The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesha Jalal(3)

The Sole Spokesman_Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan 3 ebookAyesha Jalal 3

The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan
Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press
May 2012, Adobe eBook Reader ǁ ISBN: 9781139239615

૧૯૩૫ અને ૧૯૪૭ વચ્ચેના જિન્નાનું રાજકારણ

ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ

૧૯૩૫માં બ્રિટનની સંસદે મૅકડૉનલ્ડના કોમી ઍવૉર્ડને મંજૂરી આપી અને ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ પણ બનાવ્યો. આથી લગભગ સાડાત્રણ કરોડ નાગરિકોને મતાધિકાર મળ્યો અને પ્રાંતિક સરકારોને વધારે સત્તાઓ મળી. જો કે કેન્દ્રમાં હજી અંગ્રેજોની પકડ પહેલાં જેવી જ રહી. વળી, વહીવટી પાંખ, એટલે કે સરકાર, ધારાસભા પ્રત્યે જવાબદાર નહોતી.

ભારતના રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓની ડોમિનિયન સ્ટેટસની માગણીનો ઍક્ટમાં ઉલ્લેખ સુદ્ધાં નહોતો. પ્રાંતિક સ્વાયત્તતા તો ચૂંટણી પછી તરત મળવાની હતી પણ અર્ધાં રાજ્યો જોડાવા સંમત થાય તે પછી જ ફેડરેશન બનવાનું હતું. બીજી બાજુ ફેડરલ સરકારમાં મહત્ત્વનાં ખાતાં ઍસેમ્બ્લીના કાર્યક્ષેત્રમાંથી બહાર, સીધાં જ વાઇસરૉય હસ્તક રાખવામાં આવ્યાં હતાં. વાઇસરૉયને સત્તા હતી કે યુદ્ધ જેવી તાકીદની સ્થિતિમાં, એ રાજ્યો માટે પણ કાયદા બનાવવાનો સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીને આદેશ આપી શકે. પાર્લામેન્ટમાં બે ગૃહોની વ્યવસ્થા હતીઃ ફેડરલ કાઉંસિલ અને ફેડરલ ઍસેમ્બ્લી. (આજે રાજ્યસભા અને લોકસભા છે તેમ). કાઉંસિલમાં બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યોના ૧૫૬ અને ૧૦૪ રાજ્યોના પ્રતિનિધિ હતા, બીજી બાજુ, ઍસેમ્બ્લીમાં ૨૫૦ સભ્ય હતા. દેખીતું છે કે, ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ દ્વારા લોકોના પ્રતિનિધિઓને બદલે વાઇસરૉયના જ હાથ મજબૂત બનતા હતા. બ્રિટિશ ઇંડિયાની ૧૫૬ સીટોમાંથી જુદીજુદી કોમો માટે અનામત બેઠકો હતી; મુસલમાનોની ૪૯ બેઠકો હતી. ઍસેમ્બ્લીમાં એમને ૮૨ સીટો મળી હતી.

મુસ્લિમો માટે એવી સ્થિતિ હતી કે તેઓ સૌ એક જ રીતે મતદાન કરે તો જ એમનો પ્રભાવ રહે. એ જ કારણથી, જિન્ના અને મુસ્લિમ લીગે કહ્યું કે મુસલમાનો કોઈ પણ રીતે ચુંટાયા હોય, એમણે એક જ નેતાના વ્હિપ હેઠળ એક જ રીતે મતદાન કરવું.

૧૯૩૪ અને ૧૯૩૭ વચ્ચે તો જિન્નાનું ધ્યાન કેન્દ્ર પર જ રહ્યું. કોંગ્રેસ પણ કેન્દ્રમાં જ સત્તા મળવી જોઈએ એમ માનતી હતી. ૧૯૩૫ના કાયદાથી કેન્દ્રમાં બ્રિટિશ સત્તા વધારે મજબૂત થતી હતી. ૧૯૩૭માં ચૂંટણીનાં પરિણામ ન આવ્યાં ત્યાં સુધી કોંગ્રેસની સ્થિતિ શી રહેશે તે કોઈ કહી શકતું નહોતું; એ પોતાના હરીફોને ચગદી નાખશે કે પોતાની અંદર સમાવી લેશે? લીગ પણ મુસ્લિમ લઘુમતીવાળા વિસ્તારોમાં મુસ્લિમોને પોતાની સાથે રાખી શકશે કે કેમ તેય સવાલ હતો. બીજું, મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોમાં પણ લીગે સ્થાનિક મુસ્લિમ નેતાઓના ગઢમાં છીંડું પાડવાનું હતું. આવું થાય તો દેશના મુસલમાનોના એકમાત્ર સ્પોક્સમૅન હોવાનો જિન્નાનો દાવો પણ મજબૂત બને.

પરંતુ જિન્નાનો વ્યૂહ કેટલીયે ધારણાઓ પર રચાયેલો હતો. એમની ધારણા હતી કે પ્રાંતોમાં બેઠેલા નેતાઓ ધ્વસ્ત નહીં થાય અને કોંગ્રેસને સ્થાનિકના હિન્દુ નેતાઓ પર નિયંત્રણ રાખવા માટે લીગની મદદની જરૂર પડશે. બીજું, અખિલ ભારતીય રાજકારણનાં દબાણ એવાં હશે કે મુસ્લિમ પ્રાંતોમાં શાસન ચલાવનારા પર એની અસર પડ્યા વિના નહીં રહે. પરંતુ જિન્ના ૧૯૩૭ પહેલાંનું પ્રાંતોનું રાજકારણ સમજી શક્યા નહોતા, અને, ખરેખર તો એવું છે, કે કદી પણ સમજી શક્યા કે કેમ તે પણ શંકાનો વિષય છે.

અલગ મતદાર મંડળોની વ્યવસ્થા મુસ્લિમ રાજકારણ માટે બૂમરેંગ જેવી સાબિત થઈ હતી. આ વ્યવસ્થાને કારણે મુસ્લિમ નેતાઓને ખરા અર્થમાં પક્ષો બનાવવાની જરૂર ન રહી. એમને કોઈ પાર્ટીમાં જોડાવાની પણ જરૂર નહોતી. એ પોતાના કિલ્લામાં સલામત હતા. લઘુમતી પ્રાંતોમાં પણ એ જ સ્થિતિ હતી. આ પ્રાંતોમાં તો લીગની શરૂઆત પણ હમણાં જ થઈ હતી એટલે સ્થાનિક મુસલામાન નેતાઓને એ કશું આપી શકે એમ પણ નહોતી. બીજી બાજુ, લઘુમતી હિન્દુઓને કોઈ વ્યવસ્થિત પાર્ટીમાં – ખાસ કરીને કોંગ્રેસમાં – જોડાવાનું જરૂરી લાગ્યું. મુસલમાનોને તો આવી કોઈ ચિંતા નહોતી,

ઍપ્રિલ ૧૯૩૬માં મુંબઈમાં લીગનું સંમેલન મળ્યું તેમાં જિન્નાએ પંજાબના નેતા ફઝલ-એ-હુસૈનને પ્રમુખ બનવા આમંત્રણ આપ્યું પણ હુસૈન આ દાણા ચણવા તૈયાર ન થયા. આના પછી મુંબઈ સંમેલનમાં એકઠી થયેલી ભીડ પર છાપ પાડવા માટે જિન્ના એકલા જ હતા. સંમેલનમાં એમણે ફેડરેશનની યોજનાની સખત ટીકા કરી. ફઝલ-એ-હુસૈન આ વાત કેમ સ્વીકારી શકે? એ ઓછું હોય તેમ, જિન્નાના સેંટ્રલ પાર્લામેન્ટરી બોર્ડે આખા દેશમાં મુસલમાન ઉમેદવારો મૂકવાનો નિર્ણય લીધો અને જાહેર કર્યું કે મુસલમાને માત્ર કોમી ટિકિટ પર જ ચૂંટણી લડવી. ફઝલ-એ-હુસૈનની યૂનિયનિસ્ટ પાર્ટીને આ ખુલ્લો પડકાર હતો. એ જ રીતે બંગાળમાં પણ બધી કોમોની બનેલી પાર્ટી હતી. એ પણ લીગને ટેકો આપે તેમ નહોતી.

પંજાબમાં જિન્નાનો સખત વિરોધ થયો. એમને ખબર હતી કે પંજાબના મુસલમાનોમાં તડાં હતાં. એમણે એનો લાભ લેવા માટે મુસલમાન ઉમેદવારોને લીગનું રક્ષા છત્ર પૂરું પાડવાની પણ જાહેરાત કરી અને લીગની ટિકિટ પર જીતનારને ધારાસભામાં બિનમુસ્લિમ સભ્યો સાથે જોડાણ કરવાનીયે છૂટ આપી. આમ છતાં યૂનિયનિસ્ટ પાર્ટીમાંથી કોઈએ બહાર આવીને લીગની ટિકિટ લેવાની તૈયારી ન દેખાડી.

પંજાબમાં જિન્નાને ટેકો આપનારા ગણ્યાગાંઠ્યા શહેરીઓ જ હતા. ફઝલ-એ-હુસૈન અને સિકંદર હયાત ખાને જિન્નાને પંજાબની બાબતોમાં માથું ન મારવાની ચેતવણી આપી અને કહ્યું કે એમનો ખેલ તદ્દન નિષ્ફળ રહેશે. હુસૈન સમજી ગયા હતા કે જિન્ના એટલું જ ઇચ્છે છે કે લીગની ટોપી પહેરી લો, તે પછી જેમ કરો છો તેમ જ કરતા રહો. “હું હવે કદી પંજાબ નહીં આવું, સાવ નકામો પ્રદેશ છે” એમ કહીને જિન્નાએ પંજાબ છોડ્યું.

ચૂંટણીનાં પરિણામો આવ્યાં તે જિન્નાની ધારણા મુજબનાં નહોતાં. યૂનિયનિસ્ટ પાર્ટી ૭૫માંથી ૭૧ સીટ જીતી ગઈ. લીગને માત્ર એક સીટ મળી. સિકંદર હયાત ખાને સરકાર બનાવી તેમાં ત્રણ મુસ્લિમ, બે હિન્દુઓ (સર છોટુ રામ – ગ્રામીણ હિતો માટે અને મનોહરલાલ – શહેરી હિતો માટે) અને એક શીખને લીધા. આમ, કંઈ નહીં તો, પંજાબમાં, બધી કોમોની સરકાર બનતાં ૧૯૩૫ના કાયદાનું લક્ષ્ય ફળીભૂત થયું હતું.

બંગાળમાં જિન્નાની સ્થિતિ પંજાબ કરતાં વધારે સારી હતી. ત્યાં પશ્ચિમ અને પૂર્વના મુસલમાનોમાં જ કોમી ઍવૉર્ડને કારણે ભારે મતભેદ હતા. પૂર્વ બંગાળમાં મુસ્લિમોની બહુમતી હતી એટલે મતદાર મંડળ સંયુક્ત હોવા છતાં મુસલમાનોને કંઈ ફરક નહોતો પડતો, પણ પશ્ચિમ બંગાળના લઘુમતી મુસલમાનો માટે કોમી અનામત સીટો બહુ મહત્ત્વની હતી. બંગાળના બન્ને ભાગમાં હિન્દુઓની સ્થિતિ આનાથી તદ્દન વિપરીત હતી. પશ્ચિમ બંગાળમાં એમની બહુમતી હતી, પણ પૂર્વ બંગાળમાં એ લઘુમતીમાં હતા.

આ સ્થિતિનો લાભ લઈને બંગાળના નેતા ફઝલુલ હકે બંગાળની ‘નિખિલ બંગ પ્રજા પાર્ટી’નો કબજો લેવાનું નક્કી કર્યું. આથી બીજા મુસ્લિમ નેતાઓ નારાજ થઈ ગયા અને એમણે ‘યુનાઇટેડ મુસ્લિમ પાર્ટી’ બનાવી, જો કે આ નવી પાર્ટી બન્ને પાંખના મુસ્લિમોને કેમ સંતોષ આપી શકશે તેની કોઈ સ્પષ્ટતા નહોતી. ફઝલુલ હકે પણ પોતાની પાસે બચેલી પાર્ટીમાંથી નવી પાર્ટી ‘કૃષક પ્રજા પાર્ટી’ બનાવી. યુનાઇટેડ પાર્ટી જમીનદારોની હતી એટલે ફઝલુલ હકે જમીનદારી નાબૂદીને કૃષક પ્રજા પાર્ટીનો ચૂંટણીનો મુખ્ય મુદ્દો બનાવ્યો.

આ દરમિયાન કલકત્તાના બે અગ્રણી વેપારીઓ લીગના લાહોર અધિવેશનમાં ભાગ લેવા ગયા. ત્યાં જિન્નાએ એમને બંગાળમાં લીગ બનાવવાનું કામ સોંપ્યું. જિન્ના પોતે પણ કલકત્તા ગયા. એમણે અહીં પણ પંજાબ જેમ જ મુસલમાનો કોમી ટિકિટ પર જ ચૂંટણી લડે એવી હિમાયત કરી. આના માટે યુનાઇટેડ મુસ્લિમ અને કૃષક પ્રજા, બન્ને પાર્ટીઓને એ લીગની નીચે મૂકવા માગતા હતા પણ ફઝલુલ હકે માગણી મૂકી કે લીગના પાર્લામેન્ટરી બોર્ડમાં કૃષક પ્રજા પાર્ટીના માણસો હોવા જોઈએ અને એમનો એજન્ડા પણ લીગે સ્વીકારવો જોઈએ. જિન્ના એના માટે તૈયાર નહોતા, પરિણામે એમને મુસલમાન જમીનદારોની યુનાઇટેડ મુસ્લિમ પાર્ટી સાથે રહેવું પડ્યું.

બીજી બાજુ, બંગાળના હિન્દુઓ મુસ્લિમ બહુમતીની શક્યતાથી સજાગ થઈ ગયા અને એમણે કોઈ મોટી પાર્ટી સાથે જોડાવાની કોશિશો કરી અને કોંગ્રેસે એમને આવકાર્યા. ફઝલુલ હકે પણ કોંગ્રેસ સાથે વણકહી સમજૂતી કરી એટલે બન્ને પક્ષોએ એકબીજાના મતો પર તરાપ ન મારવાનું નક્કી કર્યું. જિન્ના અકળાઈને કહેતા રહ્યા કે કૃષક પ્રજા પાર્ટી કોંગ્રેસના કહેવાથી અહીંતહીં ભાગતા કૂતરા જેવી છે.

પરંતુ ચૂંટણીનાં પરિણામોએ દેખાડ્યું કે બંગાળમાં મુસલમાનો કેટલી હદે વહેંચાયેલા હતા. બધા મુસલમાન ઉમેદવારોમાંથી બે-તૃતીયાંશ તો અપક્ષ હતા અને ૪૧ સીટો જીતી ગયા. મુસ્લિમ લીગે – ખરેખર તો યુનાઇટેડ મુસ્લિમ પાર્ટીએ – ૮૨ સીટો પર પોતાના ઉમેદવાર મૂક્યા હતા તેમાંથી ૩૯ પર જીત મેળવી, કૃષક પ્રજા પાર્ટીના ૭૫ ઉમેદવારમાંથી ૩૬ જીત્યા. કોંગ્રેસ ૫૪ સીટો સાથે સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે મોખરે રહી.

પરિણામોનો અર્થ એ હતો કે ફઝલુલ હક ‘કિંગમેકર’ હતા. પરંતુ કોંગ્રેસ સરકાર રચવામાં ઢીલી રહી. હક સાથેની એની મંત્રણાઓ પડી ભાંગી અને હકે તરત મુસ્લિમ લીગ સાથે હાથ મિલાવ્યા. પણ એમને એની ભારે કિંમત ચુકવવી પડી. હકના બે જ મુસલમાન કૅબિનેટમાં આવ્યા, લીગના ચાર. કોંગ્રેસ સાથે ન જોડાયેલા ત્રણ હિન્દુઓને પણ કૅબિનેટમાં સ્થાન મળ્યું.

સિંધ પ્રાંતમાં ૭૨ ટકા વસ્તી મુસલમાનોની હોવા છતાં લીગને ચૂંટણી લડવા માટે એક પણ સાથી ન મળ્યો. વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં ખાન અબ્દુલ ગફ્ફારખાનના ખુદાઈ ખિદમતગારની સ્થિતિ એવી મજબૂત હતી કે લીગે ત્યાં બીજા મુસ્લિમ નેતાઓને એકઠા કરીને મોરચો માંડવાની હિંમત જ ન કરી અને ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાનના મોટાભાઈ ડૉ. ખાન સાહેબના નેતૃત્વ હેઠળ ખુદાઈ ખિદમતગાર અને કોંગ્રેસે સંયુક્ત સરકાર બનાવી.

મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોમાં આવો રકાસ થયા પછી લઘુમતી મુસ્લિમ પ્રાંતો પર જિન્નાની બધી આશા બંધાયેલી હતી. તેમાંયે યુક્ત પ્રાંત ખાસ હતો. અહીં હિન્દુ અને મુસ્લિમ જમીનદારોને કોંગ્રેસની સમાજવાદી પાંખની જમીનદારી નાબૂદીની નીતિનો ખતરો હતો એટલે એ કોમી સંગઠનોને આશરે ગયા. એમાંથી છત્તારીના નવાબ અને મહેમૂદાબાદના રાજા લીગ સાથે રહ્યા. જિન્નાની ધારણા એવી હતી કે કોંગ્રેસને સરકાર બનાવવામાં લીગની મદદની જરૂર પડશે, પણ કોંગ્રેસ ૧૪૦ સામાન્ય સીટોમાંથી ૧૩૬ જીતી ગઈ અને લીગને મુસ્લિમો માટેની અને બીજી, એમ કુલ માત્ર ૨૭ બેઠકો મળી. આમ કોંગ્રેસને કોઈ બીજા પક્ષની જરૂર ન રહેતાં એની સાથે જોડાઈને મુસ્લિમ લઘુમતી પ્રાંતોમાં મુસલમાનોના એકમાત્ર પ્રવક્તા બનવાની જિન્નાની આશા પર પાણી ફરી વળ્યું.

પ્રાંતોને સ્વાયત્ત શાસન આપીને રાષ્ટ્રવાદીઓને ખાળવાનો બ્રિટિશ વ્યૂહ પણ આ સાથે પડી ભાંગ્યો. જિન્નાની બધી ધારણાઓ ખોટી પડી હતી. એમને એમ હતું કે પ્રાંતોમાં વ્યૂહાત્મક જોડાણો દ્વારા રાષ્ટ્રીય સ્તરે સત્તા માટે દાવો કરી શકાશે, પણ ખરેખર એ સ્થિતિમાં કોંગ્રેસ હતી. ૧૯૩૦ના અસહકાર આંદોલનનો પ્રભાવ લોકો પર હતો અને એ સદ્ભાવનાનો કોંગ્રેસને લાભ મળ્યો. હવે કોંગ્રેસ એ દેખાડી શકી કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે એને લીગની મદદની કોઈ જરૂર નહોતી.

કોઈ પણ માણસ હિંમત હારી જાય એવી સ્થિતિ હતી અને કોંગ્રેસે પણ જિન્નાને એ દેખાડવા માટે એમને કોંગ્રેસમાં પાછા ફરવા આમંત્રણ આપ્યું! પણ મુસલમાનોના Sole Spokesman બનવાની જિન્નાની ઇચ્છા હજી મરી પરવારી નહોતી.

મુસલમાનોના એકમાત્ર પ્રવક્તા બનવાની જિન્નાની આ યાત્રામાં હવે ૧૦મી તારીખે આગળ વધશું.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય :

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesha Jalal (2)

The Sole Spokesman_Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan 2
Ayesha Jalal 2

The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan
Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press
May 1994, Paperback, 336 pages ǁ ISBN: 9780521458504

   બે વિશ્વયુદ્ધો વચ્ચેના સમયમાં જિન્નાનો રાજકીય અભિગમ

મહંમદ અલી જિન્નાએ પોતાની રાજકીય કારકિર્દી નરમપંથી રાષ્ટ્રવાદી પરંપરામાં દૃઢ વિશ્વાસ સાથે શરૂ કરી. હિન્દવાસીઓને કેન્દ્રીય સત્તામાં ભાગીદારી મળવી જોઈએ તેના એ જોરદાર હિમાયતી હતા. જિન્ના કોંગ્રેસમાં જોડાયા અને એનાં વાર્ષિક સંમેલનોમાં પણ ભાગ લેતા રહ્યા. ૧૯૦૯માં મૉર્લે-મિન્ટો સુધારા હેઠળ મુસલમાનો માટે અલગ મતદાર મંડળો બનાવવામાં આવ્યાં, પરંતુ જિન્નાને એમાં જરા પણ રસ નહોતો. મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના ૧૯૦૬માં થઈ હતી પણ જિન્ના છેક ૧૯૧૩માં લીગના સભ્ય બન્યા. ૧૯૧૬માં તેઓ સુધારાની એકસમાન યોજના માટે સંમત થવા માટે લીગ અને કોંગ્રેસને સમજાવવામાં સફળ થયા. તે પછી લખનઉમાં લીગનું સંમેલન મળ્યું તેમાં જિન્ના પ્રમુખપદે હતા. એમણે ચોખ્ખા શબ્દોમાં પોતાને “ચુસ્ત કોંગ્રેસી” ગણાવ્યા અને સ્પષ્ટતા કરી કે એમને કોઈ “એકાદ વર્ગની બૂમરાણમાં રસ નથી”. જિન્નાએ કહ્યું કે મુસલમાનોમાં “અળગા રહેવાની લાગણી” વધારે હોવાનું કહેવાય છે પણ એ “વિચિત્ર અને તદ્દન અસ્થાને” છે. જિન્નાએ ઉમેર્યું કે “આ મહાન કોમી સંગઠન (લીગ), સંગઠિત ભારતના જન્મ માટેના શક્તિશાળી પરિબળ તરીકે ઝડપભેર વિકસવા લાગ્યું છે.”

કોંગ્રેસમાંથી વિદાય

પરંતુ ૧૯૧૭ અને ૧૯૨૦ વચ્ચે ભારતના રાજકીય તખ્તા પર થયેલા ફેરફારો જિન્નાની પ્રકૃતિને અનુકૂળ નહોતા. મોંટેગ્યૂ-ચેમ્સફૉર્ડ સુધારામાં પ્રાંતોને મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું હતું અને બીજી બાજુ, ગાંધીજીએ ખિલાફતના હિમાયતી મુસલમાનોની મદદથી કોંગ્રેસ પર પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપી દીધું હતું. ખિલાફત આંદોલનને કારણે મુસ્લિમ ઉલેમાઓએ ગાંધીજીના અહિંસક અસહકાર આંદોલનને ટેકો આપ્યો. જિન્નાને ધર્મ અને રાજકીય પ્રવૃત્તિનું જોડાણ પસંદ નહોતું. એમણે ગાંધીજીની ટીકા કરી કે એમણે માત્ર હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે નહીં, પણ હિન્દુઓ અને હિન્દુઓ, તેમ મુસલમાનો અને મુસલમાનો વચ્ચે, પિતા અને પુત્ર વચ્ચે પણ, અને જ્યાં જ્યાં ગાંધીજીને કશી લેવાદેવા હોય તેવી સંસ્થાઓમાં પણ તડાં પાડ્યાં છે.”

૧૯૨૦માં નાગપુર અધિવેશનમાં કોંગ્રેસે ગાંધીજીના અસહકારના કાર્યક્રમને મંજૂરી આપી ત્યારે એકલા જિન્નાએ એનો વિરોધ કર્યો અને કોંગ્રેસના સભ્યપદેથી રાજીનામું આપી દીધું. આમ જિન્ના અને ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળની કોંગ્રેસના રસ્તા જુદા પડ્યા. જો કે જિન્નાને પોતાને એમ લાગતું હતું કે રસ્તા માત્ર થોડા વખત માટે જુદા પડ્યા છે. ગાંધીજીની રીતો સામેના એમના વાંધામાંથી, ગાંધીજી સાથે જોડાયેલા મુસલમાનોના ધાર્મિક ઉદ્દામવાદ પ્રત્યેની એમની નારાજી પણ દેખાઈ. આ ઉદ્દામવાદીઓને કારણે નરમપંથી રાષ્ટ્રવાદીઓ બાજુએ હડસેલાઈ ગયા હતા.

(લેખિકા આયેશા જલાલ કહે છે કે) આ ઘટનાઓમાંથી જિન્નાની રાજકીય પ્રાથમિકતાઓ દેખાય છે, જે એમની સમગ્ર રાજકીય કારકિર્દીમાં પણ ટકી રહી. એ રાષ્ટ્રવાદી હતા અને બંધારણીય રસ્તા પસંદ કરતા હતા. સિદ્ધાંતની બાબતમાં એ બાંધછોડ કરવા કદી તૈયાર નહોતા. એક વ્યવહાર ચતુર રાજકારણી તરીકે બ્રિટિશ સત્તાધીશો કેટલું આપી શકશે તેનો કયાસ કાઢીને એ તબક્કે જેટલું સિદ્ધ થઈ શકે તેટલું કરવા એ તૈયાર હતા. આમ એમણે કોમી પ્રતિનિધિત્વનો સ્વીકાર કર્યો તે પણ બાંધછોડ તરીકે જ, કારણ કે, એમના મતે મુસલમાન રાજકારણીઓ હજી એ છોડવા તૈયાર નહોતા.

મોંટેગ્યૂચેમ્સફૉર્ડ સુધારા

“હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા”ના દૂત, જિન્નાને મહાત્મા ગાંધી અને ખિલાફતવાદી મુસલમાનો વચ્ચેનું જોડાણ પસંદ ન આવ્યું. એમનું માનવું હતું કે આ દેશમાં વિચિત્રમાં વિચિત્ર સંયોજનો થઈ શકે છે, તેમાં પણ આ સંયોજન ખાસ નોંધપાત્ર હતું કારણ કે એ તે વખતે સ્થાપિત રાજકીય માળખા અને મધ્યમ અને રાષ્ટ્રવાદી માર્ગે વ્યવસ્થિત રીતે પ્રગતિ થતી હતી તેને ખોરવી નાખવાની એમાં ક્ષમતા હતી. ખિલાફત આંદોલન પછીનાં ત્રણ વર્ષમાં કોમી તંગદિલી વધી તે જિન્નાના અવલોકનને વાજબી ઠરાવે છે. ૧૯૧૯ પછી ખિલાફત આંદોલને લીગ પર પણ પકડ જમાવી લીધી. હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની વાતો થતી રહી પણ કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચેની સમજૂતી તૂટી પડી.

૧૯૨૦ના દાયકામાં જિન્ના મોટા ભાગે રાજકીય દૃષ્ટિએ એકલા અટૂલા પડી ગયા હતા. ૧૯૧૯ના સુધારા દ્વારા કેન્દ્રમાં તો જવાબદાર સરકાર મળવાની નહોતી. એનો હેતુ ભારતીય રાજકારણનું ધ્યાન કેન્દ્ર પરથી પ્રાંતો તરફ વાળવાનો હતો. આ દ્વિમુખી રાજ્યપદ્ધતિ હતી. પ્રાંતિક સરકારોને સ્વ-શાસન મળતું હતું પણ એમની હસ્તકના વિષયો હળવા હતા. વળી જે ‘રાજ’ના તરફદાર હતા એમને લાભ મળે એવી એમાં વ્યવસ્થા હતી, જ્યારે ટીકાકારો ની વાત કાને પણ ધરવામાં નહોતી આવી.

મોંટેગ્યૂ-ચેમ્સફૉર્ડ સુધારા એ પ્રકારના હતા કે અલગ મતદાર મંડળો મારફતે મુસલમાનોને કશો લાભ ન થાય. મુસ્લિમ પાર્ટીઓ પણ ગૌણ બની ગઈ. માત્ર મુસ્લિમો બીજા સાથે જોડાણ કરીને જ પ્રાંતિક સરકારોમાં આવી શકે. પરંતુ પ્રાંતિક નેતાઓને આ સુધારા લાગુ કરવામાં રસ હતો એટલે જે નેતાઓ કેન્દ્રમાં સત્તાનું હસ્તાંતરણ થાય એમ ઇચ્છતા હતા એમની સાથે રહેવામાં પ્રાંતિક નેતાઓનાં હિતો સચવાતાં નહોતાં. આમ, મજબૂત કેન્દ્રના સમર્થક નેતાઓના અખિલ ભારતીય પ્રભાવને નબળો પાડવામાં બ્રિટિશ સરકારને મહદ્‍ અંશે સફળતા મળી હતી.

મુસ્લિમ લીગ મરણાસન્ન હતી. મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોના મુસ્લિમ નેતાઓએ મુસ્લિમ લીગને જાકારો આપ્યો હતો અને કોંગ્રેસ પણ છેક નીચે સુધી વેતરાઈ ગઈ હતી; એના ખિલાફતવાદી સમર્થકો પણ વેરવીખેર થઈ ગયા હતા.

જિન્નાના ૧૪ મુદ્દા

૧૯૨૭માં સાઇમન કમિશન સાથે નવા બંધારણીય સુધારાની તક ઊભી થઈ. આ સુધારા કેવા હોવા જોઈએ તેમાં અસરકારક દરમિયાનગીરી કરવા માટે પ્રાંતિક નેતાઓએ હવે અખિલ ભારતીય ફલક પર આવવું પડે એમ હતું.

જિન્ના પણ ફરીથી કેન્દ્રમાં દેશવાસીઓના પ્રતિનિધિઓને સત્તામાં ભાગીદારી મળે તે માટે લીગ અને કોંગ્રેસને નજીક લાવવાનો પ્રયાસ કરવા તૈયાર થઈ ગયા. પરંતુ એમની સામે બે અવરોધ હતા. કોંગ્રેસનાં બે જૂથોને મનાવવાં અને મુસ્લિમ પ્રાંતોને પણ સામેલ કરવા. કોંગ્રેસ મજબૂત કેન્દ્રની તરફેણમાં હતી પણ મુસ્લિમ પ્રાંતોના નેતા ઇચ્છતા હતા કે પ્રાંતોના હાથમાં સત્તા રહે અને ઢીલું સમવાય માળખું ઊભું કરવું જોઈએ. મજબૂત કેન્દ્રની બાબતમાં કોંગ્રેસ અને જિન્ના વચ્ચે સમાનતા હતી.

૧૯૨૮ના ડિસેમ્બરમાં ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ મળી, એમાં પંજાબી મુસ્લિમ નેતાઓનો દબદબો હતો. જિન્નાએ ૧૪-મુદ્દાની દરખાસ્ત રજૂ કરી અને એના પર સાથે મળીને કામ કરવા કોંગ્રેસને આમંત્રણ આપ્યું. પરંતુ કોંગ્રેસે આ દરખાસ્તને નકારી કાઢી. કોંગ્રેસ તરફથી મોતીલાલ નહેરુએ રિપોર્ટ તૈયાર કર્યો (‘નહેરુ રિપોર્ટ’). મોતીલાલ નહેરુએ જિન્નાની દરખાસ્તને ”હાસ્યાસ્પદ” ગણાવતાં કહ્યું કે કોંગ્રેસે નચિંત થઈને “મિ. જિન્નાને અવગણવા” જોઈએ.

(વિશેષઃ લેખિકાએ દેખાડ્યું છે તેમ, જિન્ના મજબૂત કેન્દ્રના હિમાયતી હતા પણ એમની ૧૪ મુદ્દાની દરખાસ્તમાં પ્રાંતોને વધારે સત્તા આપવાની પંજાબી નેતાઓની માંગનો પડઘો ઝિલાયો છે. જિન્નાની દરખાસ્તમાં મહત્ત્વના મુદ્દા પ્રમાણે હતાઃ બધા પ્રાંતોને સ્વાયત્તતા આપવી, અલગ મતદાર મંડળો ચાલુ રાખવાં, બધા પ્રાંતોમાં લઘુમતીઓનું અસરકારક પ્રતિનિધિત્વ હોવું જોઈએ, કેન્દ્રીય ધારાસભામાં ત્રીજા ભાગની સીટો મુસલમાનો માટે હોવી જોઈએ, કેન્દ્રમાં કે પ્રાંતોમાં પ્રધાનમંડળમાં ત્રીજા ભાગના સભ્યો મુસલમાન હોવા જોઈએ, પ્રદેશોની પુનઃ ફાળવણી થાય તો પંજાબ, બંગાળ અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં મુસ્લિમ બહુમતી પાતળી પડવી જોઈએ, સિંધને મુંબઈ પ્રાંતથી અલગ કરી દેવું, કોઈ પ્રાંતિક ધારાસભા કોઈ એક કોમના પોણા ભાગના પ્રતિનિધિઓ વિરોધ કરે તો કોઈ કાયદો બનાવી શકે, બધી કોમોને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા મળે; વગેરે. એની સામે નહેરુ રિપોર્ટમાં મજબૂત કેન્દ્ર્ર સરકાર, અલગ મતદાર મંડળોનો અંત વગેરે માગણી હતી).

૧૯૩૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં થયેલી બંધારણીય વાટાઘાટોમાં મુસ્લિમ અવાજની પણ જરૂર હતી; પંજાબની યૂનિયનિસ્ટ પાર્ટીના નેતા ફઝલ-એ-હુસૈને આ કામ કર્યું. યૂનિયનિસ્ટ પાર્ટીમાં માત્ર મુસલમાન નહીં, હિન્દુઓ અને શીખો પણ હતા – બધા જમીનદારો હતા. ફઝલ-એ-હુસૈને જ ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ બોલાવી હતી. લંડનમાં પહેલી ગોળમેજી પરિષદ મળી તેમાં પણ ફઝલ-એ-હુસૈને મુસલમાનોના સહકાર માટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં શરતો મૂકીઃ પંજાબ અને બંગાળના મુસલમાનોની સ્પષ્ટ બહુમતી, મુંબઈ પ્રાંતમાંથી સિંધને અલગ કરવું, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતને સંપૂર્ણ પ્રાંતનો દરજ્જો આપવો, બધા પ્રાંતોને સ્વાયત્તતા – આટલી શરતો મંજૂર હોય તો જ એ કેન્દ્રમાં જવાબદાર સરકાર માટે સહકાર આપવા તૈયાર હતા.

ગોળમેજી પરિષદો અને ઍસેમ્બ્લીમાં

પહેલી ગોળમેજી પરિષદમાં ફઝલ-એ-હુસૈનના વલણ સામે સૌથી મોટો ભય જિન્નાનો હતો, પણ એ બહુ અસર વગરનો હતો. પહેલી ગોળમેજી પરિષદ તો પડી ભાંગી, પણ ફઝલ-એ-હુસૈનનો મત સૌથી વધારે અસરકારક રહ્યો. આના પછી ગોળમેજી પરિષદે માત્ર એક પેટા સમિતિ બનાવી. જિન્ના એના સભ્ય હતા. સમિતિનું કામ અખિલ ભારતીય ફેડરેશનની રચના અને ભવિષ્યમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધોનું રૂપ નક્કી કરવાનું હતું. જિન્નાએ નબળું ફેડરેશન બનાવવાનો વિરોધ કર્યો. એમને “ખરેખરું ફેડરેશન” જોઈતું હતું, “સત્તાઓ વિનાનું કે નબળું” નહીં, કે જેથી વ્યવહારમાં ખરેખર કોઈ “ફેડરેશન જ ન હોય”. આથી જિન્નાનો વિચાર હતો કે કેન્દ્ર અને સ્વાયત્ત પ્રાંતો વચ્ચેના સંબંધોની ચર્ચા મુલતવી રાખવી જોઈએ.

બંધારણ વિશેની ચર્ચાઓ પર ફઝલ-એ-હુસૈનના અભિપ્રાયનું પ્રભુત્વ રહ્યું પણ તે ઉપરાંત બીજાયે વિચારો રજૂ થતા જ હતા. આમાં સૌથી મહત્ત્વનો વિચાર સર મહંમદ ઇકબાલનો હતો. ૧૯૩૦માં મુસ્લિમ લીગના અધિવેશનમાં પ્રમુખપદેથી બોલતાં એમણે ‘મુસ્લિમ ભારત’નો ખ્યાલ આપ્યો જે પાછળથી ‘પાકિસ્તાન’માં પરિણમ્યો. જો કે એ ભારતની અંદર જ બનાવવાનું હતું. એમણે પંજાબ, સિંધ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને બલુચિસ્તાનના મુસ્લિમ બહુમતી પ્રદેશોને જોડીને ‘રાજ્ય’ બનાવવાનું સૂચવ્યું.

(મુસ્લિમ આગેવાનોએ એમના વિચારને ગણકાર્યો નહીં પણ કૅમ્બ્રિજના વિદ્યાર્થી ચૌધરી રહેમત અલીએ વિચાર પકડી લીધો અને ‘Pakistan’ નામ સૂચવ્યું જેમાં P એટલે પંજાબ A એટલે અફઘાનિસ્તાન, K એટલે કાશ્મીર, S એટલે સિંધ અને Tan એટલે બલુચિસ્તાનએવો એણે ખુલાસો કરીને ગોળમેજી પરિષદમાં ભાગ લેતા મુસ્લિમ પ્રતિનિધિઓ સમક્ષ રજૂઆત કરી, પણ એમાં વસ્તીના મોટા પાયે સ્થળાંતરની વ્યવસ્થા હતી એટલે મુસ્લિમ નેતાઓએ વિચારને હસી કાઢ્યો કે એકવિદ્યાર્થીની યોજનાછે અનેઅવ્યવહારુછે.)

હવે ફઝલ-એ-હુસૈને ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ પર એનું વલણ સ્પષ્ટ કરવા માટે દબાણ શરૂ કર્યું. ૧૯૩૧ના ઍપ્રિલમાં કૉન્ફરન્સે લચીલું ફેડરેશન બનાવવાની માગણી કરી, જેમાં એમાં જોડાયેલા પ્રાંતોને સંપૂર્ણ સ્વાયત્તતા હોય. કૉન્ફરન્સનું કહેવું હતું કે દેશી રજવાડાંને જે સત્તાઓ મળી છે તે બધી સત્તાઓ આ પ્રાંતોને પણ આપવી જોઈએ. એક સૂચન એ પણ હતું કે ફેડરેશનમાંથી નીકળી જવાનો અધિકાર પણ ઘટકોને આપવો જોઈએ. આમ પંજાબી મુસલમાનો નબળા કેન્દ્રની સામે રાજ્યોના અધિકાર માટે દબાણ કરવા લાગ્યા. આમ છતાં એમની સામે પણ એક પ્રશ્ન તો હતો જઃ કેન્દ્રમાં પ્રાંતોનું પ્રતિનિધિત્વ કોણ કરે?

૧૯૩૧માં સપ્ટેમ્બરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન બીજી ગોળમેજી પરિષદ મળી એમાં પણ કંઈ નિરાકરણ ન આવતાં બ્રિટનના એ વખતના વડા પ્રધાન રામસે મૅકડૉનલ્ડ અંતિમ વ્યવસ્થા જાહેર કરે એવો નિર્ણય લેવાયો. ઑગસ્ટ ૧૯૩૨માં મૅકડૉનલ્ડ ઍવૉર્ડ જાહેર થયો તેમાં વસ્તીને કારણે પંજાબ અને બંગાળના મુસ્લિમો માટે એ બહુ આવકારપાત્ર રહ્યો. વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને સિંધને અલગ પ્રાંતનો દરજ્જો અપાતાં ત્યાં પણ મુસલમાનોએ એનું સ્વાગત કર્યું, પણ જ્યાં મુસલમાનો લઘુમતીમાં હતા એમને આ ઍવૉર્ડ માફક ન આવ્યો.

લીગ સજીવન થાય છે

આમાંથી જિન્નાને મુસ્લિમ લીગને ફરી સજીવન કરવાની નવી તક મળી. ફેડરેશન વિશે એમના મતભેદને કારણે ત્રીજી ગોળમેજી પરિષદ માટે જિન્નાને આમંત્રણ નહોતું. આથી લીગનો વિસ્તાર કરવા માટે એમણે યુક્ત પ્રાંત પર ધ્યાન આપ્યું.

૧૯૩૪માં એમણે ફરી લીગની કમાન સંભાળી લીધી. ઑક્ટોબર ૧૯૩૪માં એ સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીમાં ચુંટાયા. અહીં એમણે કોંગ્રેસના સભ્યોને સમજાવવાના પ્રયાસ કર્યા કે પોતે મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ કરતાં રાષ્ટ્રીય સ્તરના મોટા નેતા છે અને દેશના મુસ્લિમોના એકમાત્ર પ્રવક્તા (Spokesman) છે.

જિન્નાનો વ્યૂહ એ હતો કે લીગનો આધાર વિસ્તારવો અને તે સાથે, કોંગ્રેસ સાથે સમજૂતી કરી લેવાની એમની જૂની રીત પણ અમલમાં મૂકવી. એમને આશા હતી કે કોંગ્રેસ પંજાબ અને બંગાળમાં મુસ્લિમ બહુમતી છે એ વાત સ્વીકારી લે, પણ તે સાથે મુસ્લિમ લઘુમતી વિસ્તારોના પ્રતિનિધિ તરીકે એમની વગ ઘટવી ન જોઈએ.

જિન્ના સાથે સમજૂતી કરવા માટે કોંગ્રેસે પણ શરત મૂકીઃ મુસલમાનો અલગ મતદાર મંડળોને બદલે સંયુક્ત મતદાર મંડળની વ્યવસ્થાનો સ્વીકાર કરે. આ સૂચન પૂર્વ બંગાળના મુસ્લિમ નેતાઓ તરફથી આવ્યું હતું એમ જિન્નાને લાગ્યું હોવું જોઈએ. પૂર્વ બંગાળના મુસ્લિમોની વળતી માગણી એટલી જ હતી કે પ્રાંતમાં એમની બહુમતી રહેવી જોઈએ.

આના પછી જિન્નાને પંજાબની લાઇનનો વિકલ્પ મળ્યો. એમણે હવે કોંગ્રેસને ટેકો આપવાનું નક્કી કર્યું અને લચીલા ફેડરેશનની બ્રિટિશ દરખાસ્ત પર જોરદાર હુમલો કરવા તૈયાર થઈ ગયા. ૧૯૩૫ના જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરીમાં જિન્ના અને કોંગ્રેસ પ્રમુખ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ વચ્ચે મંત્રણાઓ થઈ. ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે આશા દર્શાવી કે “ભવિષ્યમાં” કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે સાથે મળીને કામ કરવાની “જબ્બરદસ્ત તક” ઊભી થઈ છે.

લેખિકા કહે છે કે કેન્દ્રવાદી જિન્નાએ જોયું કે મુસ્લિમોની ખરી સુરક્ષા, ખાસ કરીને એમની લઘુમતી હોય એવા પ્રદેશોમાં અલગ મતદાર મંડળમાં નહીં પણ કોંગ્રેસ સાથે સમજૂતીમાં રહેલી છે. પરંતુ જિન્ના માટે જેમ પંજાબ માથાનો દુખાવો હતું તેમ કોંગ્રેસ માટે બંગાળની હિન્દુ મહાસભા હતી. કોમી ચુકાદા સામે એનો અણનમ વિરોધ કોંગ્રેસ માટે મોટી આડશ બની ગયો અને અંતે જિન્ના-પ્રસાદ વાટાઘાટો પડી ભાંગી.

તે પછી પણ, સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીમાંય જિન્નાએ ફેડરેશનનો વિરોધ કર્યો, પણ તે સાથે એમણે કોમી ચુકાદાને માન્ય રાખવા અપીલ કરી. એમણે પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કરતાં કહ્યું કે એમને કોમી ચુકાદાથી સંતોષ નહોતો અને “મારું સ્વાભિમાન આપણે પોતે જ આપણી સ્કીમ રજૂ નહીં કરીએ ત્યાં સુધી સંતોષાશે નહીં”. એમનો ખ્યાલ હતો કે ભારતના રાજકારણમાં ધાર્મિક મતભેદો સૌથી વધારે મહત્ત્વના છે, એવા ખ્યાલને કોમી ઍવૉર્ડથી ટેકો નહોતો મળતો. એમણે કહ્યું કે “આ મુદ્દો લઘુમતીઓનો છે અને રાજકીય છે… લઘુમતી એટલે અમુક બાબતોનું સંયોજન. શક્ય છે કે દેશના બીજા નાગરિકો કરતાં લઘુમતીનો ધર્મ જુદો હોય…ધર્મ,સંસ્કૃતિ, જાતિ, ભાષા, કલા, સંગીત અને એવી ઘણી બાબતો લઘુમતીઓને અલગ પિછાણ આપે છે અને એ સુરક્ષાની માંગ કરે છે. આપણે આ પ્રશ્નનો રાજકીય પ્રશ્ન તરીકે ઉકેલ લાવવો જોઈએ, એને ટાળવો ન જોઈએ.

આમ જિન્ના કોમી મતભેદને અખિલ ભારતીય સ્તરે સમજૂતી કરવામાં અડચણરૂપ નહોતા માનતા. આમ છતાં એમણે કોમી ઍવૉર્ડનો સ્વીકાર કર્યો, કારણ કે મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો એનો અમલ કરવા માગતા હતા. આમ જિન્ના પોતાના મજબૂત કેન્દ્રના વિચાર અને પ્રાંતોના નેતાઓના ફેડરેશન તરફી વિચારો વચ્ચે તડજોડ કરવામાં લાગ્યા હતા.

૦-૦-૦

૧૯૩૫ અને ૧૯૪૭ વચ્ચેના જિન્નાના રાજકારણ વિશે હવે ૮મી ફેબ્રુઆરીના લેખમાં જોઈશું.


નોંધઃ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો રજૂઆત કરનારની છે.

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય :

The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesha Jalal(1)

The Sole Spokesman_Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan 1 Paperback

Ayesha Jalal 1

 The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan
Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press
May 1985, Hardcover ǁ ISBN 0521244625 (ISBN13: 9780521244626)

ભૂમિકા

ઑગસ્ટ ૧૯૪૭માં અંગ્રેજોએ ભારતમાં બે ડોમિનિયન રાજ્યોને સત્તા સોંપી. એમણે ભારત પર પ્રભુત્વ જમાવ્યું ત્યારે લોકો એમના ધાર્મિક તફાવત વિશે એટલા સજાગ નહોતા પણ એ ગયા ત્યારે ભારતના રાજકારણમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ સાઠમારી ચરમ સીમા પર પહોંચી ગઈ હતી. નવાં રાજ્યોની રચના જ મુખ્યત્વે ધર્મના આધારે થઈ. રાજનો અંત આવ્યો ત્યારે હિન્દુઓ અને મુસ્લિમો, અને શીખો અને મુસ્લિમોએ એકબીજા સામે કત્લે-આમ મચાવતાં દેશમાં અભૂતપૂર્વ જનસંહાર – હૉલોકોસ્ટ – થયો.

આ ગોઝારી ઘટનાના ખુલાસા આપવા માટે ઘણી થિયરીઓ ચર્ચાતી રહી છે. એક મત એવો છે કે મુસલમાનો પૂરેપૂરા તો કદીયે ભારતીય પરિવેશમાં ભળ્યા નહોતા; એમની પરંપરાઓ અલગ જ રહી. બીજો મત એવો છે કે ઇતિહાસ અને પરંપરાઓએ બન્ને કોમોને એકસૂત્રે બાંધી દીધી હતી પણ સામ્રાજ્યવાદે એ એકતાને ખોરવી નાખી. આ મત પ્રમાણે હિન્દુ-મુસ્લિમ વિસંવાદના મૂળમાં અંગ્રેજોની ‘ભાગલા પાડો અને રાજ કરો’ની નીતિ હતી.

પરંતુ આ થિયરીઓ જેટલા જવાબ આપે છે તેના કરતાં વધારે સવાલ ઊભા કરે છે. ભાગલા થયા ત્યારે લગભગ સાડાનવ કરોડ મુસલમાનો હતા. તેમાંથી આઠ કરોડ બ્રિટિશ ભારતમાં અને બાકીના રજવાડાંઓમાં હતા. બ્રિટિશ હકુમત હેઠળના ભારતમાં પણ પંજાબ અને બંગાળ, આ બે પ્રાંતોમાં મુસ્લિમો બીજા સમુદાયો કરતાં થોડીઘણી બહુમતીમાં હતા. તે ઉપરાંત, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત, સિંધ અને બલુચિસ્તાનમાં મુસ્લિમ વસ્તી બહુ થોડી હતી પણ બીજા સમુદાયોની સરખામણીમાં એમની વસ્તી બહુ મોટી હતી, અથવા તો ચોખ્ખી બહુમતી હતી. બ્રિટિશ ભારતમાં પંજાબ અને બંગાળને છોડો તો દેશના બીજા ભાગોમાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હતા; એકમાત્ર યુક્ત પ્રાંતમાં (આજના ઉત્તર પ્રદેશમાં) એમની સંખ્યા પ્રમાણમાં વધારે હતી.

આમાંથી છ કરોડ મુસલમાન પાકિસ્તાન ગયા અને સાડાત્રણ કરોડ ભારતમાં જ રહ્યા. પાકિસ્તાન દુનિયાનો સૌથી મોટો મુસ્લિમ દેશ હતો તો ભારત પણ સૌથી વધારે મુસ્લિમોની વસ્તીવાળો સૌથી મોટો બિન-મુસ્લિમ દેશ હતો.

પરંતુ, સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જે મુસલમાનોએ પાકિસ્તાનની માંગને ટેકો આપ્યો તે જ્યારે પાકિસ્તાન ખરેખર બન્યું ત્યારે કેમ સંતુષ્ટ ન થઈ શક્યા; મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પંજાબ અને બંગાળના ટુકડા થઈ ગયા, લુધિયાણા, અંબાલા, જલંધર વગેરે પંજાબના ફળદ્રુપ પ્રદેશો મુસલમાનોને ન મળ્યા અને બંગાળમાં કલકત્તા (કોલકાતા) જેવું શહેર પણ ભારતમાં જ રહ્યું. પંજાબમાં તો એની ત્રણ મુખ્ય કોમો – હિન્દુ, શીખ અને બહુમતીવાળા મુસલમાનો – વચ્ચે યૂનિયનિસ્ટ પાર્ટીની સરકાર હેઠળ સહકારથી જ શાસન ચલાવતી હતી. મુસ્લિમ બહુમતીને પણ એનો ફાયદો મળતો હતો. પાકિસ્તાન બનતાં એ ફાયદો પણ ગયો. બીજી બાજુ બંગાળીઓ પોતાના સમાન વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે ગર્વ લેતા. તેની જગ્યાએ પૂર્વ બંગાળ એક ગીચોગીચ વસ્તીવાળા ગ્રામીણ સ્લમ જેવું હતું. બ્રિટિશ ભારતના બીજા પ્રાંતોમાં મુસલમાનો લઘુમતીમાં હતા. એ તો નિરાધાર બની ગયા. હવે તેઓ જે દેશમાં હતા એના પર એમના પૂર્વ અને પશ્ચિમના ધર્મબંધુઓની કોઈ વગ નહોતી. યુક્ત પ્રાંતમાં મુસ્લિમ આગેવાનોએ પાકિસ્તાન તરફી દલીલોનો જોરદાર ઉપયોગ કર્યો હતો. એમણે દેશના જુદા જુદા ભાગમાં મુસ્લિમ વસ્તી હતી, એ હકીકત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. આમ કરીને એમણે મળી શકે તે લાભ લીધા, અવિભાજિત ભારતમાં બહુમતી મુસ્લિમ વસ્તીવાળા પ્રાંતોમાંથી એમનો બચાવ કરનારા મળી રહેત પણ એક ઝાટકે એમણે આ લાભ ગુમાવ્યો.

આમ પાકિસ્તાન બનવાનો ખરો અર્થ વાયવ્યની મુસ્લિમ વસ્તી માટે જ રહ્યો. પરંતુ વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત, સિંધ અને બલુચિસ્તાનના મુસલમાનો વચ્ચે એક સમાનતા હતીઃ એ લોકો ઇસ્લામ ઉપરાંત પોતાની આગવી પરંપરાઓ સાથે પણ દૃઢતાથી જોડાયેલા હતા. વળી એમના પર કોઈ મધ્યસ્થ સત્તાનો હુકમ ચાલે એ એમને મંજૂર નહોતું. હવે નવા રાજ્યમાં એમના પર પંજાબી બહુમતીનું વર્ચસ્વ સ્થપાયું. પાકિસ્તાન માટે એમનો ઉત્સાહ કેટલો હશે તે તો સ્વતંત્ર રાજ્ય મળ્યા પછી તરત જ પાકિસ્તાનની ધૂંસરી ગરદન પરથી ફેંકી દેવા માટે એમણે ચલાવેલી ચળવળો પરથી દેખાય છે.

આથી સવાલ એ ઊભો થાય છે કે જે પાકિસ્તાન કોઈના પણ હિત સાથે બહુ બંધબેસતું ન થતું હોય તે અસ્તિત્વમાં શી રીતે આવ્યું?

(આયેશા જલાલ કહે છે કે) એ સવાલ જ આ પુસ્તકનો મુખ્ય વિષય છે (અને લેખકે) એનો જવાબ શોધવા માટે બ્રિટિશ હકુમતનાં છેલ્લાં દસ વર્ષ દરમિયાન મહંમદ અલી જિન્નાના રાજકારણ, એમના નેતૃત્વ હેઠળની ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ લીગ અને જિન્ના જેની સાથે સંકળાયેલા હતા તે ‘પાકિસ્તાન’ની માગણી પર ધ્યાન આપ્યું છે.

૧૯૨૦ના આખા દાયકા દરમિયાન અને છેક ૧૯૩૪ સુધી તો મુસ્લિમ લીગ મરવા વાંકે જીવતી હતી, તે પછી જિન્નાના નેતૃત્વ નીચે એમાં નવું ચેતન રેડવામાં આવ્યું. ૧૯૦૯માં (મૉર્લે-મિન્ટો સુધારા હેઠળ) મુસલમાનોને અલગ પ્રતિનિધિત્વ આપવામાં આવ્યું હતું, જેને ૧૯૩૫ના ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટમાં પણ માન્યતા અપાઈ. ૧૯૩૭ સુધી તો લીગ મુસલમાનોના આ અધિકારો વિશેના પોતાના મૂળ ચાર્ટર પ્રમાણે જ ચાલતી રહી. આ મુદ્દા પર પંજાબ અને બંગાળના મુસ્લિમ નેતાઓ જરા પણ બાંધછોડ કરવા તૈયાર નહોતા, પણ જિન્નાના નેતૃત્વ હેઠળની લીગ કોંગ્રેસના સૂરમાં પોતાનો સૂર મેળવવા તૈયાર હતી. ૧૯૩૫ના કાયદામાં કેન્દ્ર કરતાં પ્રાંતોને વધારે સત્તાઓ આપવામાં આવી હતી. કોંગ્રેસ કેન્દ્રને વધારે સત્તાઓ મળવી જોઈએ એમ કહીને એનો વિરોધ કરતી હતી. લીગ પણ એની આ માંગ સાથે સંમત હતી. ૧૯૩૭માં થયેલી ચૂંટણી પછી લીગે કોંગ્રેસ સથે બંધારણી્ય સુધારા માટે હાથ મેળવવાની કોશિશ કરી પણ કોંગ્રેસે લીગના દોસ્તીના હાથને તરછોડી નાખ્યો તે પછી લીગે નવી લાઇન લીધી.

ભાગલા પડ્યા તેનાથી માત્ર સાડાસાત વર્ષ પહેલાં મુસ્લિમ લીગે ઠરાવ પસાર કરીને અલગ મુસ્લિમ રાજ્યની માગણી કરી. મુસલમાનોને અલગ અનામત બેઠકો મળી હતી તેમાં એ લઘુમતી હોવાનો સ્વીકાર હતો; હવે જિન્ના અને લીગે મુસલમાનોને લઘુમતી માનવાનો ઇનકાર કર્યો અને (અલગ રાષ્ટ્ર તરીકે) બરાબરી માગવા અલગ રાજ્યની માગણી કરી.

મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો – બંગાળ અને પંજાબ –માં લીગને સખત પરાજય મળ્યો હતો તેમ છતાં દેશના બધા મુસ્લિમો વતી બોલવાનો અધિકાર પોતાના હસ્તક લેવાનો જિન્ના અને મુસ્લિમ લીગનો આ પ્રયાસ હતો. આ પુસ્તકમાં ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આ જ મુદ્દો છે કે આ દાવો બ્રિટિશ સત્તાએ શી રીતે માની લીધો, માત્ર મુસ્લિમ લઘુમતીના પ્રાંતો જ નહીં પણ બહુમતીવાળા પ્રાંતોના મુસ્લિમો પણ કેમ જિન્નાને એમના ‘એકમાત્ર પ્રવક્તા’ (The Sole Spokesman) માનવા તૈયાર થઈ ગયા, જેનો કોંગ્રેસે પણ અસરકારક પ્રતિરોધ ન કર્યો.

આ દાવાનો આધાર ‘પાકિસ્તાન’ની માગણી હતી પરંતુ જિન્નાએ શરૂઆતથી જ ‘પાકિસ્તાન’ એટલે શું તે ચોખ્ખું કહેવાનું ટાળ્યું. એટલે લીગના સમર્થકોને એનો મનફાવતો અર્થ કરવાનું મોકળું મેદાન મળી ગયું. ‘પાકિસ્તાન’ એટલે શું એની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા ન હોવાથી એ એક સ્લોગનથી વધારે કશું નહોતું,એટલે એના પરસ્પર વિરોધી અર્થો પણ થયા. આથી જિન્નાનો રાજકીય વ્યૂહ શું હતો, શા માટે એમની પાકિસ્તાનની કલ્પનાને શબ્દોમાં મૂકવાનું એમણે છેલ્લી ઘડી સુધી ટાળ્યું અને એમનો વ્યૂહ કેટલો સફળ કે અસફળ રહ્યો તેની ચર્ચા જરૂરી છે.

જિન્નાની ભૂમિકાનો વિચાર કરતાં, કોંગ્રેસ અને બ્રિટિશ સત્તાધીશોની નીતિઓ, કાર્યો, પ્રત્યાઘાતો અને નિર્ણયો વિશેની ચર્ચા પણ અનિવાર્ય છે, પરંતુ એ જિન્નાની નજરે જોવાનો આ પુસ્તકમાં પ્રયાસ કર્યો છે.

હવે પછીના અંકમાં, ૩ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૬ના રોજ, આપણે ‘બે વિશ્વયુદ્ધો વચ્ચેના સમયમાં જિન્ના’ના રાજકીય અભિગમ વિશે વાંચશું.


નોંધઃ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, પુસ્તકોની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો રજૂઆત કરનારની છે.

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય :

%d bloggers like this: