Best Urdu stories from Pakistan

ગુલાબદીન ચિઠ્ઠીરસાં

 આગ઼ા બાબર

લેખકનો પરિચયઃ

મૂળ નામ આગ઼ા સજ્જાદ હુસૈન. જન્મ માર્ચ ૧૯૧૯.પંજાબના બટાલામાં મૅટ્રિક સુધી શિક્ષણ. કૉલેજનો અભ્યાસ લાહોરમાં.૧૯૪૩થી ૧૯૪૫ સુધી પંચોલી આર્ટ સ્ટૂડિયોમાં સંવાદ લેખક તરીકે કામ કર્યું.પંજાબ ઍસેમ્બ્લીમાં રિપોર્ટર તરીકે કામ કર્યું. તે પછીમે ૧૯૪૯માઅં પાકિસ્તાનની ફોજમાં જોડાયા અને મેજર તરીકે રિટાયર થયા. ૧૯૭૮માં અમેરિકા ગયા અને ત્યાં રીડર્સ ડાઇજેસ્ટ સાથે જોડાયા. ચાર નવલિકા સંગ્રહો અને અન્ય સમીક્ષા પુસ્તકો પ્રકશિત. ૧૯૯૯માં અવસાન.

 

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક સાક્ષી પ્રકાશન, એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(
ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

ગુલાબદીન ચિઠ્ઠીરસાં

 આગ઼ા બાબર

પોસ્ટ ઑફિસની પાછળની બિલ્ડિંગના લાંબા રૂમમાં આજે બહુ હલચલ હતી. આજે ચિઠ્ઠીરસાંઓ(ટપાલીઓ)ની બદલીઓ થઈ હતી. ગુલાબદીનનો ચહેરો ઊતરી ગયો હતો.

કરમ ઇલાહીએ ઇકરામને પૂછ્યું – “ગુલાબદીનની મા મરી ગઈ છે કે શું?”

“અરે ભાઈ, એની બદલી હીરામંડી થઈ ગઈ છે.”

બન્નેએ હાથ મિલાવ્યા અને જોરથી હસી પડ્યા.

ગુલાબદીન મનની બળતરા ઠાલવતો હતોઃ “આનો અર્થ શું? રોજી તો ખુદા આપે છે, ભલે ને મારે નોકરી છોડવી પડે. હું તો મોટા સાહેબને અપીલ કરીશ. અફસરોએ તો જરાક ખ્યાલ રાખવો જોઈએ કે કોને કયો ઇલાકો આપવો.”

ગુલાબદીન પાંચ વાર નમાજ પઢતો. એના મહોલ્લામાં રમઝાનના મહિનામાં રાતે તરાવીહની નમાજોમાં કુર્‍આનખાનીની વ્યવસ્થા કરવાની જવાબદારી એની જ રહેતી. બજારમાં મેરાજ શરીફનો ફાળો પણ એની નિગરાની નીચે ઉઘરાવાતો અને એ જ એનો ખર્ચ કરતો. ઈદે-એ-મિલાદ-ઉન-નબીની ઊજવણીમાં પણ છોકરાઓ એના કહ્યા પ્રમાણે જ રંગબેરંગી તોરણો વગેરે બાંધતા. આવા ઈમાનદાર. ધર્મભીરુ માણસનો અંતરાત્મા આજે અસ્વસ્થ હતોઃ “તું ગુલાબદીન, હવેથી તવાયફોની ટપાલ લઈને એમના કોઠાઓના આંટાફેરા કરીશ? એ કાગળો શરૂ થતા હશે હવસ સાથે અને પૂરા થતા હશે હવસ સાથે. કોઈ કાગળમાં માની મમતા કે બાપનાં લાડ નહીં હોય. માની છાતીમાંથી દ્દૂધને બદલે ઝેર ટપકતું હશે અને બાપની નજરમાંથી બેશરમી…”

બીજા દિવસે એ પોસ્ટ માસ્તરને મળ્યો ત્યારે એનો ચહેરો પીળો પડી ગયો હતો. કદાચ એ હમણાં જ વુજૂ કરીને, દુઆ માગીને આવ્યો હશે.

 “હુઝૂર, મારી બદલી હીરામંડી કરી છે. હું નમાજી માણસ. મારી બહુ બેઇજ્જતી થશે.” એણે પોતાની અરજી મોટા સાહેબ સામે ધરી દીધી અને ખાખી કોટના ગજવામાંથી કાળા મણકાની તસબીહ (માળા) કાઢીને બોલ્યો, “હુઝૂર, જે હાથ આ તસબીહ ફેરવે છે તે જ એ કાળાં કામાંના અડ્ડાઓમાં જઈને ધંધો કરતી બાઈઓને કાગળો પહોંચાડશે. ખુદા માફ કરે. જનાબ, મારાથી નહીં થાય. કાં તો મને ફૈઝબાગમાં મૂકો ને કાં મિસરી શાહમાં જ રહેવા દો.”

સાહેબ વિચારીને બોલ્યા “તો બદલી રોકી દેવી છે? પણ હમણાં તરત તો નહીં થાય; અરજી તો રાખું છું.”

ગુલાબદીનને આંચકો લાગ્યો.

ગુલાબદીન અને સિરાઝ પાણીવાળા તળાવ પાસેથી થઈને નવ-ગજની કબર પાસે આવ્યા ત્યારે સિરાઝે કહ્યું, “મૌલવી ગુલાબદીન, આવ અહીંથી શરૂ કરીએ,” એ જમણી બાજુ વળતાં બોલ્યો, “આ પહેલો ચોક ફિરોઝાનો છે. અહીં બધી ગાનારીઓ રહે છે.”

દરવાજે ચાર-પાંચ જણ પાનાં રમતા હતા અને એક સ્ત્રી ઉપર છજામાં ખભે ટુવાલ રાખીને ભીના વાળને આંગળીથી અલગ કરતી સૂકવતી હતી. દુપટ્ટો નહોતો લીધો એટલે એના દરેક ઝટકે એની છાતી પણ… ગુલાબદીનને આંખો બંધ કરી દેવાની ઇચ્છા થઈ આવી.”

“કાલથી મારી જગ્યાએ આ આવશે” સિરાઝે ગુલાબદીનનો પરિચય કરાવ્યો.

લાંબી મૂંછોવાળાએ પાનાં પટક્યાં અને બન્ને પર નજર નાખી. લૂંગી જાંઘ સુધી ચડાવીને બેસી ગયો. એની સાથેના જુવાન છોકરાને ગુલાબદીનનું નામ સાંભળીને ગીત સાંભર્યું, “ઓ રાંઝા ફુલ ગુલાબ દા મેરી ઝોલી ટુટ પેયા…” છજા પરથી તવાયફ તાડૂકી, એણે પગ ઊંચો કરીને કઠેરા પર  રાખ્યો હતો. એની વજનદાર જાંઘોની અટકળ કોઈ કરે તો ખોટા પડવાનો સવાલ જ નહોતો.

“ આદાબ બીબી, પહેલાં જઈને સલવાર સિવડાવી લો!”

“એ બિલ્લો હતી. ઢોલક પર ગીતો બહુ સારાં ગાય છે.” સિરાઝે બધાંની ઓળખાણ આપવાનું શરૂ કર્યું. બજારમાં એક પાનવાળાની દુકાને પહોંચીને સિરાઝે કહ્યું, આ શહાબાની દુકાન છે. એ તો સાંજે આવશે, આ બેઠો છે તે નિક્કો. મૌલવીજી, પાનવાળાની દુકાનો દલાલીના અડ્ડા છે. અત્યારે દુકાનોમાં બેઠા છે તે બધ્ધા જ તવાયફોના નોકરો છે.”

તે પછીની ગલીમાં જતાં સિરાઝે કહ્યું, “અહીં બધી રંડીઓ રહે છે, ધંધાવાળીઓ.” ગલીમાં સડેલા તરબૂચની ગંધ આવતી હતી. ગુલાબદીને નાકે  કપડું રાખી દીધું.

“આ ગલીમાં જવાની જરૂર છે?” ગુલાબદીને નાકનું ટેરવું ચડાવતાં કહ્યું. “એકાદ ટપાલ અહીંની પણ હોય છે. આજે કંજરોના ચૌધરીની છે.” મહેંદીરંગી દાઢીવાળો ચૌધરી ખાટલે બેસીને હુક્કો પીતો હતો. એક માલિશિયો પાસે બેઠો હતો. એક જણ એના પગની પીંડલીઓ દબાવતો હતો.

“આ બાજુ ક્યાં, માસ્ટર?” ચૌધરી બોલ્યો.

“તમારી ટપાલ છે, ચૌધરીજી.” સિરાઝે કહ્યું અને ગુલાબદીનની ઓળખાણ કરાવી. આગળ ચાલ્યા તો એક ઘરમાંથી એક સ્ત્રી ડોકાઈ. “મારો કોઈ કાગળપત્તર નથી?” સિરાઝે ડોકું ધુણાવીને ના પાડી એટલામાં તો બીજી એક સ્ત્રી ભડકી, “યારોને તો ભરખી ગઈ, હવે તને કોણ લખશે કાગળ?”

બન્ને આગળ નીકળી ગયા. આગળ જતાં ગલી સાંકડી થતી જતી હતી. ગુલાબદીનનો જીવ ગભરાવા લાગ્યો. છેવટે ખુલ્લા રસ્તે આવતાં એના જીવમાં જીવ આવ્યો. સિરાઝે પૂછ્યું, “મિયાં, થાક્યા તો નથી ને? ચાલો, હજી એક-બે કાગળ છે.” બન્ને આગળ ગયા. બીજા ચાર-પાંચ કાગળ સિરાઝે પકડાવ્યા ત્યારે ગુલાબદીનને લાગ્યું કે એના હાથમાં ગંદા લોહીથી ખરડાયેલાં ચીંથરાં મૂકી દીધાં છે.

 “અહીં બદ્રો અને કદ્રો અહીં રહે છે.” સિરાઝે કહ્યું; અને એક મકાનમાં બેધડક ઘૂસી ગયો. આંગણામાં બે છોકરીઓ લસણ છોલતી હતી. સિરાઝનો અવાજ સાંભળીને છોકરીઓએ નજર ઊંચી કરી. સિરાઝે ગુલાબદીનના હાથમાં એક કાગળ પકડાવ્યો. આજે સૌ પહેલી વાર ગુલાબદીન કાગળ વહેંચતો હતો. બદ્રુન્નિસાએ કાગળ લઈ લીધો અને વાંચવા લાગી. એનો હરખ માતો નહોતો, “આપાને ‘કાકી’ (દીકરી) આવી…”

ઉસ્તાદ નૂરુદ્દીન રાહ જોતો ઊભો હતો. હવે બોલ્યા વગર રહી ન શક્યો, “અરે, જાનવરો, કહો તો ખરા શું સમાચાર છે?” વરંડામાં ટાટના પરદા પાછળથી એક વૃદ્ધાનો અવાજ આવ્યો, ‘ઉસ્તાદજી, કમરોએ દીકરી જણી…”

નૂરુદ્દીન ઉત્સાહમાં આવી ગયો. “નસીબવાળી છે. મુબારકબાદ અમ્માજી. પણ ટપાલીને મીઠું મોં કરાવ્યું?”

“હા, હા, એના વિના કેમ ચાલે?” કહીને કદ્રોએ સિરાઝના હાથમાં બે રૂપિયા મૂકી દીધા.

બન્ને બજારમાં આવ્યા ત્યારે એક જાળિયાવાળું ઘર દેખાડીને સિરાઝ બોલ્યો, “આ ઝોહરા મુશ્તરીનું ઘર છે…એની પણ ટપાલ હતી ને?” મુશ્તરીનો કાગળ હાથમાં પકડીને બન્ને અંદર ગયા ત્યારે એક જાડી સ્ત્રી પલંગ પર પડખું ફરીને સૂતી હતી. એના કૂલ્હા પરથી કમીઝ ખસી ગયું હતું પણ એને ભાન નહોતું. બાજુના રૂમમાંથી એક દૂબળી-પાતળી છોકરીએ આવીને કાગળ લઈ લીધો. સામેના રૂમમાં બે સાજિંદાઓ સાથે એક નાની છોકરી નથડી પહેરીને બેઠી હતી અને રિયાઝ કરતી હતી, “આ…આ…આ…”

ત્યાંથી બન્ને પાછા બજારમાં પહોંચ્યા ત્યારે સિરાઝે એને મળેલા બે રૂપિયામાંથી એક રૂપિયો ગુલાબદીનને આપવાની કોશિશ કરી, પણ એણે આનાકાની કરી. એને પેલી નથડીવાળી નાની છોકરી યાદ આવતી હતી. સિરાઝે ગુલાબદીનના કોટના ગજવામાં રૂપિયો નાખી દીધો અને બોલ્યો, “બુઝુર્ગવાર, આ કોઈ હરામના પૈસા નથી. સમજો… કોઈના ખિસ્સામાંથી રૂપિયો કઢાવવો એ સહેલી વાત નથી. અને રૂપિયાનું તો એવું છે કે એ આજે એક ગજવામાં હશે, કાલે બીજા ગજવામાં ચાલ્યો જશે.” ગુલાબદીન કંઈ ન બોલ્યો પણ મનમાં નક્કી કર્યું કે બદ્રોનો કાગળ આપવા જશે ત્યારે એને રૂપિયો પાછો આપી આવશે. પણ ઘણા દિવસ સુધી કાગળ જ ન આવ્યો. જ્યારે આવ્યો ત્યારે ગજવાનો રૂપિયો નીકળી ગયો હતો. એની પત્નીએ રૂપિયો કાઢીને ઘાસલેટ મંગાવી લીધું હતું.

ગુલાબદીન બદ્રો-કદ્રોને ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે બન્ને બહેનોએ કારપેટ પર લંબાવ્યું હતું અને એમની બહેન તકિયાને અઢેલીને પલાંઠીભેર બેઠી હતી. પાસે જ એનો બાપ હુક્કો ગડગડાવતો બેઠો હતો. ગુલાબદીને ત્રણ કાગળ એમના હાથમાં મૂક્યા. એનો બાપ બોલ્યો, “ભલા આવ્યા, મુનશીજી, છોકરીઓ કહેતી હતી, ટપાલ નથી આવતી, નવા મુનશીજી ક્યાંક બીજે તો આપી નથી આવતા ને?”

“ ના. તમારી ટપાલ આવતી જ નહોતી.”

“અરે, કાકી થવાના ખબર પણ આ જ લઈ આવ્યા હતા.” કદ્રોએ કારપેટ પર પડ્યા પડ્યા જ કહ્યું.

“એ…મ! બહુ શુકનિયાળ પગલાં છે, તમારાં મુનશીજી, ખુદા તમારું ભલું કરે. મુનશીજી, આવ્યા છો તો આ કામ પણ કરી આપો. આ મની ઑર્ડર  લખી આપો.” એણે ગુલાબદીન માટે બેસવાની જગ્યા ખાલી કરી આપી, હુક્કો એના તરફ ફેરવ્યો અને નોકરને કહ્યું, “અબે ઓય, મુનશીજી માટે લસ્સી લઈ આવ.”

ગુલાબદીને પૂછ્યું, “ઘરમાં દૂઝાણું છે?”

“અમે કંઈ જેવાતેવા નથી. મુનશીજી, કંજરોમાં અમારું ખાનદાન બહુ ઊંચું છે.” પછી કમરુન્નિસા માટે મની ઑર્ડર લખાવવા બેઠો. છેલ્લું ખાનું આવ્યો ત્યારે લખાવ્યું, “આ બસો રૂપિયા કાકીના ચૂસણિયા માટે છે. તારી માની તબીયત સારી નથી. ઠીક થશે ત્યારે તારી પાસે આવી જશે.”

લસ્સી માટે આભાર માનવાની રીતે ગુલાબદીને ચિંતા દેખાડી, “શું ઘરમાં કંઈ તકલીફ છે?”

“ખાસ નહીં, ચક્કર આવે છે. અમે પાછા ચરી પણ ન પાળીએ.”

ગુલાબદીન ઊઠવા લાગ્યો ત્યારે બદ્રોનો બાપ બોલ્યો, “મુનશીજી, લસ્સી પીવાનું મન થાય ત્યારે સંકોચ રાખ્યા વિના, ઘર જાણીને આવી જજો.”

ધીમે ધીમે ગુલાબદીનને દરેક ઘરની અંદરની વાતોની પણ ખબર પડવા લાગી. જેમ કે, બદ્રો અને કદ્રો જ્યાં રહેતી હતી તે ગેરુઆ રંગનું ખુલાવટવાળું મકાન એમની પરદાદીને એક તવંગર લાલા મુકુંદલાલે બનાવી આપ્યું હતું. હવે કુટુંબની સૌથી નાની દીકરી મહેરુન્નિસા માટે કોઈ મોટો આસામી શોધતા હતા. બદ્રોને મુજરા માટે ગુલબર્ગ જવું હતું તો એણે મહેરુન્નિસાને નાકે નથ અને બીજા શણગારોથી સજીને એવી બનાવી દીધી હતી કે જાણે મીણની પૂતળી. બદ્રોએ પોતે જ આ વાત કહી હતી. બદ્રોનો બાપ અબ્દુલ કરીમ અને ભાઈ કીમ કંઈ કામ નહોતા કરતા. કીમ તો કાને લવિંગિયાં પહેરીને ફુલફટાક થઈને ફર્યા કરતો. બદ્રો અને કદ્રોની મા સખત પરદો પાળતી.

ઝોહરા અને મુશ્તરીના ઘરમાં જે સ્ત્રી હંમેશાં પડખું ફેરવીને સૂતેલી દેખાતી તે એમની ઓરમાન બહેન છે. અફીણની એને લત છે. ઝોહરા અને મુશ્તરીની મા પણ પરદામાં જ રહે છે, પણ ગયા વર્ષે હજ કરી આવી તે પછી બદ્રો-કદ્રોની માને પણ હજ કરવાની ઇચ્છા થઈ છે, પણ અબ્દુલ કરીમ અને ત્રણેય દીકરીઓ હા નથી કહેતી કારણ કે એની તબીયત નબળીસબળી રહ્યા કરે છે.

ગુલાબદીનને એ પણ સમજાઈ ગયું કે જે ગાનારીના ઘરમાં વધારે મહેફિલો જામે તેની ખબર બીજાં ઘરો સુધી પણ પહોંચી જાય છે – ફલાણીને ઘરે હમણાં હમણાં સોસાઇટી બહુ એકઠી થાય છે. તવાયફોના નોકરો આવા સમાચારો લઈ આવતા હોય છે, જે આખો દિવસ દુકાનો પર બેઠા પાનાં ટીચ્યા કરતા હોય છે અને હારનારાને પૈસે પેડાવાળી લસ્સી પીતા રહે છે.

જે મકાનોના દરવાજા દિવસે જાડી ચિક અને ટાટના પરદાથી બંધ રહે છે, તે રાતે એવા ફટાશ ખૂલી જાય છે કે જાણે ચિક અને ટાટની સખત બેઇજ્જતી કરવી હોય. ગુલાબદીનને આ મકાનો ભેદી લાગતાં.

એક દિવસ એ બહુ થાકેલો હતો અને એ ગલીમાં ટપાલ વહેંચવા જવું હતું. એને થયું કે આ ચાર કાગળ વહેંચીને એ બદ્રો-કદ્રોને ઘરે લસ્સી પીવા પહોંચી જશે. એ ગલીમાં દાખલ થયો ત્યારે ત્યાં બહુ ગોકીરો હતો. અલ્લારખી મુસલ્લન અને બીજી એક રંડી વચ્ચે લડાઈ જામી હતી. ગુલાબદીન ત્યાંથી પસાર થયો ત્યારે એના તરફ ત્રાંસી આંખે જોઈને મુસલ્લન બોલી, “જાની, તને તો ટપાલી…!” બીજીએ તડાક જવાબ દીધો, “જાની, તને આ ભટકૂ ટપાલી…!” બીજી રંડીઓ ખડખડાટ હસી પડી. ગુલાબદીન શિયાવિયા. ત્યાં ટપાલ વહેંચ્યા વિના જ બદ્રો-કદ્રોને ઘરે પહોંચ્યો. અબ્દુલ કરીમે એનો ચહેરો જોઈને પૂછ્યું, “મુનશીજી, બહુ ગભરાયેલા લાગો છો.” ગુલાબદીને આખી વાત કહી. બીજે દિવસે અબ્દુલ કરીમ એને લઈને હાકો ચૌધરી પાસે લઈ ગયો. ચૌધરીએ મુસલ્લનનાં હાડકાં ખોખરાં કરી નાખ્યાં. પછી બોલ્યો, “મુનશીજી, તમે તો નહોતું કહ્યું, પણ તમે ગુલાબોની ગલીમાંથી જતા હો છો ત્યારે ફોંદા કંજરી બોલતી હોય છે, “હા…ય ગુલાબો, તારો ખસમ આવ્યો…” મને બીજી રંડીઓએ કહ્યું તે પરથી મેં ફોંદાની પાંસળીનો ચૂરો કરી નાખ્યો હતો. અમે તો વગર કહ્યે તમારું ધ્યાન રાખીએ છીએ, પણ એક વાત છે…..આ ગલીઓમાંથી નીકળો ત્યારે મરદ બનીને નીકળો, હીઝડા જેમ નહીં. આ ગલીઓમાં તો માણસે ધારદાર અસ્ત્રો ચાલે તેમ ચાલવું જોઈએ.”

ગુલાબદીન અને અબ્દુલ કરીમ ઘરે પાછા આવ્યા ત્યારે ઘરની પાસે એક લાંબી લીલા રંગની કાર ઊભી હતી. અબ્દુલ કરીમ બોલ્યો, “રાણા હોરી આવ્યા લાગે છે.”

અંદર બેઠકમાં સોફા પર રાણાસાહેબ બેઠા હતા અને બદ્રો એમની પાસે બેઠી હતી. મહેરુ ઈરાની રેશમના તાકાને હાથથી માપતી હતી. હાથ પહોળા કરતી હતી ત્યારે એની છાતીના બે ગોળા આગળ આવી જતા હતા. રાણા સાથે હાથ મિલાવીને અબ્દુલ કરીમ ગાદી તકિયે બેસી ગયો અને મહેરુને કહ્યું, “ટાલિયાને કહે, મુનશી માટે લસ્સી લઈ આવે.”

મહેરુએ જવાબ આપ્યો, “એ તો બજાર ગયો છે, હું પોતે જ લઈ આવું છું.” એણે લસ્સી લાવીને ગુલાબદીનના હાથમાં મૂકતાં ધીમા અવાજે કહ્યું, ”મુનશીજી, હમણાં જજો નહીં.” પછી એ પોતાની રેશમી શલવાર સંભાળતી વરંડા તરફ ગઈ. ત્યાંથી પાછી બેઠકમાં આવી અને રાણા તરફ જોઈને બોલી, “અંદર બેઠાં જ ભેંસનો સોદો કરીએ છીએ.” પછી બાપની સામે જોઈને બોલી, “મુનશીજી કહે છે કે ભેંસનો માલિક કહેતો હતો કે લેવી હોય તો બે દિવસમાં આવીને લઈ જાઓ.”

બાપે પણ મોઢે સ્મિત જડીને કહ્યું, “આ બન્ને બહેનો વારાફરતી લસ્સી વલોવે છે. વાત એમ છે, રાણાજી, કે અમારી ભેંસ વસૂકી ગઈ છે. રોજ કહે છે, અબ્બાજી… નવી ભેંસ લઈ આવો.”

“તે લઈ લો ને – કેટલું કહે છે?” રાણાએ બદ્રોના ચહેરા પર ઝીણી નજર માંડતાં કહ્યું.

“આઠસો કહે છે ને, અબ્બાજી?” બદ્રો બોલી.

“હા પુત્તર!”

“કાલે મારી પાસેથી ચેક લઈ લેજો,” રાણા હોરીએ નીરસતાથી કહ્યું. બદ્રો ત્યાં જ ઊભી થઈ અને નફ્ફટાઈથી બોલી, “ભલે, મુનશીજી, જાઓ અને નીચે ભેંસવાળાને કહી દેજો કે  અબ્બાજી ભેંસ લઈ જશે.”

 ભેંસ? કઈ ભેંસ? વિચારમાં ને વિચારમાં નીચે ઊતરીને ગુલાબદીને પાનવાળાને પૂછ્યું, “આ રાણા હોરી કોણ છે?”

“જેણે બદ્રોની નથ ઉતારી એનો મુનશી છે. કોયટા (ક્વેટા)થી આવ્યો છે. મુનશીજી, ભોળપણનો દેખાવ ન કરો. તગડો માલ લાવ્યો હશે.”

બીજા દિવસે રાણાને જોવાની લાલચમાં ગુલાબદીન ફરી બદ્રોને ઘરે પહોંચ્યો. એ વખતે બેઠકમાં બે પલંગ સાથે જોડેલા હતા અને એક પલંગ પર હજામ સામે બેસીને રાણા દાઢી કરાવતો હતો. જ્યાં જૂઓ ત્યાં ચાના કપ પડ્યા હતા.

ત્યાં તો બદ્રો સુગંધ વેરતી ત્યાં આવી. “આવો, મુનશીજી, કોયટાની ભેટ લેતા જજો.” એણે છ રાતાંચોળ સફરજન કાઢ્યાં. આ ચાર ઝોહરા-મુશ્તરીને ઘરે આપી દેજો અને બે તમે રાખજો.”

ગુલાબદીન નાકમાં સુગંધ ભરીને સડસડાટ બહાર નીકળ્યો અને ઝોહરા-મુશ્તરીને ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે બે બહેનો કોઈની સાથે રમી રમતી હતી. સફરજન જોઈને બોલી, “મુનશીજી, શું એમને ઘરે દેગ ચડી છે?”

ગુલાબદીન બોલ્યો, “મેં તો નથી જોઈ.”

બીજા દિવસે ઝોહરાનો કાગળ આવ્યો. ગુલાબદીન ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે રાણા હોરી ઝોહરાની નશાખોર ઓરમાન બહેન સાથે બેઠો હતો અને પેલી એને મણ-મણની ગાળો સંભળાવતી હતી. ગુલાબદીને બહાર નીકળતાં વિચાર્યું, “ત્યાં ભેંસની રકમ આપી આવ્યો છે અને અહીં ભેંસ સાથે ખેલ કરે છે.”

તે પછી એ ઘણા દિવસ સુધી બદ્રો-કદ્રોને ઘરે ન ગયો. એક વખત મોતી બજારમાં એનો ભેટો અબ્દુલ કરીમ સાથે થઈ ગયો. “ઓહો, મુનશીજી, આવજો ને ઘરે, અમારે ઘરે જલસો થવાનો છે.

એક દિવસ બદ્રોના નામે પાંચસો રૂપિયાનો મની ઑર્ડર આવ્યો. રાણા હોરીએ લખ્યું હતું, “જલસા માટે મોકલું છું, એ દિવસે મને પણ યાદ કરી લેજે.”

 ચિક ઊંચી કરીને અંદર ગયો તો બદ્રો પલંગ પર આળોટતાં સિગરેટ પીતી હતી.

“ખુદાનો પાડ માનું, મુનશીજી, આવ્યા તો ખરા.”

“કોઈ કાગળપત્તર હોય તો આવું ને?”

“અરે, એમ હોતું હશે? કાગળ ન હોય તો કોઈ આવવાનું છોડી દે?”

મની ઑર્ડર આવ્યો છે તે જાણીને અબ્દુલ કરીમ બહાર આવી ગયો. મહેરુનો ઉત્સાહ સમાતો નહોતો.

“હવે મુનશીજી, જરા કાગળ-પેન્સિલ લઈને બેસી જાઓ…કાકી, હુક્કો લઈ આવ.” અબ્દુલ કરીમે કહ્યું.

મહેરુન્નિસા હુક્કો લઈ આવી. અબ્દુલ કરીમે હુક્કો ગડગડાવતાં મસાલા લખાવવા માંડ્યા. ગુલાબદીન અચરજમાં ગળાડૂબ.

“કંઈ નથી, મુનશીજી, આ તો અમારી કમરોને દીકરી આવી તેની મિજબાની આપવી છે.”

રવિવારનો પ્રોગ્રામ હતો. બપોરે જમવાનું ને રાતે સંગીત. ગુલાબદીનને અચકાતો જોઈને અબ્દુલ કરીમે કહ્યું, “મુનશીજી, તમે કોઈ બહારના તો નથી અને અમે કોઈ બહુ ઘણાને બોલાવ્યા નથી. બસ, આડોશીપાડોશીઓ છે. એ બધાં તો તમને ઓળખે જ છે. બસ, ટપાલ વહેંચીને સીધા અહીં આવી જજો.”

શનિવારની સાંજે હજામે ચૂલો બનાવી કાઢ્યો. રવિવારની સવારે એના બે મદદનીશ આવી પહોંચ્યા અને કામ સંભાળી લીધું. શમિયાણો બંધાઈ ગયો, કારપેટો પથરાઈ ગઈ, ગાદીતકિયા ગોઠવાઈ ગયાં.

બપોર થતાં વેશ્યાઓની ટોળીઓ આવવા લાગી. આંગળીઓની વચ્ચે સિગરેટ, મોઢામાં સોપારી, એકબીજીના કાનમાં વાતો, ભાત-ભાતના અવાજો, રંગબેરંગી વસ્ત્રો, ગોરા-સાંવલા ચહેરા, ઉભારવાળી છાતીઓ, પાતળી કમરો, દિલને લોભાવનારી અદાઓ, નાજ-નખરાં. ગુલાબદીનનો શ્વાસ તો અંદરનો અંદર અને બહારનો બહાર.

નૂર પુલાવ, શીરમાલ, કોરમા પિરસાયાં. એક આવે ને એક જાય.  મહેમાનો જતાં પિરસનારાનો વારો આવ્યો. પછી હજામે પોતાનો સામાન સમેટવા માંડ્યો. 

અબ્દુલ કરીમે પૂછ્યું, “ટપાલીને કંઈ આપ્યું કે નહીં?”

બદ્રોએ જવાબ આપ્યો, “ અબ્બાજી, મેં પુલાવ આપ્યો હતો.”

“બરાબર છે. આપણા માટે હંમેશાં સારા સમાચાર લઈ આવે છે.”

રાતે ગુલાબદીન પહોંચ્યો ત્યારે ફૈરોઝાએ સિલ્માનો સૂટ પહેર્યો હતો અને ઝોહરા સાડીમાં હતી અને એની ચોળી તો બસ, નામ લેવા પૂરતી હતી. ગુગ તો અકબર બાદશાહના જમાનાની ગાયિકાના લેબાશમાં હતી. એની જૂતી પર ટાંકેલા તારલા એ ચાલતી હતી ત્યારે આંખે અથડાતા હતા. મુશ્તરીની નાની બહેન હજી થોડા મહિના પહેલાં તો “આ…આ…આ…” કરતી હતી અને આજે ઓળખાતી નહોતી. મુશ્તરીન રેશમી ગરારામાં હતી અને એના કૂલ્હા ઘંટીનાં બે પડ જેમ ઘસાતા હતા. અને આજે મહેરુ તો મહેરુ જ નહોતી. કસકસતાં કપડાંમાંથી એનું અંગેઅંગ બહાર કૂદી પડવા આતુર દેખાતું હતું. ત્યાં તો એક જોડી અંદર આવી. એક લાંબા કદની છોકરી ટૂંકાં પગલાં ભરતી રેશમ જેવી સરસરતી મહેફિલમાં દાખલ થઈ.

ગુલાબદીને કીમને પૂછ્યું, “ આ છોકરી કોણ છે?”

કીમે કહ્યું, “મારા ફઈની દીકરી – શમ્મો.” ગુલાબદીનની છાતીમાં જાણે શ્વાસોનો અંબાર ભરાઈ બેઠો હતો તે બહાર નીકળવા લાગ્યો.

સૌથી પહેલાં મુશ્તરીની નાની બહેન અલ્માસે ગાવાનું શરૂ કર્યું. પછી બદ્રોના નામના અવાજ ઊઠ્યા. બદ્રોએ એની ઘાટી ભમ્મરો ઊંચી કરીને મરદો તરફ હાસ્ય વેર્યું. પછી પોતાની રેશમી શલવારની ક્રીઝ ચપટીમાં પકડીને વચ્ચે આવીને બેઠી. ગુલાબદીને આ બદ્રોને કદી ક્યાં જોઈ હતી? એ ઊંબરા પર જ જરા ઊંચો થઈને જોવા લાગ્યો. અવાજ હતો કે રિમઝિમ ? એક મહેમાને નોટ કાઢી. ગુલાબદીને પૂછ્યું, “કેટલાની નોટ છે?” કોઈએ જવાબ આપ્યો, “દસની.” પછી તો દસની નોટો વરસવા લાગી. ગુલાબદીન વિચારતો રહ્યો; બદ્રોના બદનમાં આવી લચક ક્યાંથી આવી?  એક પછી એક ગાનારીઓ સમાં બાંધતી રહી. મોડી રાત સુધી મહેફિલ ચાલી.

મૌલવી ગુલાબદીન અઝાનનો અવાજ સાંભળીને ઊઠ્યો અને નમાજ પઢવા ગયો. આજે એનું મન બહુ પ્રસન્ન હતું. નમાજમાં પણ બહુ મઝા આવી. ખુદાના ઘરની લંબાઈ-પહોળાઈ જેવી જ મનની લંબાઈ-પહોળાઈ આજે ગુલાબદીને અનુભવી.

તે પછીના પંદર દિવસ બદ્રો-કદ્રો નૂરપુરમાં બર્રી ઈમામના ઉર્સમાં જવાની તૈયારીમાં લાગી ગઈ. સાજિંદાઓએ વાજિંત્રોનાં પોટલાં બાંધ્યાં. બદ્રોએ ત્યાંથી પત્ર લખ્યો હતો તે લઈને ગુલાબદીન એને ઘરે ગયો. અબ્દુલ કરીમને પત્ર આપ્યો અને એની દ્દીકરીઓના કુશળ સમાચાર આપ્યા. થોડા દિવસે બદ્રોનો બીજો પત્ર આવ્યો. લખ્યું હતું, મેળો જામ્યો છે અને અમારું કામ પણ જામ્યું છે. પાંચ દિવસમાં ચાર હજારની કમાણી થઈ. હવે અઢાર-ઓગણીસમીએ લાહોર પહોંચી આવશું પણ તે પહેલાં સોફા નવો લઈ લેજો. પરદા પણ બદલવા જેવા થઈ ગયા છે. આળસ ન કરજો, કારણ કે એક પઠાણ મહેરુનો આશિક થઈ ગયો છે. નથ ઉતારવાનાં માગ્યાં મોલ આપવા તૈયાર છે. એને અમે કહ્યું છે કે આ તો પરદેશ છે, તમે લાહોર આવીને અમારા મહેમાન બનો.

અબ્દુલ કરીમે સંતોષનો શ્વાસ લીધો. “ગુલાબદીન, આવી દીકરીઓ ખુદા બધાંને આપે. એમણે બાપને માતબર રક્મો કમાઈને આપી છે. હવે અલ્લાહની મહેરબાનીથી મહેરુ પણ કમાઉ બની જશે. વળી એક જલસો કરશું. અબ્દુલ કરીમને ચાર હજારનો બૅન્ક ડ્રાફ્ટ મળ્યો તે જ દિવસે કીમ નવો સોફાસેટ અને પરદાનું કાપડ લઈ આવ્યો. ઝુમ્મરની સફાઈ કરાવી લેવાઈ. આખું ઘર ચમકી ઊઠ્યું.

છોકરીઓ ઓગણીસમીએ સવારે આવવાની હતી અને એ જ દિવસે પોસ્ટ ઑફિસની પાછળની બિલ્ડિંગના લાંબા રૂમમાં ભારે અવરજવર મચી.

ગુલાબદીન ફરી અરજી લઈને પોસ્ટ માસ્તર સામે આવ્યો.

“આ તારી ગયા વર્ષની અરજી પડી છે. તેં માગ્યું હતું તેમ તને હીરામંડીથી બદલીને પાછો મિસરી શાહમાં જ ગોઠવી દીધો છે. હવે શું તકલીફ છે?”

“હુઝુર, બસ એક જ વિનંતિ મને હીરામંડીમાં જ રહેવા દો…”

“શું કહે છે? પોસ્ટ માસ્તરે ફાઇલમાંથી આંખ ઊંચી કરીને ગુલાબદીન સામે જોયું.

હવે ગુલાબદીનની દાઢી સફાચટ હતી. હડપચી સાફ દેખાતી હતી અને એના જાડા હોઠ પર મૂંછોના દોરા ફૂટેલા હતા.

૦-૦-૦

(સંક્ષિપ્ત રજુઆત)

Best Urdu stories from Pakistan: Rupees 42

પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં: બેતાળીસ રૂપિયા

મિર્ઝા રિયાઝ

લેખકનો જન્મ ૧૯૨૬માં  જલંધરમાં થયો. એમની પહેલી વાર્તા ‘હુમાયું’ લાહોરન એક સામયિકમાં છપાઈ. પાકિસ્તાન બનતાં લાહોર ચાલ્યા ગયા અને ત્યાંની સરકારી કૉલેજમાં અધ્યાપક તરીકે જોડાયા. એમના ત્રણ નવલિકા સંગ્રહો અને બે વ્યંગ્યસંગ્રહો પ્રકાશિત થયા છે. એમની ટેલીવિઝન સીરિયલ ગમ-ગુસ્સાર બહુ લોકપ્રિય બની.

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક – સાક્ષી પ્રકાશન, એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

‘પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

 

બેતાળીસ રૂપિયા

મિર્ઝા રિયાઝ

સાસુએ જ્યારે ઘોષણા કરી કે કાલથી ઝૈનબ દુકાને બેસશે ત્યારે શબ્બીરના રૂંવાડે રૂંવાડે આગ લાગી ગઈ. એને લાગું કે એક ગોળી એના માથાને વીંધતી નીકળી ગઈ. પછી જ્યારે જરા ઠંડો પડ્યો ત્યારે ક્રોધ માઝા મૂકવા લાગ્યો. કે આ ડોશીના લમણામાં એક ગોળી ઠોકી દીધી હોય તો સારું થાય. સાઠે બુદ્ધિ નાઠી છે, કેવી વતો એના મગજમાં આવે છે! ઘડીવાર તો એને લાગ્યું કે એ રસ્તા વચ્ચે જ નવસ્ત્રો થઈ ગયો છે અને આવતાજતા લોકોની લોલુપ નજરો ખંજર બનીને એના હૃદયમાં ઘોંચાયા કરે છે.

આમ તો શબ્બીર હંમેશાં પોતાની સાસુને આદરભાવથી જોતો રહ્યો છે. એનાં લગ્ન થયાં ત્યારે એણે આખી નાતનો વિરોધ સહન કર્યો પણ એ વખતે ઝૈનબની માએ બહુ હિંમત દેખાડી. આમ તો એ જમાનામાં કોઈ છોકરીનું માગું લઈને સામે ચાલીને જાય નહીં. એ લફંગાઓની રીત મનાતી (મુસલમાનોમાં છોકરાવાળા ‘પયગામ’ મોકલે, છોકરીવાળા પહેલ ન કરે. –અનુવાદક). અધૂરામાં પૂરું, વાત એવી ફેલાઈ કે શબ્બીર ઝૈનબને પ્યાર કરતો હતો. પછી શું જોઈએ? લાઠીઓ હવામાં વીંઝાવા લાગી અને ચાકુઓ કોઈ અદૃશ્ય પેટમાં ઘૂસતા રહ્યા. પણ કોની હિંમત, કે ઝૈનબની માને ડરાવી શકે? પતિ, ઘરબાર અને સગાંવહાલાં સામે એ  પહાડ બનીને ઊભી રહી.

“શબ્બીર મારી દીકરીનેઉપાડીને ક્યાં ભાગી જાય છે? પરણવા માગે છે અને આમાં બન્નેની મરજી છે તો અમે શું કરી શકીએ?” એણે ભાઈઓ અને દીકરાઓને તો ચોખ્ખું કહી દીધું. એનો અવાજ પણ લલકારથી ઓછો નહોતો. બધા મોં વકાસીને બેસી રહ્યા. કોઈએ ટોણો માર્યો કે શબ્બીર તો ગરીબ છે. મા ભડકી, “અમીર-ગરીબ બધા અલ્લાહના બંદા છે…અને વખત હંમેશાં એકસરખો નથી રહેતો.” અને એણે ઝૈનબનો હાથ શબ્બીરના હાથમાં સોંપી દીધો હતો.

ઝૈનબનું ખાનદાન પણ બહુ ઊંચું નહોતું, પણ નાના ગામમાં તલાટીગીરી હતી. ઘરમાં ત્રણ ભેંસ અને બે બળદ હતાં. થોડી ખેતીની જમીન પણ હતી. શબ્બીરનું ખાનદાન એમની સરખામણીએ નીચું જ હતું. ગરીબાઈએ એનું બધું લૂંટી લીધું હતું, પણ હજી ખુમારી બાકી હતી, કારણ કે નસોમાં રાજપૂત લોહી દોડતું હતું. નાક ઊંચું હતું અને એના માટે પ્રાણને પણ વહાલા કરે તેમ નહોતો. શબ્બીરની માને મન આ બધીવાતોનો અર્થ નહોતો. એને તો બસ, એટલું જ કે શબ્બીર ઝૈનબને ચાહે છે અને બન્ને ખુશ રહે.

અને એનો વિચાર સાચો નીકળ્યો. શબ્બીરે સાચું પાડ્યું કે એ આદર્શ પતિ, આજ્ઞાંકિત જમાઈ અને સંતાનવત્સલ બાપ છે. એનો ખ્યાલ હતો કે આખી દુનિયામાં ઝૈનબ જેવી સુંદર કોઈ નથી. જેવી સુંદર તેવી જ સુશીલ અને પતિનો પડ્યો બોલ ઝીલનારી. ખૂબીની વાત એ હતી કે ઉંમર વધવાની સાથે ઝૈનબ માટે એનો પ્રેમ પણ વધતો જતો હતો. શબ્બીર કેમ માને કે પત્ની દુકાને બેસે, અને તે પણ જિલ્લા કોર્ટની વચ્ચોવચ્ચ. વળી, દુકાન પણ પાન-સિગરેટની. ત્યાં તો આવારા. લુચ્ચા-બાંડા એટલા હતા કે ન પૂછો વાત.

એણે આખી જિંદગી સાસુની જરૂરિયાતની બરાબર સંભાળ રાખી હતી. એ બીમાર પડે તો ઝૈનબ કરતાં તો એ વધુ ચિંતામાં પડી જતો. મોંઘામાં મોંઘી દવાઓ અને ટૉનિક લાવીને દેતો. પોતે ભલે ઓછું ખાય પણ સાસુના ખાવાપીવાનું બરાબર થાય એનું ધ્યાન રાખતો. પોતાની દુકાન પાન-સિગરેટની, પણ સાસુ માટે તો હંમેશાં સારાં પાન-તમાકુ ખરીદીને લાવતો. પણ શબ્બીર થોડા દિવસ જ બીમાર પડ્યો તેમાં તો સાસુની ધીરજ ખૂટી ગઈ અને હુકમ કરી દીધો કે હવે ઝૈનબ દુકાને બેસશે. આનાથી વધારે ભૂંડી વાત શી હોય? આ તો ચકલે બેસાડવા જેવું થયું. ઇજ્જત-આબરૂનું ભરબજારે લીલામ, બીજું શું? જેમ એ વિચારતો ગયો તેમ એનો પારો ચડતો ગયો. એને થયું કે ડોશીનો સફેદ વાળનો ઝૂડો પકડીને એને ભઠ્ઠામાં ધકેલી દે, એનાં હાડકાંપાંસળાં તડતડ કરતાં ફૂટે તો શબ્બીરને હૈયે ટાઢક તો વળે!

રાતે ચૂલા પાસે બેસીને એણે પોતાની ભાવનાઓના દરવાજા ખોલી નાખ્યા. “ અરે, દુઃખ તો માણસ સાથે છે જ, અને બે-ચાર દિવસ દુકાન બંધ રહી તો શું કોઈ આસમાનીસુલતાની આવી ગઈ? લાખોનું નુકસાન થઈ ગયું કે શું?” એ બોલતો જ રહ્યો પણ ડોશીયે ચુપ ન રહી શકી. એણે પણ ગાજતા અવાજે કહી દીધું, “દુકાન એક દિવસ બંધ રહે તો ઘરાક રસ્તો ભૂલી જાય છે અને ગામમાં પાનવાળા કંઈ ઓછા છે?” શબ્બીર મનોમન હારીને ખાટલે પડ્યો. એને ખાટલો ફાંસીના તખ્તા જેવો લાગ્યો અને ડોશીમાં જલ્લાદ નજરે પડ્યો. એને સમજાતું નહોતું કે ડોશીને કેમ સમજાવવું કે ખાનદાનીની આ રીત નથી. સ્ત્રી તો ઘરનું ઘરેણું છે. ઝૈનબ એની દીકરી છે તો શબ્બીરની પત્ની છે અને પત્ની જ હંમેશાં પતિની, ઘરની ઇજ્જત-આબરૂ  હોય છે.

ઝૈનબ તો હંમેશાં પતિની સાથે રહી છે. એણે શબ્બીરનો  કોઈ વાતે વિરોધ કર્યો હોય એવું બન્યું જ નથી. તેમાં આ તો દુકાને બેસવાની વાત. મરવા જેવું થાય. હવે તો પાંચ બાળકોની મા બની ગઈ છે, આધેડ ઉંમરે પહોંચી ગઈ છે અને વાળમાં પણ સફેદ રંગ ડોકાવા લાગ્યો છે પણ મરદની આંખ મેલી થતાં વાર શું લાગવાની? દુકાન પણ કોર્ટની પાસે. ત્યાં જતાં તો શરીફોનાં હાજાં ગગડી જાય.  ઘણી વાર એને શબ્બીર માટે ખાવાનું લઈને દુકાને જવું પડતું અને એ ખાઈ ન લે ત્યાં સુધી દુકાને જ બેસી રહેવું પડતું. એ જ વખતે એને એકાંત મળતું. ત્યાં મોકળા મને વાત પણ થઈ શકતી. એ દિવસો પણ કેવા સારા હતા! એક કમરાના મકાનમાં તો આવો મોકો ક્યાંથી મળે? ઘરમાં પાંચ છોકરાં અને સૌથી મોટી તો તલાટણ મા. એની હાજરીમાં તો શબ્બીર સાથે વાત કરતાં પણ એ લજાતી.

ઘરાક અને મૃત્યુનો કોઈ સમય નથી હોતો. પ્રેમની ઘડીઓમાં કોઈ ઘરાક આવી ચડતો તો એનો સોદો પતાવીને બન્ને ફરી વતે ચડી જતા< શબ્બીર પત્નીને પૂછતો, “ પૈસ્સા તો ગણીને લીધા ને?” ઝૈનબ ગણીને કહેતી. એક-દોઢ પૈસો વધારે છે. શબ્બીરની શબ્બીરન પૈસા કેમ ઓછા લઈ શકે” શબ્બીર ખડખડાટ હસી પડતો. ઝૈનબનું ઉન્મુક્ત હાસ્ય એકલા શબ્બીરને જ સંભળાતું.

દુકાને જઈને આમ શબ્બીરની સાથે બેસવું એ જુદી વાત હતી અને દુકાનદાર બનીને વેપાર કરવો એ જુદી વાત હતી. વિચાર જ ભયજનક હતો. ઝૈનબે શબ્બીરની તબીયત માટે દુઆ માગતી કારણ કે એ જાણતી કે ઘરની હાલત શું છે. પણ એણે કદી શબ્બીરને એની ખબર પણ ન પડવા દીધી. જે કંઈ પૈસા ઘરમાં હતા તે તો ખલાસ થઈ ગયા હતા. દવાદારુ, રસોઈ પાણી અને અમ્માના પાન-તમાકુ, બધું મળીને રોજનો આઠ રૂપિયાનો ખર્ચો હતો. એની પોતાની ઇચ્છા હતી કે એક જોડ કપડાં સીવડાવી લે. નાની બહેનની શાદી પણ થવાની હતી. અમ્મા નવું પાનદાન લેવાનું પણ બોલતી હતી. શબ્બીર પણ શોખીન એવો કે અઠવાડિયે એક વાર તો ફિલ્મ પણ જોઈ આવતો. અને દુકાનો તો ડગલે ને પગલે છે. તેમાં ય કોર્ટનું કામ તો અર્ધો દિવસ ચાલે. બાકીના દિવસમાં તો કોઈ વટેમાર્ગુ આવે અને દ્કાને અટકે એના માટે અલ્લાહની મહેર પર જ આધાર હતો.

શબ્બીર જલદી સાજો નહીં થાય તો ઝૈનબને દુકાને બેસવું પડશે. ઝૈનબે શબ્બીરને કાનમાં કહી દીધું. શબ્બીરે બહુ જ આર્તસ્વરે અલ્લાહ પાસે પોતાને જલદી સાજો કરવા આરજુ કરી અને પોતાના ગુનાઓની માફી માગી.

થયું એવું કે સવારે એને રગરગતો તાવ ચડ્યો. સાસુ એને માથે પોતાં મૂકીને તાવને હળવો બનાવતી રહી. બપોર ઢળ્યા પછી એની આંખ ઊઘડી. એણે ચારે તરફ જોયું. એની આંખોનો પ્રશ્ન સમજીને સાસુએ હકારમાં ડોકું હલાવ્યું. શબ્બીર મનમાં જ ચિત્કાર કરવા લાગ્યો, “ બહુ ખરાબ, બહુ ખરાબ…” એને જાણે સનેપાત થયો હોય એમ બબડતો રહ્યો.

એ સાંજ પડતાં પહેલાં જ ઘરે પાછી આવી ગઈ. શબ્બીરે એને જોઈને મોઢું ફેરવી લીધું. ઝૈનબ એનો આકરો સ્વભાવ જાણતી હતી. એ ખાટલાની પાંગતે બેસી ગઈ. એને ખબર હતી કે શબ્બીર એનું દુકાને જવું સહી નહોતો શક્યો. શું કરે? હવે અમ્મા તો જાય તેમ નહોતી. છોકરાં નાનાં હતાં અને માબાપ એમને દુકાનથી દૂર જ રાખતાં હતાં. એમની ઇચ્છા તો એવી હતી કે છોકરાં ભણે અને મોટા હોદ્દે પહોંચે. એણે દુપટ્ટામાં બાંધેલા ચાર રૂપિયા શબ્બીરના હાથમાં રાખી દીધા અને બોલી, “ત્રણ રૂપિયા ડૉકટરને આપવાના છે. સવારે દવા ઉધાર લઈ આવી હતી.”. પછી આજનો આખો દિવસ કેમ વીત્યો તેની લાંબી દાસ્તાન શબ્બીરને કહી સંભળાવી. શબ્બીર રસ લેવાનો દેખાવ કરતો સાંભળતો રહ્યો. પછી એ રૂપિયા ઝૈનબના હાથમાં પાછા મૂકતાં એ બોલ્યો, “આમાંથી મને ઝેર લાવી આપ.” ઝૈનબ એનો હાથ પંપાળતી રહી. શબ્બીરે નક્કી કરી લીધું કે ગમે તે થાય ઝૈનબ દુકાને નહીં જાય.

બીજા દિવસે સવારે એ ઊઠીને ઊભો થવા ગયો પણ પગ ધ્રૂજતા હતા. પાછો ખાટલામાં પટકાયો. આંખ ખૂલી ત્યારે ઝૈનબ દુકાનેથી આવી ગઈ હતી અને એની અમ્માને કહેતી હતી કે આજે વીસ રૂપિયાની આવક થઈ. શબ્બીરે દાંત કચકચાવ્યા. એને લાગ્યું કે ઘરમાં એની વિરુદ્ધ એક કાવતરું ચાલે છે.

આમ આવક વધતી ગઈ અને હવે તો ઝૈનબ પણ કુશળ દુકાનદાર બની ગઈ હતી. જો કે, દુકાને બેઠી હોય ત્યારે એક અજ્ઞાત ભય એના મનમાં છવાયેલો રહેતો. ત્યાંની જનતા માટે પણ એ નવી વાત હતી કે એક સ્ત્રી દુકાન ચલાવતી હોય. થોડી જિજ્ઞાસા અને થોડા સ્ત્રી પ્રત્યેના આક્રર્ષણને કારણે ઘરાકો એની દુકાને ખેંચાઈને આવતા. લોકો એની જ વાતો કરતા. એ ત્યાં વાતોનો વિષય બની ગઈ હતી.

દરેક જણ એનો દીવાનો હતો અને ઝૈનબને પોતાને એની ખબર પણ નહોતી. ‘અંબાલા પાન શોપ’ બહુ પ્રખ્યાત થઈ ગઈ હતી. એના પાનની મઝા જ અનોખી હતી અને એની દુકાનની સિગરેટનો એક કશ પણ ગજબ હતો. કોઈને એની પાન બનાવવાની અદા ગમતી હતી તો કોઈને એના હાથમાંથી સિગરેટ લેવાનો રોમાંચ લલચાવતો. એનાં ફાટેલાં કપડાંમાથી છેક અંદર સુધી જવામાં કેટલાયને અજબ આનંદ આવતો.

એ સાંજે ઝૈનબ બેતાળીસ રૂપિયા ઘરે લઈ આવી ત્યારે ઘરના જણેજણનો ઉમંગ સમાતો નહોતો.  એકલો શબ્બીર દુઃખી હતો. બેતાળીસ રૂપિયા એને વીંછીની જેમ ડંખતા રહ્યા. મનના એક અજાણ્યા ખૂણામાં એક શંકા ઊઠી અને વીજળીના કરન્ટ જેમ આખા શરીરમાં ફેલાઈ ગઈ. એને રૂપિયા કરતાં ઝૈનબ પ્યારી હતી.  ઝૈનબ એના મસ્તકનો તાજ હતી અને દુકાનમાં એ બુઝાયેલી સિગરેટના ઠૂંઠા જેમ પગ નીચે રગદોળાતી હતી. ઝૈનબનો પવિત્ર દેહ હવે પ્રદર્શનની ચીજ બની ગયો હતો.

બીજા જ દિવસે શબ્બીર દુકાને ગયો તો ઝૈનબે અલ્લાહનો શુક્ર અદા કર્યો. એ વિચારતી તો એનું રોમેરોમ એક પીડાનું શિકાર બની જતું. એને લાગતું કે એ ઝનૂની કૂતરાઓની વચ્ચે ઘેરાઈ ગઈ છે. એને થતું કે એ પોતાની જ લાશને ગીધો દ્વારા ચુંથાતી જોતી હતી. હવે એણે અલ્લાહનો પાડ માન્યો.

શબ્બીર સાવ સાજો થઈ જતાં એના મન પરનો બોજ પણ હળવો થઈ ગયો હતો. પણ છેલ્લા દિવસની બેતાળીસ રૂપિયાની આવક એના મગજમાં ઘૂસી ગઈ હતી. એણે મનમાં જ કહ્યું ”આજે જ પચાસ રૂપિયા કમાઈને સાલીને દેખાડું નહીં તો મારું નામ શબ્બીર નહીં.”

દુકાનમાં દાખલ થયો તો એનું હસવું રોક્યું રોકાય નહીં. બધું જ અસ્તવ્યસ્ત. સિગરેટોનાં પૅકેટ એકબીજા સાથે કુશ્તી લડતાં હતાં. ચૂનાનો ચમચો કાથામાં અને કાથાનો ચૂનામાં. ચારે તરફ ગંદકી અને મેલ. સ્ત્રી થઈને બધી વસ્તુ આમ રાખે? તો એણે ધંધાનો વિસ્તાર કેમ…? એને આશ્ચર્ય થયું.

માનો કે કૅપ્સ્ટન સિગરેટનું પૅકેટ શોધવું હોય તો કલાકો તો એમાં જ નીકળી જાય. લાગે છે કે અહીંના વાતાવરણથી ગભરાઈને શું કરવું તે સમજી નહી શકતી હોય કે ઘરાકોની ભીડને કારણે બધું ગોઠવવાનો ટાઇમ નહીં મળતો હોય. કદાચ કોર્ટનો સમય પૂરો થતાં જ ભાગી છૂટતી હશે.

શબ્બીરે બધું બરાબર ગોઠવ્યું. કાથાચૂનાના લોટા માંઝતાં એ વિચારતો રહ્યો કે પચાસ રૂપિયા લઈને ઘરે પહોંચશે ત્યારે શું ખેલ થશે, એ ઝૈનબને ચીડવશે અને એની સાસુ તો ઓવારણાં લેશે. છોકરાં તો ભાંગડા કરવા લાગશે અને હા, એમના માટે જલંધરના મોતીચૂરના લાડુ એક શેર બંધાવીને લઈ જઈશ. સાસુ માટે લખનઉનું સાંચી પાન અને ઘરવાળી માટે નાયલૉનનો સૂટ. રાતે જબ્બરદસ્ત ઢિશુમ-ઢિશુમવાળી અંગ્રેજી ઈશ્કિયા ફિલ્મ પણ જોશે.

ઓચિંતા જ એને ખ્યાલ આવ્યો કે દુકાન ખૂલ્યા પછી એક કલાક થઈ ગયો પણ એક ઘરાક ફટક્યો નથી. દૂર બેચાર જણ એની દુકાન તરફ જોઈને વાતો કરતા હોય એમ લાગ્યું અને પછી એ બધા પગ બીજી દુકાન તરફ વળી ગયા. કોર્ટ બંધ થયા પછી પણ એ સાંજ સુધી બેઠો રહ્યો. દુકાન વધાવી ત્યારે એની પાસે નવ રૂપિયા પંદર આના હતા. એનાં કેટલાંયે સપનાં હતાં. એ ઘરાકોને ગાળો ભાંડતો રહ્યો.

રસ્તામાં મીઠાઈની દુકાન આવી ત્યારે એના પગ જરા અટક્યા. થોડો વિચાર કરીને એણે મોતીચૂરના લાડુ ખરીદી લીધા અને ઘર તરફ જલદી જલદી ડગ માંડ્યાં.

ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે ઘરનાં બધાં એની ફરતે એકઠાં થઈ ગયાં. એણે છોકરાંના હાથમાં મોતીચૂરના લાડુ મૂક્યા. ઝૈનબ અને એની માની આંખોમાંથી ડોકાતી જિજ્ઞાસાનો એણે જવાબ આપ્યોઃ “બેતાળીસ રૂપિયા…!” ઝૈનબના મોઢામાંથી હર્ષની ધીમી ચીચિયારી બહાર નીકળતાં થંભી ગઈ. શબ્બીરની સાસુએ એના તેલવાળા વાળમાં હાથ ફેરવ્યો. શબ્બીરે વિજયપતાકા લહેરાવી હોય તેમ સૌની સામે જોયું. “મેં નવા થડાનો ઑર્ડર આપી દીધો છે. દુકાનને નવીનવેલી દુલ્હન જેમ સજાવીને ન રાખી હોય તો ઘરાક ક્યાંથી આવે? મેં તો પેન્ટરને પણ નવું બોર્ડ બનાવી આપવા કહી દીધું છે. જેટલો ગૉળ નખીએ તેટલું ગળ્યું થાય” શબ્બીરે પત્ની અને સાસુને છક્ક કરી દ્દીધાં. ઝૈનબ વિચાર વંટોળે ચડી ગઈ. આમ ને આમ દુકાન ચાલી નીકળે તોઘરમાં પૈસાની રેલમછેલ થઈ જશે. બાળકો ભણીગણીને મોટા હોદ્દે પહોંચશે અને મોટરોમાં ફરતાં થઈ જઈશું. ઝૈનબની આંખો છલકાઈ ગઈ. શબ્બીર મુઝાઈ ગયો તો ઝૈનબે એને કહ્યું, “શબ્બીર, આ તો હરખનાં આંસુ છે.”

રાતે સૂતાં ત્યારે જ્યારે પણ ઝૈનબની આંખ ખૂલી ત્યારે એણે જોયું કે શબ્બીર જાગે છે.

એણે શબ્બીરને પૂછ્યું, શબ્બીર, ફરી તબીયત તો બગડી નથી ને?”

“નહીં, ઝૈનબ,” એણે જવાબ આપ્યો, ”મનમાં એટલો ઉત્સાહ છે કે ઊંઘ જ નથી આવતી.” ઝૈનબને સંતોષ થયો અને એ ઘસઘસાટ ઊંઘી ગઈ. શબ્બીર જાગતો રહ્યો. એણે કોણ જાણે કેવી ખતરનાક વાટ પકડી હતી. અહીં દરેક પગદંડી ક્યાંય પહોંચવાને બદલે એકબીજીમાં ગુંચવાઈ જતી હતી. એણે પોતાના બીજા સાથીઓને પૂછ્યું તો ખબર પડી કે ઉનાળામાં કોકા કોલા અને શિયાળામાં ચા ન હોય તો એકલા પાન-સિગરેટથી ચાલે નહીં.

 શબ્બીર સ્ત્રી સામે હારવા નહોતો માગતો, બલ્કે, એનાથી આગળ નીકળી જવા માગતો હતો. રોજની ખોટ નફો બનીને સૌની સામે પ્રગટ થતી હતી. એનાં આ જુઠાણાં ઝૈનબનાં સપનાંના તાણાવાણા બન્યાં. એને એ પણ ધ્યાનમાં ન આવ્યું કે શબ્બીરની આંખો અંદર બેસી જવા લાગી છે અને એનું કસરતી શરીર હવે ફૂલવા લાગ્યું છે.

આજે તો હદ થઈ ગઈ. આજની કમાણી હતી માત્ર છ રૂપિયા વીસ પૈસા.એ વિચારોમં ખોવાયેલો ઊઠ્યો. દુકાન વધાવીને ચાલી નીકળ્યો. થોડે દૂર જતાં એની આંખો ચમકી. એક દુકાન પર એક સ્ત્રી બેઠી હતી. એને લાગ્યું કે ઝૈનબ જ બેઠી છે. એ સ્ત્રી ઘરાક સાથે હાથો ઉલાળી ઉલાળીને લડતી હતી. આ દૃશ્યમાં એને રસ પડ્યો.

“એમ ખેરાત કરું તો મારી દુકાનને તો બે દિવસમાં તાળું લાગી જાય, સમજ્યો?”

વાત તો સાચી અને ઉપયોગી હતી. આ સ્ત્રીને એણે પહેલાં તો કદી જોઈ નથી પણ એની બોલવાની રીત પરથી લાગ્યું કે એ નવી પણ નથી. શબ્બીરને થયું કે ઝૈનબની મા સાચું કહેતી હતી. હવે તો જમાનો બદલાઈ ગયો છે. સ્ત્રીઓ બધાં જ કામ કરે છે, અરે, વિમાનો પણ ઉડાડે છે. એને હસવું આવી ગયું જમાનો ભલે ઍડવાન્સ ન હોય, ઝૈનબની મા તો ખરેખર ઍડવાન્સ છે.

સ્ત્રીની દુકાને ભીડ ઓછી થઈ ત્યારે શબ્બીર એની પાસે પહોંચ્યો. “બોલો, શું લેશો?”

પ્રશ્ન આવતાં જ શબ્બીર ગભરાઈ ગયો. ઉતાવળે કહી નાખ્યું; એક પાન, કાથોચૂનો સરખાં”. સ્ત્રી ચૂનો મેળવવામાં પડી હતી ત્યારે શબ્બીરે વાત આગળ વધારી,” આપણી પણ પાનની જ દુકાન છે, કોર્ટમાં.”

સ્ત્રીએ પાનનું બીડું એના હાથમાં મૂકતાં કહ્યું “પૈસા રહેવા દો, શરમાવો નહીં.”

“અરે, આ તો ધંધાની વાત છે.” શબ્બીરે પૈસા આપવા દબાણ કર્યું.

“રહેવા દો ને, બેસો ઘડીક વાત કરીએ”.

’”કોઈ વાર વાત. અત્યારે તો ઘરાકીનો ટાઇમ છે” શબ્બીરે જવા માટે પગ ઉપાડ્યા.

સ્ત્રી બોલી, “ એ તો જ્યાં મધ ઢોળાયું હોય ત્યાં જ માખીઓ ત્રાટકે ને!”

શબ્બીર બેસી ગયો. ચારે તરફ નજર દોડાવી. બધી દુકાનો શણગારેલી હતી. પછી સ્ત્રીની દુકાનમાં નજર નાખી તો બધો સામાન વીખરાયેલો પડ્યો હતો. એને પોતાની દુકાન યાદ આવી. એ તો બહુ સુઘડ હતી.

સ્ત્રીએ પૂછ્યું, “કેમ ચાલે છે ધંધોપાણી?”

“અલ્લાહની રહેમ છે,” શબ્બીરે કહ્યું, નસીબમાં જેટલું લખ્યું છે એટલું મળે છે.”

સ્ત્રી સંકોચ વગર હસી પડી, “ઉધારબુધારનું ધ્યાન રાખજો, ભાઈ!” એણે સલાહના સૂરમાં કહ્યું.

“તમારું કેમ ચાલે છે?  આ તો સારો ઇલાકો છે. સિનેમા હૉલ પણ છે.” શબ્બીરે સ્ત્રીના ધંધાનો અંદાજ બાંધતાં કહ્યું.

એણે શબ્બીરની વાત કાપતાં કહ્યું, “પણ દુકાનોયે ઓછી નથી, તેમ છતાં અલ્લાહની મહેરબાની છે કે દુકાન ભલે નાની હોય પણ ધંધામાં કોઈથી ઓછી નથી. રોજ સાઠ, સિત્તેર, એંસી કમાઈને ઊઠું છું. કોઈ સારી ફિલમ લાગી હોય તો સો સુધી પણ પહોંચી જાઉં છું.”

એણે પાન પર ચૂનો લગાડતાં કહ્યું, “પહેલાં મરદ અહીં બેસતો હતો પણ મરદોને ધંધો આવડતો નથી હોતો. બસ, અલ્લાહને ભરોસે જીવતાં હતાં.”

શબ્બીરે પોતાના મનની મુંઝવણ કહી નાખી. “પણ દુકાન પર સ્ત્રી બેઠી હોય એમાં ઇજ્જત નથી.”

સ્ત્રી હસી પડી. “અરે ભાઈ, ગરીબની ઇજ્જત ક્યાં હોય છે?”

શબ્બીર ધ્રૂજી ઊઠ્યો. એ જવા લાગ્યો ત્યારે જોયું કે બધી દુકાનો પર કાગડા ઊડતા હતા. બધી જ પાનની દુકાનો. અને આ સ્ત્રી કહે છે, “સાઠ, સિત્તેર, એંસી કમાઈને ઊઠું છું.” પછી જાણે કોઈએ એને કાનમાં કહ્યું, “સાચી વાત છે, જમાનો બદલાઈ ગયો છે.” વળી એક અવાજ ઊઠ્યો, “ગરીબોની ઇજ્જત…” અને અટ્ટહાસ્ય સાથે હવામાં ઓગળી ગયો.

ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે છોકરાંઓનો કોલાહલ કાને પડ્યો. આજે પણ બધાં મોતીચૂરના લાડુની રાહ જોતાં હતાં. બધાંને હડસેલતો એ સીધો જ ખાટલામાં પડ્યો. ઝૈનબ હાંફળીફાંફળી થઈ ગઈ. “હાય મેરે અલ્લાહ!”  શબ્બીરે આવારાની નજરે એના શરીરના ખાડાટેકરા પર નજર ફેરવીને કહ્યું, “હું ડૉક્ટર પાસે ગયો હતો.”

ઝૈનબના અવાજમાં વ્યગ્રતા સ્પષ્ટ દેખાતી હતી, “શું કહ્યું ડૉક્ટરે?”

શબીરના મનમાં થોડી વાર પહેલાં ઘૂસેલું ખંધું શિયાળ હવે એની જીભ પર ચડીને બોલવા લાગ્યું, “ટીબી થયો છે.” શિયાળ આગળ બોલ્યું, “આ તો જીવલેણ બીમારી છે. ડૉક્ટરે કહ્યું છે, સાવ જ આરામ કરો. છ મહિના કે એક વરસ, કે તેનાથી પણ વધારે.”

ઝૈનબના કાનમાં અસંખ્ય સિસોટીઓ વાગવા લાગી. એના પગ નીચેની ધરતી ધ્રૂજી ઊઠી.

શબ્બીરની અંદરનું ખંધું શિયાળ હવે નાચવા લાગ્યું.

છોકરાં સૂઈ ગયાં હતાં ઝૈનબ રૂમમાં આંટાફેરા કરતી રહી. એની અમ્મા ઓસરીમાં સૂડીથી સોપારી કાતરતાં બોલી, “ડૉક્ટરની વાત સાચી છે. આ બીમારીમાં તો આરામની ખાસ જરૂર હોય છે.”

સાસુએ જમાઈની વાતને ટેકો આપ્યો. શબ્બીરના ચહેરા પર સ્મિત રેલાય તે પહેલાં જ એણે સંકેલી લીધું.

શબ્બીરે કહ્યું, “હવે તું જા, મારે આરામ કરવો છે” ઝૈનબે ખાવાનું પૂછ્યું, દવા આપવાનું પૂછ્યું પણ શબ્બીરે બધી વાતે ના પાડી. એ બત્તી ઓલવીને જતી જ હતી ત્યાં શબ્બીર બોલ્યો, “અને હા, દુકાન જરા વહેલી ખોલી નાખજે. કોર્ટનો ટાઇમ હવે સાત વાગ્યાનો થઈ ગયો છે.”

 ઝૈનબના પગ ઊંબરામાં જ અટકી ગયા. એ સ્તબ્ધ બનીને સાંભળતી રહી.  એની સાથે સમય પણ સ્તબ્ધ બનીને અટકી ગયો. એક ક્ષણ માટે ઝૈનબને લાગ્યું કે એને કોઈએ  બજારની વચ્ચોવચ્ચ છડેચોક નવસ્ત્રી કરી નાખી છે.

(અનુવાદ અને સંક્ષિપ્ત રજુઆતઃ દીપક ધોળકિયા)

 

 

 

 

 

Best stories from Pakistan: Sacrificial goat

લેખકનો જન્મ ૧૯૦૬માં લુધિયાણામાં થયો અને ૧૯૯૦માં એમનું અવસાન થયું. એમની પહેલી વાર્તા ૧૯૪૦માં લખન્‍ઉથી પ્રસિદ્ધ થતી સાહિત્યિક પત્રિકા ‘નિગાર’માં છપાઈ. આમ તો એ સઆદત હસન મંટો, રાજિન્દર સિંહ બેદી, કૄષ્ણ ચંદ્ર, ઇસ્મત ચુગતાઈ અને અહમદ નસીમ કાસમીના સમકક્ષ લેખક હતા પણ સમીક્ષકોએ એમના પર બહુ ધ્યાન ન આપ્યું. એમના ત્રણ વાર્તાસંગ્રહ અને એક નવલકથા પ્રકાશિત થયાં છે.

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક – સાક્ષી પ્રકાશન, એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

‘પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

કુરબાનીનો બકરો

– સૈયદ અનવર હુસૈન ‘અનવર’

મારા દોસ્તના અખબારની ઑફિસ ક્યાં છે? ગામમાં મારો એક દોસ્ત હતો. એની પાસે એક બકરો હતો. અખબારની ઑફિસના દરવાજે એક અલમસ્ત, મસમોટો બકરો ઊભો હતો અને એની પાસે એક માણસ બેભાન પડ્યો હતો. દરવાજા સામે લોકોની ભીડ એકઠી થઈ ગઈ હતી.

હું જલદી જલદી ભીડ તરફ આગળ વધ્યો. ઓહો ! બકરા પાસે બેભાન પડ્યો છે તે તો મારો દોસ્ત છે અને એને ભાનમાં લાવવાની મથામણ કરે છે તે અખબારનો આસિસ્ટન્ટ ઍડિટર છે. આસિસ્ટન્ટ એડીટરે મને કહ્યું કે એની પત્નીએ ધમકી આપી હતી કે એ જો આજે કુરબાનીનો બકરો નહીં લાવે તો એ હંમેશ માટે પીયર ચાલી જશે. આ સાહેબ બકરો ખરીદવા ગયા પણ કિંમત પૂછી તો બેભાન થઈ ગયા.

એકાએક મારું ધ્યાન પેલા અલમસ્ત પહેલવાન જેવા બકરા પર ગયું. હું મારા દોસ્તને, દોસ્તના અખબારને, અખબારની ઑફિસને ભૂલીને એકીટશે બકરાને જોતો રહ્યો…જોતો રહ્યો.

અને મને અમારો ડબ્બુ યાદ આવી ગયો. ડબ્બુ પણ તદ્દન આ બકરા જેવો જ હતો. આવો જ કદાવર અને અલમસ્ત. બન્ને બકરાના વાળમાં સફેદ અને કાળાં ચકતાં બનેલાં હતાં. ફેર એ હતો કે ડબ્બુનાં ચકતાં મોટાં હતાં. ડબ્બુની માનું નામ ચિતલી હતું. એના આખા શરીરે સફેદ અને કાળાં ધાબાં હતાં. કપાળ પર બે સફેદ ડાઘ હતા; એક નાનો અને એની નીચે બીજો લંબાઈમાં ફેલાયેલો હતો. લોકો એને ચાંદ તારાનું નિશાન માનતા હતા. એક છાપાએ તો ચિતલીના બે ફોટા છાપ્યા. અને એની નીચે લખ્યું કે ગેંદા ભરવાડ પાસે એક બકરી છે, એના કપાળમાં ચાંદ-તારાનું નિશાન છે. ગેંદાની ઝૂંપડી મારી ઝૂંપડી પાસે જ હતી એટલે મને પણ થયું કે આવી બકરી તો મારે પણ જોવી જોઈએ.

જે દિવસે ગેંદા ભરવાડની બકરીના ફોટા છાપામાં છપાયા તે દિવસે હું બહુ ઉદાસ હતો. એ દિવસે મારે ઘરે તેરમા બાળકનો જન્મ થયો હતો. હવે મારી ઝૂંપડીમાં પંદરની વસ્તી હતી. ઘરમાં વધારે બાળકો હતાં એનું મને બહુ દુઃખ નહોતું. અલ્લાહની મહેરબાનીથી હું એક ઑફિસમાં પટાવાળો હતો. શરૂઆતમાં તો મેં છાપાં અને મૅગેઝિનોમાં વાર્તાઓ લખીને મારી આવક વધારવાની કોશિશ કરી. પણ છાપાં અને મૅગેઝિનોએ મને કાણી કોડીયે ન પરખાવી ત્યારે મેં વાર્તાઓ લખવાનું બંધ કરીને અરજીઓ, પત્રો અને મનીઑર્ડરો લખવાનું શરૂ કરી દીધું આવક વધી એટલે મેં બળકોને ભણાવ્યાં પણ ખરાં એટલું જ નહીં, હું પણ પ્રાઇવેટમાં ભણ્યો. અને મારી મોટી દીકરી સાથે પરીક્ષા પણ આપી અને ઇસ્લામિયતમાં એમ. એ. કરી લીધું. હવે હું એક કૉલેજમાં પ્રોફેસર છું અને નવી કરાચીમાં રહું છું, જે જૂની કરાચી કરતાં પણ બદતર છે.

આમ તો તેરનો આંકડો અશુભ મનાય પણ મારી પત્નીએ મહેરબાની કરી અને તેરમી સુવાવડમાં જોડકાંને જનમ આપ્યો. હવે હું સાત દીકરી અને સાત દીકરાનો બાપ છું.

પણ…હું આડવાતે ચડી ગયો. મૂળ વાત એ હતી કે હું ગેંદા ભરવાડની ઝૂંપડીમાં જતો હતો. ઝૂંપડીમાં એક ખાટલી હતી તે છોકરાંને સુવડાવવાની ઝોળી જેવી થઈ ગઈ હતી. એના ઉપર ફાટેલી શેતરંજી બિછાવેલી હતી. સીંદરીની વચ્ચેથી ઓશીકાની ફાટેલી ખોળ નીચે ડોકિયાં કરતી હતી. ખાટલીની આસપાસ બકરીઓની લીંડી વેરવીખેર હતી અને એમના પેશાબની ગંધ ફરસ પર રેલાઈ ગઈ હતી.

તોબા ! આ દુર્ગંધમાં ગેંદાએ એની આખી જિંદગી કાઢી નાખી. લડાઈમાંથી પાછો આવ્યો ત્યારે પત્ની ત્રણ છોકરાંને છોડીને ભાગી ગઈ હતી. કોગળિયું આવ્યું તેમાં ત્રણેય છોકરાં અને ગેંદાનો બાપ મરી ખૂટ્યાં. માંદી માએ ખાટલો પકડી લીધો હતો. દીકરો જંગમાંથી પાછો આવ્યો એની ખુશી સહન ન કરી શકી. દીકરો એની બાઝીને પડ્યો રહ્યો અને એનો હાથ દીકરાના ચહેરા પર જ કાયમ માટે સ્થિર થઈ ગયો. ગેંદો બકરીઓને લઈને પાકિસ્તાન આવી ગયો હતો. હવે એ ઝૂંપડીમાં બકરીઓને પરિવારની સભ્ય માનીને રહેતો હતો. બકરીઓ એને માણસ કરતાં પણ વધારે વહાલી હતી.

મારી સામે બકરીઓનું ઝૂંડ બેઠું હતું તેમાંથી એક સફેદ માથાવાળા બકરાની દાઢીમાં હલચલ થઈ અને એ બે પગે ઊભો થઈને મારી તરફ આવ્યો. મને ખ્યાલ આવ્યો કે એ તો ગેંદો પોતે જ હતો. ગેંદાના વાળ સફેદ છે અને એની બક્કર દાઢી છે. જેની દાઢી બકરા જેવી હોય તેને બક્કર દાઢી કહેવાય.

મેં કહ્યું, “ગેંદાચાચા, ખુશખબર છે. મારે ઘરે બેલડું થયું. અલ્લાહની મહેરથી મારે ઘરે હવે ચૌદ બાળકો છે.” પછી એની બક્કર દાઢી ધ્રૂજવા લાગી. “તારા મોઢામાં અંગાર… એમાં ખુશખબર શું? છોકરાં જ થયાં છે, બકરીઓ તો નહીં.” પછી ગોદડી નીચે મેં છુપાવેલી દેગચી હાથમાં લીધી. એ કંઈ ન બોલ્યો. દૂધભરેલી બાલટી મારી સામે રાખી દીધી. હવે એની બક્કર દાઢી ધીમેધીમે હાલવા લાગી. “તું અંદર આવ્યો ત્યારે હાથમાં ગ્લાસને બદલે દેગચી હતી એટલે હું સમજી તો ગયો જ કે બહુબેટીએ કંઈ ગરબડ કરી છે.”

મેં કહ્યું, બસ્સેર…આજથી રોજ બે સેર દૂધ આવશે.

બક્કર દાઢી વળી હાલી. “મારું માન તો એક બકરી લઈ જા. બસ્સેર દૂધ લઈશ તેમાં મને ખોટ છે.”

“કેમ? હું પૈસા આપીશ ને !”

“પૈસા તો તું ગ્લાસમાં દૂધ લઈ જાય છે ત્યારે પણ આપે જ છે. પણ આ દૂધ તો બહુબેટી માટે જશે.” ગેંદો થોડી વાર શાંત રહ્યો. પછી એની આંખમાંથી તણખા ઝર્યા. બક્કર દાઢી જોરજોરથી હાલવા લાગી. “ડંગર દેયા પુત્રા! ( ઢોરની ઓલાદ), જાલમા! ખવીસા! તેં બહુબેટીનાં બે બચ્ચાં બકરીની જેમ પેદા કરીને એની કમર તોડી નાખી છે. તું એને બકરી સમજે છે. તારી કબર જેવી ઝૂંપડીમાં એ એકલી પડી કણસે છે. આ દૂધ બહુબેટી માટે છે. એના પૈસા હું નહીં લઉં.” પછી ગેંદો ચુપ થઈ ગયો. કંઈ બોલ્યા વગર દેગચીમાં દૂધ રેડવા લાગ્યો. થોડી વારે ફરી બક્કર દાઢી જરા ધ્રૂજી, “પણ તું મારું નુકસાન ભરપાઈ કરવા માગતો હો તો મારી વાત માન અને બકરી લઈ જા. એનો ખર્ચો દૂધના ખર્ચા કરતાં ઓછો આવશે. બીજાં છોકરાંઓને બહુબેટી પાસેથી હટાવીને બકરીનાં આંચળે વળગાડી દેજે.”

હું ગેંદાચાચાની નિઃસ્વાર્થ સહાનુભૂતિથી અભિભૂત થઈ ગયો. “ચાચા, બકરી લઈ જઈશ અને એની કિંમત હપ્તેથી ચૂકવીશ.”

ગેંદાચાચા ફરી ભડક્યા. “અરે, બેવકૂફા, ગદ્‍યા-દા પુત્તર, દૂધના પૈસા નથી લેતો તો બકરીના કેમ લઈશ? લઈ લે એક બકરી પસંદ કરીને. વસૂકી જાય ત્યારે એને છોડી જજે અને બીજી લઈ જજે.” હું ગળગળો થઈ ગયો. મારે તો ચિતલીના માથા પરના ચાંદ-તારા પણ જોવા હતા. ગેંદાચાચાએ આંગળી ચીંધીને કહ્યું, “જો, આ રહી ચિતલી. એના માથાના ચાંદ-તારા જોવા માટે કાલથી લોકો ઊમટી પડ્યા છે. એક જણ એક હજાર આપવા તૈયાર છે, એક જણ ત્રણ હજાર…!”

મેં ચિતલી પાસે જઈને ધ્યાનથી જોયું. “ગેંદાચાચા, લોકો મૂરખ છે. આ ચાંદ-તારાનું નિશાન નથી. બે સફેદ ડાઘ છે. નીચેનો ડાઘ થોડો લાંબો છે અને ઉપરનો ગોળ. છાપાંવાળાને કંઈ ન મળ્યું તે આ ડાઘને જ સમાચાર બનાવી દીધા. તું લોકોની મૂર્ખાઈનો ફાયદો લે અને ત્રણ-ચાર હજાર, જે મળે તે, લઈ લે ને!”

બક્કર દાઢી ફરી ધ્રૂજી. “અરે મૂરખ, બકરીનાં મોલ ન હોય. એ અણમોલ હોય. તને તો કોઈ વાંઝિયો શેઠ બે હજાર આપે તો તું તો તારાં બેલડાંને પણ કોઈના હાથમાં સોંપી દઈશ. બકરીની કિંમત ન અંકાય. એ તો દૂધની નહેરો છે. આ ચિતલી તો સૌથી નોખી છે. એને લીંડી-પેશાબની વાસ પસંદ નથી. જો, બધી બકરીઓ અહીં છે અને એ એકલી આઘી ઊભી છે.”

હું ચિતલી પર મમતાથી હાથ ફેરવવા લાગ્યો. એની નીચે ગેંદો ગોદડી પાથરતો તે બહાર સુકાતી હતી. ચિતલીએ ગોદડી પર પેશાબ કર્યો હતો કે શું?

ગેંદાચાચાએ કહ્યું, “એ કદી ગોદડી બગાડતી નથી. સવારે એને દોહી લીધા પછી ગોદડી હટાવી બહાર વરગણીએ નાખી દઉં છું. ચિતલીને બેસવું હોય તો મોઢેથી ગોદડી ખેંચીને એના ઉપર બેસી જાય છે.”

મેં જોયું કે એકલી ચિતલી સાફ જગ્યાએ ઊભી છે અને બાકીની બકરીઓ લીંડી-પેશાબ વચ્ચે જ બેઠી વાગોળ્યા કરે છે. મેં કહ્યું “ગેંદાચાચા, તું બધીને ખૂંટે કેમ બાંધતો નથી? તારી ચિતલી પણ ખૂંટે બંધાયેલી હોય તો ગોદડી તો ન ખેંચે, પોતાના બેસવા માટે…”

“અરે ગાંડા, બકરીઓ તો મારું ખાનદાન છે, હું એનો માલિક નથી. આઝૂંપડી એમની છે, મારી નહીં. ઝૂંપડીમાં એ સાવ આઝાદ છે. જેમ મરજી પડે તેમ ભલે કરે ને!”

એવામાં એક લાલ રંગની બકરીએ ગળામાંથી ખાંસવા જેવો અવાજ કાઢ્યો. ગેંદાની આંખોમાં ચિંતા તરી આવી. “લાલી બીચારીને કાલથી તાવ છે. સખત સળેખમ છે. એને આજે મુલેઠી, કાળી દ્રાક્ષ, ગોળ અને જોશાંદા પીવડાવીશ.” એણે લાલીની પાસે જઈને એના પર હાથ ફેરવ્યો.

એ દરમિયાન હું ઝાડ પરથી ગોદડી લઈ આવ્યો. ચિતલીની સામે પાથરતાં જ એ અમારી સામે મોઢું કરીને એના પર બેસીગઈ. હું બહુ રાજી થઈ ગયો. મેં કહ્યું, “ગેંદાચાચા, મને ચિતલી આપી દે.”

એક ક્ષણ તો ગેંદાચાચાનો ચહેરો વિલાઈ ગયો. પછી ચહેરા પર ક્રોધ અલપઝલપ ડોકાયો. એકાદ ક્ષણ પછી એણે કહ્યું, “લઈ જા, ચિતલીને…”

ઘરે આવ્યો અને હાકોટો મારીને કહ્યું, “ અરી ઓ મુન્નીની અમ્મા, જો, તારા માટે બકરી લઈ આવ્યો છું.” એ વખતે બે-ત્રણ છોરાં એનાં થાનેલાં પર ચોંટેલાં હતાં. એ ઊઠીને બેઠી થઈ ગઈ.

“ક્યાંથી લઈ આવ્યો?”

“ગેંદાચાચાએ આપી દીધી, તારા માટે.”

મુન્નીની અમ્માએ આશીર્વાદ વરસાવ્યા,”ગેંદાચાચા, ખુદા તારું ભલું કરે”

નવા મહેમાનને જોઈને છોકરાં તો ઘેલમાં આવી ગયાં. એમના તો દિવસો બકરી સાથે રમવામાં અને એની સેવાચાકરી કરવામાં વીતવા લાગ્યા. પછી ચિતલીને દિવસો ચડ્યા. પણ એ દિવસે હું ઘરે પાછો આવ્યો ત્યારે ચિતલી નીચે ચત્તીપસટ પડી હતી. એણે એક બચ્ચાને જનમ આપી દીધો હતો. એનું પેટ ચડી આવ્યું હતું. શ્વાસ લેવા ટળવળતી હતી. થોડી વારે એનો શ્વાસ તૂટી ગયો.

મેં ગેંદાચાચાને બોલાવવા માટે મારા મોટા દીકરાને મોકલ્યો હતો. એ આવ્યો અને બકરીને તપાસીને મારી સામે તીખી નજરે જોઈને બોલ્યો, “તેં એને મારી નાખી. હજી બીજું બચ્ચું પેટમાં જ છે. મને વહેલો બોલાવ્યો હોત તો બચ્ચું અને મા બન્નેને બચાવી લેત.” એનો ગુસ્સો માતો નહોતો.

મારી પત્નીએ પણ વીનવણીના સૂરમાં કહ્યું, “ગેંદાચાચા, અમારી ભૂલ થઈ, માફ કરો” એ રોવા લાગી. ગેંદાએ એના તરફ ફરીને નરમ અવાજે કહ્યું, “દીકરી, થઈ ગયું તે થઈ ગયું, પણ તું જરાય દુઃખી ન થજે. તારી પોતાની તબીયત તો જો. કેવી સુકાઈને કાંટા જેવી થઈ ગઈ છો!”

ગેંદો ઝૂંપડીમાં ગયો અને એક કાળી બકરી લઈ આવ્યો. નવું જન્મેલું બચ્ચું હજી ઊભા થવા મથતું હતું. એની પાસે એણે કાળીને ઊભી રાખી દીધી. એ બચ્ચાને ચાટવા લાગી. બચ્ચું પણ એનાં થનને ચસચસ ચૂસવા લાગ્યું.

ડબ્બુ એની મા ચિતલી જેવો જ સુંદર હતો અને સફાઈપસંદ પણ એવો જ. થોડા દિવસોમાં તો અમારો ડબ્બુ આખી ખુલ્લી જગ્યામાં છોકરાંઓ સાથે દોડતો થઈ ગયો. રાતે એ મારી સાથે ચાદરમાં ઘૂસીને સૂતો. પછી મોટો થઈ ગયો અને મારી ચાદરમાં સમાતો નહોતો ત્યારે છોકરાંઓએ એના માટે સામે બદામના ઝાડ નીચે એક ગાદલું પાથરી આપ્યું. હવે એ ત્યાં સૂવા લાગ્યો.

આમ પણ કુરબાનીના બકરાને બહુ પ્યારથી રાખવાનો હોય છે. ખુદા પોતાના બંદાઓ પાસેથી એમની ઉત્તમમાં ઉત્તમ ચીજ માગે છે. ખુદાએ પયગંબર ઇબ્રાહીમને બલિ ચડાવવા કહ્યું ત્યારે કહ્યું કે તારી સૌથી પ્રિય ચીજની કુરબાની દે. ઇબ્રાહીમ એમના પુત્ર ઇસ્માઈલને બહુ ચાહતા હતા એટલે કુરબાનીના બકરાને પુત્રની જેમ પ્રેમ કરવો જોઈએ.

અને મને તો ડબ્બુ સાથે દીકરાઓ કરતાં પણ વધારે પ્રેમ હતો. દીકરાઓ તો નકામા નીકળ્યા. મેં ફેરી કરી કરીને એમની સ્કૂલની ફી એકઠી કરી પણ એક પણ દીકરાએ મૅટ્રિક સુધી પહોંચવાની જહેમત ન લીધી. ખરું પૂછો તો, ડબ્બુ તો મને મારી દીકરીઓ કરતાં પણ વધારે વહાલો હતો. જો કે, દીકરીઓ દીકરાઓ કરતાં બહુ સારી હતી. મોટી દીકરીએ પોતે તો મૅટ્રિક કર્યું, તે સાથે મને પણ કરાવ્યું. હવે સગાંવહાલાંમાંથી કોઈ પોતાના દીકરા માટે એને લેવા તૈયાર નહોતું કારણ કે એ ભણેલી હતી અને ટીચર હતી. બકરી-ઈદને દિવસે દીકરીઓની કુરબાની દેવાનું ચલણ હોત તો સારું થાત. છોકરીઓને તો આપણા સમાજમાં રોજ કુરબાન કરીએ છીએ, પણ બકરી ઈદને દિવસે એમની કુરબાની આપી શકાતી નથી.

મને એ વિચારથી સાંત્વન મળતું કે ડબ્બુ પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપીને મને મારા અનેક ગુનાઓમાંથી બચાવી લેશેઃ એ મારા ગુનાઓના બોજ સાથે મને પોતાના ખભા પર લાદીને પુલ-એ-સિરાત (નરક પર બનેલો પુલ) પાર કરાવીને જન્નતમાં મારી જગ્યા પાકી કરી દેશે. ક્યારેક એ વિચાર પણ આવતો કે ઇસ્લામી દુનિયાનો આનંદનો તહેવાર હશે તે દિવસે મારો હીરો, મારો ડબ્બુ બલિ ચડી જશે. આ વિચાર આવતાં મારી આંખોમાંથી આંસુ વહી નીકળતાં. મારી આંખો ડબ્બુની આંખમાં સ્વજનોથી કાયમ માટે દૂર જતા મુસાફરની ઉદાસી જોતી હતી. પ્રેમની ઊંચાઈએ જ ત્યાગનો સાદ સંભળાય છે. ઊંચા ઉદ્દેશ્યને પહોંચવું હોય તો માયામમતાનો ત્યાગ કરવો પડે છે. એ જ છે કુરબાનીનો, બકરી ઈદનો સંદેશ.

બકરી ઈદને દિવસે મેં મારાં જે સગાંસંબંધી કુરબાની નહોતાં આપતાં એમને પણ આમંત્રણ આપ્યું હતું. બધાં આગલા દિવસે જ આવી ગયાં હતાં. આખી સાંજ છોકરાં અને ડબ્બુ પોતાના ખેલ દેખાડતાં રહ્યાં. અમે સૌ ચિતલી અને ડબ્બુની જ વાતો કરતાં રહ્યાં.

સવારે નમાજ પછી બાળકો ડબ્બુને કુરબાની માટે તૈયાર કરવા ઝૂંપડીમાં લઈ ગયાં અને હું કસ્સાબ (કસાઈ)ને લેવા ચાલ્યો ગયો. પાછો આવ્યો ત્યારે પુરુષો અને છોકરાંઓથી ઘેરાયેલો ડબ્બુ બદામના ઝાડ નીચે ઊભો હતો. એના ગળામાં હાર હતો, શીંગડાં પર ચાંદી જેમ ચમકતો કાગળ ચોંટાડેલો હતો. શરીરે મેંદીનાં છાંટણાં દેખાતાં હતાં. મને જોઈને એ મારા તરફ ઊછળીને ભાગ્યો પણ એક ઝટકા સાથે અટકી ગયો. આજે એને ઝાડ સાથે બાંધી રાખ્યો હતો. એને મનફાવે તેમ ફરવાની આજે આઝાદી નહોતી.

હું ડબ્બુ પાસે ગયો અને એને પંપાળ્યો. મેં છોકરાઓને પૂછ્યું, “ડબ્બુને કોણે બાંધ્યો છે?” કોઈએ જવાબ ન આપ્યો. અમારા કુટુંબના એક મુરબ્બી બોલ્યા, “મિયાં, હવે એની કુરબાનીનો વખત છે. હમણાં સુધી તો એ રમતો જ હતો. ખાટલે ચડીને ડાન્સ કરતો હતો. હવે એના રમતિયાળપણાને કાબુમાં રાખવા માટે બાંધવો પડ્યો છે.” વડીલ બોલ્યા, “હવે એનું ધ્યાન દુનિયાની વાતોમાંથી ખુદા તરફ વાળવાની પણ જરૂર છે.”

પછી મને છોડીને એમણે સીધી જ કસ્સાબ સાથે વાત શરૂ કરી. “ અરે ભાઈ, આ ઝાડ નીચે જ કુરબાની થશે. બકરાનું લોહી બદામ માટે સારું ખાતર પણ ગણાય.”.

કસાઈએ સાંકળ ખેંચીને ડબ્બુને મારાથી દૂર કરી દીધો. બદામના ઝાડ પાસે લઈ ગયો. એના ગળામાંથી હાર કાઢીને ડાળીએ લટકાવી દીધો. મારા મોટા દીકરાએ કસાઈના કહેવા પ્રમાણે ડબ્બુના પાછલા પગ પકડી લીધા. બીજો દીકરો આગલા પગ પકડવા ગયો તો ડબ્બુએ એને શિંગડે ચડાવીને દૂર ભગાડી દીધો. હવે ડબ્બુ બધાથી બચીને મારા તરફ ભાગ્યો પણ મારા દીકરાઓ અને કસાઈએ એને પટકીને દબાવી દીધો.

ડબ્બુએ મારી તરફ જોઈને દરદભર્યો ચિત્કાર કર્યો. મેં કહ્યું, “થોભો, થોભો. એમ નહીં. મને બહાર જવા દો પછી કરજો” બધાને નવાઈ લાગી કે હું શું કહેતો હતો. વડીલ પણ ઘૂરક્યા.

હું ચાલતો થયો ત્યાં તો ડબ્બુ ઊછાળતો મારી પાસે આવી ગયો. કસાઈએ મને કહ્યું “મિયાં, એમ કરો, અલ્લાહની રાહમાં કુરબાનીનો સંકલ્પ કરીને તકબીર અને કલમા તો પઢો. એણે તેજ ધારવાળો છરો મારા હાથમાં મૂક્યો. મેં છરો પકડીને કલમો પઢી દીધો. અને બહાર નીકળી ગયો.

બહાર તો ગયો, પણ બહુ દૂર નહીં. મારે દૂર ચાલ્યા જવું જોઈતું હતું. અહીં તો મને ડબ્બુનો આર્તનાદ સંભળાતો હતો. હું દોડતો અંદર આવ્યો.

“નહીં આ નહીં થાય. કુરબાની નથી આપવી.” કસ્સાબનો છરો ડબ્બુના ગળા પાસે અટકી ગયો. હવે વડીલ ઊકળી ઊઠ્યા. “આ તું શું કહે છે? ગાંડો તો નથી થયો ને? તું તો બહાર ચાલ્યો ગયો હતો તો પાછો અંદર કાં આવ્યો?”

મારી પત્ની પણ ઊછળી પડી. “ફૂફા અબ્બા! એ તો મૂર્તિદ (ધર્મભ્રષ્ટ) અને મુલહિદ (નાસ્તિક) છે. એમણે તો આખી જિંદગી કુફ્રની (ઈશ્વર વિરોધી) વાતો કરીને મારું જીવતર રોળી નાખ્યું છે. એનું સાંભળજો નહીં અને કુરબાની કરો.”

ફૂફા અબ્બાની સાથે કસ્સાબ અને મારા બે દીકરા ડબ્બુને પકડવા મારી તરફ આગળ વધ્યા. મેં ઝાડ પાસે પડેલો છરો ઉપાડી લીધો. બધા પાછળ હટી ગયા.

ડબ્બુને લઈને હું ગેંદાચાચાની ઝૂંપડ્ડી તરફ ધસી ગયો. એમના નામની હાક મારી એટલે ચાચા બહાર આવ્યા. મેં કહ્યું, “ચાચા ઈદ મુબારક…!” એ વખતે મારા અવાજમાં મેં રુહાનિયત(આધ્યાત્મિકતા)નો અનુભવ કર્યો. હું એમને ભેટી પડ્યો અને કોણ જાણે કેમ, એમના ખભે માથું રાખીને ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રોવા લાગ્યો. રોતાં રોતાં જ હું બોલ્યો, “ આ લો, તમારા ડબ્બુને સંભાળો. તમારી ચિતલીને તો બચાવી ન શક્યો, પણ આ ડબ્બુને બચાવીને લઈ આવ્યો છું.”


(અનુવાદ અને સંક્ષિપ્ત રજુઆતઃ દીપક ધોળકિયા)
%d bloggers like this: