Martyrs of Indian Freedom Struggle [2 ] – Chuar rebellion

ચુઆડ વિદ્રોહ

સંન્યાસીઓ અને ફકીરો ગામડાંઓમાં કંપની સરકારને હંફાવતા હતા તે જ અરસામાં બંગાળના જંગલ મહાલના આદિવાસીઓમાં પણ વિદ્રોહની આગ ભડકે બળતી હતી. એ ચુઆડ વિદ્રોહ (Chuar Rebellion) તરીકે ઓળખાય છે. ‘ચુઆડ’ શબ્દ અંગ્રેજી દસ્તાવેજોમાં વપરાયેલો છે અને બંગાળીમાં એનો અર્થ ‘જંગલી’, ‘અસભ્ય’ એવો થાય છે. એ જંગલ મહાલના આદિવાસીઓનો વિદ્રોહ હતો. આજે પણ એ મુખ્યત્વે માછીમારો અને કેવટોનો પ્રદેશ છે. કદાચ એ જ કારણે બંગાળીમાં ભદ્રલોક ઇતિહાસકારોએ પણ આ વિદ્રોહને અંગ્રેજ સત્તા વિરુદ્ધ સામાન્ય જનના આક્રોશ તરીકે આલેખવાનું જરૂરી નથી માન્યું.

અંગ્રેજી હકુમત માત્ર ખેતજમીનો નહીં પણ જંગલોની પણ માલિક બની બેઠી હતી, એટલે આદિવાસીઓનો ઝારગ્રામ જિલ્લો આ બળવાનું કેન્દ્ર બન્યો.  અંગ્રેજોએ પોતાની આણ બંગાળમાં સ્થાપી તે પછી પણ મરાઠાઓ એમને વીસ વર્ષ સુધી રંઝાડતા રહ્યા હતા. પાસેના મયુરભંજનો રાજા પણ બીજાઓને અંગ્રેજી સત્તા વિરુદ્ધ ભડકાવતો હતો. હવે જમીનદારો પણ એમની સાથે ભળવા લાગ્યા હતા.  એક બાજુથી સંન્યાસીઓનાં ધાડાં અંગ્રેજોને થકવતાં હતાં ત્યાં જ આ નવો ફણગો ફૂટ્યો હતો.

અંગ્રેજોએ તો મોટા જમીનદારોને કાબૂમાં કરી લીધા પણ હવે ચુઆડોનો સામનો કરવાનું બહુ મુશ્કેલ બનતું જતું હતું. પાઇક અને ચુઆડ જંગલ મહાલમાં જ વસતા. ૧૭૬૯ના ડિસેમ્બરમાં ચુઆડોએ હુમલા શરૂ કર્યા. એમનો મુકાબલો કરતાં કંપનીની ફોજના  કેટલાયે સૈનિકો ચુઆડોનાં  તીરકામઠાંથી માર્યા ગયા અને મોટા ભાગના સૈનિકો જંગલથી ટેવાયેલા ન હોવાથી બીમારીમાં જાનથી હાથ ધોઈ બેઠા.

૧૭૯૮ના ઍપ્રિલમાં ચુઆડોએ ખુલ્લો બળવો પોકાર્યો અને મિદનાપુર જિલ્લાના કેન્દ્ર ભાગ પર જ હુમલો કર્યો અને બે ગામ સળગાવી દીધાં. બીજા જ મહિને ચુઆડોએ બાંકુરા જિલ્લામાં આક્રમણ કર્યું જુલાઈમાં ૪૦૦ ચુઆડોએ ચન્દ્રકોણા થાણા પર છાપો માર્યો. તે પછી કાશીજોડા, તામલૂક, તારકુવા-ચુઆડ વગેરે ઘણા જિલ્લાઓમાં હુમલા કર્યા અને તારાજી વેરી. મિદનાપુરને પણ ખેદાનમેદાન કરી નાખ્યું. ડિસેમ્બરમાં એમણે છ ગામો પર કબજો કરી લીધો.

મિદનાપુર પાસે બહાદુરપુર, સાલબની અને કરણગઢમાં એમનાં મૂળ થાણાં હતાં. કરણગઢમાં મિદનાપુરની રાણી રહેતી હતી અને એની જમીનદારી પર ‘ખાસ’ નામનું બ્રિટિશ નિયંત્રણ હતું. આ ત્રણ સ્થળોએથી એ જુદી જુદી જગ્યાએ હુમલા કરતા અને લૂંટનો માલ વહેંચી લેતા. ૧૭૯૯ના ફેબ્રુઆરી સુધીમાં તો મિદનાપુરના ઘણા પ્રદેશો પર ચુઆડોની આણ હતી. જિલ્લાના કલેક્ટર પાસે માત્ર ૨૭ ચોકિયાતો રહી ગયા હતા, માર્ચમાં એમણે આનંદપુર પર હુમલો કર્યો અને બે સિપાઈઓને અને બીજા કેટલાક નાગરિકોને મારી નાખ્યા અંગ્રેજોના બધા ગાર્ડ જીવ મુઠ્ઠીમાં લઈને નાસી છૂટ્યા.

એમની એક મોટી નબળાઈ એ હતી કે એમની યોજનાઓની એ ખુલ્લી રીતે જાહેરાત કરતા. કોઈ ગામ બાળવાનું હોય તો ગામવાસીઓને અગાઉથી ખબર હોય કે આવતીકાલે ચુઆડો ત્રાટકવાના છે. આનો લાભ અંગ્રેજોને મળ્યો અને કંઈ થવાનું હોય ત્યાં સૈનિકો પહેલાં જ પહોંચી જતા.

આ નબળાઈ એમને આડે આવી અને અંતે અંગ્રેજોએ ૧૭૯૯ની છઠ્ઠી ઍપ્રિલે ઐસગઢ અને કરણગઢ પર ફતેહ હાંસલ કરી. કરણગઢની રાણીને કેદી તરીકે મિદનાપુર લઈ આવ્યા. તે પછી જૂન મહિનાથી કંપનીનો હાથ ઉપર રહેવા લાગ્યો. જો કે ચુઆડોએ થોડા મહિના મચક ન આપી.

પાઇક જાતિ અને ચુઆડોના સરદારોની જમીનો પર ફરી મહેસૂલ શરૂ થયું તે એનું મૂળ કારણ હતું. છેક તેરમી સદીથી એ જમીન ખેડતા આવ્યા હતા. પરંતુ કશાયે અપારાધ વિના જમીણ પરના એમના હક છીનવી લેવાયા તેની સામે ભારે અસંતોષ હતો. એમને પોલીસ રાખવાનો ચાર્જ પણ ચુકવવો પડતો. એના માટે એ કોર્ટમાં જાય, પરંતુ બ્રિટિશ કોર્ટમાં એમને બહુ આશા નહોતી એટલે જ એમણે શસ્ત્રો ઉપાડ્યાં.

ઓગણીસમી સદીનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં પણ ચુઆડોએ નમતું નહોતું આપ્યું. ૧૮૧૬ સુધી કલકત્તાથી માત્ર ૮૦ માઇલ દૂર બાગડીમાં ચુઆડો અંગેજ સત્તા હોય જ નહીં એમ વર્તતા રહ્યા. સરકારે કબૂલ કર્યું કે પાકી પોલીસ વ્યવસ્થા કરવાના બધા પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયા છે! બંગાળમાં આ સૌથી પહેલો વ્યાપક વિદ્રોહ હતો અને એનો દોર જંગલોમાં વસતા આદિવાસીઓના હાથમાં હતો. એમણે અંગ્રેજ સરકારને ધોળે દિવસે તારા દેખાડી દીધા હતા.

અંતે જો કે એ પરાજિત થયા અને અંગ્રેજી શાસનનું ખુન્નસ માઝા મૂકી ગયું.

આપણી આઝાદીના પ્રથમ છડીદાર, બંગાળના આદિવાસી ચુઆડો સમક્ષ નતમસ્તક થઈએ.

Martyrs of Indian Freedom Struggle [1] – Ascetics and Fakirs

સંન્યાસીઓ અને ફકીરો

૧૭૫૭માં પ્લાસીની લડાઈમાં સિરાજુદ્દૌલાની હાર થઈ તે પછી, ૧૭૬૫માં બક્સરમાં અવધ, મોગલો અને મરાઠાઓના સહિયારા સૈન્ય સામે પણ કંપનીએ જીત મેળવી. કંપનીને બંગાળમાં મહેસૂલ વસૂલ કરવાનો અધિકાર મળતાં જે એણે જમીન મહેસૂલની વ્યવસ્થામાં ધરમૂળથી બદલી નાખી. પહેલાં રાજ્ય ઉપજનો ભાગ લેતું હતું પણ કંપનીએ જમીન પર વેરો નાખ્યો. હવે ખેડૂતોને રોકડની જરૂર પડવા માંડી એટલે અનાજ બજારમાં જવા લાગ્યું.

મોગલોએ તો કેટલાય પીરોને ‘સનદ’ એટલે કે કર ઉઘરાવવાનો અધિકાર પણ આપ્યો હતો. પરંતુ એ અધિકાર જતા રહ્યા. રોષે ભરાયેલા ફકીરોએ ૧૭૬૩માં જ ઢાકામાં કંપનીની ફૅક્ટરી પર કબજો કરી લીધો. એ જ વર્ષે સંન્યાસીઓએ રાજશાહીમાં કંપનીની  ફૅક્ટરી પર હુમલો કર્યો. ૧૭૬૭માં સારંગ જિલ્લામાં પાંચ હજાર સાધુઓ પહોંચી ગયા. ત્યાંના હાકેમે એમની સામે સૈનિકો મોકલ્યા પણ સાધુ ડર્યા નહીં. સૈનિકોએ ગોળીબાર કર્યા અને અંતે જેવા એ મોળા પડ્યા તેવા જ સાધુઓ ત્રાટક્યા અને એંસીને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા.

સાધુઓ પંચાંગ જોઈને આખા દેશમાં જ્યાં કુંભ મેળા ભરાય ત્યાં પહોંચતા. રસ્તામાં ખેડૂતો એમને અનાજ આપતા. હવે આ વ્યવસ્થા તૂટી પડી. બીજા સાધુ તો સીધાસાદા હતા પણ દશનામી અખાડાના નાગા સાધુ હથિયારો રાખતા.  સાધુઓ અને ફકીરો વચ્ચે ચકમક ઝર્યા કરતી પણ હવે તો બધા સમદુખિયા હતા. કંપનીએ  ઘોડેસવાર દળને વીખેરી નાખતાં હજારો ઘોડેસવારો રઝળી પડ્યા અને સાધુઓની જમાતમાં જોડાઈ ગયા.

૧૭૬૯ અને ૧૭૭૦નાં બે વર્ષ કારમા દુકાળનાં વર્ષો હતાં. કંપનીએ પોતાની ફોજ માટે ગામેગામથી પાણીના ભાવે અનાજ ખરીદી લીધું. ગામડાંઓમાં એક દાણો પણ ખાવા માટે નહોતો બચ્યો. આથી ખેડૂતો પાસે પણ લૂંટફાટ સિવાય કોઈ રસ્તો નહોતો રહ્યો. સાધુઓ રીતસર જંગે ચડ્યા. જ્યાં એમની ટક્કર થાય ત્યાં કંપનીના સિપાઈઓને મારી ભગાડ્યા વિના જંપતા નહોતા. કંપનીએ ફકીરો અને સાધુઓ પર નજર રાખવા માટે ઠેકઠેકાણે સુપરવાઇઝરો નીમ્યા હતા.

બિહારમાં કોસી નદીનાં ગામોના સુપરવાઇઝરને સમાચાર મળ્યા કે ત્રણસો ફકીરોનું એક જૂથ હથિયારો સાથે આવે છે. સુપરવાઇઝરે એમને રોકવાની જવાબદારી કૅપ્ટન સિંક્લેરને  સોંપી. સિંક્લેરે એમને રોકી લીધા અને વાતચીત શરૂ કરી. ફકીરોએ સમજી જવાનો ડોળ કર્યો. થોડાકને સિંકલેરે બાન તરીકે રોકી લીધા અને બીજાઓને હથિયારો વિના જવા દીધા. એ લોકોએ ત્યાં જઈને પોતાના પાંચ હજાર અનુયાયીઓને લડાઈ માટે એકઠા કરી લીધા. આની ખબર પડતાં જ કંપનીએ કેટલેય ઠેકાણેથી કુમક મોકલી પણ અંતે ફકીરોએ એમને ધૂળ ચટાવી. છેવટે આખી બટાલિયન મોકલવી પડી પણ એ પહોંચે તે પહેલાં તો ફકીરો જાણે હવામાં ઓગળી ગયા હતા!

ફકીરો અને સંન્યાસીઓમાં બિહારના પૂર્ણિયા જિલ્લામાં શાહ મદારશાહ પીરના પૂજક મજનુ શાહ,  ભવાની પાઠક અને દેવી ચૌધરાણીનાં નામો બહુ જાણીતાં છે. મજનુ શાહ કંપનીનો સખ્ત વિરોધી હતો. ભવાની પાઠક સંન્યાસીઓને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ લડવા પ્રેરતો. બન્ને વચ્ચે સારી દોસ્તી હતી. ૧૭૮૭માં એણે અંગ્રેજ વેપારીઓનું એક જહાજ લૂંટ્યું. તે પછી એક ઝપાઝપીમાં એ માર્યો ગયો. દેવી ચૌધરાણી પણ ભવાની પાઠકથી પ્રેરાઈને વિદ્રોહમાં સામેલ થઈ. એ પોતાના ઘરમાં રહેવાને બદલે એક હોડીમાં રહેતી. કંપનીના દસ્તાવેજોમાં એના માટે ડાકુ શબ્દ વાપરેલો છે. સામાન્ય રીતે એ ડાકુરાણી તરીકે જ ઓળખાય છે. એનો અર્થ એ કે કંપની સરકાર માટે એ પણ મોટી શત્રુ હતી.

૧૭૭૧માં મજનુ શાહની આગેવાની હેઠળ અઢી હજાર ફકીરોએ બંગાળમાં પ્રવેશ કર્યો. પણ બધા વેરવીખેર થઈ ગયા. એકલદોકલને શોધવાનું પણ શક્ય નહોતું. આમ એ બધા બંગાળના ખૂણેખૂણે પહોંચી ગયા.

અંગ્રેજોના દસ્તાવેજો પ્રમાણે મજનુ શાહ પોતે ઘોડે ચડીને પૂર્ણિયા તરફ ભાગી ગયો પણ હજી એ ત્યાં જ ધામો નાખીને બેઠો હતો. એટલે કંપનીની નજરે હજી ખતરો ટળ્યો નહોતો. બીજી બાજુ એ જ અરસામાં અવધ બાજુએથી જમના નદી પાર કરીને ચાર હજાર નાગા સાધુઓ બંગાળમાં પ્રવેશ્યા. જો કે કંપનીના જનરલ બાર્કરે અવધના નવાબ સુજાઉદ્દૌલાને લખ્યું  કે છ-સાત હજાર સાધુઓ બંગાળ તરફ આવે છે. આનો જવાબ સાધુઓએ એવો આપ્યો કે એમને ગંગા પાર કરવાનો પરવાનો મળેલો છે!

ફકીરો અને સંન્યાસીઓ વચ્ચે ઘણાં કારણોસર એકતા ટકી ન શકી. આમાં અલગ ધાર્મિક રીતરિવાજોએ એકતા તોડી પાડવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો

Martyrs of Indian Freedom Struggle – Curtian raiser

ગાંધીજીએ દેશને અહિંસાને માર્ગે આઝાદી અપાવી એ સત્ય દુનિયાના ઇતિહાસમાં સુવર્ણાક્ષરે લખાયેલું રહેશે.  આ કારણે એવી છાપ ઊભી થઈ છે કે આપણે લોહીનું એક પણ ટીપું રેડ્યા વિના આઝાદી મેળવી. પરંતુ આ અર્ધુંપર્ધું ચિત્ર છે. એ સાચું કે સેનાની સામે આપણે સેના બનાવીને લડ્યા નથી, એટલે આપણે આઝાદી મેળવતાં સામા પક્ષનું લોહી નથી રેડ્યું, પણ આપણું પોતાનું લોહી બહુ રેડ્યું છે.  આપણે જ્યારે હિંસાનો રસ્તો લીધો ત્યારે પણ એ બે સમોવડિયા પક્ષોની હિંસા નહોતી. એટલે જનતાને પક્ષે પોતાનું લોહી જ રેડતાં મા ભારતીનાં સંતાનોએ પાછી પાની નથી કરી.

કોણ હતા એ?

કોઈનો લાડકવાયો... શ્રેણીમાં વાત કરવી છે એવા કોઈના લાડકવાયાની…એનું આજે કોઈ નામ નથી. પણ અહીં એની ખાક પડી છે.

આ શ્રેણીમાં અંગ્રેજ સત્તા સામે લડનારા, લડતાં લડતાં એમની ગુમનામ ગોળીઓનો શિકાર થનારા, અત્યાચારો સહન કરીને પણ પોતાની ટેક ન મૂકનારા અને એમના ધૂર્ત ન્યાયનો ભોગ બનનારાઓને યાદ કરવાનો પ્રયત્ન કરવાનો વિચાર છે કારણ કે જેમણે વીરગતિ પ્રાપ્ત કરી તેમના સિવાય પણ અનેક એવા હતા કે જે વીરગતિથી વેંત છેટે રહી ગયા, પરંતુ એનાથી એમના પરાક્રમનું મહત્વ ઓછું નથી થતું. આથી આપણે છેક પ્લાસી અને બક્સર સુધી ઇતિહાસમાં પાછળ જઈને અંગ્રેજો સામે  જંગ લડનારાઓને આ શ્રેણી દ્વારા અંજલિ આપીને  કૃતકૃત્ય થઈશું. આમાંથી ઘણી વાતો મારી શ્રેણી ‘ભારતઃ ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ’માં પણ છે, એટલે કોઈને પુનરાવર્તન લાગે ખરું. પરંતુ એ સળંગ ઇતિહાસ છે; અહીં આપણે વ્યક્તિગત કે સામૂહિક સંઘર્ષમાં અંગ્રેજોને લલકારનારા વીરોની વાત  કરીશું. આમ પણ, આ વાતોનું સતત પુનરાવર્તન થતું રહે તે ઇચ્છવાયોગ્ય જ માનવું જોઈએ.

તો મળીએ છીએ આવતા મહિનાથી દર મહિનાના બીજા અને ચોથા ગુરુવારે….

 એની ભસ્માંકિત ભૂમિ પર ચણજો આરસ-ખાંભી,
એ પથ્થર પર કોતરશો નવ કો કવિતા લાંબી;
લખજો: ખાક પડી અહીં
કોના લાડકવાયાની

(ઝવેરચંદ મેઘાણી)

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-37

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ : ૩૭: આઝાદ હિન્દ ફોજની લડાઈ

આઝાદ હિન્દ ફોજનું મુખ્ય કેન્દ્ર રંગૂનમાં (હવે યંગોન) ખસેડવાનો સુભાષબાબુનો નિર્ણય એમની યુદ્ધની વ્યૂહરચના વિશેની ઊંડી સૂઝ દર્શાવે છે. આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓ જાપાને એમના હાથમાં સોંપી દીધા પણ યુદ્ધની નજરે આ ટાપુઓનું કંઈ મહત્વ નહોતું. નેતાજી સમજી ગયા હતા કે એમને ભારત ન પહોંચવા દેવા માટે જાપાને આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓ આપી દેવાની ઉદારતા દેખાડી છે, કારણ કે ત્યાંથી નૌકાદળની મદદ વિના આઝાદ હિન્દ ફોજના સૈનિકો ભારત તરફ ન જઈ શકે. એ રસ્તો તો બર્મામાંથી જ મળવાનો હતો. એમનો બર્મામાં ઑફિસ શરૂ કરવાનો નિર્ણય જાપાનને પસંદ ન આવ્યો.

પૂર્વ એશિયાના હિન્દુસ્તાનીઓ

પૂર્વ એશિયામાં એ વખતે લગભગ ૩૦ લાખ હિન્દીઓ વસતા હતા. જાપાનમાં તો હતા જ, પણ એકલા બર્મામાં દસ લાખ અને મલાયામાં એંસી હજાર હિન્દીઓ હતા. બર્મામાં તો કોંગ્રેસની સ્થાનિકની શાખા પણ ત્યાંના હિન્દીઓએ જ બનાવી હતી. વેપારીઓની ઇંડિયન ચૅમ્બર ઑફ કૉમર્સ પણ હતી અને વેપારીઓ હિન્દવાસીઓનાં હિતોની બરાબર કાળજી લેતા હતા. પરંતુ મલાયાના હિન્દીઓ રાજકીય દૃષ્ટિએ રંગૂનના હિન્દીઓ કરતાં વધારે જાગૃત હતા. ત્યાંના શિક્ષિત હિન્દીઓ મજૂરોને પણ સંગઠિત કરવામાં સક્રિય હતા. બ્રિટિશ સરકાર જ્યાં પોતાની વસાહતો હતી ત્યાં હિન્દીઓને જવા દેતી હતી પણ એમનાં સુખસગવડની એને દરકાર નહોતી. એમની સાથે ઓરમાયું વર્તન પણ થતું; દાખલા તરીકે, ભારતીય માલિકીનાં છાપાં પર સેન્સરશિપ લાગુ થતી હતી પણ બ્રિટિશ માલિકીના અખબારો આવાં બંધનોથી મુક્ત હતાં. આથી બ્રિટિશ સત્તા માટે એમના મનમાં જરાય આદરભાવ નહોતો. થાઈલૅંડમાં પણ ઘણા ભારતીયો હતા અને બીજા વિશ્વયુદ્ધના અરસામાં થાઈલૅંડમાં ભારતીય સંસ્કૃતિનો પ્રભાવ પણ વધ્યો હતો. એ જ રીતે વિયેતનામના સાયગોન અને હાનોઈમાં સિંધીઓની મોટી વસ્તી હતી. રંગૂનમાં હેડક્વાર્ટર્સ રાખવાથી બર્મા, મલાયા, સિંગાપુર, વિયેતનામ, બેંગકોક વગેરે સ્થળોએ સ્થાયી થયેલા અસંખ્ય હિન્દીઓનો મોટા પાયે ટેકો મળવાની આશા પણ હતી.

અંતે ૧૯૪૪ના માર્ચમાં જાપાને બર્મામાંથી મણિપુર પર હુમલો કર્યો. એનું નિશાન ઇમ્ફાલ હતું. જાપાને ૭૦,૦૦૦ સૈનિકોને લડાઈમાં ઉતાર્યા અને ભારે અનિચ્છા સાથે આઝાદ હિન્દ ફોજની ગાંધી બ્રિગેડ અને આઝાદ બ્રિગેડ અને સુભાષ બ્રિગેડના એક ભાગના ૬,૦૦૦ સૈનિકોને ડાબે અને જમણે રહેવાની છૂટ આપી. કૅપ્ટન શાહનવાઝ ખાનના હાથમાં આઝાદ હિન્દ ફોજનું નેતૃત્વ હતું. સામે પક્ષે, બ્રિટનના દળમાં ગોરખાઓ, બીજા ભારતીયો વગેરે મળીને ૧,૨૦,૦૦૦ સૈનિકો હતા પણ જાપાનના હુમલાની શરૂઆત સાથે જ બ્રિટિશ દળો પાછળ હટતાં ગયાં. એમનો વ્યૂહ એવો હતો કે સપ્લાય લાઇનની નજીક રહેવું.

ચારે બાજુ, બધા મોરચે બ્રિટિશ દળો પરાજિત થતાં હતાં તે સાથે બ્રિટિશ ઑફિસરોએ હિન્દુસ્તાનીઓની પરવા કરવાનું છોડી દીધું હતું અને એમને ભગવાન ભરોસે મૂકી દીધા હતા. કૅપ્ટન લક્ષ્મી એ વખતે પોતાના પતિ સાથે એમની ક્લિનિકમાં હતાં. ત્યાંથી ભાગી છૂટવાની એમને ચેતવણી મળતાં એ ભાગી છૂટ્યાં પણ રસ્તામાં પાછળથી જાપાની સૈનિકો આવતા હતા. એમનાથી બચવા માટે બન્ને જણ રસ્તાની પાસે નાની ખાઈમાં ઊતરી ગયાં. જાપાની સૈનિકોએ એમને જોઈ લીધાં અને એમની સામે મશીનગન ગોઠવી દીધી પણ હિન્દુસ્તાની છે એવી ખબર પડતાં જવા દીધાં.

બ્રિટિશ ફોજમાં પ્રેમ કુમાર સહગલ પણ હતા. એમની બટાલિયનને પાછા હટવાનો આદેશ મળી ચૂક્યો હતો. પણ એ જ સવારે એમના બ્રિટિશ સાથીનો સંદેશ મળ્યો હતો. જાપાનીઓ એના બંકર સુધી પહોંચી ચૂક્યા હતા. સંદેશમાં તો તરત ભાગી છૂટવાની ચેતવણી હતી પણ પ્રેમ કુમાર ઉલ્ટું સમજ્યા કે મદદ માટે જવાનું છે. એ ત્યાં ગયા તો જાપાની સૈનિકોએ એમને ઘેરી લીધા.

પ્રેમ કુમાર પોતાનાં સંસ્મરણોમાં કહે છે કે જાપાની સૈનિકોને હિન્દુસ્તાનીઓને જાનથી ન મારવાનો હુકમ હતો. પ્રેમ કુમારને આગળ તરફ હાથ બાંધીને એક ખુરશીમાં બેસાડી દેવાયા. થોડે દૂર એક બ્રિટિશ ઑફિસર હતો. એક જાપાની ઑફિસર આવ્યો અને પ્રેમ કુમાર સામે બંદૂક તાકી પણ પછી “તારા પર ગોળી વેડફાય નહીં” એવા ભાવ સાથે તલવાર કાઢી. બ્રિટિશ ઑફિસરને પકડ્યો અને એનું ડોકું કાપી નાખ્યું. સહગલ પર નજર રાખવા બેઠેલા એક જાપાની સૈનિકે એમનું નામ અને ધર્મ પૂછ્યાં અને બોલી પડ્યોઃ “ઇન્દોકા…”? “ગાન્જીકા”…? સહગલ ‘ઇન્દોકા’નો અર્થ તો સમજ્યા અને કહ્યું “ઇન્દોકા યસ, ગાન્જીકા નો” તરત જ જાપાનીએ બે હાથ ભેગા કરીને એમના માથા પર ફટકો માર્યો. સહગલે વળતો મુક્કો માર્યો. પણ પછી જાપાની બોલવા લાગ્યો કેનિપ્પોન પહેલા નંબરે, જનરલ તોજો બીજા નંબરે અને ગાન્જી ત્રીજા નંબરે” હવે સહગલ સમજ્યા કે ‘ગાન્જીકા’ એટલે ‘ગાંધીનો માણસ!” એટલે કે હિન્દુસ્તાની. એમણે હા પાડી. પ્રેમ કુમાર સહગલ યુદ્ધકેદી બન્યા. (પછી એ આઝાદ હિન્દ ફોજમાં જોડાયા. લાલ કિલ્લામાં બ્રિટિશરોએ આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણ નેતાઓ સામે કેસ ચલાવ્યો તેમાં એ જ પ્રેમ કુમાર સહગલ, શાહ નવાઝખાન અને સરદાર ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં હતા. એમણે પાછળથી ઝાંસી કી રાની બ્રિગેડનાં કૅપ્ટન લક્ષ્મી સાથે લગ્ન કર્યાં).

ઇમ્ફાલ ભણી કૂચ

૧૯૪૪ની ૪થી ફેબ્રુઆરીએ આઝાદ હિન્દ ફોજે ભારત-બર્માની સરહદે ગોળીબાર શરૂ કરી દીધો અને આરાકાન પહાડ પર ભારતીય ત્રિરંગો લહેરાવ્યો. બોઝ અને ગાંધી બ્રિગેડો ‘ઍક્શન’માં હતી. અહીંથી આઝાદ હિન્દ ફોજે હિન્દુસ્તાનની સીમામાં બેધડક ડગ માંડ્યાં અને પાલેલ, મોરે, સંગરાર અને નાગા પર્વતશૃંખલાનાં ઘણાં ગામોમાં ત્રિરંગો લહેરાવ્યો. અહીંથી એક ટુકડી કોહીમા તરફ આગળ વધી અને એના પર કબજો કરી લીધો. બીજી ટુકડીએ દીમાપુર અને સિલ્ચર સર કર્યાં. આઝાદ હિન્દ ફોજે ચાર મહિનામાં ૧૫,૦૦૦ ચોરસ માઇલનો વિસ્તાર પોતાના કબજામાં લઈ લીધો અને નેતાજીએ આઝાદ પ્રદેશના ગવર્નર તરીકે મેજર જનરલ એ. સી. ચૅટરજીની નીમણૂક કરી.

દરમિયાન, ઇમ્ફાલ માટે ખૂનખાર લડાઈ ચાલતી રહી. ઘણા ઇતિહાસકારો ઇમ્ફાલની લડાઈની સરખામણી જાપાનના ઓકિનાવા અને રશિયાના લેનિનગ્રાદ માટેની લડાઈ સાથે કરે છે. હજારો હિન્દુસ્તાની સૈનિકો આ લડાઈમાંથી કદી પાછા ન ફર્યા. પરંતુ છ મહિના સુધી આઝાદ હિન્દ ફોજે ઇમ્ફાલ પર એટલું દબાણ ચાલુ રાખ્યું કે સાથી રાષ્ટ્રોના સૈનિકોને ખાધાખોરાકી પહોંચાડવાના માર્ગો ખોરવાઈ ગયા અને વિમાન મારફતે સામગ્રી પહોંચાડવી પડી. સાથી રાષ્ટ્રો માટે ઇમ્ફાલ છોડી દેવું પડે એવી સ્થિતિ ઊભી થઈ ગઈ હતી.

વરસાદ અને દગાખોરી

પરંતુ એ જ તબક્કે ભારે વરસાદે બ્રિટિશ દળોને શ્વાસ લેવાની નવરાશ આપી. એ ફરી સંગઠિત થવા લાગ્યાં. ઇમ્ફાલ છોડવાનો હુકમ રદ કરી દેવાયો. બીજી બાજુ, આઝાદ હિન્દ ફોજના સૈનિકો મેલેરિયા, ઝાડાઉલટીની બીમારીઓમાં સપડાયા.

આઝાદ હિન્દ ફોજની નબળી બાજુ એ રહી કે એની હવાઈ દળનો ટેકો ન મળ્યો કેમ કે જાપાની હવાઈ દળને ત્યાંથી હટાવી લેવાયું હતું. જાપાનની પોતાની સ્થિતિ પણ ખરાબ હતી. એ પોતાનાં ભૂમિદળોને પણ મદદ કરવામાં અડચણોનો સામનો કરતું હતું,

આ જ સમયે આઝાદ હિન્દ ફોજના બે ઑફિસરો મેજર પ્રભુ દયાલ અને મેજર ગ્રેવાલ બ્રિટિશ પક્ષે ચાલ્યા ગયા. એમણે બ્રિટિશ લશ્કરી અધિકારીઓને બાતમી આપી કે આઝાદ હિન્દ ફોજ સાધનસામગ્રીની ખેંચ ભોગવતી હતી અને એમની સપ્લાય લાઇન કપાઈ ગઈ હતી. આમ છતાં ફોજ ઑગસ્ટ સુધી હિંમતથી મુકાબલો કરતી રહી. પરંતુ નેતાજીને લાગ્યું કે હવે આગળ વધવું તે વધારે ખુવારીને આમંત્રણ આપવા જેવું છ. એમણે ઑગસ્ટમાં પીછેહઠનો હુકમ આપી દીધો.

ચલો દિલ્હી

પરંતુ નેતાજી પોતાના સંકલ્પમાં મોળા નહોતા પડ્યા. એમણે મોરચા પર લડનારાઓથી અલગ, સામાન્ય હિન્દુસ્તાનીઓને ફોજની મદદ માટે તૈયાર કરવા નાગરિક મોરચો ખોલ્યો અને મોરચે લડનારા સૈનિકોને બે નવા નારા આપ્યા – ‘ચલો દિલ્હી’ અને ‘ખૂન…ખૂન..ખૂન’! ઘરઆંગણા માટે એમના નારા હતા – “કુલીય ભરતી” અને “કરો સબ નિછાવર ઔર બનો સબ ફકીર”!

બીજા હુમલાની તૈયારી

નેતાજીએ તરત બીજા હુમલાની તૈયારી શરૂ કરી દીધી. સિંગાપુર, મલાયા અને થાઈલૅન્ડથી કુમક પણ આવી પહોંચી હતી. આ દળોએ પહેલાં જનરલ એન. એસ. ભગત, એમના પછી કર્નલ અઝીઝ અહમદ અને તે પછી મેજર જનરલ શાહ નવાઝ ખાનના તાબામાં કામ કર્યું. એની નીચેનાં દળોની આગેવાની કર્નલ ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં, કર્નલ પ્રેમ કુમાર સહગલ, અને કર્નલ એસ. એમ હુસેનને સોંપાઈ. આઝાદ હિન્દ્દ ફોજ પાસે હવે સાધનસામગ્રીની અછત નહોતી અને પહેલા હુમલાનો અનુભવ લઈ ચૂકેલા સ્વાતંત્ર્યવીરો લાંબો વખત આરામ કર્યા પછી નવા હુમલા માટે થનગનતા હતા. બીજી બાજુ સાથી રાષ્ટ્રોની સેના પણ વધારે સજ્જ હતી. આમ છતાં મેકિટિલા અને પોપા હિલ્સ પર આઝાદ હિન્દ ફોજે કબજો કરી લીધો. પણ સાથી દળોએ એના ઉપર ફરી ફતેહ મેળવી. આઝાદ હિન્દ ફોજે પણ વળતો હુમલો કરીને એ ફરી જીતી લીધાં. આવું ઓછામાં ઓછું દસ વાર બન્યું.

પણ ફરી દગલબાજોએ બાજી પલટી નાખી. મેજર મદાન, મેજર રિયાઝ, મેજર ગુલામ સરવર અને મેજર ડે બ્રિટીશ બાજુએ ચાલ્યા ગયા. આમ છતાં, મેજર જનરલ શાહ નવાઝ ખાન, કર્નલ પ્રેમ કુમાર સહગલ, કર્નલ ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં, કર્નલ અર્શદ, કર્નલ હુસેન, મેજર મેહર દાસ જેવા ઘણાયે દેશભક્ત ફોજી અફસરો દેશને આઝાદ કરાવવાના ધ્યેયમાં દૃઢતાથી ટકી રહ્યા હતા.

પરંતુ ૧૯૪૫ આવતાં સુધીમાં જાપાનનાં વળતાં પાણી થઈ ગયાં હતાં. હવે જાપાની સેના હારેલી લડાઈ લડતી હતી. રંગૂન પર ફરી બ્રિટિશ દળોએ કબજો કરી લીધો ત્યારે નેતાજી ત્યાં જ હતા. એમની અનિચ્છાની પરવા કર્યા વિના એમના સાથીઓએ એમને બેંગકોક તરફ નીકળી જવાની ફરજ પાડી. રસ્તામાં એમના ઘણા સાથીઓ માર્યા ગયા. ઝાંસી કી રાની બ્રિગેડની ઘણી મહિલા સૈનિકો પણ મોતને ભેટી. ૧૮ દિવસ પગપાળા ચાલીને નેતાજી બેંગકોક પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાં એમનું હિન્દુસ્તાનીઓએ ઊમળકાભેર સ્વાગત કર્યું. નેતાજીએ અહીં લોકોને હાક્લ કરી –“તુમ મુઝે ખૂન દો, મૈં તુમ્હેં આઝાદી દૂંગા”!

નેતાજી બેંગકોકથી સિંગાપુર પહોંચ્યા અને ત્યાં આઝાદ હિન્દ ફોજના શહીદોનું સ્મારક ઊભું કરવા માટે તૈયારીઓ શરૂ કરી દીધી. ત્યાંથી એ બેંગકોક પાછા ફર્યા ત્યારે છઠ્ઠી ઑગસ્ટે અમેરિકાએ જાપાનના હીરોશીમા શહેર પર પરમાણુબોંબ ફેંકીને જાપાનને થથરાવી મૂક્યું. નવમીએ નાગાસાકી બોંબનો શિકાર બન્યું. તે સાથે જાપાનની શરણાગતીની વાતો શરૂ થઈ ગઈ અને ૧૧મી ઑગસ્ટે જાપાને હાર માની લીધી.

આ સાથે આઝાદ હિન્દ ફોજની લશ્કરી કાર્યવાહીનો – અને એ સાથે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના એક ઝળહળતા પ્રકરણનો પણ – અંત આવ્યો.

અને એ બધું ઓછું હોય તેમ એ વખતે પ્રસારિત થયેલા સમાચારો પ્રમાણે નેતાજી અને એમના હિન્દુસ્તાની સાથીઓ અને કેટલાક જાપાની લશ્કરી અધિકારીઓનું વિમાની અકસ્માતમાં મૃત્યુ થયું. ભારતના ક્ષિતિજેથી એક મહાન સિતારો, મહાન જનનાયક ચિર વિદાય લઈ ગયો.

(સંદર્ભ ૧માં દર્શાવેલા પુસ્તકના લેખક સરદાર રામ સિંઘ રાવલ આઝાદ હિન્દ ફોજમાં હતા અને યુદ્ધકેદીઓની છાવણીમાંથી પોતાના બે સાથીઓ સાથે ત્રણ હજાર માઇલ પગપાળા રંગૂનથી ઇમ્ફાલ પહોંચ્યા હતા).

000

સંદર્ભઃ

1. INA Saga by Sardar Ram Singh Rawal (publication date not available).

2. The Forgotten Army by Peter Ward Fay (The University of Michigan Press)

3. https://www.livehistoryindia.com/history-daily/2020/03/25/battles-of-imphal-kohima-a-time-to-heal

https://idsa.in/system/files/jds/jds_8_3_2014_HemantKatoch.pdf


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-35

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૩૫: સુભાષબાબુનું પરાક્રમ (૨)

સુભાષબાબુના મૃત્યુની અફવા

રૂટર સમાચાર સંસ્થાએ સમાચાર આપ્યા કે સુભાષચંદ્ર બોઝ થાઈલૅંડથી ટોકિયો જતા હતા ત્યારે એમનું વિમાન તૂટી પડતાં માર્યા ગયા છે. બે-ત્રણ દિવસ વાતાવરણમાં અજંપો અને વ્યાકુળતા રહ્યાં તે પછી ખુલાસો થયો કે મરનાર સુભાષચંદ્ર બોઝ નહીં પણ રાસ બિહારી બોઝ હતા. વળી ખુલાસો આવ્યો કે રાસબિહારી બોઝ હેમખેમ હતા. જો કે, દૂર પૂર્વના હિન્દુસ્તાનીઓ માટે તો આ હવાઈ અકસ્માત ભારે નુકસાન જેવો જ રહ્યો. થાઈલેંડથી ટોકિયો આવતું જે વિમાન તૂટી પડ્યું તેમાં ઇંડિયા ઇંડીપેન્ડન્સ લીગના ચાર નેતાઓ હતા – સ્વામી સત્યાનંદ પુરી, સરદાર પ્રીતમ સિંઘ, કે. એ. એન. નાયર અને કૅપ્ટન અકરમ મહંમદ ખાન. આ બહુ મોટો ફટકો હોવા છતાં ટોકિયોમાં પરિષદ ચાલુ રહી.

રાસ બિહારી બોઝના પ્રમુખપદ હેઠળ પરિષદે ઠરાવ પસાર કરીને વિશ્વાસ જાહેર કર્યો કે આ યુદ્ધ પછી બ્રિટને એશિયા છોડવું જ પડશે. જાપાનના શહેનશાહની સરકાર વતી પ્રીમિયર જનરલ તોજોએ ભારતની આઝાદીની નીતિ જાહેર કરી હતી. તોજોએ કહ્યું હતું કે ભારત માટે બ્રિટનની ગુલામીમાંથી મુક્ત થવાની આ સોનેરી તક છે, તેને ધ્યાનમાં લઈને પરિષદે જાપાન સાથે સહકાર સાધવાનો નિર્ણય કર્યો.

એમણે ‘ઍક્શન કાઉંસિલ’ બનાવી અને તેમાં ભારતીય સૈનિકો અને નાગરિકોને સમાન પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો નિર્ણય લીધો. હિન્દુસ્તાની યુદ્ધકેદીઓને તો પહેલાં જ મેજર ફુજીવારાએ કૅપ્ટન મોહન સિંઘને સોંપી દીધા હતા. વિદેશી સંબંધો, નાણાં વિભાગ, પોલીસ વ્યવસ્થા વગેરે ખાતાંઓ બનાવવામાં આવ્યાં અને ‘ઇંડિયન નૅશનલ આર્મી’ના હેડક્વાર્ટર્સની પણ રચના કરી અને એના હસ્તક વૉર ડિપાર્ટમેન્ટ, ભરતીનું ખાતું, યુદ્ધકેદીઓ માટેનું ખાતું વગેરે તંત્ર પણ ગોઠવવામાં આવ્યું. આ બધા નિર્ણયોને બેંગકોક પરિષદમાં નક્કર રૂપ આપવામાં આવ્યું.

ટોકિયો પરિષદે એક ઠરાવમાં જાપાનની શાહી સરકાર ભારત વિશેના વલણમાં વધારે સ્પષ્ટતા કરે એવી માગણી કરી અને ભારતની સંપૂર્ણ આઝાદીની ખાતરી માગી અને નાણાંકીય મદદ આપવા જાપાનને વિનંતિ કરી. ઠરાવમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી કે આ મદદ લોનના રૂપમાં હશે અને આઝાદ ભારતની રાષ્ટ્રીય સરકાર બનશે ત્યારે એ લોન પાછી ચૂકવી દેવાશે.

એમણે ફરી મે મહિનામાં મળવાનું નક્કી કર્યું.

સુભાષબાબુ સાથે સંપર્ક

ટોકિયોની પરિષદ પછી પૂર્વ એશિયાના હિન્દુસ્તાનીઓ ખરા અર્થમાં સુભાષબાબુના સંપર્કમાં આવ્યા. ટોકિયો પછી થાઈલેંડના બેંગકોકમાં પરિષદ મળી તેને સુભાષબાબુએ શુભેચ્છા સંદેશ પણ મોકલ્યો.

બેંગકોક પરિષદને જબ્બર સફળતા મળી. હિન્દુસ્તાનીઓ સંઘર્ષ માટે કમર કસીને ઊભા થયા. એમાં ટોકિયો પરિષદના નિર્ણય પ્રમાણે કાઉંસિલ ઑફ ઍક્શનના સભ્યો નિમાયા, એનું કાર્યક્ષેત્ર નક્કી કરવામાં આવ્યું અને જુદા જુદા સ્તરે ફરજો અને અધિકારોની વહેંચણી કરવામાં આવી.

જાપાન તરફથી એમને સંપૂર્ણ પ્રોત્સાહન મળતું હોવા છતાં ભારતીય ક્રાન્તિકારીઓ એક વાતમાં સ્પષ્ટ હતા કે ઇંડિયન નૅશનલ આર્મીની આંતરિક રચના અને કમાંડ માત્ર ભારતીયોના જ હાથમાં જ રહેવાં જોઈએ અને એને આઝાદ ભારતના સ્વતંત્ર સૈન્ય તરીકે જાપાની સૈન્યની બરાબરીનું માન મળવું જોઈએ.

પરિષદે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે આઝાદ હિન્દ ફોજનો ઉપયોગ માત્ર ભારતમાં બ્રિટન કે કોઈ પણ વિદેશી સત્તા સામે જ કરી શકાશે; તે સિવાય યુદ્ધના બીજા કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં ક્યાંય નહીં કરી શકાય અને એનો હેતુ માત્ર હિન્દુસ્તાનની આઝાદી મેળવવાનો હશે. આઝાદ હિન્દ ફોજને ઇંડિયા ઇંડીપેન્ડન્સ લીગના તાબામાં મૂકવામાં આવી. કાઉંસિલ ઑફ ઍક્શન પણ લીગ હેઠળ જ કામ કરવાની હતી. એ લીગની સર્વોચ સત્તાધારી સમિતિ હતી. આઝાદ હિન્દ ફોજ જાપાનથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર રહેવાની હતી તેમ છતાં ભારતની આઝાદી માટે જરૂરી જણાય તો આઝાદ હિન્દ ફોજને જાપાન સાથે સંયુક્ત કમાંડ હેઠળ મૂકવાનો અધિકાર પણ કાઉંસિલ હસ્તક રાખવામાં આવ્યો. આમ જાપાન ભારત તરફ આગળ વધે તેમાં આઝાદ હિન્દ ફોજ પણ જોડાવાની હતી. જો કે એ પણ નક્કી કરવામાં આવ્યું કે ભારતની ભૂમિ પર કોઈ લશ્કરી કાર્યવાહીમાં જોડાતાં પહેલાં કાઉંસિલ ભારતમાં કોંગ્રેસની ઇચ્છા અને નિર્ણયોને જ અનુસરશે. પરિષદનો એક નિર્ણય એ હતો કે ભારતમાં બ્રિટિશ સૈન્યમાં રહેલા ભારતીયોમાં પણ અસંતોષ અને દેશદાઝ ફેલાવવા માટે તમામ પ્રયાસ કરવા કે જેથી લશ્કરમાં જ બળવો ફાટી નીકળે.

લીગ સામેની મુશ્કેલીઓ

બેંગકોક પરિષદ મળી અને તે પછી તરત ઑગસ્ટમાં ‘ભારત છોડો’ આંદોલન શરૂ થયું. કોંગ્રેસને પૂર્વ એશિયાની ઇંડીપેન્ડન્સ લીગની પ્રવૃત્તિઓની ખબર નહોતી અને લીગને કોંગ્રેસ શું કરવા માગે છે તેની ખબર નહોતી, તેમ છતાં યોગાનુયોગ એવો હતો કે ભારતની આઝાદી માટે ચારે બાજુથી જોરદાર પ્રયત્નો શરૂ થઈ ગયા હતા.

મલાયામાં સામાન્ય નાગરિકોને આઝાદ હિન્દ ફોજમાં દાખલ કરવાના કૅપ્ટન મોહન સિંઘના પ્રયત્નોનાં સારાં પરિણામ દેખાવા લાગ્યાં હતાં, હજારો સામાન્ય નાગરિકો ફોજમાં જોડાયા. જાપાને ધાર્યું હતું તેના કરતાં પણ આ વધારે સારો પ્રતિસાદ હતો. અને જાપાન માટે એ જ સૌથી મોટી સમસ્યા હતી!

જાપાની સૈન્યે હવે આઝાદ હિન્દ ફોજના કામમાં અવરોધો ઊભા કરવાનું શરૂ કર્યું. એક વાર તો જાપાને આઝાદ હિન્દ ફોજના નેતાઓ કોમવાદી હોવાનો આક્ષેપ કર્યો. બેંગકોક પરિષદે જાપાન સરકાર પાસેથી અમુક સ્પષ્ટીકરણ માગ્યાં હતાં. એ બાબતની મૌખિક ચર્ચાઓમાં જાપાની અધિકારીઓ સહાનુભૂતિ અને સંમતિ દેખાડતા પણ સત્તાવાર રીતે કદીયે સ્પષ્ટીકરણો ન મળ્યાં. પરિષદે પસાર કરેલા ઠરાવો વિશે પણ જાપાન સરકારે સંપૂર્ણ મૌન ધારણ કરી લીધું. કાઉંસિલ ઑફ ઍક્શન આઝાદ હિન્દ ફોજ અને જાપાની ફોજને સમકક્ષ માનવાનો આગ્રહ રાખતી હતી પણ જાપાન એના માટે તૈયાર નહોતું અને એ બાબતમાં સ્પષ્ટ કહેવા પણ નહોતું માગતું. મલાયામાં બનેલી એક ઘટનામાંથી ચોખ્ખું દેખાયું કે જાપાની સેનાના અધિકારીઓની નજરે બેંગકોક પરિષદની માગણીઓની કંઈ કિંમત નહોતી. ત્યાં વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપવાનું એક કેન્દ્ર રાઘવન ચલાવતા હતા. એક રાતે જાપાની લશ્કરી અફસરો ત્યાં આવ્યા અને કેટલાક છોકરાઓને પસંદ કરીને પોતાની સાથે લઈ ગયા અને ત્યાંથી પોતાના પ્રચાર માટે ભારત મોકલી દીધા. રાઘવનને ખબર પડી ત્યારે એમણે વાંધો લીધો પણ જાપાની અફસરોએ મચક ન આપી. અંતે રાઘવને એ કેન્દ્ર બંધ કરીને વિદ્યાર્થીઓને એમનાં માતાપિતા પાસે મોકલી દીધાં. કેન્દ્ર બંધ થયું તેને જાપાની અધિકારીઓએ અપમાનજનક કૃત્ય માન્યું અને રાઘવનને એમના જ ઘરમાં જ નજરકેદ કરી દીધા. હવે જાપાની અધિકારીઓની કિન્નાખોરી માઝા મૂકી ગઈ. એમણે કેટલાયે હિન્દુસ્તાની નેતાઓને જાસૂસીના આરોપસર પકડીને જેલ ભેગા કરી દીધા. તે સાથે જ, એમણે એવું વર્તન શરૂ કર્યું કે જાણે આઝાદ હિન્દ ફોજ એમના તાબામાં હોય. એમણે હિન્દુસ્તાની સૈનિકોની એક ટુકડી તૈયાર કરી અને એને બર્માના મોરચે લડવા મોકલી દીધી. આની દૂરગામી અસર બન્ને ફોજોના પરસ્પર સંબંધો પર પડી. કાઉંસિલની તાબડતોબ મીટિંગ મળી અને એણે બર્મા મોકલાયેલા સૈનિકોને જાપાની કમાંડરના હુકમોનું ઉલ્લંઘન કરવાનો આદેશ આપ્યો. જાપાન હિન્દુસ્તાનીઓનો ઉપયોગ ચિત્તાગોંગ પર હુમલા માટે કરવા માગતું હતું. બેંગકોક પરિષદમાં નિર્ણયથી એ તદ્દન વિરુદ્ધ હતું. ઇંડીપેન્ડન્સ લીગ આમાં તો સફળ રહી પણ બન્ને ફોજોના અધિકારીઓ વચ્ચેના સંબંધોમાં ખટાશ આવી ગઈ. એના કરતાં પણ વધારે ખરાબ વાત તો એ બની કે ખુદ હિન્દુસ્તાનીઓમાં જ તડાં પડી ગયાં.

એ જ વર્ષના ડિસેમ્બરની ચોથીએ કાઉંસિલની મીટિંગ મળી, તેમાં મલાયાના એન. રાઘવન સહિતના ચાર સભ્યોએ રાજીનામાં આપી દીધાં. પ્રમુખ રાસ બિહારી બોઝે ખાતરી આપી કે જ્યાં સુધી જાપાન સાથેની સમસ્યાઓનો નિવેડો નહીં આવે ત્યાં સુધી ભારતીય સૈનિકો ક્યાંય જશે નહીં, તેના પછી રાજીનામાં પાછાં ખેંચી લેવાયાં.

કાઉંસિલ સીધી રીતે તો કર્નલ ઈવાકુરોના સંપર્કમાં હતી. જાપાની સત્તાવાળાઓ સાથે એની બધી વાતચીત ઈવાકુરો મારફતે થતી પણ ઈવાકુરોએ કાઉંસિલના પત્રો આગળ મોકલવાનું બંધ કરી દીધું હતું. રાઘવન અને રાસબિહારી બોઝ ઈવાકુરોને મળ્યા ત્યારે પણ ખેંચતાણ ચાલુ રહી. બન્ને પક્ષે મતભેદ એ હતો કે હિન્દુસ્તાની નેતાઓ માનતા હતા કે મેજર ફુજીવારાએ કૅપ્ટન મોહન સિંઘને બધા હિન્દુસ્તાની યુદ્ધ કેદીઓ સોંપી દીધા. જાપાની પક્ષનું કહેવું હતું કે એમણે માત્ર જે યુદ્ધકેદીઓ આઝાદ હિન્દ ફોજમાં જોડાવા તૈયાર થયા એમની જ સોંપણી કરી હતી. જાપાની પક્ષ આઝાદ હિન્દ ફોજમાં વધારે ભરતી થાય તે પણ પસંદ નહોતો કરતો. જાપાની અફસરો માત્ર યુદ્ધકેદીઓને જ ફોજમાં લેવાનો આગ્રહ રાખતા હતા. એમનું કહેવું હતું કે હારેલા સૈનિકોમાં તરત નવો જુસ્સો ન આવી શકે, બીજી બાજુ કૅપ્ટન મોહન સિંઘ નાગરિકોમાંથી ભરતી કરીને ફોજની તાકાત વધારવા માગતા હતા. જાપાની અધિકારીઓ એના માટે પણ તૈયાર નહોતા.

હિન્દુસ્તાની નેતાઓએ સ્પષ્ટ કરી દીધું કે તેઓ આઝાદી માટેનું આંદોલન જ સ્થગિત કરી દેશે. આંદોલન સદંતર બંધ થાય તે જાપાની પક્ષના લાભમાં નહોતું. મેજર ફુજીવારાએ આ અંગે વધારે ચર્ચા કરવાનો સમય માગ્યો. રાસ બિહારી બોઝ સંમત થયા અને બીજા દિવસે મળનારી કાઉંસિલની બેઠક મુલતવી રાખી. રાઘવન, મોહન સિંઘ વગેરે નેતાઓ માનતા હતા કે રાસ બિહારી બોઝ ભારત કરતાં જાપાનને વધારે મહત્વ આપે છે. આથી એમણે રાજીનામાં ચાલુ રાખવાનો આગ્રહ કર્યો. અંતે રાસ બિહારી બોઝે પોતે જ રાજીનામું આપી દીધું. આમ આંદોલન શરૂ થવાની સાથે જ ખરાબે ચડી ગયું.

આ સંયોગોમાં સુભાષબાબુ જેવા નેતાની જરૂર હતી.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

Netaji Subhash Chandra Bose: His life and work – translated from Gujarati ‘નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝઃ જીવન અને કાર્ય’ લેખકઃ મોહનલાલ મહેતા ‘સોપાન’ પ્રકાશન ૧૯૪૬.

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-34

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૩૪: સુભાષબાબુનું પરાક્રમ (૧)

ગાંધીજીએ ‘ભારત છોડો’ આંદોલન શરૂ કર્યું તેના સંદર્ભમાં સુભાષબાબુ પાસે જવાનું જરૂરી છે. આપણે સુભાષબાબુને ૨૫મા પ્રકરણમાં છોડ્યા ત્યારે એમને હિટલરે સબમરીન મારફતે પૂર્વ એશિયામાં મોકલી દીધા હતા. એમણે ‘ભારત છોડો’ને જોરદાર ટેકો આપ્યો અને હિન્દુસ્તાનીઓને સંગઠિત કરવાનું બીડું ઝડપી લીધું કારણ કે અહીં એમનો સંપર્ક હિન્દુસ્તાનીઓ અને જાપાન સાથે થવાનો હતો અને અહીં જ એમણે પોતાની ઐતિહાસિક ભૂમિકા ભજવી. એમનું ભારતમાંથી અલોપ થઈ જવું અને રશિયામાંથી જર્મની પહોંચવું એ બધું જાણે એ ઐતિહાસિક ભૂમિકાની તૈયારી જેવું હતું. એ અહીં જ ‘નેતાજી’ બન્યા.

સુભાષબાબુના સંઘર્ષ વિશે આપણે સૌ એ રીતે શીખ્યા છીએ કે જાણે એમનો સંઘર્ષ દેશમાં ચાલતા સંઘર્ષ કરતાં અલગ હતો. એ અલગ નહોતો, અલગ પ્રકારનો હતો, પણ મૂળ સંઘર્ષ સાથે સંકળાયેલો હતો. અલગ રીતે લડાયેલા બન્ને સંઘર્ષોએ એકબીજા પર બહુ જોરદાર અસર કરી. ગાંધીજી કે નહેરુ સાથે સુભાષબાબુના મતભેદ હોવા છતાં એમણે આઝાદ હિન્દ ફોજમાં ગાંધી બ્રિગેડ અને નહેરુ બ્રિગેડ બનાવી. ગાંધીજી પણ સુભાષબાબુ વિશે સતત સમાચાર મેળવતા રહેતા અને નહેરુ માનતા કે જાપાન સામે લડવું પડે તો દરેક ભારતવાસીએ લડવું જોઈએ અને એમાં સુભાષબાબુની ફોજ સામે લડવું પડે તો પણ લડવું. આમ છતાં, આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણ વીરો, પ્રેમ કુમાર સહગલ, શાહ નવાઝ ખાન અને ગુરબખ્શ સિંઘ ઢિલ્લોં સામે લાલ કિલ્લામાં કેસ ચાલ્યો ત્યારે વકીલ તરીકે બચાવ પક્ષે જોડાનારાઓમાં નહેરુ પણ હતા.

બીજી બાજુ, કોંગ્રેસે જાપાનનો મુકાબલો કરવાનું નક્કી કર્યું હોવા છતાં પૂર્વ એશિયામાં બ્રિટન જાપાનના હાથે માર ખાતું હતું તે સાથે જનતામાં જોશ વધતું જતું હતું અને એનો લાભ ગાંધીજીના આંદોલનને મળતો હતો! એટલે હિંસાને અનિવાર્ય નહીં માનનારા ક્રાન્તિકારીઓ એક બાજુથી ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળ વિરાટ જન સમુદાયના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાંથી પ્ર્રેરણા મેળવતા હતા, તો બીજી બાજુ, એમનાં અદમ્ય સાહસ અને બલિદાનો લોકોને ગાંધીજી પાછળ જવાના ઉત્સાહથી ભરી દેતાં હતાં. સુભાષબાબુનો સંઘર્ષ પણ લોકોને ઉત્સાહથી ભરી દેતો હતો.

પરંતુ સુભાષબાબુએ ‘આઝાદ હિન્દ ફોજ’ બનાવી એ ધારણા સાચી નથી. એ તો સુભાષબાબુ ત્યાં પહોંચ્યા તે પહેલાં પણ હતી જ. આપણે એ જાણવા માટે થોડા પાછળ જવું પડશે.

રાસબિહારી બોઝ

અંગ્રેજ સરકારે પોતાના પાટનગરને કલકત્તાથી દિલ્હી ખસેડ્યું અને વાઇસરૉય લૉર્ડ હાર્ડિંગ દિલ્હી આવ્યો ત્યારે એનું વાજતેગાજતે સ્વાગત થયું પણ એના સરઘસ પર ચાંદની ચોકમાં બોંબ ફેંકાયો. રાસબિહારી બોઝ આ યોજનામાં સામેલ હતા અને પોલીસ એમને પકડી શકે તે પહેલાં ભાગીને જાપાન પહોંચી ગયા હતા. દૂર-પૂર્વમાં વસતા હિન્દુસ્તાનીઓને સંગઠિત કરવાનું કામ એમણે અને એમના બીજા ક્રાન્તિકારી દેશપ્રેમી સાથીઓએ કર્યું હતું. આ વાત થોડી વિગતે જોઈએ.

૧૯૪૧ની ૭મી ડિસેમ્બરે જાપાને અમેરિકાના પર્લ હાર્બર પર હુમલો કર્યો અને તે પછી બીજા દિવસે યુદ્ધમાં જોડાવાની જાહેરાત કરી. તે પછી માત્ર ત્રણ મહિનામાં જાપાની સૈન્યે પૂર્વ એશિયામાં બ્રિટનને ધૂળ ચાટતું કરી દીધું.

૧૯૪૨નું નવું વર્ષ શરૂ થયું ત્યારે જાપાનનો ડંકો વાગતો હતો. ૧૫મી ફેબ્રુઆરીએ બ્રિટનનો ગઢ ગણાતા સિંગાપુર પર જાપાનનો ‘ઊગતો સૂરજ’ લહેરાયો અને બ્રિટિશ ફોજ આમતેમ વેરવીખેર થઈને ભાગી છૂટી. બે દિવસ પછી, ૧૭મીએ જાપાનના મેજર ફુજીવારાએ ત્યાં વસતા સિત્તેર હજાર હિન્દુસ્તાનીઓના નેતાઓને મિલિટરી હેડ ક્વાર્ટર્સમાં મળવા બોલાવ્યા. ફુજીવારાએ એમને કહ્યું કે હિન્દુસ્તાનીઓ ‘દુશ્મન’ દેશના નાગરિક છે, પણ જાપાન એમને દુશ્મન નહીં ગણે, કારણ કે હિન્દુસ્તાનીઓ પોતાની મરજીથી બ્રિટનના નાગરિક નથી બન્યા અને બ્રિટનથી સ્વતંત્ર થવા માગે છે. પૂર્વ એશિયાના હિન્દુસ્તાનીઓ સ્વતંત્રતા માટે સંગઠિત થશે તો જાપાન એમને બધી રીતે મદદ કરશે. એણે ઇંડિયા ઇંડીપેન્ડન્સ લીગ બનાવવાનું સૂચન કર્યું. હિન્દુસ્તાની નેતાઓએ એશિયામાં બીજા દેશોમાં વસતા ભારતીયો સાથે ચર્ચા કરવા માટે સમય માગ્યો. ૯મી-૧૦મી માર્ચે બધા ભારતીયો મળ્યા, એમાં સામાન્ય વેપારીઓ અને એમના નોકરો ઉપરાંત હિન્દી લશ્કરી અધિકારીઓ પણ જોડાયા. આ ટાંકણે રાસબિહારી બોઝે એક પરિષદ યોજી. હજી ભારતીયોના મનમાં જાપાનના ઇરાદા અંગે શંકાઓ હતી. દાખલા તરીકે, મલાયામાં જાપાને જીત મેળવી હોવા છતાં ત્યાંથી કોઈ હિન્દુસ્તાની પરિષદમાં સામેલ ન થયા, માત્ર ‘નિરીક્ષકો’ મોકલ્યા. હકીકત એ છે કે આ બધા લશ્કરી કે નાગરિક હિન્દુસ્તાનીઓ બ્રિટનની વિરુદ્ધ તો હતા જ પરંતુ જાપાન પ્રત્યે પણ એમને મમતા નહોતી, માત્ર ભારતની આઝાદી માટે એમને જાપાનની જરૂર હતી અને જાપાને ઇંડિયા ઇંડીપેન્ડન્સ લીગ બનાવવામાં મદદ કરવાની તૈયારી દેખાડી તે પછી થાઈલૅંડમાં લીગની શરૂઆત થઈ.

નવમી માર્ચે સિંગાપુરમાં હિન્દુસ્તાની પ્રતિનિધિઓ ‘ઇંડિયા ઇંડીપેન્ડન્સ લીગ’ના નેજા હેઠળ મળ્યા. એન. રાઘવને પ્રમુખસ્થાન સંભાળ્યું અને એમની વિનંતીથી મેજર ફુજીવારાએ બેઠકનો હેતુ સમજાવ્યો કે ભારતને સ્વતંત્રતા અપાવવાની આ તક છે અને જાપાન એમાં મદદ કરશે. ફુજીવારાના જવા પછી રાઘવને બે મુદ્દા ચર્ચા માટે રાખ્યાઃ એક તો, ભારતની આઝાદી માટે દૂર પૂર્વમાં વસતા ભારતીયો કંઈ કરે તેના માટે આ યોગ્ય સમય છે કે નહીં’ અને બીજું, જો ભારતીયો કંઈક કરવા માગતા હોય તો એ કઈ રીતે કરવું કારણ કે સિંગાપુરમાં ૫૦,૦૦૦ અને મલાયામાં ૬૦,૦૦૦ ભારતીય સૈનિકો હતા એમના માટે વ્યવસ્થા કરવાનું કામ બહુ મોટું હતું.

થાઈલેંડથી ઇંડિયન નૅશનલ કાઉંસિલના સ્વામી સત્યાનંદ પુરી આવ્યા હતા એમણે પોતાની સંસ્થા વિશે માહિતી આપી કે તેઓ મુખ્યત્વે દેશમાં કોંગ્રેસ જે કાર્યક્રમો જાહેર કરે તેના ટેકામાં કામ કરવા માગતા હતા અને બીજો હેતુ સંસ્થાના પ્રમુખપદે ભારતમાંથી જ કોઈ નેતાને પસંદ કરવાનો તેઓ પ્રયત્ન કરતા હતા. પરંતુ જવાહરલાલ નહેરુએ કહી દીધું હતું કે કોઈ સંસ્થા જાપાનમાં રહીને કામ કરવા માગતી હોય તે ભારતના રાજકારણમાં દખલ ન દઈ શકે અને એને દેશદ્રોહી ગણવામાં આવશે. આથી થાઈલેંડની ઇંડિયન નૅશનલ કાઉંસિલને ડર હતો કે એને જાપાનની કઠપુતળી માની લેવાશે. સ્વામીએ ઉમેર્યું કે એમણે બેંગકોકથી સુભાષચન્દ્ર બોઝને તાર મોકલીને પ્રમુખ બનવાની વિનંતી કરી હતી અને બોઝે રેડિયો મારફતે એનો સ્વીકાર કર્યો છે.

અંતે, સૌનો મત હતો કે મહાત્મા ગાંધીએ ના-યુદ્ધ આંદોલન ચલાવ્યું પણ સેનામાં લોકો ભરતી થાય કે એને માલસામાન આપે તેને રોકવાનો આદેશ નહોતો આપ્યો. આથી કોંગ્રેસ નિષ્ક્રિય સંગઠન બની ગઈ હતી. બીજો રસ્તો બળ વાપરવાનો હતો પણ ભારત એના માટે તૈયાર નહોતું. સ્વામી સત્યાનંદે એ પણ કહ્યું કે કોંગ્રેસે પણ ‘અહિંસા’ શબ્દ પોતાની આસ્થાના નિવેદનમાંથી કાઢી નાખ્યો છે. આ બધું જોતાં, હવે જાપાન મદદ આપવા તૈયાર હતું એટલે એના વિશે વિચારવું જોઈએ. બે દિવસની બેઠકમાં જાપાન સરકારના સહકારથી ભારતની સ્વતંત્રતા માટે કામ કરવાનો અને સુભાષ ચંદ્ર બોઝને પ્રમુખ બનાવવાનો નિર્ણય લેવાયો.

પરિષદ પછી પત્રકારો સાથેની વાતચીતમાં પ્રતિનિધિઓએ કહ્યું કે બ્રિટન તરફથી લડતા હિન્દુસ્તાનીઓ સમક્ષ કોઈ ‘મિશન’ નહોતું, એ માત્ર નોકરી કરતા હતા. બ્રિટન સામે પરાજય તોળાતો હતો ત્યારે હિન્દુસ્તાનીઓ પ્રત્યે અખત્યાર કરાયેલા ઓરમાયા વર્તનની પણ એમણે વાત કરી કે બ્રિટને માત્ર પોતાના નાગરિકો અને સ્ત્રી-બાળકોને જ ખસેડ્યાં, હિન્દ્દુસ્તાનીઓને ભગવાન ભરોસે મૂકી દીધા હતા. એમણે કહ્યું કે હિન્દુસ્તાની લશ્કરી અધિકારીઓ સાથે ભેદભાવ નહોતો થતો, પરંતુ હિન્દુસ્તાની અધિકારીઓ કોંગ્રેસનાં આંદોલનોના પ્રભાવમાં ઊછર્યા હતા એટલે બ્રિટિશ અધિકારીઓને તેઓ આદરથી નહોતા જોતા.

કોંગ્રેસે બ્રિટન પાસેથી આઝાદી માગી છે, તેને એમણે આવકાર આપ્યો અને કહ્યું કે હવે ભારતમાં ધર્મ કે નાતજાતના ભેદભાવ નથી અને રાજકીય દૃષ્ટિએ વિચારનાર હિન્દુસ્તાની માને છે કે આ ભેદભાવ અંગ્રેજોએ જ ફેલાવ્યા છે અને અંગ્રેજો જશે તો આ ભેદભાવ પણ નહીં રહે.

આઝાદ હિંદ ફોજ

સિંગાપુર પર જાપાને કબ્જો કરી લીધો તેમાં કેદ થયેલા હિન્દુસ્તાની સૈનિકોમાં કૅપ્ટન મોહન સિંઘ પણ હતા. જાપાની કમાંડરે એમને મનાવી લીધા હતા કે હિન્દુસ્તાનીઓ બ્રિટન પ્રત્યે વફાદારીના સોગંદ પડતા મૂકીને સ્વતંત્ર ફોજ બનાવે. તેઓ બ્રિટન સામે લડવા તૈયાર થશે તો જાપાન એમને મદદ કરશે. કેપ્ટન મોહન સિંઘ હિન્દ્દુસ્તાની સૈનિકોમાં આ માટે કામ કરવા સંમત થયા હતા.

૧૭મી માર્ચે ફરી બેઠક મળી તેમાં મેજર ફુજીવારાએ સત્તાવાર હિન્દુસ્તાની સૈનિકોને કૅપ્ટન મોહન સિંઘના તાબામાં સોંપવાની જાહેરાત કરી દીધી. એમણે ‘ઇંડિયન નૅશનલ આર્મી’ (INA) શરૂ કરવા અપીલ કરી. કૅપ્ટન મોહન સિંઘ ભારતીય રાષ્ટ્રીય સેનાના પહેલા કમાંડર બન્યા. પ્રતિનિધિઓએ ૨૮મી માર્ચે રાસ બિહારી બોઝના પ્રમુખપદે ફરી મળવાનું નક્કી કર્યું.

એ વખતે જાપાને બર્મામાં રંગૂન (હવે યંગોન) સર કરી લીધું હતું. આથી બ્રિટન ભારે માનસિક દબાણમાં આવી ગયું હતું. ક્રિપ્સ મિશન યુદ્ધની આ સ્થિતિમાં ભારત આવ્યું હતું, તેની નોંધ લેવી જોઈએ. એ જ દિવસોમાં દૂર પૂર્વમાં હિન્દુસ્તાનીઓ કમર કસતા હતા. સુભાષચંદ્ર બોઝને ૨૮મી માર્ચે ઇંડિયા ઇંડીપેન્ડન્સ લીગના પ્રમુખ બનાવવાના હતા. એ જ ટાંકણે બ્રિટને વિમાની હોનારતમાં સુભાષબાબુના મૃત્યુના સમાચાર પ્રસારિત કર્યા. એ સત્ય કે અફવા?

હજી આ કથા આગળ ચાલશે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

Netaji Subhash Chandra Bose: His life and work – translated from Gujarati ‘નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝઃ જીવન અને કાર્ય’ લેખકઃ મોહનલાલ મહેતા ‘સોપાન’ પ્રકાશન ૧૯૪૬.

In the Penal Colony (5) – A short story by Franz Kafka

ફ્રાન્ઝ કાફકા
મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂર

Franz Kafka - 1In the Penal Colony - an Opera by Philip Glass
કેદી અને સૈનિકને સમજાયું નહીં કે શું થાય છે. શરૂઆતમાં તો એ જોતાય નહોતા. રુમાલો પાછા મળ્યા તેથી કેદ્દી બહુ રાજી થઈ ગયો હતો પણ એને એ મઝા લાંબો વખત લેવા ન મળી. સૈનિકે ઓચિંતા જ એના હાથમાંથી રુમાલ ઝુંટવી લીધા અને પોતાના બેલ્ટની નીચે દબાવી દીધા. હવે ઝુંટવાનો વારો કેદીનો હતો પણ સૈનિક સાવધ હતો. આમ બન્ને વચ્ચે કુશ્તીનો નવો ખેલ શરૂ થઈ ગયો.

જ્યારે ઑફિસર તદ્દન નગ્ન થઈ ગયો ત્યારે એમનું ધ્યાન આકર્ષાયું. ખાસ કરીને કેદી તો કંઈ મોટું પરિવર્તન થાય છે એ વિચારથી જડ થઈ ગયો. એની સાથે જે થવાનું હતું, હવે એ ઑફિસર સાથે થવાનું હતું. કદાચ હવે અંત સુધી પણ પહોંચે. આ વિદેશી પ્રવાસીએ જ હુકમ આપ્યો હોવો જોઈએ. તો આ બદલો છે. જો કે એને અંત સહેવો પડ્યો નહોતો, પણ એનો બદલો અંત સુધી લેવાશે. એના ચહેરા પર એક વિસ્તૃત નીરવ મૌન રેલાયું અને એ બાકીના આખા વખત સુધી ત્યાં ટકી રહ્યું.

પરંતુ ઑફિસર મશીન તરફ ગયો. એ તો બહુ પહેલાં જ સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે એ મશીનને બરાબર સમજતો હતો, પણ હવે એ વિચારવું સ્તબ્ધ કરી દે તેવું હતું કે એ મશીન કેમ ચલાવશે અને મશીન એનો આદેશ કેમ માનશે. એણે માત્ર પોતાનો હાથ હળ સુધી પહોંચાડવાનો હતો, જેથી હળ ઊંચો થાય અને એની નીચે એ ગોઠવાઈ શકે એટલી જગ્યા કરી આપે. એણે ‘પથારી’ને માત્ર હાથ લગાડ્યો અને એ ધ્રૂજવા લાગી; ડૂચો એના મોઢા પાસે આવ્યો, પણ જોઈ શકાયું કે એને એ મોઢામાં લેવામાં ખંચકાટ થયો. ક્ષણવાર માટે એ અચકાયો પણ પછી એ નમ્ર બની ગયો અને મોઢામાં ડૂચો લઈ લીધો. બધું તૈયાર હતું, માત્ર પટ્ટા પથારીની બન્ને બાજુ લટકતા હતા, પણ એમની જરૂર નહોતી કારણ કે ઑફિસરને બાંધી રાખવાની જરૂર નહોતી. પછી કેદીએ લટકતા પટ્ટા જોયા. એનો અભિપ્રાય એવો હતો કે પટ્ટા બાંધ્યા વિના સજા પૂરેપૂરી આપી નહીં ગણાય. એણે સૈનિકનું ધ્યાન લટકતા પટ્ટા તરફ ખેંચ્યું અને બન્ને ઑફિસરના હાથ બાંધી દેવા પટ્ટા તરફ દોડ્યા. ઑફિસરે ‘કારીગર’ને શરૂ કરવા માટેનું લીવર ચલાવવા પોતાનો પગ લંબાવ્યો હતો, ત્યાં તો એણે આ બન્નેને આવતાં જોયા એટલે પગ પાછો ખેંચી લીધો અને પગ પર પટ્ટો બાંધવા દીધો. પણ હવે એ પોતે લીવર સુધી પહોંચી શકે તેમ નહોતો. કેદી કે સૈનિક, બેમાંથી કોઈને પણ લીવર મળતું નહોતું. પ્રવાસીએ આંગળી ન ચીંધવાનો દૃઢ નિર્ણય કર્યો હતો.

એની જરૂર નહોતી કારણ કે પટ્ટો બંધાતાં જ મશીન ચાલુ થઈ ગયું; પથારી ધ્રૂજવા લાગી, ઑફિસરની ચામડી પર સોય સરકવા લાગી, હળ ઊંચો થઈને એના શરીર પર અથડાવા લાગ્યો. પ્રવાસી ઘણી વાર સુધી તો એના તરફ તાકતો રહ્યો, પછી એને યાદ આવ્યું કે કારીગરમાંથી કિચુડ કિચુડ અવાજ આવવો જોઈતો હતો, પણ બધું બરાબર ચાલતું હતું. હળવી ગૂંજ પણ નહોતી સંભળાતી.

મશીન એવું શાંતિથી ચાલતું હતું કે એના પરથી ધ્યાન જ હટી જાય. પ્રવાસી સૈનિક અને કેદીનું અવલોકન કરવા લાગ્યો. કેદી બહુ જોશમાં હતો. મશીનનો દરેક ભાગ એને આકર્ષતો હતો, ઘડીકમાં એ નીચે વળીને જોતો હતો તો ઘડીકમાં એ પગની પાનીએ ઊંચો થઈને ગરદન ઘુમાવતો હતો. એની હાથની આંગળી સતત કોઈ વસ્તુ તરફ તકાયેલી રહેતી હતી અને એ સૈનિકને બારીકીઓ દેખાડતો હતો.

પ્રવાસી એ જોઈને અકળાયો. એણે અંત સુધી ત્યાં જ રહેવાનું મનમાં નક્કી કરી લીધું હતું પણ આ બે જણને એ સાંખી ન શક્યો. એણે કહ્યું, “તમે હવે ઘરે જાઓ.”

સૈનિક તો કદાચ જવા માટે તૈયાર થઈ ગયો હોત પણ કેદીને આ હુકમ સજા જેવો લાગ્યો. એણે બે હાથ જોડીને એને ત્યાં રહેવાની છૂટ આપવા આજીજી કરી. પ્રવાસીએ માથું હલાવીને ના પાડી તો પણ એ માનવા તૈયાર નહોતો અને ઘૂંટણિયે પડીને કાકલૂદી કરવા લાગ્યો. પ્રવાસીએ જોયું કે માત્ર હુકમ આપવાથી વળે તેમ નથી. એ એમની પાસે જઈને એમને હાંકી કાઢવા તૈયાર થઈ ગયો તે જ વખતે એણે ઉપર કારીગરમાં કંઈ અવાજ સાંભળ્યો. એણે ઉપર જોયું. કૉગવ્હીલ કંઈ તકલીફ તો નહીં આપે ને? પણ જે બનતું હતું તે કંઈક જુદું જ હતું. ધીમે ધીમે કારીગર ઊંચે ઊઠ્યો અને ‘ક્લિક’ અવાજ સાથે ખૂલી ગયો. કૉગવ્હીલના દાંતા દેખાયા અને ઊંચા થયા. થોડી જ વારમાં આખું વ્હીલ નજરે ચડ્યું. એવું લાગતું હતું કે એક જબ્બરદસ્ત તાકાત કારીગરને જાણે એ રીતે હચમચાવતી હતી કે વ્હીલ માટે જગ્યા ન રહે. વ્હીલ કારીગરની ધાર સુધી ઊંચે ગયું અને પછી એમાંથી બહાર નીકળીને રેતીમાં થોડું દદડીને પડી ગયું, પણ ત્યારે બીજું વ્હીલ પણ એની પાછળ નીકળી આવ્યું. તે પછી તો વ્હીલોની વણઝાર ચાલી અને દરેકની હાલત એ જ થઈ. દરેક વ્હીલ બહાર આવતું ત્યારે એમ જ લાગતું કે હવે તો કારીગર ખાલી થઈ ગયો હશે, પણ ફરી એક વ્હીલ એના તમામ બારીક સાંચાકામ સાથે બહાર આવતું, રેતીમાં દદડતું અને પછી શાંત થઈને ઢળી પડતું.

કૉગવ્હીલોની આ ઘટનાએ કેદીને એવો સંમોહનમાં લઈ લીધો હતો કે એ પ્રવાસીનો આદેશ ભૂલી ગયો હતો. એ દરેક વ્હીલને પકડવાની કોશિશ કરતો હતો અને તે સાથે સૈનિકને પણ મદદ માટે વિનંતિ કરતો જતો હતો, પણ દર વખતે એને પોતાનો હાથ પાછો ખેંચી લેવો પડતો હતો કારણ કે એક વ્હીલ પકડાય તે પહેલાં જ બીજું ધસી આવતું હતું. એના પહેલા ઉછાળથી જ એ ડરી જતો હતો.

બીજી બાજુ પ્રવાસી બહુ ચિંતામાં હતો. દેખીતી રીતે જ મશીનનો કડૂસલો થવાનો હતો. એ શાંતિથી કામ કરે છે એ તો માત્ર ભ્રમ હતો; હવે પ્રવાસીને મનમાં લાગવા માંડ્યું કે એણે ઑફિસરને ટેકો આપવો જોઈએ, કારણ કે ઑફિસર હવે પોતાની સંભાળ લઈ શકે તેમ નહોતો. પરંતુ કૉગવ્હીલોએ એનું ધ્યાન રોકી લીધું હતું અને મશીનના બીજા ભાગ કેમ ચાલે છે તે જોવાનું તો ભુલાઈ જ ગયું હતું. હવે કારીગરમાંથી છેલ્લું વ્હીલ પણ બહાર આવી જતાં એ હળને જોવા લાગ્યો અને તે સાથે એ નવા અને વધારે અણગમતા આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયો. હળ લખાણ કોતરતો નહોતો પણ શરીર ખોદતો હતો. પથારી પણ શરીરને પલટાવતી નહોતી, પણ સોયો તરફ ઉછાળતું હતું. પ્રવાસી, બની શકે તો, મશીનને રોકવા માગતો હતો, કારણ કે એ જે જાતનો જુલમ કરતું હતું એની તો ઑફિસરે ઇચ્છા પણ નહોતી કરી. આ તો વિશુદ્ધ કતલ હતી. એણે પોતાના હાથ લંબાવ્યા, પણ એ જ ક્ષણે હળ ઊંચો થયો, ઑફિસરનું શરીર એમાં ખૂંપી ગયું હતું. હળ પથારીની એક બાજુએ ખસી ગયો. આવું તો બારમા કલાકે થવું જોઈએ. લોહીના ફુવારા ઠેકઠેકાણેથી વછૂટતા હતા. એમાં પાણી પણ ભળતું નહોતું. પાણીના ફુવારા તો ચાલતા નહોતા. અને હવે છેલ્લું કામ પણ પાર ન પડ્યું. શરીર લાંબી સોયોમાંથી છૂટીને ખાડામાં ન પડ્યું. હળ ખાડા પર ઝળૂંબતો રહ્યો અને પછી પોતાની મૂળ જગ્યાએ જવા સરકવા લાગ્યો, પણ અટકી ગયો, જાણે એને સમજાઈ ગયું હોય કે હજી એનો ભાર હળવો નથી થયો. એ ખાડાની ઉપર જ રહી ગયો. છેવટે એ જ્યાં હતો ત્યાં જ ખાડાની ધારે જ નીચે અથડાયો.

“અરે, હીં આવો જલદી…મદદ કરો”, પ્રવાસીએ મોટેથી કેદી અને સૈનિકને સાદ પાડ્યો અને પોતે ઑફિસરના પગ પકડી લીધા. એ પગ પાસેથી ઠેલો મારવા માગતો હતો અને આ બે જણ એને માથા પાસેથી પકડે એવો એનો વિચાર હતો પણ પેલા બે નક્કી ન કરી શક્યા કે મદદ કરવી કે કેમ. કેદી તો ખરેખર ઉલટો ફરી ગયો. પ્રવાસીએ બન્નેની પાસે જઈને એમને ઑફિસરના માથા પાસે જવા ફરજ પાડી. અને હવે પ્રવાસીને અનિચ્છાએ જ લાશનો ચહેરો જોવો પડ્યો. એ જેવો જીવનમાં હતો તેવો જ મૃત્યુમાં પણ હતો. હોઠ સખત ભીડાયેલા હતા અને આંખો ખુલ્લી હતી. એમાં પણ એ જ ભાવ હતો, જે એના જીવતાં રહેતો હતો, નજર શાંત હતી અને એમાંથી એક જાતનો, પોતાની રીત સાચી હોવાનો વિશ્વાસ ડોકાતો હતો. લોખંડનો આરો એના કપાળમાં ખૂંપેલો હતો. મશીનમાં બીજાઓને જે દિવ્ય અહેસાસ મળ્યો હતો એ ઑફિસરના ચહેરા પર નહોતો.

૦-૦-૦

પ્રવાસી અને એની પાછળ સૈનિક અને કેદી વસાહતનાં પહેલાં ઘરોની હરોળ પાસે પહોંચ્યા ત્યારે સૈનિકે એક ઘર તરફ આંગળી ચીંધીને કહ્યું, “એ ટી-હાઉસ છે.” એ ઘરના ગ્રાઉંડ ફ્લોરમાં એક ગુફા જેવી ઊંડી જગ્યા હતી. એની દીવાલો અને છત ધુમાડાથી કાળાં પડી ગયાં હતાં.       ટી-હાઉસ એની આખી લંબાઈમાં રસ્તા તરફ ખૂલતું હતું. એ બીજાં ઘરો કરતાં જુદું નહોતું. છેક કમાન્ડન્ટના મહેલ જેવા રહેણાક સુધી બધાં જ જર્જર મકાનો હતાં, પ્રવાસીના મન પર એવી છપ પડી કે અહીં એક જૂની પરંપરા ધબકે છે. અને એણે ભૂતકાળની શક્તિનો અનુભવ કર્યો. એ ટી-હાઉસની નજીક ગયો. પાછળ જ સૈનિક અને કેદી પણ ચાલ્યા. ટી-હાઉસની સામેના રસ્તા પર ટેબલો મૂકેલાં હતાં, ત્યાં સુધી ત્રણેય જણ પહોંચ્યા. પ્રવાસીએ અંદરથી આવતી ઠંડી, ભારે હવા શ્વાસમાં લીધી. “એક વૃદ્ધને અહીં દફનાવ્યો છે. પાદરીએ ચર્ચમાં દફનાવવાની ના પાડી દીધી. કોઈને સમજાતું નહોતું કે ક્યાં દફનાવવો. અંતે અહીં એને દફનાવ્યો. ઑફિસરે તમને એ નહીં જ કહ્યું હોય, કારણ કે એને એ વાતની બહુ શરમ હતી. એણે ઘણી વાર કબર ખોદીને વૃદ્ધને બહાર કાઢવાની કોશિશ પણ કરી હતી પણ એને લોકોએ ભગાડી મૂક્યો હતો. પ્રવાસીએ પૂછ્યું, “કબર ક્યાં છે?” એને સૈનિકની વાતમાં વિશ્વાસ નહોતો બેસતો. સાંભળતાંવેંત સૈનિક અને કેદી એક જગ્યા તરફ હાથ લંબાવીને દોડ્યા, એમનું અનુમાન હતું કે કબર એ જગ્યાએ હોવી જોઈએ.

બન્ને પ્રવાસીને દીવાલની પાછળ લઈ ગયા. ત્યાં થોડા ગ્રાહકો ટેબલો પર ગોઠવાયા હતા. દેખીતી રીતે એ બધા ગોદી કામદારો હતા. મજબૂત બાંધાના અને ટૂંકી ચમકતી કાળી દાઢીવાળા. કોઈએ જાકિટ નહોતી પહેરી, બધાનાં શર્ટ ફાટેલાં હતાં. બધા જ ગરીબ ગાય જેવા. પ્રવાસી એમની પાસે આવતાં કેટલાક ઊભા થઈ ગયા, દીવાલની સાથે ચોંટી ગયા અને એને તાકવા લાગ્યા. “બહારનો છે,” એક સૂરસૂરિયું ચારે બાજુ ફેલાયું, “કબર જોવા માગે છે”. એમણે એક ટેબલ ખેસવ્યું એની નીચે ખરેખર જ કબરનો પથ્થર હતો. પથ્થર સાદો હતો. એનું લખાણ વાંચવા પ્રવાસીને ગોઠણભેર થવું પડ્યું. એના પર લખ્યું હતું, “અહીં વૃદ્ધ કમાન્ડન્ટ અહીં પોઢી ગયા છે. આ ઘરના એમના અનામ અનુયાયીઓએ અહીં એમની કબર ખોદીને આ પથ્થર મૂક્યો છે. એવી આગમવાણી છે કે અમુક વર્ષો પછી કમાન્ડન્ટ ફરી સજીવન થશે અને આ ઘરમાં રહેતા એમના અનુયાયીઓનું નેતૃત્વ સંભાળીને આ વસાહતને ફરી હાંસલ કરશે. વિશ્વાસ રાખો અને પ્રતીક્ષા કરો.”

પ્રવાસી આ વાંચીને ઊભો થયો ત્યારે એણે જોયું કે એને ઘેરીને લોકો ઊભા હતા. એમના ચહેરા પર હરખ હતો, જાણે એમણે પોતે પણ કબરના પથ્થરનું લખાણ વાંચી લીધું હોય, એમને એ હાસ્યાસ્પદ લાગ્યું હોય અને પ્રવાસી પણ એમની સાથે સંમત થશે એવી એમને આશા હોય. પ્રવાસીએ એમના તરફ ‘જોયું-ન જોયું’ કર્યું, એમને દરેકને થોડા સિક્કા આપ્યા, કબર પર ટેબલ પાછું ગોઠવાઈ જાય ત્યાં સુધી રાહ જોઈ, ટી-હાઉસની બહાર નીકળી ગયો અને બંદર તરફ પગ ઉપાડ્યા. સૈનિક અને કેદીને ટી-હાઉસમાં કોઈ ઓળખીતો મળી ગયો હતો, એણે એમને રોકી લીધા હતા, પરંતુ એ લોકોએ એમનાથી જલદી પીછો છોડાવી લીધો હશે કારણ કે હજી પ્રવાસી હોડીઓ સુધી પહોંચવાનાં અર્ધાં જ પગથિયાં ઊતર્યો હતો ત્યાં તો બન્ને હાંફતા હાંફતા પહોંચી આવ્યા. કદાચ બન્ને એમને પણ સાથે લઈ જવા છેલ્લી ઘડીએ ફરજ પાડવા માગતા હતા. એ હોડીવાળા સાથે સ્ટીમરમાં જવા માટે ભાવતાલ કરતો હતો ત્યારે એ બન્ને જણ ચૂપચાપ પગથિયાં ઊતરીને એની પાસે પહોંચી ગયા – કદાચ એમને હાકોટા કરવાની હિંમત ન થઈ. પણ છેલ્લે પગથિયે પહોંચ્યા એટલી વારમાં તો પ્રવાસી હોડીમાં બેસી ગયો હતો અને હોડી કાંઠો છોડવા લાગી હતી. બન્ને કૂદીને હોડીમાં ચડી ગયા હોત પણ પ્રવાસીએ હોડીને તળિયે પડેલું ગાંઠવાળું જાડું દોરડું એમની સામે ઉગામીને એમને ડરાવ્યા અને હોડીમાં કૂદી આવતાં એમને રોકી દીધા.

(સમાપ્ત)

In the Penal Colony (4) – A short story by Franz Kafka

ફ્રાન્ઝ કાફકા
મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂર

Franz Kafka - 2In the Penal Colony - Title of the book of  stories and short piecesપ્રવાસીએ એને આગળ બોલવા ન દીધો. “હું કેમ મદદ કરી શકું?” એ જોરથી બોલ્યો. “ એ તો શક્ય જ નથી. હું તમને મદદ પણ ન કરી શકું, તેમ જ તમારા કામમાં આડે પણ ન આવી શકું.”

“નહીં. તમે મદદ કરી શકો છો” ઑફિસરે કહ્યું. એણે મુઠ્ઠી વાળી લીધી હતી તે જોઈને પ્રવાસીને થોડી દહેશત થઈ. ઑફિસર ફરી હઠ સાથે બોલ્યો, “કરી જ શકો. મેં એક યોજના તૈયાર કરી છે એ સફળ થશે જ. તમે માનો છો કે તમારી અસર પૂરતી નથી. તમારી આ વાત સાચી હોય તો પણ આ પરંપરા ચાલુ રાખવા માટે, અંતે જે અપૂરતું હોય તેનો પણ ઉપયોગ કરવામાં કંઈ ખોટું છે? મારી યોજના સાંભળો.

“પહેલું કામ એ કે તમારે આ કાર્યવાહી વિશે તમારો અભિપ્રાય શું છે તે વિશે, શક્ય હોય ત્યાં સુધી, બોલવું જ નહીં. એમ દેખાઈ આવવું જોઈએ કે તમે આ વિશે ચર્ચા કરવા નથી માગતા, એના વિશે વાત કરવાની તમારામાં ધીરજ નથી રહી, અને બોલવા લાગશો તો બહુ કડક ભાષા વાપરશો. તમને કોઈ સીધો સવાલ ન પૂછે તો તમારે બોલવું જ નહીં; પણ તમે જે કહો તે ટૂંકું અને સાધારણ જ હોવું જોઈએ. હું એમ નથી કહેતો કે તમે ખોટું બોલો. જરાય નહીં. બસ, તમારે ટૂંકા ને ટચ જવાબ આપવા, જેમ કે ‘હા, મેં મોતની સજા જોઈ.’ અથવા, ‘હા, મને સમજાવ્યું હતું.’ બસ આટલું જ, એક શબ્દ પણ વધારે નહીં. તમારી ધીરજ ન રહે એનાં પૂરતાં કારણો છે, જો કે એમાંનું એકેય કારણ કમાન્ડન્ટનાં કારણો જેવું નથી. અલબત્ત, એ તમારા કહેવાનો અર્થ પોતાને ફાવે તે રીતે કરશે. મારી યોજનાનો આધાર પણ એ જ છે. આવતીકાલે કમાન્ડન્ટની ઑફિસમાં બધા વહીવટી અધિકારીઓની મો..ટ્ટી કૉન્ફરન્સ મળવાની છે.

“કમાન્ડન્ટ પોતે પ્રમુખપદે હશે. આ કમાન્ડન્ટ એવો છે કે એ બધી કૉન્ફરન્સોને જાહેર મેળાવડા જેવી બનાવી દે છે. એણે ખાસ ગૅલેરી બનાવડાવી છે, એ તમાશબીનોની ભીડથી ખીચોખીચ ભરેલી હોય છે. મારે પણ આ કૉન્ફરન્સોમાં ભાગ લેવો પડે છે પણ આ કૉન્ફરન્સો માટે મારા રૂંવાડે રૂંવાડેથી નફરત ટપકતી હોય છે. એ જવા દો. તમને કોઈ પણ સંજોગોમાં કૉન્ફરન્સ માટે આમંત્રણ મળશે જ. એમાં મેં હમણાં સમજાવ્યું તેમ કરશો તો આમંત્રણ તાકીદની વિનંતિ બની જશે. કોઈ ભેદી કારણસર તમને આમંત્રણ ન મળે તો તમારે એ માગવું પડશે; તે પછી તો તમને આમંત્રણ મળશે જ, મને શંકા નથી. તો, કાલે તમે કમાન્ડન્ટના બૉક્સમાં એની સ્ત્રીઓ સાથે બેઠા હશો. તમાશબીનોને પ્રભાવિત કરવા માટે પહેલાં તો કેટલીયે ક્ષુલ્લક બાબતો રજૂ થશે – મોટા ભાગે તો બંદર વિશેની વાતો જ હશે, બંદર સિવાય અહીં બીજું કામ થતું જ નથી – અમારી ન્યાયપદ્ધતિ પણ ચર્ચામાં આવશે. કમાન્ડન્ટ એ મુદ્દો નહીં રાખે, અથવા તરત નહીં રાખે તો એનો ઉલ્લેખ થાય એવું હું કંઈક કરીશ. હું ઊભો થઈને કહીશ કે આજે એક જણને મૃત્યુદંડ અપાયો. બહુ જ ટૂંકું. માત્ર એક સ્ટેટમેન્ટ. સામાન્ય રીતે આવાં સ્ટેટમેન્ટો કરાતાં નથી, પણ હું કરીશ.

“અને હવે કમાન્ડન્ટ મારો હંમેશની જેમ આભાર માને છે; ચહેરા ઉપર સ્મિત ચમકે છે,જાણે મારો મિત્ર હોય! અને એ પોતાની ઉપર કાબુ નહીં રાખી શકતો; એક ભવ્ય તક એને મળી છે, એ જાહેર કરવાની કે, ‘હમણાં જ રિપોર્ટ મળ્યો છે’ અથવા ‘એક જણને હમણાં જ મૃત્યુદંડ અપાયો છે અને એક જાણીતા સંશોધક પ્રવાસી એના સાક્ષી બન્યા. એમણે આપણા ટાપુની મુલાકાત લઈને આપણને સન્માન આપ્યું છે. આજે આપણી આ કૉન્ફરન્સમાં એમની ઉપસ્થિતિથી આજની કૉન્ફરન્સનું મહત્ત્વ પણ વધી જાય છે. તો એમને જ પૂછીએ તો કેવું, કે મૃત્યુદંડ અમલમાં મૂકવાની અને એ સજા કરવાની આપણી કાર્યપદ્ધતિ વિશે એમનો શો અભિપ્રાય છે?’ જોરથી તાળીઓનો ગડગડાટ થાય છે, સૌ સંમત છે. બીજા બધા કરતાં હું વધારે આગ્રહપૂર્વક કહું છું.

“કમાન્ડન્ટ તમારા તરફ નમીને કહે છે ‘તો અહીં એકત્ર સૌ સભાજનો વતી હું તમને એક સવાલ પૂછું છું.’ અને હવે તમે બૉક્સના કઠેરા પાસે આગળ આવો છો. તમારા હાથ એવી રીતે ગોઠવો છો કે જેથી સૌ જોઈ શકે, તે નહીં તો, સ્ત્રીઓ તમારા હાથ પકડીને તમારી આંગળીઓ દબાવશે… છેવટે તમે બોલી શકશો. એ ક્ષણની રાહ જોવાનું માનસિક દબાણ સહન કરી શકાશે કે નહીં તે હું જાણતો નથી. તમે બોલો ત્યારે કંઈ સંયમ ન રાખજો, સત્ય હોય તેની મોટેથી ઘોષણા કરજો. બૉક્સના આગળના કઠેરા પાસેથી નમીને, તમારી માન્યતા પ્રમાણે કમાન્ડન્ટને બૂમ પાડીને કહો. પણ કદાચ તમે એ કરવા તૈયાર ન પણ થાઓ. એ તમારા સ્વભાવમાં નથી, તમારા દેશમાં કદાચ આ કામ જુદી રીતે થાય છે. ઠીક છે, એ તો બરાબર જ છે. એની પણ જબરી અસર પડશે. ઊભા પણ ન થાઓ, માત્ર બેચાર શબ્દો બોલો, ઘૂસપૂસના અવાજમાં જ કહી દો જેથી તમારી નીચે બેઠેલા અમુક અધિકારીઓ જ સાંભળી શકે. એ પણ પૂરતું છે. તમારે એય કહેવાની જરૂર નથી કે આ મૃત્યુદંડને. મશીનના કિચૂડ કિચૂડ થતા વ્હીલને, તૂટેલા પટ્ટાને, મોઢામાં ઠૂંસવાના ડૂચાને લોકો ટેકો નથી આપતા. હું એ બધું મારા પર લઈ લઈશ અને હું ખાતરીપૂર્વક કહું છું કે મારા આરોપનામાથી એ કૉન્ફરન્સ હૉલ મૂકીને ભાગી જશે. એ સ્વીકાર કરવા ઘૂંટણિયે પડશે. હે જૂના કમાન્ડન્ટ તમને શત શત પ્રણામ… આ છે, મારી યોજના. એ અમલમાં મૂકવામાં મને મદદ કરશો? પણ તમે તો મદદ માટે તૈયાર છો જ; અને હોવું પણ જોઈએ.”

આટલું બોલીને ઑફિસરે પ્રવાસીને બાવડેથી ઝાલ્યો, એની સામે તાકીને જોયું, એનો શ્વાસ જોરથી ચાલતો હતો. પ્રવાસીના ચહેરા પર એનો ઉચ્છ્વાસ અથડતો રહ્યો. એ છેલ્લું વાક્ય એટલું મોટેથી બોલ્યો કે કેદી અને સૈનિક પણ ચમકી જઈને સાવધાનની મુદ્રામાં આવી ગયા. એમને એકેય શબ્દ સમજાયો નહોતો પણ એમણે ખાવાનું છોડી દીધું અને મોઢામાં પહેલાં ઓરી દીધેલો કોળિયો ચાવતાં પ્રવાસી સામે જોવા લાગ્યા.

શરૂઆતથી જ કેવો જવાબ આપવો એવી શંકા પ્રવાસીને નહોતી; એની જિંદગીમાં એને ઘણા અનુભવો થયા હતા. એટલે અહીં કંઈ અસમંજસ જેવું નહોતું. એ મૂળથી જ માનને પાત્ર હતો અને કોઈ વાતે ડરતો નહોતો, પણ આ ઘડીએ, સૈનિક અને કેદીને જોઈને એ એક ઊંડો શ્વાસ લેવા જેટલા વખત માટે ખંચકાયો. છેવટે એણે પરાણે શબ્દો નીકળતા હોય એમ કહ્યું: “ના”. ઑફિસર થોડી વાર આંખો પટપટાવતો જોઈ રહ્યો. પણ નજર ન હટાવી.” તમે જાણવા માગો છો કે હું ના શા માટે કહું છું?” પ્રવાસીએ પૂછ્યું. ઑફિસરે ડોકું ધુણાવીને હા પાડી.

“હું તમારી મોતની સજા આપવાની રીતને નાપસંદ કરું છું.” પ્રવાસીએ કહ્યું, “તમે મારા પર વિશ્વાસ મૂકીને વાત કરી તે પહેલાં જ મેં એને નામંજૂર કરી દીધી હતી – જો કે હું તમારો વિશ્વાસ કોઈ પણ સંજોગોમાં નહીં તોડું – હું વિચારતો હતો કે દરમિયાનગીરી કરવાની મારી ફરજ બની જશે કે કેમ અને મારી દરમિયાનગીરી સફળ રહે તેની જરાકેય તક છે કે કેમ. મને સમજાયું કે સફળતા માટે મારે કોને કહેવું પડશે – ક્માન્ડન્ટને જ. અલબત્ત, તમે પણ એ વાત સાવ સાફ કરીને કહી દીધી. પણ એ કહેવાના મારા નિર્ણયને તમે બળ ન આપ્યું. ઉલટું, તમે પોતે જે સાચું માનો છો તેમાં તમારી નિષ્ઠા મને સ્પર્શી ગઈ છે, જો કે મારા નિર્ણય પર એની કંઈ જ અસર નથી.”

ઑફિસર કંઈ ન બોલ્યો. મશીન તરફ ફર્યો. એક પિત્તળનો સળિયો પકડ્યો અને ‘કારીગર’ તરફ જોયું, જાણે ખાતરી કરવા માગતો હોય કે બધું બરાબર ચાલે છે. સૈનિક અને કેદી વચ્ચે સમાધાન થઈ ગયું હોય એમ લાગતું હતું. કેદી સખત પટ્ટામાં ઝકડાયેલો હતો એટલે એનું હલનચલન અઘરું હતું પણ એ સૈનિક તરફ કંઈક ઇશારો કરતો હતો અને સૈનિક એના તરફ નમ્યો. કેદીએ કંઈક કહ્યું અને સૈનિકે માથું હલાવ્યું. પ્રવાસી ઑફિસર પાસે ગયો અને કહ્યું, “હું શું કરવા માગું છું તે હજી તમે જાણતા નથી. મોતની સજા આપવાની રીત વિશે મારે જે કહેવાનું છે તે કમાન્ડન્ટને કહીશ, પણ કૉન્ફરન્સમાં નહીં, એકાંતમાં…અને કોઈ કૉન્ફરન્સમાં ભાગ લેવા જેટલો સમય હું અહીં રોકાઈશ પણ નહીં. હું આવતીકાલે સવારે જ જાઉં છું, કંઈ નહીં તો મારા શિપમાં તો હું બેસી જ ગયો હોઈશ.” ઑફિસર સાંભળતો હોય એવું ન લાગ્યું. એ પોતાને જ કહેતો હોય એમ બોલ્યો, “તો, તમને આ રીત યોગ્ય ન લાગી.” એ જાણે કોઈ મોટો માણસ કોઈ બાલિશ મૂર્ખતા પર હસે અને તેમ છતાં સ્મિતની આડમાં પોતે જે વિચારતો હોય તે જ વિચારતો રહે તેમ જરા હસ્યો. છેવટે એ બોલ્યો, “એનો અર્થ એ કે હવે સમય આવ્યો છે.” અને તરત પ્રવાસી સામે જોયું. એની આંખો ચમકતી હતી. એમાં કંઈક પડકાર, કંઈક સહકાર માટેની અપીલ જેવું જોઈને પ્રવાસી થોડો બેચેન થયો. એણે પૂછ્યું, “સમય? શાનો?” પણ એને જવાબ ન મળ્યો.

“તું આઝાદ છે” ઑફિસરે કેદીને એની ભાષામાં કહ્યું. કેદીના કાને પહેલાં તો વિશ્વાસ ન કર્યો. “હા, તને છોડી મૂક્યો.” પહેલી વાર સજા પામેલા કેદીના ચહેરા પર જીવન સળવળ્યું. આ શું સાચું સાંભળ્યું? કે ઑફિસર ટીખળ કરે છે? અને પછી કહી દે, “ના રે ના…”? શું વિદેશી પ્રવાસીએ એના વતી માફી માગી લીધી? છે શું આ બધું? એના ચહેરા પર આ પ્રશ્નો વાંચી શકાતા હતા, પણ બહુ લાંબો વખત નહીં. શક્ય હોય તો એ ખરેખર જ આઝાદ થવા માગતો હતો અને હળની નીચે જેટલી જગ્યા હતી એટલામાં ખેંચતાણ કરવા લાગ્યો.

‘તેં મારા પટ્ટા તોડી નાખ્યા,” ઑફિસરે ઘાંટો પાડ્યો. “પડ્યો રહે જેમ છે તેમ. અમે તને હમણાં જ છૂટો કરશું.” એ પોતે જ એને છોડવા લાગ્યો અને એમાં મદદ કરવાનો સંકેત કર્યો. કેદી નિઃશબ્દ હસ્યો, પહેલાં પોતાના તરફ, પછી ઑફિસર તરફ, હવે સૈનિક તરફ – અને પ્રવાસીને પણ ભૂલ્યો નહીં.”

“એને બહાર કાઢ” ઑફિસરે હુકમ કર્યો. હળને કારણે બહુ સંભાળવું પડે એમ હતું. કેદીએ અધીરાઈમાં પોતાનો વાંસો તો છોલી જ નાખ્યો હતો.

હવે ઑફિસરે એના તરફ ધ્યાન આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું. એ પ્રવાસીની પાસે આવ્યો, એણે ફરી ચામડાનું પાકિટ કાઢ્યું. એમાંના કાગળો ઉથલાવ્યા, એને જોઈતો હતો તે કાગળ કાઢ્યો અને પ્રવાસીને દેખાડ્યોઃ “આ વાંચો” પ્રવાસીએ કહ્યું, “હું નહીં વાંચી શકું. મેં તમને પહેલાં પણ કહ્યું હતું કે હું આ લખાણો વાંચી શકતો નથી.”

“જરા ઝીણી નજરે જોવાની કોશિશ કરો” ઑફિસરે કહ્યું અને બન્ને સાથે વાંચી શકે તે માટે પ્રવાસીની તદ્દન નજીક આવીને ઊભો રહ્યો. પણ એથીયે કામ ન ચાલ્યું એટલે શું વાંચવાનું છે તે પ્રવાસીને સમજાય તે માટે એણે લખાણની નીચે રેખા બનાવતો હોય એમ ટચલી આંગળી ફેરવી, પણ કાગળને અડક્યા વિના; જાણે આંગળી અડકે તો કાગળ મેલો થઈ જવાનો હોય. પ્રવાસીએ આખરે ઑફિસરને રાજી કરવા માટે ખરેખર વાંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ એ કંઈ સમજી ન શક્યો. હવે ઑફિસરે એક-એક અક્ષર છૂટો પાડીને વાંચવા માંડ્યુઃ “‘ન્યાયી બનો!’ એમ અહીં લખ્યું છે. હવે તો તમે વાંચી જ શકશો.” પ્રવાસી કાગળ પર એટલું બધું નમી ગયો કે ઑફિસરને બીક લાગી કે એ અડક્શે, એટલે એણે કાગળ હટાવી લીધો. પ્રવાસી કશું ન બોલ્યો. તેમ છતાં એ પણ પાકું હતું કે એ વાંચી નહોતો શક્યો. ઑફિસરે ફરી કહ્યું, “અહીં લખ્યું છે ‘ન્યાયી બનો!’.”

“હશે,” પ્રવાસીએ કહ્યું, “તમે કહો છો તે માની લેવા હું તૈયાર છું.” “તો ભલે,” ઑફિસરે કહ્યું અને એ હાથમાં કાગળ સાથે સીડી ચડવા લાગ્યો; બહુ સંભાળપૂર્વક એણે કાગળ ‘કારીગર’ની અંદર મોક્યો અને બધાં કૉગવ્હીલ્સની ગોઠવણી બદલતો હોય એમ લાગ્યું; આ કામ ભારે માથાફોડિયું હતું. અને એમાં બહુ નાનાં ચક્રો સાથે કામ લેવું પડતું હશે અને એણે એટલી ચોક્સાઈ રાખવી પડતી હશે કે ક્યારેક ઑફિસરનું માથું સાવ જ ‘કારીગર’માં ગરક થઈ જતું હતું. નીચે પ્રવાસી આ બધી મથામણ કશી દરમિયાનગીરી વિના જોતો રહ્યો. ઉપર જોઈ જોઈને એની ગરદન અકડાઈ ગઈ હતી અને તડકામાં આંખો ચૂંચી થઈ જતી હતી.

આ બાજુ સૈનિક અને કેદી ભેગા મળીને કંઈક કરતા હતા. કેદીનાં શર્ટ-પેન્ટ ખાડામાં પડ્યાં હતાં, તે સૈનિકે રાઇફલની બેયોનેટની અણીથી બહાર કાઢી આપ્યાં હતાં. શર્ટ તો બહુ જ ગંદું હતું એટલે કેદીએ એને ડોલના પાણીથી ધોઈ નાખ્યું. એણે શર્ટ-પેન્ટ પહેર્યાં ત્યારે એ બન્નેને જોરથી હસવું આવી ગયું, કારણ કે કપડાં તો છેક નીચે સુધી વેતરાયેલાં હતાં.કદાચ સજામાંથી બચી ગયા પછી કેદીને એમ લાગ્યું હોય કે સૈનિકને હસાવવાની એની ફરજ છે, તેમ એ ચિરાયેલાં કપડાંમાં જ સૈનિક ગોળ ગોળ ઘૂમતો રહ્યો. સૈનિકને એટલું હસવુ આવ્યું કે એ નીચે પડીને આળોટવા લાગ્યો. છેવટે, બન્નેએ બીજી સભ્ય વ્યક્તિઓની હાજરીમાં પોતાની મોજમસ્તી પર કાબુ મેળવી લીધો.

ઑફિસર ઘણા વખત સુધી ઉપર કામ કરતો રહ્યો. કામ પૂરું થતાં બધું બરાબર ચાલે છે કે નહીં તે તપાસતાં એના ચહેરા પર સ્મિત ઝળક્યું, એણે કારીગરનું ઢાંકણ બંધ કર્યું. ઢાંકણ ક્યારનું ખુલ્લું પડ્યું હતું. એ હવે નીચે આવ્યો, ખાડામાં નજર નાખી, એક નજર કેદી પર પણ નાખી. એનાં કપડાં ખાડામાંથી બહાર કાઢી લેવાયાં છે તે જોઈને એને સંતોષ થયો. એ હાથ ધોવા માટે ડોલ તરફ ગયો. હાથ બોળવા જતો જ હતો ત્યાં તો એને ધ્યાનમાં આવ્યું કે પાણી તો ઉલટી થાય એવું ગંદું હતું. હાથ ન ધોઈ શકાયા તે એને ગમ્યું નહીં, અંતે રેતીમાં રગડવા પડ્યા – આ વિકલ્પ એને પસંદ તો ન આવ્યો પણ બીજો ઉપાય પણ નહોતો. તે પછી એ ટટ્ટાર ઊભો રહ્યો અને પોતાના યુનિફૉર્મની જાકિટનાં બટન ખોલવા લાગ્યો. જાકિટ ખૂલતાં કૉલરની નીચે દબાવેલા બે લેડીઝ રુમાલ એના હાથમાં આવી ગયા. એણે કેદી તરફ ફેંક્યા, “લે, તારા રુમાલ…” પછી પ્રવાસી તરફ ફરીને બોલ્યો “પેલી સ્ત્રીઓએ ભેટ આપ્યા હતા.”

જાકિટ અને પછી યુનિફોર્મનાં બધાં કપડાં ઉતારવાની એને ઉતાવળ હોય એવું લાગતું હતું, પણ તે સાથે દરેક કપડાને એ પ્રેમથી, સંભાળીને ઉતારતો હતો. જાકિટની ચાંદીની દોરીઓ પર એ મમતાથી આંગળી ફેરવતો રહ્યો. દોરીને છેડે દોરાનું ઝૂમખું હતું તેને પણ એણે હળવેકથી હાથમાં લીધું પણ તે પછી એણે જે કર્યું તેની સાથે એની આ પ્રેમભરી કાળજી બંધબેસતી નહોતી. યુનિફૉર્મ ઉતાર્યા પછી એણે જાણે એની સૂગ હોય તેમ એક ઝાટકે ખાડામાં ફેંકી દીધાં. એની પાસે હવે નાની તલવાર એના પટ્ટા સાથે બચી હતી. એને મ્યાનમાંથી તલવાર બહાર કાઢી, તોડી નાખી, પછી એના ટુકડા, મ્યાન અને પટ્ટો – બધું એકઠું કર્યું અને એટલા જોરથી ખાડામાં ફેંક્યાં કે ત્યાં ખણખણાટ થયો.

હવે એ તદ્દન નગ્ન ઊભો હતો. પ્રવાસીએ હોઠ કરડ્યા પણ કંઈ ન બોલ્યો. ઑફિસર જેના પ્રત્યે ભક્તિભાવથી જોતો હતો તે ન્યાયવ્યવસ્થા કદાચ એના હસ્તક્ષેપને કારણે અંતની નજીક પહોંચતી હોય અને આ વ્યવસ્થાનો અંત લાવવા માટે એ પોતાને વચનબદ્ધ પણ માનતો હતો. પરંતુ અત્યારની ઘડીએ એ બરાબર જાણતો હતો કે શું થવાનું હતું તેમ છતાં ઑફિસર જે કંઈ કરતો હતો તેમાં તેને રોકવાનો એને અધિકાર નહોતો. એની જગ્યાએ પ્રવાસી પોતે હોત તો એણે પણ એમ જ કર્યું હોત.

(ક્રમશઃ…. …હપ્તો પાંચમો … તારીખ ૪ ડીસેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજ)

In the Penal Colony (૩) – A short story by Franz Kafka

ફ્રાન્ઝ કાફકા
મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂર

Franz kafka-age-34In the Penal Colony - Franz Kafka - That's  a wonderful machine

પ્રવાસીએ મનોમન વિચાર્યું: ”બીજાની વાતમાં બરાબર અસર થાય એમ દરમિયાનગીરી કરવી એ હંમેશાં બહુ મુશ્કેલ સવાલ રહ્યો છે. એ આ કાળા પાણીના ટાપુનો સભ્ય નહોતો કે એ ટાપુ જે દેશનો હતો તે રાજ્યનો નાગરિક પણ નહોતો. એ જો આ મૃત્યુદંડની ટીકા કરે અથવા એને રોકવાનો ખરેખર પ્રયાસ કરે તો એ લોકો એને કહી શકે કે “તું તો પરદેશી છે, તું તારું સંભાળ”, અને એની પાસે એનો કંઈ જવાબ પણ ન હોય, સિવાય કે એ એટલું ઉમેરે કે એને આ સંદર્ભમાં પોતાના વિશે જ નવાઈ લાગે છે કારણ કે એ અહીં માત્ર નિરીક્ષક તરીકે આવ્યો છે અને બીજી પ્રજાની ન્યાય આપવાની રીતમાં ફેરફાર કરવાનો એનો કોઈ ઇરાદો પણ નથી. આમ છતાં અહીં એને એવું કરવાની ઉત્કટ ઇચ્છા થઈ હતી. આખી કાર્યપદ્ધતિનો અન્યાય નકારી શકાય એવો નહોતો. કોઈ એમ ન કહી શકે કે આમાં એનો કંઈ સ્વાર્થ હતો, કારણ કે કેદી એના માટે તદ્દન અજાણ્યો હતો, એના દેશનો નહોતો અને એના માટે સહાનુભૂતિ પણ નહોતી. પ્રવાસી પોતે અહીં ઊંચા હોદ્દે બેઠેલાઓની ભલામણ લઈને આવ્યો હતો, અહીં એની સાથે બહુ જ સૌજન્યપૂર્વક વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું અને એને આ સજા જોવા માટે આમંત્રણ મળ્યું હતું એ હકીકત પોતે જ દેખાડતી હતી કે એના વિચારોનું સ્વાગત થશે. અને એ વધારે શક્ય હતું કારણ કે એણે બહુ જ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં સાંભળ્યું હતું કે કમાન્ડન્ટ આ કાર્યપદ્ધતિ ટકાવી રાખવાની વિરુદ્ધ હતો અને ઑફિસર તરફ એનું વલણ દુશ્મન જેવું હતું.

એ જ વખતે પ્રવાસીએ ઑફિસરનો ક્રોધભર્યો અવાજ સાંભળ્યો. એણે હજી હમણાં જ મહામહેનતે કેદીના મોઢામાં ડૂચો ભરાવ્યો હતો પણ કેદીને ભયંકર મોળ ચડતાં આંખો મીંચી લઈને ઊલટી કરી નાખી. ઑફિસરે એને જલદી ડૂચા પાસેથી હટાવી લીધો અને એનું માથું ખાડાની ઉપર ગોઠવવાની કોશિશ કરી પણ એમાં મોડું થઈ ગયું હતું અને ઊલટી આખા મશીન પર રેલાઈ ગઈ હતી. “બધો વાંક પેલા કમાન્ડન્ટનો છે!“ ઑફિસરે આગળના પિત્તળના સળિયા પર કશા અર્થ વિના મોટેથી ગુસ્સો ઠાલવ્યો, “આખું મશીન ગાયભેંસની ગમાણ જેવું ગંધાય છે.” એણે ધ્રૂજતા હાથે પ્રવાસીને આખું દૃશ્ય દેખાડ્યું. “મેં કમાન્ડન્ટને સમજાવવામાં કલાકો કાઢ્યા છે કે સજા પહેલાં આખો દિવસ કેદીને ભૂખ્યો રાખવો જ જોઈએ. પણ અમારા નવા હળવા સિદ્ધાંતમાં તો એનાથી ઉલટું છે.” એ આગળ બોલ્યો. કમાન્ડન્ટની સ્ત્રીઓ માણસને સજા માટે લઈ જઈએ તે પહેલાં એને મીઠાઈઓ ખવડાવે છે. આખી જિંદગી તો એ ગંધાતી માછલી ખાઈને જીવ્યો હોય અને હવે મીઠાઈ ખાય! ચાલો, એમાં મને શું વાંધો હોય? પણ મને જે જોઈએ તે તો આપો! હું છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી નવો ડૂચો માગું છું. મરતાં પહેલાં, કોણ જાણે, આ ડૂચો સેંકડો જણે મોઢામાં લીધો હશે અને મરતાં મરતાં એના પર બચકાં ભર્યાં હશે. ઊલટી ન થાય તો જ નવાઈ!

સજા પામેલો કેદી માથું ઢાળીને પડ્યો હતો, પણ ચહેરા પર શાંતિ હતી. સૈનિક એના શર્ટથી મશીન સાફ કરવાની મથામણમાં પડ્યો હતો. ઑફિસર પ્રવાસી તરફ આવ્યો. પ્રવાસી ઑફિસર આવે છે એવી જ કંઈક શંકામાં ઝડપથી આગળ જતો હતો, પણ ઑફિસરે પાછળથી એનો હાથ પકડી લીધો અને એને એક બાજુ લઈ ગયો. “મારે તમને ખાનગીમાં કંઈક કહેવું છે”, એ બોલ્યો, “કહી શકું?” “જરૂર, જરૂર” પ્રવાસીએ કહ્યું અને નજર ઢાળીને સાંભળવા લાગ્યો.

“સજાની આ પદ્ધતિ અને રીતની પ્રશંસા કરવાની તમને હમણાં તક મળી છે, પણ આ ટાપુમાં એને ઉઘાડેછોગ ટેકો આપનાર આજની ઘડીએ તો કોઈ નથી. હું એકલો એનો હિમાયતી છું અને તે સાથે જ જૂના કમાન્ડન્ટની પરંપરાનો પણ હું જ એકલો હિમાયતી છું. આ રીત હજી કેટલા વખત સુધી ચાલશે તે હું કહી શકું તેમ નથી, પણ અત્યારે તો મારી બધી શક્તિ જેમ છે તેમ ચલાવતા રહેવામાં રોકાયેલી છે. જૂના કમાન્ડન્ટની હયાતીમાં એમના અનુયાયીઓથી આ ટાપુ ભર્યો હતો. પોતાના મતમાં એમનો જે દૃઢ વિશ્વાસ હતો તે અમુક અંશે મારામાંય છે પણ એમના જેટલી શક્તિ નથી. પરિણામે આ રીતના સમર્થકો આજે નજરે ચડતા નથી. જો કે એવા ઘણા છે, પણ કોઈ કબૂલશે નહીં. તમે આજે, મૃત્યુદંડનો દિવસ છે ત્યારે, ટી-હાઉસમાં જશો અને ત્યાંની વાતો સાંભળશો તો તમને માત્ર અસ્પષ્ટ અભિપ્રાયો જ કદાચ સાંભળવા મળશે. આવા અભિપ્રાયો હજી પણ જે સજાની આ રીતના સમર્થક હશે તેમના જ હશે પણ અત્યારના કમાન્ડન્ટ અને એના અત્યારના સિદ્ધાંતને કારણે આવા અભિપ્રાયો મને બહુ કામ લાગે તેવા નથી. અને હવે હું તમને પૂછું છું: આ કમાન્ડન્ટ અને એના પર પ્રભાવ પાડનારી સ્ત્રીઓને કારણે” એણે મશીન તરફ હાથથી નિર્દેશ કરીને કહ્યું, “આવું શાનદાર મશીન, જિંદગીભરની મહેનતનું નજરાણું, રોળાઈ-વિલાઈ જશે? આવું થવા દેવું જોઈએ? ભલે ને કોઈ થોડા દિવસ માટે અજાણ્યા તરીકે અમારા ટાપુ પર આવ્યો હોય, તો પણ? હવે વખત બગાડવો પાલવે તેમ નથી. જજ તરીકે હું જે કામ કરું છું તેના પર હુમલો થવામાં હવે બહુ વાર નથી. કમાન્ડન્ટની ઑફિસમાં કૉન્ફરન્સો મળે છે અને મને બોલાવતા નથી; અરે, તમે આજે અહીં આવ્યા છો તે પણ મને તો કંઈક સૂચક પગલું લાગે છે; એ બધા કાયરો છે અને તમારો, પરદેશીનો એક અંચળા તરીકે ઉપયોગ કરે છે….

“પહેલાં કોઈને મૃત્યુદંડ આપવાનો હોય એ દિવસો તો… ક્યાં ગયા! મોતની સજાના એક દિવસ પહેલાં અહીં લોકો ઊભરાતા. બધા જોવા આવતા; વહેલી સવારે કમાન્ડન્ટ અને એમની સ્ત્રીઓ આવે અને આખો કૅમ્પ ધૂમધામથી ગાજી ઊઠે. હું રિપોર્ટ આપતો કે બધી તૈયારી પૂરી છે. ત્યાં જે એકઠા થયા હોય – કોઈ પણ મોટા અમલદારની શી મજાલ કે ગેરહાજર રહે? – બધા આ મશીનની ફરતે ગોઠવાઈ જાય; આ નેતરની ખુરશીઓ એ જમાનાની દુઃખદ યાદ જેવી પડી છે. દરેક નવા મૃત્યુદંડ વખતે મશીન આખું સાફ કરાતું અને એ ચમકી ઊઠતું; હું હંમેશાં નવા સ્પેર પાર્ટ્સ લઈ લેતો. સેંકડો લોકો પેલી ઊંચી ટેકરી છે, છેક ત્યાં સુધી પગની પાનીએ ઊંચા થઈને જોતા હોય…અને કમાન્ડન્ટ પોતે જ સજા પામેલા કેદીને હળની નીચે સુવાડે. આજે જે કામ સાધારણ સૈનિક પાસે ગયું છે તે પહેલાં મારું હતું. એ કામ તો ચુકાદો આપનાર જજનું – અને એ મારા માટે ગૌરવની વાત હતી. અને પછી સજા શરૂ થતી! મશીન પણ બરાબર ચાલતું; કોઈ જાતનો વિચિત્ર અવાજ ન કરતું. ઘણા તો જોતાય નહીં; બસ, આંખો બંધ કરીને રેતીમાં પડ્યા રહેતા; એ સૌને ખબર જ હોય કે શું થશે. હવે ન્યાયનો અમલ થાય છે. સાવ શાંતિમાં સજા પામેલા અપરાધીનો કણસાટ – મોઢામાં ભરેલા ડૂચાને કારણે રુંધાયેલો, – બસ તે સિવાય બીજો કોઈ અવાજ ન સાંભળો. હવે મશીન પણ ડૂચાથી રુંધાયેલા ઉંહકારાથી વધારે જોરદાર કોઈ બીજા અવાજથી પડઘાતું નથી. એ દિવસોમાં લેખન માટેની સોયમાંથી ઍસિડવાળું પ્રવાહી ટપકતું પણ હવે એની છૂટ નથી. અને પછી છઠ્ઠો કલાક આવતો! ત્યારે નજીકથી જોવા માટે તો પડાપડી થતી. કોને છૂટ આપવી અને કોને નહીં? બહુ અઘરું થઈ પડતું. જો કે કમાન્ડન્ટ સમજદાર હતા અને એમણે હુકમ આપ્યો હતો કે એ જોવામાં બાળકોને પહેલી પસંદગી આપવી. મને તો મારા હોદ્દાને કારણે સૌથી નજીક રહેવાનો અધિકાર હતો જ. ઘણી વાર મારા હાથમાં કોઈ નાનું બાળક પણ રહેતું. અપરાધીના ચહેરા પર આવતું ઈશ્વરીય પરિવર્તન જોઈને એના પરથી નજર ન હટાવી શકાતી. એ ન્યાયના આભામંડળની છાલક અમારા ગાલોને પણ અલપઝલપ તેજોમય બનાવીને અલોપ થઈ જતી. સાહેબ, શું હતા એ દિવસો!”

દેખીતી રીતે જ ઑફિસર ભૂલી ગયો હતો કે એ કોની સાથે વાત કરતો હતો. એ પ્રવાસીને ભેટી પડ્યો હતો અને માથું એના ખભા પર ઢાળી દીધું હતું. પ્રવાસી અમૂંઝણમાં સપડાયો. એણે અધીરાઈથી ઑફિસરના માથા ઉપરથી આગળ નજર નાખી. સૈનિકે મશીનની સાફસૂફી કરી લીધી હતી અને હવે એક વાસણમાંથી બેઝિનમાં ભાતનો રગડો નાખતો હતો. હવે કેદી પણ તદ્દન સામાન્ય થઈ ગયો હોય એવું લાગતું હતું એણે સૈનિકને ભાતનો રગડો બેઝિનમાં નાખતો જોયો કે તરત એ જીભ કાઢીને ત્યાં સુધી પહોંચવા મથતો રહ્યો પણ દર વખતે સૈનિક એને દૂર હડસેલતો રહ્યો. દેખીતું હતું કે ભાતનો રગડો એ પછીના કલાકોમાં આપવાનો હતો. તેમ છતાં સૈનિક પોતે પોતાના ગંદા હાથ બેઝિનમાં નાખીને એક ભૂખ્યા માણસની નજર સામે ખાતો જતો હતો એ જરાય બરાબર નહોતું.

ઑફિસર તરત સાવધાન થઈ ગયો. “હું તમને અકળાવવા નહોતો માગતો,” એણે કહ્યું, “મને એય ખબર છે કે એ દિવસોની વાતો ને આજે વિશ્વાસપાત્ર બનાવી શકાય તેમ પણ નથી.. ગમે તેમ, મશીન હજી કામ કરે છે અને સારીએવી અસર પણ કરે છે. અને આ ખીણમાં એકલું જ હોવા છતાં એ સારીએવી અસર કરે છે. આજે પણ લાશો માની ન શકાય તેમ હિલ્લોળા લેતી સૌમ્ય ગતિથી છેવટે ખાડામાં જ પડે છે, જો કે એ જોવા માટે પહેલાં તો બણબણતી માખીઓની જેમ સેંકડોની ભીડ જામતી તેવું હવે નથી થતું. પહેલાં તો અમારે ખાડાની ફરતે મજબૂત વાડ ઊભી કરવી પડી હતી, હવે એ તોડી નાખી છે.”

પ્રવાસી ઑફિસર પરથી પોતાની નજર હટાવવા માગતો હતો. એ આમતેમ જોવા લાગ્યો. ઑફિસરને થયું કે ખીણ કેટલી વેરાન છે તેનું પ્રવાસી નિરીક્ષણ કરતો હતો. એણે એનો હાથ પકડીને પોતાની તરફ ફેરવીને પૂછ્યું, “તમે સમજી શકો છો કે આ કેવી શરમજનક સ્થિતિ છે?”

પણ પ્રવાસીએ કંઈ જવાબ ન આપ્યો.

ઑફિસરે થોડી વાર માટે એને એકલો રહેવા દીધો. એ પગ પહોળા કરીને, થાપા પર હાથ ટેકવીને નીચે જોતો ઊભો રહ્યો. પછી પ્રવાસીને પ્રોત્સાહિત કરતો હોય તેમ એણે સ્મિત કર્યું, “ગઈકાલે કમાન્ડન્ટે તમને આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે હું સાવ જ તમારી પાસે જ હતો. મેં સાંભળ્યું હતું. હું તરત સમજી ગયો કે એ શું કરવા માગતો હતો. એની પાસે એટલી સત્તા છે કે એ મારી વિરુદ્ધ પગલું ભરી શકે, પણ હજી એની હિંમત નથી પડતી. પરંતુ તમારો ચુકાદો એ મારી વિરુદ્ધ વાપરશે…તમે તો પ્રખ્યાત વિદેશી છો. એણે બરાબર સમજીને બધો હિસાબ માંડ્યો છે. આટાપુ પર આ તમારો બીજો જ દિવસ છે, તમે જૂના કમાન્ડન્ટને કે એની કામ કરવાની રીત વિશે જાણતા નથી, તમે યુરોપમાં જે રીતે બધા વિચારે છે તે જ રીતે વિચારવા ટેવાયેલા છો, કદાચ તમે મૃત્યુદંડથી જ સમૂળગા વિરુદ્ધ પણ હશો., એટલે મોતના આવા મશીનથી તો વિરુદ્ધ હોઈ જ શકો છો. વળી તમે જોશો કે મૃત્યુદંડને લોકોનો બહુ ટેકો પણ નથી. કમકમાં છૂટે એવી એની રીત છે, મશીન પણ થોડું જૂનું અને ઘસાયેલું છે, આ બધું ધ્યાનમાં લઈએ તો શું એ શક્ય નથી કે તમે મારી રીતને નામંજૂર કરી દો? અને તમે નામંજૂર કરશો તો છૂપું પણ નહીં રાખો (અને હજી તો કમાન્ડન્ટ શું વિચારતો હશે તેના પ્રમાણે બોલું છું), કારણ કે તમે એ જાતના માણસ છો જેને પોતાનાં અંતિમ તારણોમાં બહુ જ વિશ્વાસ હોય. હા, તમે ઘણાયની ખાસિયતો જોઈ છે અને એને સહેતાં શીખ્યા છો. એટલે તમે અમારી રીત સામે બહુ કડક વલણ લો એવું તો શક્ય નથી; તમારા દેશમાં તમે એવું કરત. પણ કમાન્ડન્ટને એની જરૂર નથી. તમારા મોઢામાંથી કંઈક બેધ્યાનપણે પણ નીકળી જાય તેય એના માટે ઘણું છે. તમારા શબ્દો તમારા બધા વિચારોને પણ પ્રગટ કરે છે કે કેમ, તેની પણ જરૂર નથી, તો પણ તમારા શબ્દો એનો હેતુ બર લાવવામાં ખપ લાગશે. એ આડકતરી રીતે છુપા સંદેશવાળા પ્રશ્નો પૂછીને અમુક જવાબ કઢાવવાની કોશિશ પણ કરશે, એની મને તો ખાતરી છે. એની સ્ત્રીઓ તમને ઘેરીને બેઠી હશે અને કાન સરવા કરીને સાંભળશે; તમે કદાચ આવું બોલોઃ ‘અમારા દેશમાં અપરાધ સંબંધી કાર્યવાહી જુદી રીતે થાય છે’ અથવા તો ‘અમારા દેશમાં સજા કરતાં પહેલાં કેદીની પૂછપરછ થાય છે’ અથવા તો ‘અમારે ત્યાં મધ્યયુગ પછી કેદી પર અત્યાચાર ગુજારવાનું બંધ છે’ – આ બધાં કથનો સાવ સાચાં છે અને તમારા માટે તો સ્વાભાવિક પણ છે. મારી રીત સારી કે ખરાબ, એવું તમે કહેતા જ નથી, બધાં નિર્દોષ કથનો છે. પણ કમાન્ડન્ટ એના પરથી શું વિચારશે? હું એને જોઈ શકું છું, અમારા માનવંતા કમાન્ડન્ટ સાહેબ તરત પોતાની ખુરશી પાછળ હડસેલશે અને બાલ્કનીમાં દોડી જશે અને પાછળ એની સ્ત્રીઓને પણ ભાગતી જોઈ શકું છું. મને એનો અવાજ સંભળાય છે – આ સ્ત્રીઓ એને ગર્જના કહે છે – એ આમ બોલે છે: ‘પશ્ચિમના એક જાણીતા સંશોધકને બધા દેશોની ગુનાઓની સજાની રીતોનો અભ્યાસ કરવા મોકલાયા છે અને એમણે હમણાં જ કહ્યું છે કે આપણી ન્યાયની જૂની રીત અમાનુષી છે. આવી મહાન વ્યક્તિનો આ ફેંસલો આવ્યા પછી આ જૂની રીતો ચાલુ રાખવાનો વિચાર પણ મારા માટે અશક્ય છે. એટલે હું આજથી જ આદેશ આપું છું કે…’ વગેરે વગેરે. તમે કદાચ વચ્ચેથી બોલવાની કોશિશ કરશો કે તમે એવું કંઈ કહ્યું નથી, તમે મારી રીતને અમાનવીય નથી ગણાવી, ઉલટું, આ જબ્બરદસ્ત અનુભવ પછી તમને લાગે છે કે આ સૌથી માનવીય રીત છે, એમાં માનવીય ગરિમા સચવાય છે, અને તમે આ મશીનના પ્રશંસક બની ગયા છો – પણ એ વખતે તો બહુ મોડું થઈ ગયું હશે, તમે બાલ્કની સુધી પણ પહોંચી નહીં શકો, કારણ કે બાલ્કનીમાં તો સ્ત્રીઓની ભીડ જામી હશે. તમે પોતાના તરફ ધ્યાન ખેંચવાની કોશિશ કરશો, બૂમ પાડવા ઇચ્છશો પણ એક સ્ત્રી આવીને તમારા મોઢે હાથ રાખી દેશે…અને મારો – અને જૂના કમાન્ડન્ટના કામનો – અંત આવી જશે.”

પ્રવાસીએ ચહેરા પર આવતા સ્મિતને દબાવી દીધું. જે કામ એને બહુ જ અઘરું લાગતું હતું તે તો બહુ સહેલું નીકળ્યું. એણે ટાળવાની રીતે જવાબ આપ્યોઃ” તમે મારી અસરને બહુ ઊંચી આંકો છો, કમાન્ડન્ટે મારા માટેના ભલામણપત્રો વાંચ્યા છે, એ જાણે છે કે હું અપરાધ વિશેની કાર્યપદ્ધતિનો નિષ્ણાત નથી. મારે કંઈ અભિપ્રાય આપવાનો હશે તો એ અંગત વ્યક્તિ તરીકે જ હશે. એની કિંમત કોઈ પણ સામાન્ય માણસના અભિપ્રાય કરતાં વધારે નહીં હોય. અને કમાન્ડન્ટના પોતાના અભિપ્રાય કરતાં તો એ વધારે મહત્ત્વનો નહીં જ હોય. હું સમજું છું ત્યાં સુધી કે કમાન્ડન્ટને આ કાળા પાણીના ટાપુ પર ઘણી સત્તાઓ છે. એનું વલણ તમે માનો છો તેમ તમારી ન્યાયપદ્ધતિની વિરુદ્ધ હશે તો એનો અંત નજીકમાં જ છે અને તે પણ એમાં મારો કોઈ જાતનો નમ્ર ફાળો હોય કે ન હોય.”

ઑફિસરને આખરે કંઈ સમજાયું? ના, એ હજી પણ ન સમજ્યો. એણે જોરથી માથું ધુણાવ્યું, કેદી અને સૈનિક પર અછડતી નજર નાખી. એ બન્ને ભાતના રગડા પાસેથી હટી ગયા. ઑફિસર પ્રવાસી પાસે આવ્યો પણ એની સામે જોયા વિના જ, પોતાના જ કોટ પર ક્યાંક નજર ટકાવીને ધીમા અવાજે બોલ્યો., “ તમે હજી કમાન્ડન્ટને જાણતા નથી. તમે પોતાને – માફ કરજો, મારો શબ્દ બરાબર ન લાગે તો – અમને સૌને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી પોતાને વિદેશી માનો છો; તેમ છતાં, તમારી અસરનો મેં કરેલો અંદાજ ખરેખર વધારેપડતો નથી. મેં જ્યારે સાંભળ્યું કે તમે એકલા જ મૃત્યુદંડ અપાતો હશે એ વખતે હાજર હશો ત્યારે મને ખરેખર આનંદ થયો. કમાન્ડન્ટે આ વ્યવસ્થા મારા પર હુમલો કરવા માટે કરી, પણ હું એને મારા લાભમાં ફેરવી નાખીશ. આ મૃત્યુદંડ વખતે લોકોની ભીડ હોત તો કાનભંભેરણીઓ અને નફરતભરી નજરોથી બચી શકાયું નહોત, પણ એવું કંઈ છે નહીં કે ધ્યાન બીજે વળી જાય. આ સ્થિતિમાં તમે મારો ખુલાસો સાંભળ્યો છે, મશીન જોયું છે અને હવે મોતની સજા શી રીતે અપાય છે તે પણ જોવાના છો. તમે આ બાબતમાં તમારો મત બાંધી લીધો છે એમાં પણ કંઈ શંકા નથી. હજી કંઈ એમાં કચાશ હશે તો મૃત્યુદંડની કાર્યવાહી જોશો એટલે એ પણ દૂર થઈ જશે. અને હવે હું તમને આ વિનંતિ કરું છું; મને કમાન્ડન્ટની સામે મદદ કરો!”

(ક્રમશઃ… …હપ્તો ચોથો … તારીખ ૩ ડીસેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજ)

++ એક પૂર્ણ શ્રાવ્ય પુસ્તકનાં સ્વરૂપે   ++

In the Penal Colony (2) – A short story by Franz Kafka

ફ્રાન્ઝ કાફકા
મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂર

Franz Kafka - 4In the Penal Colony - Franz Kafka - It's a wonderful machine“તમે ઇચ્છો છો ને, કે તમને હું કેસ સમજાવું? કેસ બહુ સીધો છે, બધા જ કેસો જેવો. એક કૅપ્ટને આજે સવારે મારી પાસે ફરિયાદ કરી કે આ માણસ ડ્યૂટી પર સૂઈ ગયો હતો. એને કૅપ્ટનની સેવામાં મૂક્યો છે અને એના દરવાજા પાસે એણે સૂવાનું હોય છે. હવે, એની ડ્યૂટી એ છે કે, દર કલાકના ટકોરા થાય ત્યારે એણે ઊભા થઈને કૅપ્ટનના દરવાજાને સલામ કરવાની હોય છે. તમે સમજો છો ને? આ ડ્યૂટી કંઈ આકરી નથી, તેમ છતાં બહુ જરૂરી છે કારણ કે એ ચોકીદાર પણ છે અને નોકર પણ; અને એણે બેઉ કામ તકેદારીથી કરવાનાં છે. ગઈ રાતે કૅપ્ટન જોવા ગયો કે એ ડ્યૂટી કરે છે કે નહીં. રાતે બેના ટકોરા થયા ત્યારે એણે દરવાજો ઉઘાડ્યો તો આ માણસ ટૂંટિયું વાળીને પડ્યો હતો. એણે પોતાની ઘોડેસવારીની ચાબૂક લીધી અને એના મોઢા પર ફટકારી. આ માણસે ઊઠીને એની માફી માગવી જોઈતી હતી, તેને બદલે એણે કેપ્ટનના પગ પકડીને એને હચમચાવ્યો અને ચીસ પાડીને બોલ્યો, ‘ફેંકી દે તારી ચાબૂક, નહીંતર હું તને કાચો જ ખાઈ જઈશ.’ આ જ તો પુરાવો છે.”

“કૅપ્ટન કલાકેક પહેલાં મારી પાસે આવ્યો હતો. મેં એનું નિવેદન નોંધી લીધું અને સાથે સજા જોડી દીધી. તે પછી આ માણસને મેં બેડી-ડસકલાં પહેરાવવાનો હુકમ કર્યો. બસ, આવો સીધોસટ કેસ છે. મેં જો આ માણસને બોલાવ્યો હોત અને પૂછપરછ કરી હોત તો ગૂંચવાડો જ વધ્યો હોત. એણે જૂઠાણાં હાંક્યાં હોત અને હું જેમ એનું દરેક જૂઠાણું ખુલ્લું પાડતો જાઉં તેમ એ વળી નવાં જૂઠાણાં ઉમેરાતો જાત. આમ જ ચાલ્યા કરત. હવે તો એ મારા કબજામાં છે અને હું એને જવા નહીં દઉં… સમજાઈ ગઈ ને આખી વાત? પણ આપણે ઘણો સમય બગાડીએ છીએ, અત્યારે મોતની સજાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જવી જોઈતી હતી, ને મેં હજી તમને મશીન વિશે પૂરું સમજાવ્યુંયે નથી. એણે પ્રવાસીને પરાણે ખુરશીમાં બેસાડી દીધો અને બોલવાનું શરૂ કર્યું.

“આ જોયું ને? હળનો આકાર માણસના શરીરના આકાર જેવો છે; આ હળ માણસના ધડ માટે છે અને આ એના પગ માટે. માથા માટે એક નાનો ખીલો જ છે. સમજાય છે ને?” ઑફિસર બહુ પ્રેમથી પ્રવાસી તરફ નમ્યો; એને રજેરજ બધું સમજાવી દેવાની તાલાવેલી હતી.

પ્રવાસીએ હળ પર નજર નાખી ત્યારે એનાં ભવાં સંકોચાયાં. ન્યાય આપવાની પ્રક્રિયાના ખુલાસાથી એને સંતોષ નહોતો થયો. એણે પોતાને યાદ અપાવ્યું કે આ તો કાળા પાણીનો ટાપુ છે. એમાં અસાધારણ ઉપાયોની જરૂર પડે અને મિલિટરીની શિસ્ત એની તમામ બારીકાઈઓ સાથે લાગુ થવી જોઈએ. એને એમ પણ લાગ્યું કે નવો કમાન્ડન્ટ કંઈ કરશે એવી આશા પણ રાખી શકાય; એને કંઈક ફેરફાર કરવાની ઇચ્છા હોય એમ પણ લાગે છે, ભલે ને, ફેરફારો ધીમે ધીમે થાય. એ નવી જાતની કાર્યવાહી હશે જે આ ઑફિસરના સાંકડા મનમાં ન જ સમાય. આવા વિચારોના પરિણામે એણે એક સવાલ પૂછી નાખ્યો.

“કમાન્ડન્ટ આ સજા વખતે હાજર રહેશે?”

આવા સીધા સવાલથી અકળાયો હોય તેમ ઑફિસર બોલ્યો, “નક્કી નથી. એટલે જ આપણે સમય વેડફવો નથી. અને મને ગમતું તો નથી, તો પણ મારે આખું વિવરણ ટૂંકમાં જ પતાવવું પડશે. જો કે આવતીકાલે મશીન સાફ થઈ જશે ત્યારે – એની સૌથી મોટી ઉણપ એ છે કે એ બહુ ગંદું થઈ જાય છે – હું બધી વિગતો ફરી કહીશ. અત્યારે તો માત્ર અગત્યના મુદ્દા કહી દઉં. માણસ અહીં સૂએ ત્યારે પથારી ધ્રૂજવા લાગે છે. એ વખતે હળને એના શરીર પર ગોઠવી દેવાય છે. એનું નિયંત્રણ આપમેળે જ એવી રીતે થાય છે કે સોય માંડ જરાતરા એના શરીરને અડકે. એ ચામડીને અડકે કે તરત સ્ટીલની રિબન સખત પટ્ટી બની જાય છે અને તે પછી કામ શરૂ થાય છે. જે માણસ કંઈ ન જાણતો હોય તે જોતો હોય તો એને એક સજા અને બીજી સજા વચ્ચે કંઈ ફેર ન દેખાય. હળ એકધારી નિયમિતતાથી કામ કરતો જણાશે. એ ધ્રૂજે અને તે સાથે એની સોય શરીરમાં ભોંકાય. પથારી હાલતી હોવાથી માણસ પોતે તો ધ્રૂજતો જ હોય. સજા કેટલી આગળ વધી તે બરાબર જોઈ શકાય તે માટે હળ કાચનો બનાવેલો છે. કાચમાં સોય કેમ લગાડવી એ ટેકનિકલ સવાલ સૌ પહેલાં જ સામે આવ્યો હતો પણ અમે અખતરા કરતા રહ્યા અને અંતે સફળ થયા. એવું છે ને, અમને કોઈ પણ તકલીફ બહુ મોટી નહોતી લાગતી. અને હવે તો કોઈ પણ આ કાચમાંથી જોઈ શકે છે કે શરીર પર શું લખાય છે. જરા પાસે આવીને જૂઓ ને, આ સોયો.”

પ્રવાસી ધીમે ધીમે ઊભો થયો, મશીન સુધી પહોંચીને હળ તરફ લળીને જોવા લાગ્યો. “તમે સમજ્યા ને,” ઑફિસરે કહ્યું, “સોયો બે જાતની છે અને જુદ્દી જુદી રીતે ગોઠવી છે. દરેક લાંબી સોયની સાથે એક નાની સોય પણ છે. નાની સોય પાણી છોડે છે, જેથી લોહી સાફ થતું જાય અને શરીર પરનું લખાણ ચોખ્ખું વંચાય. લોહી અને પાણી આ નળીઓ મારફતે મુખ્ય નળીમાં જાય છે ત્યાંથી એ આ બીજા પાઇપમાં થઈને ખાડામાં જાય છે.” ઑફિસરે આંગળીથી લોહી અને પાણીનો રસ્તો પણ દેખાડ્યો. પછી આખી તસવીરને વધારે સચોટ બનાવવી હોય તેમ એણે ખાડામાં જતા પાઇપ નીચે ખોબો ધર્યો, જાણે એ પ્રવાહી ઝીલી લેવાનો હોય.

એ વખતે પ્રવાસી પાછળ ખસી ગયો અને હાથથી ઑફિસરની પીઠને અડકીને એણે સંકેત આપ્યો કે એ પાછો જાય છે. પણ એણે જોયું કે કેદી પણ ઑફિસરના હુકમને માનીને હળને નજીકથી જોવા માટે વાંકો વળ્યો હતો. એણે સાંકળથી જોડાયેલા નિંદરાતા સૈનિકને પણ ખેંચી લીધો હતો. પ્રવાસી આ જોઈને કાંપી ઊઠ્યો. કેદીની આંખોમાંથી અનિશ્ચિતતા ટપકતી હતી કે આ બે જણ શું કરે છે. પણ ઑફિસરે કરેલું વર્ણન એને જરાય સમજાયું નહોતું. એટલે એ ઘડીક અહીં તો ઘડીક ત્યાં નજર ઘુમાવતો હતો. એની આંખો કાચ પર ફરતી હતી. પ્રવાસી એને પાછળ હડસેલી દેવા માગતો હતો પણ ઑફિસરે એક હાથથી પ્રવાસીને મક્કમતાથી રોકી લીધો અને બીજા હાથની મુઠ્ઠીમાં ધૂળ લઈને ઊંઘરેટિયા સૈનિક તરફ ફેંકી. સૈનિકે સફાળા આંખો ખોલી નાખી અને જોયું કે અપરાધી શું કરતો હતો. એણે હાથમાંથી રાઇફલ સરકી જવા દીધી, જમીનમાં એડીઓ જોરથી ભરાવીને કેદીને પાછળ તરફ ખેંચ્યો. કેદી લથડિયું ખાઈને પડી ગયો. સૈનિક એના તરફ નીચે વળીને જોવા લાગ્યો. કેદી ઊભા થવા માટે પોતાનાં બેડી-ડસકલાં અને સાંકળ સાથે મથામણ કરવા લાગ્યો. ઑફિસર સૈનિક તરફ જોઈને બરાડ્યો, “એને ઊભો કર.” કારણ કે એણે જોયું કે પ્રવાસીનું ધ્યાન કેદી પર ચોંટી ગયું હતું. ખરું કહો તો, કેદીનું શું થાય છે તે જોવામાં એ એટલો મશગૂલ હતો કે એનું ધ્યાન પણ નહોતું કે એ કાચના હળની વચ્ચેથી માથું ઘુસાડીને જોતો હતો, “એનાથી ચેતજો…” ઑફિસરે ફરી ઘાંટો પાડ્યો. એ પોતે જ મશીનની બીજી બાજુ ગયો અને બગલની નીચે હાથ નાખીને કેદીને ઊંચક્યો. એના પગ લપસી જતા હતા એટલે એણે સૈનિકની મદદથી બરાબર ઊભો રાખ્યો.

“હવે મને બધી ખબર પડી ગઈ”, ઑફિસર એની પાસે પાછો આવ્યો ત્યારે પ્રવાસી બોલ્યો.
ઑફિસરે પ્રવાસીનું બાવડું ઝાલીને કહ્યું, “પણ એક મહત્ત્વની વાત હજી નથી જાણતા.” ઑફિસરે ઉપર આંગળી ચીંધીને કહ્યું,” કારીગરમાં હળને ધાર્યા પ્રમાણે ચલાવવા માટે કૉગ-વ્હીલ્સ ગોઠવ્યાં છે. કેદીના શરીર પર સજા તરીકે શું લખાણ લખવું છે તે જોઈને હળને કેમ ચલાવવો તે નક્કી થાય છે. એના નક્શા જૂના કમાન્ડન્ટે બનાવ્યા હતા તે હું હજી પણ ઉપયોગમાં લઉં છું. જૂઓ, આ રહ્યા એ નક્શા.” એણે ચામડાના પાકિટમાંથી થોડાં પાનાં કાઢ્યાં. “પણ માફ કરજો, હું તમને હાથમાં તો નહીં આપી શકું, એ મારો અમૂલ્ય ખજાનો છે. તમે બેસો, હું તમારી સામે આ કાગળો ખોલીશ, આ…મ. તે પછી તમને બધું સ્પષ્ટ સમજાઈ જશે.” એણે પહેલો કાગળ પ્રવાસીની સામે ફેલાવ્યો. પ્રવાસીને થયું કે કંઈક વખાણના શબ્દો બોલવા જોઈએ પણ એને માત્ર એકબીજીને કાપતી રેખાઓ જ દેખાતી હતી. રેખાઓ આખા કાગળ પર એવી નજીકથી દોરાયેલી હતી કે બે રેખા વચ્ચે ખાલી જગ્યા શોધવાનું કામ અઘરું હતું.

ઑફિસરે કહ્યું, “આ વાંચો”

પ્રવાસીએ કહ્યું, “હું તો વાંચી શકતો નથી”.

ઑફિસરે કહ્યું, “પણ બહુ સ્પષ્ટ છે”.

“હા, પણ યુક્તિથી લખેલું છે” પ્રવાસી વાત ટાળવા માગતો હોય એવા સ્વરમાં બોલ્યો, “હું તો ઉકેલી શકતો નથી.”

“સાચું કહ્યું” ઑફિસરે હસતાં હસતાં કહ્યું. પછી કાગળને આઘો ખસેડતાં બોલ્યો, ”આ કંઈ નિશાળિયાં બાળકો માટેનું સુલેખન નથી. એને ધ્યાનથી સમજવાની જરૂર પડે તેમ છે અને મને ખાતરી છે કે અંતે તો તમે પણ એ સમજી જશો. એ ખરું કે એની લિપિ પણ સાદી તો હોઈ જ ન શકે; આ મશીનનો હેતુ માણસને સીધો જ મારી નાખવાનો નથી, પણ થોડા સમયના ગાળા પછી; સરેરાશ બાર કલાકે, કારણ કે એનો મહત્ત્વનો વળાંક છઠ્ઠા કલાકે આવે છે. એટલે મૂળ લખાણની આસપાસ કેટલીયે આંટીઘૂંટીઓ હોય તે સ્વાભાવિક છે. મૂળ લખાણ તો શરીરની ફરતે બહુ સાંકડા ઘેરાવામાં લખાય છે, બાકીનું આખું શરીર તો સુશોભન માટે છે. હળ અને આખું મશીન કેમ કામ કરે છે તે હવે તમે સમજી શક્યા?…જૂઓ આમ!” એ સીડી તરફ ભાગ્યો, એક વ્હીલ ઘુમાવ્યું અને મશીનના બધા ભાગો ચાલુ થઈ ગયા. વ્હીલનો અવાજ ન થતો હોત તો અદ્ભુત કામ કહેવાત. વ્હીલના અવાજથી નવાઈ લાગી હોય તેમ ઑફિસરે એની સામે મુક્કો ઉગામ્યો, પછી માફી માગવાની મુદ્રામાં પ્રવાસી તરફ હાથ લંબાવ્યો અને મશીનના નીચેના ભાગ કેમ ચાલે છે તે જોવા માટે સડસડાટ નીચે ઊતરી આવ્યો. બીજા કોઈને ધ્યાનમાં ન આવે પણ એને એકલાને જ સમજાય એવું કંઈક હજી બરાબર કામ નહોતું કરતું. એ ફરી ઉપર ચડ્યો. કારીગરની અંદર બન્ને હાથ નાખીને કંઈક કર્યું, પછી જલદી નીચે આવવા માટે સીડીને બદલે એક સળિયા પરથી નીચે સરકીને પ્રવાસીની પાસે આવ્યો. બધા ઘોંઘાટ વચ્ચે પોતાનો અવાજ સંભળાય તે માટે એ પ્રવાસીના કાન પાસે આવીને જોરથી બોલ્યો, “તમે સમજી શક્યા? હળે લખવાની શરૂઆત કરી દીધી છે. લખાણનો પહેલો મુસદ્દો લખાઈ જશે એટલે રૂનું પાથરણું વીંટાવા માંડશે અને ધીમે ધીમે કેદીના શરીરને સીધું કરી દેશે, જેથી હળને લખવા માટે નવી જગ્યા મળી જાય. દરમિયાન લખાયેલો ભાગ રૂના પાથરણા પર હશે, આ રૂ ખાસ રીતે બનાવ્યું છે કે એનાથી લોહી જામી જાય. એટલે લખાણને વધારે ઊંડું ઉતારવા માટે શરીર તૈયાર થઈ જાય છે. અને હળને છેડે એ દાંતા છે તે જેમ શરીર ફરતું જશે તેમ જખમો પરથી રૂના થરને ઊખેડતા જશે અને ખાડામાં ફેંકતા જશે. અને હળ માટે વધારે કામની જગ્યા બનશે. હળ આમ પૂરા બાર કલાક સુધી ઊંડે ને ઊંડે સુધી લખ્યા કરે છે. પહેલા છ કલાક તો અપરાધી લગભગ પહેલાં જેવો જ જીવતો રહે છે; એને માત્ર પીડા થાય છે. બે કલાક પછી એના મોઢામાંથી ડૂચો કાઢી લેવાય છે કારણ કે એનામાં ચીસો પાડવાની શક્તિ જ નથી રહી હોતી. અહીં આ વીજળીથી ગરમ થતા બેઝિનમાં ભાતની બહુ ગરમ ન હોય એવી લૂગદી રાખવામાં આવે છે. એમાંથી કેદી પોતાની જીભથી જેટલું ખાઈ શકે તેટલું ભલે ખાય. આજ સુધી એક પણ અપરાધીએ આ તક છોડી નથી. મને યાદ છે, મારા લાંબા અનુભવમાં એક પણ આ તક ચૂક્યો નથી.

લગભગ છઠ્ઠા કલાકે માણસની ખાવાની ઇચ્છા મરી જાય છે. એ વખતે હું સામાન્ય રીતે ઘૂંટણભેર બેસીને જોતો હોઉં છું કે શું થાય છે. સામાન્ય રીતે માણસ એનો છેલ્લો કોળિયો ભાગ્યે જ ગળાની નીચે ઉતારતો હોય છે, બસ, મોઢામાં ફેરવીને ખાડામાં થૂંકી દેતો હોય છે. એ વખતે મારે નીચા નમી જવું પડે છે, નહીંતર તો એ ક્યાંક મારા મોઢા પર જ થૂંકી દે. પણ લગભગ છઠ્ઠા કલાકે એ એવો તો શાંત થઈ જતો હોય છે! તદ્દન ગમાર, મૂર્ખને પણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. એની શરૂઆત આંખોથી થાય છે. ત્યાં એક જાતનો પ્રકાશ હોય છે. આ ક્ષણ એવી હોય છે કે આપણને પોતાને પણ હળ નીચે ગોઠવાઈ જવાની ઇચ્છા થઈ આવે છે. એ વખતે માણસ લખાણ સમજવા લાગે છે, બસ એટલું જ. એ પોતાનું મોઢું એવી રીતે હલાવે છે કે જાણે એ સાંભળતો હોય. તમે તો જોયું છે કે નરી આંખે આ લખાણ વાંચવાનું કેટલું અઘરું છે, પણ આ માણસ પોતાના જખમોથી એ લખાણ વાંચે છે. એ તો ખરું જ છે કે એ સહેલું નથી, અને એ પાર પાડવામાં એને છ કલાક લાગ્યા હોય છે. લગભગ એ સમયે હળ એની અંદર ઊંડે સુધી ઘૂસી જાય છે અને એને ખાડામાં ફેંકી દે છે. એ ત્યાં લોહી અને પાણી પર અને રૂના પાથરણા પર પડે છે. બસ ચુકાદાનો અમલ પૂરો થાય છે અને અમે, હું અને સૈનિક એને દાટી દઈએ છીએ.”

પ્રવાસીના કાન ઑફિસર તરફ હતા અને એણે જૅકેટના ખિસ્સાંમાં હાથ નાખીને મશીનનું કામ જોયું હતું. કેદીએ પણ મશીનને ચાલતું જોયું પણ કંઈ સમજ્યા વિના. એ થોડો આગળ નમ્યો અને હાલતી સોયોને ધ્યાનથી જોતો હતો ત્યારે સૈનિકે ઑફિસરનો ઈશારરો મળતાં પાછળથી ચાકુથી એનાં શર્ટ અને પેન્ટ ફાડી નાખ્યાં. કપડાં નીચે પડી ગયાં, કેદીએ પોતાની નગ્નતાને ઢાંકવા સરકી જતાં કપડાંને પકડી લેવાની કોશિશ કરી પણ સૈનિકે એને અધ્ધર ઊંચકી લીધો અને એને હલબલાવીને કપડાંના છેલ્લા અવશેષોને નીચે ખેરવી નાખ્યા.

ઑફિસરે મશીન બંધ કરી દીધું. અચાનક છવાઈ ગયેલી શાંતિમાં કેદીને હળની નીચે સુવડાવી દીધો. એની સાંકળો ઢીલી કરી દઈને તેને બદલે એને પટ્ટાઓમાં ઝકડી લેવામાં આવ્યો. પહેલી ક્ષણે કેદીને રાહત જેવું લાગ્યું. હવે હળને જરા નીચે ઉતારવામાં આવ્યો કારણ કે કેદી એકવડિયા બાંધાનો હતો. સોય એના શરીરને સ્પર્શી ત્યારે એની ચામડી પર એક ધ્રુજારીની લહેર દોડી ગઈ. સૈનિક એનો જમણો હાથ પટ્ટામાં બાંધવામાં લાગ્યો હતો ત્યારે કેદીએ એનો ડાબો હાથ ઉછાળ્યો પણ એ પ્રવાસી તરફ તકાયો. ઑફિસર આડી નજરે પ્રવાસીને જોવા લાગ્યો. એ જાણવા માગતો હતો કે સજાના અમલની એના પર શી અસર પડે છે, જો કે એને ઉપરટપકે બધું સમજાવ્યું તો હતું જ.
કાંડાનો પટ્ટો તૂટી ગયો, કદાચ સૈનિકે એને બહુ કસકસાવી દીધો હતો. સૈનિકે તૂટેલો પટ્ટો હાથમાં લઈને દેખાડ્યો. ઑફિસર એની પાસે ગયો. હજી એનો ચહેરો પ્રવાસી તરફ જ હતો. એ બોલ્યો, “આ બહુ જ જટિલ મશીન છે. કોઈ વસ્તુ અહીંતહીં તૂટે એનું કંઈ ન થઈ શકે. પણ ધ્યાન મૂળ ચુકાદાના અમલ પરથી હટવું ન જોઈએ. બહુ મોટી વાત નથી, આ પટ્ટો તો સહેલાઈથી સમારી લેવાશે. હું એને બદલે સાંકળ બાધી દઈશ, બસ, થયું કામ. જો કે જમણા હાથનાં કંપનો મૂળ જેવાં બારીક નહીં રહે.”

એણે સાંકળ બાંધતાં કહ્યું, “હવે મશીનના મેન્ટેનન્સ માટે પૈસા બહુ ઓછા મળે છે. પહેલાં તો આના જ માટે એક મોટી રકમ અલગ રાખવામાં આવતી. એક સ્ટોર પણ હતો અને એમાં રિપેરકામ માટે બધી જાતના સ્પેર પાર્ટ્સ હાજર રહેતા. હું એનો ઉપયોગ બહુ ઉડાઉપણે કરતો એ વાત પણ કબૂલી લઉં, પણ એ તો પહેલાં, આ નવો કમાન્ડન્ટ આવ્યા પછી નહીં; એ તો કંઈ પણ પહેલાં જેમ થતું હોય તેને વખોડવાની તક ચૂકતો જ નથી. હવે એણે મશીન માટેના નાણાનો હવાલો પોતાના હાથમાં લઈ લીધો છે. અને હું નવો પટ્ટો મંગાવીશ તો મને કહેશે, જૂનો પટ્ટો ક્યાં? પુરાવા તરીકે એ આપવો પડશે અને નવો પટ્ટો દસ દિવસે આવશે અને તે પણ હલકા માલનો, જરાય સારો નહીં હોય. પણ પટ્ટા વિના હું મશીન કેમ ચલાવીશ તેની કોઈને ફિકર નથી હોતી.”

(ક્રમશઃ…. …હપ્તો ત્રીજો … તારીખ ૨ ડીસેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજ…..)

++ In the Penal Colonyનું બહુ જ સચોટ કહી શકાય એવું ૧૩ મિનિટનું સંક્ષિપ્ત ફિલ્માંકન: ++

%d bloggers like this: