટીપુની બીક રાખ્યા વિના એની વિરુદ્ધ લોકોને તૈયાર કરતો અને લડાઈ માટે ધન એકઠું કરતો હતો. પણ ૧૭૯૨માં ટીપુ સામે લડાઈ પછી મલબાર કંપનીના હાથમાં આવી ગયું. કંપનીએ બધા રાજાઓને પાછા બોલાવીને સમજૂતી કરી કે એ બધા એમની આવકનો પાંચમો ભાગ કંપનીને આપે. કેરલા વર્માને લાગ્યું કે એ તો ટીપુ સામે લડતો જ હતો, ભાગી નહોતો ગયો  એટલે એ શાનો ભાગ આપે? અંગ્રેજોએ એને પણ બીજા જેવો જ ગણ્યો. આથી એનો રોષ હવે કંપની તરફ વળ્યો. એણે લોકોની મદદથી કંપનીને મલબારમાં સ્થિર થવા ન દીધી.

કેરલા વર્માનું પાટનગર પળાશી હતું ત્યાં વિદ્રોહનો અવાજ ઊઠ્યો કે તરત  કુરિચિયા આદિવાસીઓને  એમના નેતા તળક્કળ ચંદુએ એકઠા કર્યા અને કેરલા વર્મા પળાશી છોડીને વનમાં રહેવા આવ્યો ત્યારે બધી મદદ કરી.

પળાશીના વિદ્રોહને તો અંગ્રેજોએ દબાવી દીધો અને કુરિચિયાઓને પકડી લીધા અને વેઠ બેગારમાં લગાડી દીધા.  ચંદુને ફાંસીએ લટકાવી દીધો.

કુરિચિયા આદિવાસી

કુરિચિયા આદિવાસીઓ મલ્લૈ બ્રાહ્મણ (પર્વતના બ્રાહ્મણ) તરીકે પણ ઓળખાય છે અને આદિવાસી સમાજમાં એમનું બહુ માન છે.  ૧૮૧૨માં કંપનીએ પોતાનું પોત પ્રકાશ્યું અને હવે અહીં પણ રોકડેથી મહેસૂલ લેવાનું શરૂ કર્યું. કુરુમા આદિવાસીઓ મોટા ભાગે ડાંગરની ખેતી કરતા.  રોકડા પૈસા તો એમની પાસે હતા નહીં એટલે કંપનીએ કુરુમાઓની જમીનો આંચકી લેવાનું શરૂ કર્યું.  આથી, કુરિચિયાની સાથે કુરુમા પણ અંગ્રેજોની વિરુદ્ધ થઈ ગયા. આ વખતે રામા નામ્બીએ કુરિચિયાઓની સરદારી લીધી.

વિદ્રોહ આખા વાયનાડમાં ફેલાઈ ગયો. કુરિચિયાઓના ધર્મગુરુઓએ પણ લોકોને કંપની સરકાર વિરુદ્ધ જંગ છેડવા એલાન કર્યું અને તે સાથે કુરિચિયા કોળકાર (કુરિચિયા પોલીસ) દળના સિપાઈઓ પણ કૂદી પડ્યા. બધા મુખ્ય માર્ગો પર કુરિચિયા-કુરુમા આદિવાસીઓનો કબજો થઈ ગયો. ત્યાંથી કોઈ પણ યુરોપિયન પસાર થાય તે જીવતો જઈ ન શકતો. એમણે કેટલાંય પોલીસ સ્ટેશનો પર હુમલા કર્યા અને બ્રિટિશ સેનાને મળતી કુમકના બધા રસ્તા બંધ કરી દીધા. વાયનાડના મુખ્ય તાલુકાઓ સુલતાન બતેરી અને માનંતવાડીમાં એમણે યુનિયન જૅકની જગ્યાએ પોતાનો વાવટો ફરકાવી દીધો. પરંતુ અંગ્રેજોની જબ્બરદસ્ત તાકાત સામે એ કેટલું ટકી શકે? અંતે વિદ્રોહીઓનો પરાજય થયો.

એના પહેલાં ૧૮૦૨ અને ૧૮૦૯ વચ્ચે ત્રાવણકોર સાથે પણ કંપનીએ  દગો કર્યો. ત્રાવણકોરના રાજાએ કંપની સાથે મિત્રતાના કરાર કર્યા. એમાં કંપની એક પોલિટિકલ એજન્ટ નીમી શકે એવી વ્યવસ્થા હતી. એણે રાજ્યની આંતરિક બાબતોમાં માથું મારવાનું નહોતું પણ એ માથું મારવા લાગ્યો અને ત્રાવણકોરને બધું  ચડત દેવું ચૂકવી દેવા તાકીદ કરી. રાજાનો દીવાન વેલુ તંબી આ સહન ન કરી શક્યો અને એણે અંગ્રેજોની દાદાગીરીનો જવાબ આપવાનું નક્કી કર્યું. અંગ્રેજોને ભગાડવા માટે એણે ફ્રાંસની કંપનીની મદદ માગી પણ એમણે કંઈ મદદ ન કરી.

અંતે ૧૮૦૮ના ડિસેમ્બરમાં ત્રાવણકોર અને કોચીનની ફોજોએ સાથે મળીને રેસીડેન્ટ એજન્ટના નિવાસસ્થાન પર હુમલો કર્યો. જો કે એને ખબર પડી ગઈ હતી એટલે ભાગી છૂટ્યો હતો, વિદ્રોહીઓએ હવે જેલો પર હુમલા કરીને બધા રાજકીય કેદીઓને મુક્ત કર્યા. પરંતુ કોચી પરના હુમલામાં અંગ્રેજો એમના કરતાં વધારે સ્બળ પુરવાર થયા અને વિદ્રોહીઓ હાર્યા. વેલુ તંબી નાસી છૂટ્યો. ૧૮૦૯ની ૧૧મી જાન્યુઆરીએ એને વિદેશી સત્તા સામે બળવો પોકારવા જનતાને ખુલ્લી અપીલ કરી. તે પછી એ ત્રિવેંદ્રમ (હવે તિરુઅનંતપુરમ)થી ભાગી છૂટ્યો અને  મન્નાડીના મંદિરમાં આપઘાત કરી લીધો. કંપનીના સૈનિકો એને શોધતા હતા પણ એનું શબ હાથ લાગ્યું. હવે કંપનીએ પોતાની જંગલી વૃત્તિ પ્રગટ કરી મૃત તંબીનું માથું કાપીને અલગ અને ધડ અલગ, એમ લઈ ગયા અને ઠેકઠેકાણે લોકોમાં ધાક બેસાડવા એનું પ્રદર્શન કરતા રહ્યા.

વેલુ તંબી, કુરિચિયાઓના નેતા તળક્કળ ચંદુ અને આ વિદ્રોહમાં પોતાના પ્રાણનું બલિદાન આપનારા બધા જ, આપણી આઝાદીના પાયામાં છે. એમને વિસાર પાડી ન શકાય. એ  સૌને વંદીએ.

૦૦૦

Martyrs of Indian Freedom Struggle [9] – The English Bowed Down to Chakma Tribe of Chittagaong

ચિત્તાગોંગમાં ચકમાઓ સામે અંગ્રેજોએ નમતું મૂક્યું!

૧૭૭૭ના અરસામાં છોટા નાગપુરમાં તિલકા માંઝી લડતા હતા એ જ અરસામાં ચિત્તાગોંગ (હવે બાંગ્લાદેશમાં છે)ના ચકમાઓને અંગ્રેજો સામે જીત મળી અને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીને એમની સાથે સમાધાન કરવું પડ્યું. એ નોંધવા જેવી વાત છે કે એ જ સમયગાળામાં અમેરિકા અને ઇંગ્લેંડ વચ્ચે પણ યુદ્ધ થયું અને એમાં અમેરિકા જીત્યું અને આઝાદ થયું. આમ ઇંગ્લૅંડ માટે આ નામોશીનો સમય રહ્યો.

ચકમાઓ કોઈને અધીન નહોતા, પરંતુ બંગાળના નવાબો સાથે સારા સંબંધો હતા. પ્લાસીની લડાઈ પછી અંગ્રેજોના હાથમાં સત્તા આવતાં જ સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ.

ક્લાઈવે મીર જાફરને ફોડીને સિરાજુદ્દૌલાને હરાવ્યો પણ પછી મીર જાફર પણ અળખામણો બનવા લાગ્યો ઈટલી ને હટાવીને એના જમાઈ મીર કાસિમને અંગ્રેજોએ ગાદીએ બેસાડ્યો. મીર કાસિમે આભારની લાગણી દેખાડવા બર્દવાન (હવે બર્ધમાન),મિદનાપુર અને ચિત્તાગોંગ જિલ્લાઓ અંગ્રેજોને ભેટ આપી દીધા. પહેલાં ચકમા રાજા વસ્તુના રૂપમાં રાજાને મહેસુલ ચુકવતો પણ અંગ્રેજોએ રોકડની માગણી શરૂ કરી. ચિતાગોંગમાં આ સાથે ચલણી નાણાનું અર્થતંત્ર શરૂ થયું પણ લોકોમાં ભારે કચવાટ હતો. અધૂરામાં પૂરું, ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ મહેસૂલ વસૂલ કરવા માટે કોંટ્રૅક્ટરો નીમ્યા.

રાજા જાન બખ્શ અને એનો મુખ્ય નાયબ રુનુ ખાન અંગ્રેજોની વિરુદ્ધ થઈ ગયા. અંગ્રેજોએ રુનુ ખાન પર નવા દરે કર વસૂલવાનું દબાણ કર્યું પણ રુનુ ખાને જનતાને દબાવવાને બદલે અંગ્રેજો સામે માથું ઊંચકવાનું નક્કી કર્યું. ૧૭૭૭માં એણે રાજાની મંજૂરી મેળવીને બળવો જાહેર કર્યો અને પોતાનો અલગ ધ્વજ ફરકાવી દીધો. પરંતુ, અંગ્રેજ ફોજ  આધુનિક શસ્ત્રસરંજામથી સજ્જ હતી. આથી રુનુ ખાને  છાપામાર યુદ્ધનો વ્યૂહ લાગુ કર્યો. અંગ્રેજો કંઈ કરી શકતા નહોતા, માત્ર માર ખાતા રહ્યા.

છેવટે, કંપનીએ ૧૭૮૦માં મોટી ફોજ ચિતાગોંગના પહાડી વિસ્તારોમાં વિદ્રોહને ડામવા માટે મોકલી. ચક્માઓ તો પહાડોના મિત્ર હતા. દરેક કેડી, દરેક ગુફાની એમને ખબર હતી, જ્યારે અંગ્રેજી ફોજ એના માટે તૈયાર નહોતી અને છક્કડ ખાઈને પાછી ફરી.

લશ્કરી યુદ્ધમાં હાર્યા પછી કંપનીએ  આર્થિક યુદ્ધ શરૂ કરી દીધું. ચિત્તાગોંગના લોકો માછલી, લોખંડનો સામાન વગેરે બહારથી મંગાવતા. કંપનીએ કંઈ પણ માલ જાય તેને રોકવા માંડ્યો. લોકો ભારે સંકટમાં મુકાયા. પરંતુ રુનુ ખાનની હિંમત પણ ગજબની હતી. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની મીઠાનો વેપાર કરતી અને જમીન મહેસૂલ પછી બીજા નંબરે મીઠું એની આવકનું મોટું સાધન હતું. કંપનીનું મીઠું મુખ્યત્વે ચિત્તાગોંગમાં જ બનતું.  ચિતાગોંગના પહાડોમાંથી કંપનીનાં સોળ કારખાનાને લાકડું મળતું.  રુનુ ખાને કારખાનાંઓને લાકડાં આપવાનું બંધ કરી દીધું. વેપાર પર પ્રતિબંધ મૂકવાનું અંગ્રેજોને જ ભારે પડ્યું.

૧૭૮૨ અને ૧૭૮૫માં કંપનીએ ફરી લશ્કરો મોકલ્યાં પણ ચકમાઓ સામે એનું કંઈ ચાલ્યું નહીં.

અંતે એમને સમજામયું કે ચકમાઓને હરાવી નહીં શકાય. એમણે હવે વાટાઘાટો શરૂ કરવાની તૈયારી દેખાડી. ૧૭૮૭માં એમણે ચકમાઓના રાજા સાથે સંધિ કરી. એની શરતો પ્રમાણે  એમણે માન્યું કે  અંગ્રેજો અને ચક્માઓ એકબીજાના ભરોસે છે. બન્નેને એકબીજા વિના નહીં ચાલે. ચકમાઓ એક બાંધી રકમ મહેસૂલ તરીકે આપશે  અને બદલામાં બહારથી કોઈ અધિકારી ચિતાગોંગ નહીં આવે. આરાકાન (મ્યાંમાર)માંથી આક્રમણ થાય તો અંગ્રેજો ચકમાઓની મદદે આવશે.

આ સંધિ અંગ્રેજ રાજ રહ્યું ત્યાં સુધી ટકી રહી અને ચકમાઓ ગુલામ ભારતમાં પણ આઝાદ રહ્યા.

૦૦૦

Martyrs of Indian Freedom Struggle [8] – Tilka Manjhi

તિલકા માંઝી

અંગ્રેજો વિરુદ્ધ મોરચો માંડનારા આદિવાસીઓમાં તિલકા માંઝીનું નામ બહુ આગળપડતું છે. છોટા નાગપુરના પ્રદેશમાં આદિવાસીઓના બળવા અનેક થયા તેની પહેલ કરનારા તિલકા માંઝી હતા. બિહારના સુલતાનપુરના તિલકપુર ગામના  પહાડિયા આદિવાસી પરિવારમાં ૧૭૫૦માં એમનો જન્મ થયો. એમનું નામ તો  ‘જબરા પહાડિયા’ હતું.  પણ એમને અંગ્રેજોએ તિલકા માંઝી નામ આપ્યું. માંઝી એટલે મુખી.  તિલકા એટલે ગુસ્સાવાળો. એમનો સંઘર્ષ પણ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ જંગલોનો વિનાશ શરૂ કર્યો એના વિરોધમાં શરૂ થયો.

તિલકા માંઝીએ શરૂઆતમાં તો અંગ્રેજોને વફાદાર હોવાનો દેખાવ કર્યો અને ભાગલપુરના કલેક્ટર ક્લીવલૅંડે બનાવેલી ‘પહાડિયા હિલ રેન્જર્સ’માં પણ જોડાયા. ત્યાંથી ભાગીને ૨૧ વર્ષની ઉંમરે એમણે પહાડિયા સરદારોના વિદ્રોહનું નેતૃત્વ સંભાળી લીધું અને અંગ્રેજો પર છત્રપતિ શિવાજીની જેમ છાપામાર યુદ્ધ આદર્યું.  ૧૭૭૧થી ૧૭૮૪નાં ચૌદ વર્ષ દરમિયાન એમણે અંગ્રેજોને નિરાંતનો શ્વાસ લેવા ન દીધો. .

છોટા નાગપુરના જંગલના ઇલાકામાં રામગઢનું રાજ્ય હતું એ ચૌદમી સદીમાં બન્યું પણ તે પછી એના રાજાઓ મોગલોને ખંડણી ચુકવતા હતા. મોગલ બાદશાહ શાહ આલમ બીજાએ ૧૭૪૦માં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીને રામગઢની ખંડણી વસૂલ કરવાનો અધિકાર આપ્યો હતો. અંગ્રેજોએ ત્યાં પોતાની ફોજ ગોઠવી દીધી હતી. પણ ૧૭૭૮માં તિલકા માંઝીએ હવે એના પર જ નિશાન સાધ્યું. એમની સરદારી હેઠળ પહાડિયા સરદારોએ એવો જોરદાર હુમલો કર્યો કે એમનાં તીરકામઠાં સામે અંગ્રેજોનાં આધુનિક હથિયારો ટકી ન શક્યાં અને એમને કિલ્લો છોડીને ભાગવું પડ્યું.

૧૭૮૪માં એમણે ક્લીવલૅંડ પર જ હુમલો કરીને એને મારી નાખ્યો. પણ અંતે એ અંગ્રેજોના હાથમાં સપડાઈ ગયા. આદિવાસીઓના સંઘર્ષ વિશે બહુ માહિતી નથી મળતી હોતી, માત્ર વારસામાં મળેલી વાતો જ મુખ્ય આધાર બને છે. એ પ્રમાણે એમને ઘોડા સાથે બાંધીને ઘસડતાં ઘસડતાં ભાગલપુર લઈ આવ્યા અને એક ચોકમાં વડના ઝાડ પર લટકાવીને ફાંસી આપી દેવાઈ. કિંવદંતી છે કે ફાંસી વખતે મોટા અવાજે એ ગાતા રહ્યાઃ “હાંસી હાંસી ચઢબો ફાંસી!”

તિલકા માંઝીને વંદન.

૦૦૦

Martyrs of Indian Freedom Struggle [7] – King Cheyt Sing of Varanasi

વારાણસીના રાજા ચૈત સિંહનો વિદ્રોહ

વારાણસી આમ તો અવધના નવાબ હેઠળ હતું પણ એના જાગીરદાર બલવંત સિંહે પોતાના માટે ‘રાજા’ બિરુદ પસંદ કર્યું હતું. બલવંત સિંહના અવસાન પછી ચૈત સિંહે સત્તા સંભાળી. એ વખતે વૉરેન હેસ્ટિંગ્સ ભારતનો ગવર્નર જનરલ હતો. એ મૈસૂરના હૈદર અલી સામે યુદ્ધે ચડ્યો હતો અને આ યુદ્ધ માટે એણે ખાસ કર નાખ્યો હતો. અંગ્રેજોની પઠાણી ઊઘરાણીઓથી કંટાળીને અવધ નવાબે વારાણસી અને બીજા કેટલાક ઇલાકા કંપનીને સોંપી દીધા. આના પછી ૧૭૭૮ અને ૧૭૭૯માં હેસ્ટિંગ્સે વારાણસીના રાજા ચૈત સિંહ પાસેથી દર વર્ષે પાંચ-પાંચ લાખ રૂપિયા કરને નામે પડાવી લીધા હતા. એક કરાર હેઠળ રાજાએ ૫૦ લાખ રૂપિયા આપવાના હતા પણ એની કુલ વાર્ષિક આવક માત્ર ૨૪ લાખ રૂપિયા હતી. અંતે એમણે કંપનીને ના પાડી દીધી અને અંગ્રેજોથી નારાજ તત્ત્વો સાથે ગુપ્ત વાતચીતો શરૂ કરી દીધી. એમની યોજના તો કંપની પર હુમલો કરવાની હતી પણ કંપનીને એની બાતમી મળી ગઈ.[1]

અંગ્રેજોએ ચૈત સિંહ પર બમણા જોરથી હુમલો કર્યો. હેસ્ટિંગ્સ પોતે જ પૈસા વસૂલ કરવા માટે વારાણસી આવ્યો અને થોડા હિન્દુસ્તાની સૈનિકોની ટુકડી મોકલીને ચૈત સિંહને એના જ ઘરમાં નજરકેદ કરી લીધા.  ચૈત સિંહને બીજા જાગીરદારોની મદદ મળવાની આશા હતી પણ એ આશા ઠગારી નીવડી. ચૈત સિંહ કંઈ જ વિરોધ કર્યા વિના શરણે થઈ ગયા.

પરંતુ એને સજા થઈ હોવાના સમાચાર ફેલાતાં લોકોમાં ઉશ્કેરાટ વધી ગયો અને એમણે કિલ્લા પર હુમલો કરી દીધો, અંગ્રેજી ફોજનો જે સૈનિક નજરે ચડ્યો તેને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધો. ચૈત સિંહને જ્યાં કેદ રાખ્યો હતા ત્યાં લોકો પહોંચી ગયા. એમણે પાઘડીઓ જોડીને દોરડું બનાવ્યું અને ચૈતસિંહને પાછલી બારીએથી ભગાડીને સહીસલામત અવધ પહોંચાડી દીધા. હૅસ્ટિંગ્સ પાંચસો સૈનિકો સાથે આવ્યો હતો  વારાણસીના કબીર ચૌરાના માધો દાસ ગાર્ડનમાં રોકાયો હતો. પણ એના પચાસ માણસો લોકો સાથેની લડાઈમાં માર્યા ગયા. હેસ્ટિંગ્સ આ સ્થિતિ જોઈને ત્યાંથી  હાથી પર બેસીને છૂપા વેશે ભાગી ગયો અને ચુનારના કિલ્લામાં સલામત પહોંચી ગયો.

અવધમાં રાજા ચૈત સિંહને થોડી જાગીર મળી. પરંતુ અંતે એ ગ્વાલિયર જઈને ઠરીઠામ થયા અને ૧૮૧૦ની ૨૯મી માર્ચે એમનું અવસાન થયું.

વારાણસીના રાજાને સફળતા ન મળી એનું કારણ એ કે એમને બીજા જાગીરદારોનો સાથ ન મળ્યો, જો કે, સામાન્ય જનતા એમની સાથે હતી.

બિહારમાં અસર

પરંતુ ચૈત સિંહે હૅસ્ટિંગ્સની સામે જે મક્કમતા દેખાડી તેની અસર બિહાર (આજના ઝારખંડ સહિત)ના રાજાઓ પર પડી અને એમણે પણ કંપની વિરુદ્ધ કમર કસી લીધી. આમાં પવાઈના નારાયણ સિંઘ અને નરહત સમાઈના જમીનદાર ઈકબાલ અલી ખાને આગળપડતી ભૂમિકા ભજવી.  મહેસૂલ પૂરતું ન ચુકવવા બદલ ઘણા જમીનદારોને કંપનીએ જેલમાં પૂરી દીધા હતા. તે બધા હવે એકઠા થયા અને અંગ્રેજોની ફોજી ટુકડીઓ માટે માથાનો દુખાવો બની ગયા. પરંતુ   ચૈત સિંહની જગ્યાએ એના ભત્રીજાને ગોઠવી દીધા પછી કંપનીએ એની પાસેથી ૪૦ લાખ રૂપિયા વસૂલ કરવાનો હુકમ આપ્યો. આની પણ બિહારમાં બહુ નકારાત્મક અસર રહી અને જમીનદારો ૧૭૯૦માં ફરી આકારણી થશે ત્યારે એમનો ભાગ વધે એવી લાલચમાં ફરી કંપનીનાં ચરણ ચાંપતા થઈ ગયા.

આપણે વારાણસીના આ વીર સમક્ષ માથું નમાવીએ.

0x0x0

[1]

Martyrs of Indian Freedom Struggle [6] – Queen Chenamma of Kittur

 કિત્તુરની રાણી ચેનમ્મા

ટીપુના વખતમાં લૉર્ડ મૉરિંગ્ટન (જે પછી લૉર્ડ વૅલેસ્લી તરીકે ઓળખાયો) ગવર્નર જનરલ હતો. વૅલેસ્લી કટ્ટર સામ્રાજ્યવાદી હતો. એણે પોતાની યોજના એ રીતે રજૂ કરી કે ભારતમાં રાજાઓ સતત લડતા રહે છે. આ સંજોગોમાં નેપોલિયન હુમલો કરે તો બ્રિટિશ કંપનીનો પરાજય થાય એમ હતું એટલે આખા ભારત પર અંગ્રેજોનું એકચક્રી રાજ સ્થાપવાનું જરૂરી છે. આના માટે એણે સામાન્ય લોકોના વિદ્રોહને દબાવવાને બદલે રાજાઓને દબાવવાની જરૂર દેખાડી.

કંપનીએ નક્કી કર્યું કે કોઈ રાજા બિનવારસ મરી જાય તેનું રાજ્ય સંભાળી લેવું અને રાજાના વારસને મંજૂરી ન આપવી. આને ‘ડોક્ટ્રિન ઑફ લેપ્સ’ (રાજગાદીના અધિકારના અંતનો સિદ્ધાંત) કહે છે. આમ તો આ સિદ્ધાંતનું નામ લૉર્ડ ડલહૌઝી સાથે જોડાયેલું છે પણ ડલહૌઝી તો ૧૮૪૭થી ૧૮૫૬ દરમિયાન ગવર્નર જનરલ હતો. ખરેખર તો ૧૮૦૦ પછી જ આ નિયમ અમલમાં મુકાઈ ગયો હતો; ડલહૌઝી  આવ્યો તે પહેલાં જ કંપનીએ ત્રીસેક રાજ્યો ખાલસા કરી લીધાં હતાં. રાજાઓ પહેલાં મોગલોને ખંડણી આપતા તેને બદલે હવે એક પછી એક અંગ્રેજી કંપનીના ખંડિયા બનવા લાગ્યા.

મોટા ભાગે બધા મૂંગે મોઢે સહન કરી લેતા હતા પણ એક મહિલા શાસકનો ઉલ્લેખ થોડો વિસ્તારથી કરીએ. એ છે, કિત્તુરની રાણી ચેનમ્મા. એણે અંગ્રેજોની દાદાગીરીનો સખત મુકાબલો કર્યો.

કર્ણાટકના કિત્તુર રાજ્યના રાજાનું ૧૮૨૪માં મૃત્યુ થઈ ગયું. થોડા જ મહિનામાં એમના એકના એક પુત્રનું પણ અવસાન થયું. રાણી ચેનમ્માએ એક વારસ પસંદ કર્યો. પણ રાજ્ય પર સાર્વભૌમ સત્તા કંપનીની હતી. કંપનીએ  ‘ડૉક્ટ્રીન ઑફ લેપ્સ’  લાગુ કર્યો. કોઈ સ્વતંત્ર રાજ્યનો રાજા બિનવારસ મરી જાય તો એ રાજ્ય સાર્વભૌમ સત્તા, એટલે કે કંપની હસ્તક ચાલ્યું જાય. તે પછી કંપની નક્કી કરે કે કોઈને દત્તક લેવાનો અધિકાર આપવો કે રાજ્ય ખાલસા કરી લેવું. શરૂઆતનાં વર્ષોમાં કંપનીએ પોતાની સગવડ મુજબ દત્તક લેવાની છૂટ પણ આપી, પરંતુ મોટા ભાગે તો રાજ્ય કંપનીના હાથમાં ચાલ્યું જતું હતું.

કિત્તુરને ધારવાડના કલેક્ટરને હવાલે કરી દેવામાં આવ્યું. કલેક્ટરે વારસને નામંજૂર કર્યો. રાણીએ આની સામે મુંબઈ પ્રાંતના ગવર્નર એલ્ફિંસ્ટનને અપીલ કરી. ગવર્નરે અપીલ નામંજૂર કરી અને ૧૮૨૪ના ઑક્ટોબરમાં કંપનીએ ભારે લાવલશ્કર સાથે કિત્તુર પર હુમલો કર્યો. પરંતુ રાણીના બહાદુર સેનાપતિ અમાતુર બાલપ્પાએ કંપનીને યાદ રહી જાય તેવો સજ્જડ જવાબ આપ્યો. કંપનીની મોટી ફોજ હારી ગઈ. કલેક્ટર અને રાજકીય રેસિડન્ટ સેંટ જ્હોન ઠેકરે માર્યો ગયો અને બે અંગ્રેજ અફસરો જીવતા ઝડપાયા. કંપનીને કિત્તુર રાજ્યનો પંદર લાખનો ખજાનો લૂંટવાની આશા હતી તેના પર પાણી ફરી ગયું.

હવે કંપનીએ એના બે માણસોને છોડાવવા માટે સમાધાનનો માર્ગ લીધો. રાણીએ શરત મૂકી કે કંપની લડાઈ બંધ કરે. એમણે શરત તો માની લીધી પણ પછી દગો કરીને  બમણા જોરથી બીજો હુમલો કર્યો. લડાઈમાં સોલાપુરનો અંગ્રેજ નાયબ કલેક્ટર માર્યો ગયો.

પરંતુ અંતે રાણી ચેનમ્મા પરાજિત થઈ. અંગ્રેજોએ એને પકડી લીધી અને કેદ કરી. ૧૮૨૯ની બીજી ફેબ્રુઆરીએ કેદી અવસ્થામાં જ આ વીરાંગનાનું મૃત્યુ થયું.

આ વખતે રાણી ચેનમ્માનો વફાદાર સહાયક સંગોળ્ળી રાયણ્ણા હતો.  એ અંગ્રેજોના હાથમાં સપડાયો નહીં અને ૧૮૨૯ સુધી  છાપામાર યુદ્ધ કરતો રહ્યો. અંતે એ પણ અંગ્રેજોના હાથમાં પડ્યો. એને ફાંસી આપી દેવાઈ.

ભારતના ઇતિહાસનું એક ઝળહળતું નામ એટલે કિત્તુરની રાણી ચેનમ્મા. આ વીરાંગના અને એના સાથી સંગોળ્ળી રાયણ્ણાને ભાવભરી અંજલિ આપીએ.

0x0x0

 

Martyrs of Indian Freedom Struggle [5] – The Poligar Rebels of South : Gopal Nayak, Kerala Varma, Krushnappa Nayak , Dhondji Wagh, Mopala Rebellion

દક્ષિણના વિદ્રોહી પોલીગારોઃ ગોપાલ નાયક, કેરલા વર્મા, કૃષ્ણપ્પા નાયક, ધૂંડાજી વાઘ અને મોપલા વિદ્રોહીઓ

વિરૂપાત્ચી (વિરૂપાક્ષી)નો પોલીગાર ગોપાલ નાયક એક સારો ડિપ્લોમૅટ અને લડાયક હતો. ગોપાલ નાયકે કંપનીના કરવેરા ચુકવવામાં કદીયે ગલ્લાંતલ્લાં ન કર્યાં પણ ખાનગી રીતે એ બીજા અસંતુષ્ટોને મળતો રહ્યો અને કંપની વિરુદ્ધ એમને તૈયાર કર્યા. એમાં પછી આસપાસના બીજા પોલીગારો પણ જોડાયા. સંઘનું જોર વધતું જતું હતું અને ટીપુ સુલતાને પણ પોતાના માણસોને મોકલીને એમને ભેટો આપી. આમ ડિંડીગળ ઉપરાંત મનાપરૈ, કલ્લારનાડુ, કોયંબત્તુર અને સેલમના પોલીગારોએ ગોપાલ નાયકના પ્રયાસોથી ૧૭૯૭માં બ્રિટિશ વિરોધી સંઘ બનાવ્યો.  બ્રિટિશ શાસકોએ એમની સામે પગલાં ભર્યાં પણ બહુ સફળતા ન મળી. એનું કારણ એ કે સંઘનું કામકાજ એટલું ગુપ્તતાથી ચાલતું હતું કે અંગ્રેજ કલેક્ટરની તમામ કોશિશો છતાં એને બરાબર માહિતી નહોતી મળતી.

તિરુનેલવેલી, રામનાડ અને ડિંડીગળના વિદ્રોહી સંઘો કલ્લારનાડુના જંગલમાં મળતા. આમાંથી ઘણાખરા તો પહેલાં મરુદુ ભાઈઓ અને કટ્ટબોમ્મન સાથે પણ હતા અને અંગ્રેજો સામે એમની શત્રુતા નવી નહોતી.

મલબાર-કોયંબત્તુરનો સંઘ અને કેરલા વર્મા

દક્ષિણ ભારતમાં કર્ણાટક અને તમિળનાડુમાં વિદ્રોહના નેતાઓ સંઘોની રચના કરવામાં લાગ્યા હતા એ જ અરસામાં કેરળમાં મલબારમાંથી પણ વિદ્રોહનો સૂર પ્રગટ્યો. મલબાર અને કોયમબત્તુર અંગેજો સામે લડતાં જ હતાં તેના પરિણામે એમના સંઘો બન્યા.

 ૧૭૮૭ના અરસામાં મલબાર ટીપુથી બચવા માગતું હતું. આથી મલબારના બધા રાજાઓ ત્રાવણકોર રાજ્યને શરણે ગયા. આમાં કોટ્ટયટ્ટુનો રાજા પણ હતો. રાજાએ ત્રાવણકોર જતાં પહેલાં પોતાના સૌથી નાના રાજકુમાર કેરલા વર્માને બોલાવીને દેશની રક્ષાનો ભાર સોંપ્યો.

ટીપુની આણ પ્રવર્તતી હતી પણ કેરલા વર્મા એની પરવા કર્યા વિના એ એના સાથીઓને આસપાસનાં ગામોમાં મોકલતો અને ફંડફાળો વસૂલ કરતો. મૈસૂર સાથેની લડાઈ પછી મલબાર કંપનીના હાથમાં આવી ગયું ત્યારે ભાગી છૂટેલા રાજાઓ પાછા આવ્યા અને કંપનીએ એમને તામરાસ્સેરી અને કુરુંબારાનો વહીવટ પાછો સોંપ્યો. બદલામાં એમણે કંપનીને પાંચમા ભાગની આવક આપવાની હતી. કેરલા વર્માને લાગ્યું કે આમાં એની સાથે છેતરપીંડી થઈ છે. કારણ કે ટીપુ સામે બહાદુરીથી ટકી રહેનારો તો એ એકલો હતો, બાકી બીજા બધા તો ત્રાવણકોર ભાગી છૂટ્યાહતા. આથી એનામાં અંગ્રેજો વિરુદ્ધ ખુન્નસ વધ્યું. એણે કંપનીની સત્તાની વિરુદ્ધ લડવાનું ચાલુ રાખ્યું. લોકોએ પણ એને સાથ આપ્યો અને કંપનીને મલબારમાં સ્થિર થવા ન દીધી.

અંગ્રેજોએ પોલીગારોમાં ફૂટ પડાવવા ૧૭૯૪માં  કુરંબરાના રાજા અને કેરલા વર્માના એક કુટુંબી સાથે સમજૂતી કરી લીધી અને કોટ્ટયટ્ટુ અને વાયનાડમાંથી મહેસૂલ લેવાનો અધિકાર આપી દીધો. પરંતુ કેરલા વર્માએ બન્નેને પછાડ્યા અને બન્ને જિલ્લાઓ પર કબજો કરી લીધો. અંતે ૧૭૯૬ના ઍપ્રિલમાં કંપનીએ કેરલા વર્માના પાટનગર પળાશી પર હુમલો કર્યો અને એનો ૧૭,૦૦૦ રૂપિયાનો ખજાનો લૂંટી લીધો. એ જંગલમાં ભાગી ગયો અને ત્યાંથી કંપનીને પત્ર લખીને પોતાની વફાદારી જાહેર કરી. બધા પોલીગારો એમ જ કરતા અને ફરી સજ્જ થવાનો સમય મેળવી લેતા.

કંપની સાથે સમાધાન  થતાં  કેરલા વર્મા પળાશી પાછો આવ્યો પણ હજી એના મનમાં કંપનીએ ખજાનો લૂંટી લીધો તેનો ખટકો હતો, એણે ફરી લોકોને સંગઠિત કર્યા અને પહેલાં એ જે જંગલમાં રહેતો ત્યાં તૈયારી કરવા લાગ્યો. કંપનીએ વિદ્રોહીઓને મોતની સજા અને મિલકત જપ્ત કરવાની ધમકી આપી પણ લોકો ડર્યા નહીં, પહાડોમાં મોરચાબંધી કરી લીધી અને કરવેરા ચુકવવાની ના પાડી દીધી. કેરલા વર્માએ પણ તાડપત્રો પર લોકોને સંદેશ મોકલ્યા કે એમની તકલીફોનું કારણ કંપની રાજ છે. ૧૭૯૭ આવતાં સુધી તો કેરળમાં ઠેરઠેર વિદ્રોહનું વાતાવરણ ઊભું થઈ ગયું.

મોપલા વિદ્રોહ

સામાન્ય રીતે તો આ સંઘો ટીપુની સામે લડતા હતા એટલે મોપલાઓ એમની વિરુદ્ધ રહ્યા હતા. પરંતુ ટીપુ અને આ સંઘોનું નિશાન એક જ હતું – કંપની રાજ. મોપલાઓને પણ કંપનીનું રાજ કઠતું હતું. મોપલા આગેવાનો અતૂન ગુરક્કળ, ચેંપેન પોકર અને ઉન્નીમોતા પહાડોમાં જઈને વિદ્રોહીઓને મળ્યા અને એકસંપ થઈને કંપની સામે લડવાની સમજૂતી કરી. હવે ડિડીગળના સંઘે ટીપુ સાથે પણ સમજૂતી કરી અને કંપની વિરુદ્ધ એની મદદ માગી. વાયનાડથી કેરલા વર્માએ પણ ટીપુ સાથે વાટાઘાટો શરૂ કરી.મળ્યો.

કંપનીએ પણ વાયનાડમાંથી ખસી જવાનું યોગ્ય માન્યું. વાયનાડ ટીપુના હાથમાં આવી ગયું પણ એણેય પોતાની મરજી ન ચલાવી અને વિદ્રોહી સંઘને છૂટો દોર આપ્યો. આમ વાયનાડ વિદ્રોહનું કેન્દ્ર બની ગયું. જાન્યુઆરી ૧૭૯૭માં કંપનીના દળે વિદ્રોહીઓ પર હુમલો કર્યો પણ ૬૬ માણસોનો ભોગ આપીને પીછેહઠ કરી.

એ જ મહિનામાં  એરનાડ અને મલ્લાપુરમમાં મોપલાઓએ બ્રિટિશ દળ પર છાપો મારીને કૅપ્ટન બોમૅનની આખી ટુકડીને રહેંસી નાખી. આ દારુણ હાલતનો રિપોર્ટ આપવા માટે માત્ર એક માણસ બચ્યો.

કેરલા વર્મા જીવતો પકડાયો અને કંપનીએ એને પેન્શન આપીને દૂર મોકલી દીધો. ટીપુ મરાયો. એક માત્ર મરુદુ પાંડ્યન ટકી રહ્યો. એના પ્રયાસોથી રામનાડ અને ડિંડીગળના વિદ્રોહી સંઘો ટકી રહ્યા. દક્ષિણ કન્નડનો રાજા કૃષ્ણપ્પા નાયક પણ ઝૂઝતો રહ્યો. મોપલાઓ પણ દબાઈ નહોતા ગયા. શિમોગાનો ધૂંડાજી વાઘ પણ મૈસૂર પર અંગ્રેજોના કબજાથી ધૂંધવાતો હતો. એણે ટીપુના સૈનિકોને એકઠા કર્યા અને મૈસૂરને અંગ્રેજોના હાથમાંથી છોડાવવાની કોશિશ કરી પણ અંતે ફાવ્યો નહીં.

દક્ષિણ ભારતના આ વીરો અંગ્રેજો સામે લડતાં શહીદીને વર્યા અથવા ખુવાર થઈને આખી જિંદગી જેલોમાં સબડતા રહ્યા. આખી જિંદગી એ ફરી સુખચેનનું મોઢું જોવા ન પામ્યા.   ઉત્તર ભારતના ઇતિહાસે પણ એમની નોંધ નથી લીધી. એમની સમક્ષ મસ્તક નમાવીએ.

0x0x0

Arjuns do not die……

અર્જુનો મરે નહીં

આ કથામાં મુખ્ય પાત્ર કોણ છે તે હું પોતે જ નક્કી નથી કરી શકતોઃ મુખ્ય પાત્ર અર્જુન છે? કે પશ્ચિમ બંગાળના સુંદરવનમાં વાઘનો શિકાર બનેલાઓની વિધવાઓ? કથા જેટલી એક ગ્રામીણ જનની હિંમત અને સૃજનશીલતાની છે તો એટલી જ, અંગત દુઃખને કોરાણે મૂકીને આખા પ્રદેશને બચાવવામાં લાગેલી આ  “ટાઇગરી વિધવાઓની પણ છે.

 તો, વાત શરૂ કરીએ શરૂઆતથી.

ભારત અને બાંગ્લાદેશને સુંદરવન જોડે છે અથવા અલગ કરે છે; જે કહેવું હોય તે કહી શકાય, જેવી આપણી નજર. પ્રકૃતિએ સુંદરવનને ઘણું આપ્યું છે. અનેક પ્રકારનાં મેંગ્રોવનું દુનિયાનું મોટામાં મોટું ધામ. મેંગ્રોવ પણ અનેક પ્રકારનાં.  ગરણ, ગેન્વા, હોગ્લા, ગોલ  પત્તા, કેવડા, હેન્તલ, ગર્જન, ધુંડુલ, ખલશી અને કંકડા. પણ સુદરવનનું નામ તો પડ્યું સુંદરી નામના મેંગ્રોવને કારણે. એક વખત અહીં એ જ્યાં નજર પડે ત્યાં દેખાતાં પણ પર્યાવરણના પરિવર્તને એને વિનાશને આરે ધકેલી દીધાંએને મીઠું પાણી જોઈએ અને સુંદરવનમાં ખારું પાણી મળે. તેમાં પણ હવે તો ક્ષાર વધતો ગયો છે. માણસ જાતની  વિકાસની લાલસાએ સુંદરી માટે જીવન ખારું બનાવી દીધું છે.

માત્ર સુંદરીનું દુઃખ નથી. ખરું દુઃખ તો એ છે કે સુંદરવન પાંખું પડવા લાગ્યું છે. વિકાસ બધી જગ્યાએ પહોંચી ગયો છે અને પ્રકૃતિ રૂઠવા લાગી છે. આ વર્ષે આખી દુનિયાએ અભૂતપૂર્વ ગરમીનો અનુભવ કર્યો. તો વીતેલા વર્ષમાં સુંદરવન અંફન અને યાસ, એ બે પ્રચંડ વાવાઝોડાંઓનો ભોગ બન્યુંએ પણ અભૂતપૂર્વ ઘટના હતી. સુંદરવન બંગાળને બચાવી લે છે. સુંદરવન  ન હોય તો વાવાઝોડાં પોતાની સંપૂર્ણ તાકાત સાથે સીધાં જ કોલકાતા પર ત્રાટકે અને આખા શહેરનાં છોતરાં ઊડાડી દેસૌ જાણે છે આ વાત. પણ જ્ઞાનીને કોણ જ્ઞાન આપે? સૂતેલાને જગાડી શકો, પણ જાગતાને જગાડવાની કોઈ રીત  શોધાઈ છે? પ્રકૃતિને ખબર છે કે જાગતાના મોઢા પર ક્યારે તમાચો  મારીને જગાડવો.

વિલાતું જતું સુંદરવન વિશ્વ વિખ્યાત રૉયલ બેંગૉલ ટાઇગરનું ઘર છે. પેઢીઓથી ત્યાં વાઘ અને મનુષ્ય એકબીજાની સાથે રહેતા આવ્યા છે. બન્ને વચ્ચે સંઘર્ષ પણ થયા. ક્યારેક વાઘ જીતે અને ક્યારેક માણસ. માણસ જ્યારે જંગલમાં લાકડાં લેવા કે માછલી પકડવા જાય ત્યારે પાછળ મહોરું પહેરીને જાય. વાઘ સામેથી હુમલો કરે. એને મહોરું જોઈને લાગે કે માણસ  એની સામે જુએ છે. એટલે હુમલો કરતાં અચકાય. ક્યારેક માણસ અને વાઘ વચ્ચે યુદ્ધ પણ થઈ જાય. વાઘની સાથે ઝપાઝપી કરીને પાછા આવ્યા હોય તેવા માણસો પણ સુંદરવનમાં મળી જશે.

તેમ છતાં મનુષ્યે કદી ત્યાંથી વાઘને હટાવવાની માગણી ન કરી અને વાઘે પણ કદી પોતાના માટે અભયારણ્ય ન માગ્યું! બન્ને પ્રકૃતિને અધીન જીવન જીવતા રહ્યા. પણ એક વાર આપણે વિકાસની લાયમાં જંગલ સાફ કરીએ અને વન્ય પ્રાણીઓનાં રહેઠાણ ઝુંટવી લઈએ, પછી એને અભયારણ્ય બનાવી દઈએ અને એમાંથી માણસને જ બાકાત કરી દઈએ. ક્યાં જાય એ જંગલવાસી? ત્યાંથી એ માછલાં પકડે, મધપૂડાઓમાંથી મધ એકઠું કરી લાવે. બળતણ માટેનાં લાકડાં  લઈ આવે, ઢોરઢાંખરનું ચરિયાણ પણ એ જ.

પણ હવે  વાઘ અને માણસે જુદા જીવવાનું હતું. વાઘ અભયારણ્યમાં રહે અને માણસ અભયારણ્યની બહાર. અભયારણ્યમાં માણસને જવાની મનાઈ. વન વિભાગના હાથમાં બધી સત્તા. સિમેંટ બનાવવાનું કારખાનું બની શકે.  ઈંટોના ભઠ્ઠા બનાવી શકાય, મેંગ્રોવનું નિકંદન કાઢી શકાય, વાઘનું અભયારણ્ય છતું થઈ જાય. પણ સુંદરવનને ભરોસે જીવતો માણસ ત્યાં ન જઈ શકે.  અબજો રૂપિયાના ખર્ચે મેંગ્રોવના કરોડો રોપા વાવ્યા હોવાની સરકારી જાહેરાતો થયા કરે પણ સુંદરવનના વાસીને એની સાથે કંઈ લેવાદેવા હોયવન વિભાગના શિક્ષિત શહેરી અમલદારો સુંદરવનના માણસને વાઘનો દુશ્મન અને મેંગ્રોવનો શત્રુ માને. અને તે એટલી હદે કે અભયારણ્યની પાસે પણ જવું એ અપરાધ ગણાય. વન વિભાગના ચોકીદારો એમનો પીછો કરે. એમનાથી  બચવા માટે વખાનો માર્યો જંગલમાં ગયેલો માણસ વધારે અંદર ઘૂસી જાય અને વાઘનો ભોગ બને. સુંદરવનમાં વાઘે બનાવેલી વિધવાઓ કંઈ એકલદોકલ નથી. દર વર્ષે સરેરાશ ૫૦ વ્યક્તિને વાઘ ઉપાડી જાય છે અને એમની અર્ધી ખવાયેલી લાશો  મળી આવે છે. કારણ કે સુંદરવનના વાઘ માણસખાઉ બની ગયા છે.

અહીં પ્રવેશે છે, અર્જુન મંડલ. જાતે માછીમાર. એણે વિચાર્યુઃ દુનિયા જેમને ટાઇગરી વિધવાઓ તરીકે ઓળખે છે એ કેમ જીવશે? એમનાં બાળકોનું શું? અર્જુન ટાઇગરી વિધવાઓને આત્મનિર્ભર બનાવવાના પ્રયાસમાં લાગી ગયો. કોલકાતાની સંસ્થાદિશા’ (Direct Initiative for Social and Health Action) એની મદદે આવી.

અર્જુન વિકાસે કરેલા અન્યાયને  જોઈ શક્યો. એણે પ્રકૃતિને અનુકૂળ રસ્તો લીધો. ટાઇગરી વિધવાઓને એણે પોતાની પત્ની પુષ્પાની મદદથી ઘરે બોલાવી અને મેંગ્રોવ ઉગાડવાના કામમાં જોડાવા સમજાવી અનેસુંદરબન રૂરલ ડેવલૉપમેંટ સોસાઇટીની રચના કરી. સંસ્થાએ અર્જુનની પ્રેરણાથી ગોસાબા બ્લૉકના લાહિડીપુર ગામે નદીકિનારે સુંદરીનું વાવેતર કરવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૨ એકર વિસ્તારનાં ગામોને પણ આવરી લેવાયાં. દિશા સંસ્થા અહીં માછીમારોની આજીવિકા બચાવવા માટે કામ કરતી જ હતી. હવે અર્જુન દિશા સાથે જોડાઈ ગયો. દિશાની મદદથી અને અર્જુનની પ્રેરણાથી ટાઇગરી વિધવાઓએટાઇગર વિડોઝ એસોસિએશનબનાવ્યું. એમણે હોડીઓ ભરીને નદીમાંથી સુંદરીનાં બીજ એકઠાં કર્યાં અને અર્જુનના ઘરના આંગણામાં નર્સરી બનાવીભીની માટી અને રેતીમાં બીજ દબાવીને એનો ભેજ સાચવે અને એમાંથી રોપા બને એટલે વાવવા લાગે. સોસાઇટી અને દિશાના સંયુક્ત પ્રયાસોથી બનેલી નર્સરી એવી તો જામી કે ખુદ વન વિભાગ ત્યાંથી રોપા લેવા લાગ્યો. પણ મુખ્યત્વે તો ટાઇગરી વિધવાઓએ નર્સરીના રોપા નદીના આખા કાંઠા પર વાવ્યા. આજે લાહિડીપુર પર્યટન ધામ બની ગયું છે. ટાઇગરી વિધવાઓ કોઈ સુંદરીના છોડને નુકસાન પહોંચાડેઆસપાસ પ્લોતિનની થેલિઓ અને બીજો કચરો ફેંકે તેનું પણ ધ્યાન રાખે છે.

સોસાઇટીએ મેંગ્રોવ વિશે માહિતી આપવા અને એના ઉછેર વિશે સમજણ આપવા સ્કૂલ પણ શરૂ કરી. અઠવાડિયે એક વાર સુંદરવનનાં બાળકો અહીં મેંગ્રોવ વિશે શીખવા આવે છે. પર્યાવરણના રક્ષણમાં મેંગ્રોવનું મહત્વ એમને સમજાવવામાં આવે છે અને આમ ભવિષ્યના પર્યાવરણવાદીઓ તૈયાર થાય છે.

૨૯મી જુલાઈ ૨૦૧૯. અર્જુન પાંચ દિવસ માટે હોડીમાં માછલાં પકડવા નીકળ્યો હતો. ૨૯મીનો દિવસ એના માટે અને સુંદરવન માટે ગોઝારો સાબીત થયો. હોડીમાં માછલાંની જાળ ગોઠવતો હતો ત્યાં પાછળથી  એક વાઘ ત્રાટક્યો અને અર્જુનને ખેંચીને લઈ ગયો. કેટલાયે દિવસોની શોધખોળ પછી પણ એની લાશ પણ હાથ લાગી.

કુટુંબ માટે અને ટાઇગરી વિધવાઓ માટે કારમો ફટકો હતો. જે માણસ બીજાના ભરણપોષણની ચિંતા કરતો હતો તેના પોતાના કુટુંબના ગુજરાનનો સવાલ ઊભો થયો ટાઇગરી વિધવાઓનો મદદગાર હતો. હવે એની પોતાની પત્ની ટાઇગરી વિધવા બની ગઈ. સુંદરવને એનો એક અડીખમ પર્યાવરણવાદી ખોઈ દીધો હતો.

પણ થોડા મહિનામાં પુષ્પાએ હિંમત કઠી કરી લીધી. એણે ટાઇગરી વિધવાઓની આગેવાની લીધી. પણ હવે જાતે કામ કરવા લાગી. ત્યાં તો પહેલાં અંફન સાઇક્લોન અને પછી યાસ સાઇક્લોન ત્રાટક્યું અને આખા સુંદરવનમાં મેંગ્રોવનો ખુરદો બોલી ગયો. ટાઇગરી વિધવાઓએ મોરચો સંભાળી લીધો અને તારાજીમાંથી બચી ગયેલાં ઝાડવાંને ફરી જીવવાની તક આપી. આજે સુંદરવન દુઃખી છે પણ એને  વિકાસનો વસવસો છે. પોતાનાં સંતાનોનો નહીં. ટાઇગર વિડોઝ એસોસિએશનની સેક્રેટરી ગીતા મિર્ધા પોતે પણ ટાઇગરી વિધવા છે. કહે છેઃઅમારો રોજીનો રળનાર તો અમે ખોઈ દીધો. તે પછી અર્જુને અમારાં કુટૂંબોને ફરી પગભર કર્યાં. દિશા આજે પણ અમારી સાથે છે પણ અર્જુન નથી. અમે હવે સુંદરીને બચાવીને અર્જુનને જીવતો રાખ્યો છે.”

સાચી વાત છે. અર્જુનો એમ સહેલાઈથી મરતા નથી હોતા.


દિશા (Direct Action for Social and Health Action) ના રિપોર્ટના આધારે.
દિશા વિશે વધારે માહિતી એની વેબસાઇટ https://dishaearth.org/ પરથી મળી શકશે.
ફોનઃ 91-33-23283989//91-33-23297662. ઈમેઇલઃ fordisha@dishaearth.orginfo@dishaearth.org
સરનામુઃ 20/4 Sil Lane, Kolkata, West Bengal, India, PIN – 700015.

 

Martyrs of Indian Freedom Struggle [4] – The Poligar Rebels of South : Muruthu Bothers and Singam Chetty

દક્ષિણના વિદ્રોહી પોલીગારોઃ મરુદુ ભાઈઓ અને સિંઘમ ચેટ્ટી

૧૭૯૫ અને ૧૭૯૯ વચ્ચે શિવગંગા, રામનાડ અને મદુરૈના નેતાઓએ અંગ્રેજવિરોધી સંગઠન ઊભાં કરવામાં આગળપડતો ભાગ ભજવ્યો. આમાં શિવગંગાના મરુદુ પાંડ્યન ભાઈઓનો ઉલ્લેખ ખાસ જરૂરી છે. બન્ને ભાઈઓ ‘શેરોગાર’ (લશ્કરી અથવા મંત્રી) તરીકે ઓળખાતા. બન્ને પડછંદ, ભરાવદાર અને હિંમતવાન હતા. અંગ્ર્રેજોના એ ખાસ દુશ્મન હતા, ૧૭૭૨માં શિવગંગા પર કંપનીએ કબજો કરી લીધો તે પછી આ ભાઈઓએ લોકોને સંગઠિત કર્યા અને અંગ્રેજો તેમ જ કર્ણાટકના નવાબની સંયુક્ત ફોજને હરાવીને શિવગંગા પાછું લઈ લીધું. તે પછી શિવગંગામાં એમણે રાણીને બહુ મદદ કરી.

https://commons.wikimedia.org/wiki/user:Kanna19993

વેળ્ળ (મોટા) મરુદુને રાજકાજ કરતાં શિકારમાં વધારે રસ હતો. એણે રાજકાજ ચિન્ન્ન (નાના) મરુદુ પર છોડી દીધું હતું. અંગ્રેજો એને છંછેડવા નહોતા માગતા અને એની પાસેથી મહેસૂલની રકમ પણ માત્ર આવકના ત્રીજા ભાગ જેટલી જ વસૂલ કરતા. આમ છતાં ચિન્ન મરુદુએ જનતાના સંગઠનની આગેવાની લીધી. એણે સ્થિતિની સમીક્ષા કરી કે દેશના અધઃ પતન અને અંગ્રેજોની ચડતીનાં ચાર કારણો હતાં 

શાસકોની અંદરોઅંદરની લડાઈઓ,

અંગ્રેજોની મદદ લઈને હરીફને હંફાવવાની વૃત્તિ

અંગ્રેજોની દગાબાજીઅને 

આપણા લોકોની શાકો સામે અહોભાવથી નમી પડવાની ટેવ

ચિન્ન મરુદુએ કેટલાંય ગામોના પટેલોને સંદેશ મોકલ્યા અને અંગ્રેજો સામે લડવા માટે તૈયાર થવાનું એલાન કર્યું. રામનાડના મેલપ્પન, સિંઘમ ચેટ્ટી, મુત્તુ કરુપા તેવર અને તંજાવ્વુરના જ્ઞાનમુત્તુ  ‘શેરોગાર’ મરુદુની આગેવાની હેઠળ સંગઠિત થયા. મદુરૈના સામાન્ય લોકો અને ખાસ કરીને કલ્લણો તો સક્રિય વિદ્રોહી બની ગયા. આમ ચિન્ન મરુદુની આગેવાની હેઠળ એક સંઘ બની ગયો.

મરુદુના સાથીઓમાંથી મેલપ્પન પહેલાં એક અર્ધ લશ્કરી દળમાં હતો. એના રાજા સેતુપતિની હાર થતાં એણે અંગ્રેજોની સામે લોકોને તૈયાર કર્યા. અંગ્રેજોને એની હિલચાલની ખબર પડી જતાં એને જેલમાં નાખ્યો પણ એ ત્યાંથી ભાગી છૂટીને મરુદુના આશ્રયમાં શિવગંગા પહોંચી ગયો હતો. એણે તાડપત્ર પર લોકોને કરવેરા ન ચુકવવાના સંદેશ મોકલ્યા. તે પછી લોકોએ કર ભરવાનું બંધ કરી દીધું, એટલું જ નહીં, કેટલીયે જગ્યાએ તો કર વસૂલવા આવેલા કંપનીના માણસોને પણ એમણે તગેડી મૂક્યા.

પરંતુ અંગ્રેજોની સૈન્યશક્તિ સામે એમની સંખ્યા બહુ ઓછી હતી. ૧૭૯૯ના ઍપ્રિલમાં અંગ્રેજી લશ્કરી ટૂકડીએ કોમેરી પાસે વિદ્રોહીઓની છાવણી પર ઓચિંતો છાપો માર્યો, એમાં ઘણા વિદ્રોહી માર્યા ગયા. પાલામંચેરી પાસેની લડાઈમાં વિદ્રોહીઓનો એક નેતા સિંઘમ ચેટ્ટી માર્યો ગયો. એનું માથું કાપીને એમણે કોમેરીમાં જાહેર સ્થળે થાંભલે લટકાવી દીધું.

0x0x0

%d bloggers like this: