Science Samachar (70)

Science સમાચારની શ્રેણીનો આ અંતિમ લેખ છે. વિજ્ઞાન વિશે બહુ ઓછું લખાય છે એટલે દર વખતે મોટા ભાગે તો વિજ્ઞાનનાં લબ્ધપ્રતિષ્ઠ સામયિકોમાં એકાદ મહિનાની અંદર જે કંઈ પ્રકાશિત થયું હોય અને આપણા જેવા સાદા લોકોને રસ પડે તે શોધીને આપવાનો પ્રયાસ રહ્યો. અહીં તો ટૂંકમાં જ આપી શકાય પણ જેમને વધારે રસ પડે એમના માટે લિંક આપવાની પ્રથા પણ લાગુ કરી. કદાચ આપે એનો લાભ લીધો હશે. આ ૩૫ અઠવાડિયાં એક નવી દુનિયાની સફરનાં રહ્યાં. આશા છે કે આપને આ શ્રેણી પસંદ આવી હશે. ગુજરાતીમાં આ પ્રકારની શ્રેણી આપવાની પહેલ વેબગુર્જરીએ કરી છે તેનો આનંદ છે. ).

દીપક ધોળકિયા

***

(૧) ખગોળશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે આકાશગંગાની નજીક બહુ ખાલી જગ્યા છે!

હવાઈ યુનિવર્સિટીના ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ ઍસ્ટ્રોનૉમીના એક ખગોળશાસ્ત્રી બ્રેન્ટ ટલી અને એમની સાથે કામ કરતી એક આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમે આપણી આકાશગંગાની પાડોશના વિસ્તારોનો નક્શો તૈયાર કર્યો છે. એમણે જોયું કે બ્રહ્માંડમાં અનેક જાતની ગૅલેક્સીઓ છે તે ઉપરાંત, ખાલી જગ્યાઓ પણ છે. આ ખાલી જગ્યાઓને ટીંએ ‘લોકલ વૉઇડ’ નામ આપ્યું છે.

એમણે ગેલેક્સીની ગતિનું અવલોકન કરીને એનું દળ કઈ રીતે વહેંચાયેલું છે તેનો કયાસ કાઢ્યો. ગૅલેક્સીઓ માત્ર બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને કારણે ગતિ નથી કરતી હોતી, એમના પર આસપાસની બીજી મોટી ગેલેક્સીઓનું નએ જબ્બરદસ્ત દળદાર પ્રદેશોનું ગુરુત્વાકર્ષણ પણ કામ કરે છે. પરિણામે એ વધારે ગીચ પ્રદેશ તરફ જાય છે અને ઓછા ગીચ પ્રદેશોથી દૂર સરકે છે. આમ ખાલી જગ્યાઓ ઊભી થાય છે.

બ્રેન્ટ ટલી અને એમના સાથીઓએ ૧૯૮૭માં જ જોઈ લીધું હતું કે આકાશગંગાની સરહદ પાસે એક વિરાટકાય ખાલી જગ્યા છે પણ એ પેલે પાર હોવાથી બરાબર જોઈ શકાતી નથી એટલે પૂરતો અભ્યાસ થઈ શક્યો નહોતો. હવે એમણે ૧૮,૦૦૦ ગેલેક્સીઓનો અભ્યાસ કરીને એના પરથી આકાશગંગાની પાસેના ખાલી પ્રદેશો એક 3-D ચિત્ર દ્વારા દેખાડ્યા છે.

અહીં ક્લિક કરોઃ Cosmicflows-3: Cosmography of the Local Void from Daniel Pomarède on Vimeo.

૦૦૦

(૨) પરંતુ આકાશગંગા બની શી રીતે?

આમ તો એવું છે કે ઉપર કહ્યું છે તેમ એક મોટી ગેલેક્સીએ નાની ગેલેક્સીને ગુરુત્વાકર્ષણથી પોતાની અંદર સમાવી લીધી હશે. અને નાની ગેલેક્સી પોતાની જગ્યાએ ‘લોકલ વૉઇડ’ મૂકી ગઈ હશે. આ વાત હવે સમજાય છે. પરંતુ આકાશગંગા પણ એ જ રીતે બની કે શરૂઆતથી જ આખી આજે જેવી છે તેવી જ હતી?

ખગોળવૈજ્ઞાનિકોએ જોયું છે કે બે ગેલેક્સીઓ મળી જવાથી આકાશગંગા બની છે. આ ઘટના દસ અબજ વર્ષ પહેલાં બની, એટલે કે બિગ બેંગને માત્ર સાડાત્રણ અબજ વર્ષ થયાં હતાં.

આ પહેલાં એ ખબર પડી ગઈ હતી કે આપણી આકાશગંગામાં બ્લૂ અને રેડ, એમ બે પ્રકારના તારા છે. બ્લૂમાં દળ ઓછું હોય છે અને રેડ વધારે સઘન હોય છે. ગાઇઆ ટેલીસ્કોપની મદદથી સૂર્યથી ૬,૫૦૦ પ્રકાશવર્ષ દૂર હોય એવા દસ લાખ તારાઓના પ્રકાશ, સ્થાન અને અંતરની માહિતી મળી. એના પરથી જણાયું કે બન્ને જાતના તારા લગભગ એકસરખા સમયના છે, પણ બ્લૂ તારા વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલા નથી. એ બહારથી આવ્યા હોય તેમ જ્યાં ત્યાં પડ્યા છે. એનો અર્થ એ કે આકાશગંગાએ કોઈ નાની ગેલેક્સીને ગળી લીધી.

‘નેચર ઍસ્ટ્રોનૉમી’ મૅગેઝિનમાં પ્રકાશિત થયેલા આ અભ્યાસલેખનાં મુખ્ય લેખિકા કાર્મે ગેલર્ટ કહે છે કે અમારા કામમાં નવી વાત એ છે કે અમે ભળી ગયેલી બન્ને ગેલેક્સીઓના તારાઓને અલગ તારવીને એમની ઉંમર નક્કી કરી શક્યાં અને એના પરથી ખબર પડી કે બન્ને કેટલાં વર્ષ પહેલાં ભળી હશે. આ અથડામણ પૂરી થવામાં પણ કરોડો વર્ષ લાગ્યાં હશે. એ કંઈ કારનો અકસ્માત નથી કે માણસ અકસ્માત અને એનાં પરિણામ જોઈ શકે. પરંતુ બ્રહ્માંડના સમયની રીતે જોઈએ તો એ બહુ મોટો સમયગાળો ન ગણાય.

સંશોધકો માને છે કે આપણી આકાશગંગાનું આભામંડળ છે તે નાની ગેલેક્સીના અવશેષોમાંથી બન્યું હોવું જોઈએ.

સંદર્ભઃ https://phys.org/news/2019-07-astronomers-decode-milky-violent-birth.html

તસવીરઃ The Hindu, 25.7.2019

૦૦૦

(૩) એક ગ્લેશિયરના અંતિમ સંસ્કાર

ઉત્તર ધ્રુવથી પાંચ હજાર કિલોમીટર દૂરના દેશ આઇસલૅન્ડમાં પર્યાવરણમાં થયેલા મોટા ફેરફારને કારણે ૨૦૧૪માં એક ગ્લૅશિયરનું મૃત્યુ થઈ ગયું. ઑગસ્ટ મહિનામાં કેટલાયે વૈજ્ઞાનિકો અને સ્થાનિકના લોકો ગ્લૅશિયરની અંતિમ ક્રિયાની જેમ ત્યાં એક સ્મૃતિફલક મૂકશે (ઉપર તસવીરમાં). આઇસલૅન્ડના પશ્ચિમ ભાગાના બોર્ગરફ્યોરદોર પ્રદેશમાં ઑક્યોકૂલ ગળીને હવે એવું નાનું થઈ ગયું છે કે ગ્લૅશિયરની વ્યાખ્યા હવે એને લાગુ પડે તેમ નથી. હવે એ માત્ર OK તરીકે ઓળખાશે, એના નામ સાથેનો “યોકૂલ’ (એટલે કે ગ્લૅશિયર) શબ્દ હટી ગયો છે.

આઇસલૅન્ડમાં સહેલાણીઓ ગ્લૅશિયરો જોવા જતા હોય છે અને OK એના માટે બહુ પ્રખ્યાત નહોતો પણ એક હજાર વર્ષ પહેલાં વાઇકિંગ અહીં આવીને વસ્યા એમણે એની નોંધ લીધી છે એટલે એ ખાસ ઉલ્લેખનીય તો હતો જ. OK  એક મૃત જ્વાળામુખીના મુખ પર હતો અને હજી એક સદી પહેલાં એ ૯ વર્ગ કિલોમીટર કરતાં વધારે મોટા વિસ્તારમાં ફેલાયેલો હતો અને બરફનો થર ૧૬૫ ફુટ જાડો હતો. ૨૦૧૪ સુધીમાં એ પીગળીને માત્ર ૬૪૩ મીટર રહ્યો અને બરફનો થર પણ પીગળીને માત્ર ૫૦ ફુટ રહી ગયો.

ઊનાળામાં ગ્લૅશિયર પીગળે જ અને પાતળો થાય પણ શિયાળામાં એણે જેટલો બરફ ગુમાવ્યો હોય તેના કરતાં વધારે બરફ જમા કરી શકે તો જ એને ગ્લૅશિયર કહી શકાય.

આપણા હિમાલયના ગંગોત્રી ગ્લૅશિયરનું શું થશે, વિચાર્યું છે?

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/smart-news/plaque-memorializes-first-icelandic-glacier-lost-climate-change-180972710

૦૦૦

(૪) ઈંડાની અંદરથી બચ્ચું બહારના જોખમને ઓળખી લે છે!

સ્પેનના સમુદ્રકાંઠે વૈજ્ઞાનિકોએ એક રસપ્રદ પ્રયોગ કર્યો. સી-ગલ પક્ષીનાં બચ્ચાં ઈંડાની અંદર હોય ત્યારે કોઈ શિકારી આવે છે તે જાણી શકે છે કે કેમ. માતા-પક્ષી પોતાનાં બચ્ચાંને ખવડાવતી ગીતો ગાતી હોય છે. બધી માતાઓ ભેગી થઈ હોય છે એટલે કોરસ બની જાય છે પણ શિકારી દેખાય કે તરત કોરસનો સૂર બદલાઈ જાય છે. આમાંથી અમુક બચ્ચાં જલદી ભાગી જાય છે અને કેટલાંક એમની પાછળ જાય છે. આના પરથી સંશોધકોને લાગ્યું કે જલદી ભાગનારાં બચ્ચાં તરત ખતરો પામી ગયાં, એમ કેમ બન્યું? શું એ ઈંડાની અંદર હતાં ત્યારે જ એમને ખતરાનો અવાજ સાંભળવાની તાલીમ મળી છે?

ચેતવણીનો સૂર માત્ર બહાર આવેલાં બચ્ચાં સુધી નહીં, ઈંડાની અંદર રહેલાં બચ્ચાં સુધી પણ પહોંચે છે! અંદરનું બચ્ચું સમજી જાય છે કે કંઈક દાળમાં કાળું છે, બચવાની જરૂર છે. એ પણ બચવાની મહેનત કરે છે, એમાં ઈંડું ધ્રૂજવા માંડે છે. સંશોધકોએ બધાં ઈંડાંમાંથી અમુક પાસે ચેતવણીનો સૂર કાઢ્યો. એમના પર અસર થઈ. તે પછી બચ્ચાં બહાર આવ્યાં ત્યારે ફરીથી એ જ પ્રયોગ કર્યો. જેમણે ઈંડાની અંદર આ અવાજની તાલીમ મેળવી હતી તે તરત ભાગી છૂટ્યાં, પણ જેમને એ અવાજનો પરિચય નહોતો તે એમના કરતાં થોડી સેકંડો પાછળ રહ્યાં.

પણ એવું નથી કે માત્ર માબાપ પાસેથી જ એમને તાલીમ મળે છે, બે ઈંડાં વચ્ચે પણ સંદેશની આપ-લે થાય છે. એક ઈંડામાં ધ્રૂજારી થાય તો એની ખબર બીજા ઈંડાને પણ પડી જાય છે. બહારથી મળતા સંકેતો પર ધ્યાન આપવાનું એમના માટે જરૂરી છે, કારણ કે બચવાનો એ જ રસ્તો છે.

એક સી-ગલ રોજનું એક, એમ ત્રણ દિવસમાં ત્રણ ઈંડાં આપે છે. સંશોધકોએ આવાં ૯૦ ઈંડાં ભેગાં કર્યાં અને દરરોજ બે ઈંડાં એના જૂથમાંથી કાઢીને રેકૉર્ડિંગ સંભળાવ્યું અને પાછાં એમનાં જૂથમાં ગોઠવી દીધાં. આમ બે ‘જાણકાર’ બચ્ચાં બન્યાં અને એક અબોધ! તે પછી જ્યારે પ્રયોગ કર્યો ત્યારે જાણકાર પહેલાં ભાગ્યાં અને અબોધ પાછળ દેખાદેખીમાં દોડ્યાં!

સંદર્ભઃ https://www.nytimes.com/2019/07/22/science/birds-embryos-communication.html

૦૦૦

Science Samachar (69)

() આપણી આખી સૂર્યમાળાનો કોળિયો કરી જાય એવડું મોટુંગાર્ગૅન્શુઆબ્લૅક હોલ

M-87 ગૅલેક્સીના કેન્દ્ર ભાગમાં વૈજ્ઞાનિકોએ એક જબ્બરદસ્ત બ્લૅક હોલ છે, જેની તસવીર દુનિયાએ સૌ પહેલી વાર આ વર્ષના ઍપ્રિલમાં જોઈ. વૈજ્ઞાનિકોએ એને ગાર્ગૅન્શુઆ (Gargantua) નામ આપ્યું છે, કારણ કે એના જેવડું મોટું બ્લૅક હોલ હજી સુધી જોવા નથી મળ્યું. એનું દળ સાડા છ અબજ સૂર્યો સમાઈ જાય એવડું છે. હબલ ટેલિસ્કોપ કરતાં ચાર હજાર ગણા શક્તિશાળી ટેલિસ્કોપ દ્વારા પૃથ્વીના કદના લેન્સ પર એની તસવીર લઈ શકાઈ છે.ખગોળ શાસ્ત્રીઓ માને છે કે અસંખ્ય બ્લૅક હોલોને ગળી જઈને આ બ્લૅક હોલ બન્યું છે. M-87 પોતે પણ આપણી નજીકની ગૅલેક્સીઓમાં સૌથી મોટી છે અને એમ માનવામાં આવે છે કે ઘણીયે ગૅલેક્સીઓને ગળી જઈને એણે પોતાનું કદ વધાર્યું છે. અહીં ચોકઠામાં બ્લૅક હોલ પદાર્થોના બે ફુવારા છોડે છે તે દેખાડ્યા છે. એ આપણાથી ૫ કરોડ ૫૦ લાખ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે એટલે અહી જે દેખાય છે તેવું આટલા વર્ષો પહેલાં હતું. એ વખતે હજી તો પૃથ્વી પર આપણે જીવનનું પરોઢ જોતા હતા!

આજથી સો વર્ષ પહેલાં હેબર કર્ટિસ નામના વૈજ્ઞાનિકે એક અજબ લાગતું સીધું કિરણ આ ગૅલેક્સીના મધ્ય ભાગમાંથી નીકળતું જોયું હતું. ત્યારથી જ એ બ્લૅક હોલ હોવાનું અનુમાન થતું હતું પણ એની સાબીતી હવે મળી છે.

સંદર્ભઃ https://dailygalaxy.com/2019/07/gargantua-the-black-hole-that-could-swallow-our-solar-system/

૦૦૦૦

() હવાના પ્રદૂષણને કારણે ફેફસાં જલદી ઘરડાં થઈ જાય છે

યુરોપિયન લંગ ફાઉંડેશને પ્રકાશિત કરેલા એક રિપોર્ટ પ્રમાણે ત્રણ લાખ લોકોનાં ફેફસાં પર હવાના પ્રદૂષનની અસરનો અભ્યાસ કરતાં જાણવા મળ્યું છે કે એક ઘન મીટર હવામાં વાર્ષિક સરેરાશ પાંચ માઇક્રોગ્રામ PM2.5 નો ઉમેરો થતો હોય તો બે વર્ષ ઉંમર વધી ગઈ હોય ત્યારે ફેફસાં જે રીતે કામ કરતાં હોય તે સ્થિતિ જોવા મળે છે. આ અભ્યાસમાં માત્ર લોકોને ઘરમાં રાખીને જ પ્રયોગ કારવામાં આવ્યો. ઘરની બહાર હવા વધારે ખરાબ હોય છે અને એમાં ફેફસાં પર થતી અસરને કારણે ક્રોનિક ઑબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ (COPD) થવાની શક્યતા બહુ વધી જાય છે. COPDમાં શ્વસનમાર્ગ સાંકડો થઈ જાય છે અને શ્વાસ લેવાનું મુશ્કેલ લાગે છે. આવતાં દસ વર્ષમાં COPDને કારણે મૃત્યુ થવાના કેસોમાં વધારો થવાનો સંભવ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ એક ઘન મીટર હવામાં માત્ર ૧૦ માઇક્રોગ્રામ PM ને સલામત માન્યું છે પણ સંશોધકોએ સ્પીરોમીટ્રી (ફૂંક મારીને કેટલી હવા એકીસાથે બહાર કાઢી શકાય છે તેની તપાસ) ટેસ્ટમાં જોયું કે ઘરમાં જ ‘નિષ્ક્રિય ધૂમ્રપાન’ને કારણે દરેક ૨.૫ માઇક્રોગ્રામના વધારા સાથે ફેફસાંનું કાર્ય મંદ પડી જાય છે. સંશોધકોએ જુદાં જુદાં પ્રદૂષક ઘટકોની જુદી જુદી માત્રા લઈને આ પ્રયોગો કરતાં વધારે ચિંતાજનક પરિણામો મળ્યાં હતાં. આ પ્રયોગો ૨૦૦૬ અને ૨૦૧૦ વચ્ચે વ્યાપક સ્તરે હાથ ધરાયો હતો.

સંદર્ભઃ https://www.europeanlung.org/en/news-and-events/media-centre/press-releases/air-pollution-speeds-up-ageing

૦૦૦

() ૩૩,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં ખૂન!

એક ભાઈ પોતાના કામે નીકળ્યા હતા ત્યારે કોઈકે માથા પર ફટકો મારીને એમને ઢાળી દીધા. આ એમની ખોપરી છે. હત્યારો ડાબોડી હોય એમ લાગે છે. ક્યાંની આ વાત છે? ક્યારે બન્યું? આ ઘટના આજથી ૩૩,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં રુમાનિયાના મધ્યભાગમાં આવેલા ટ્રાન્સિલ્વેનિયાના દક્ષિણ પ્રદેશમાં બની હતી. ૧૯૪૧માં આ ખોપરી અશ્મિભૂત રૂપે મળી. માણસની ખોપરી મળી હોય તેવી આ બહુ શરૂઆતની ખોપરી છે એટલે એનો અભ્યાસ બહુ થયો છે. પરંતુ એના મૃત્યુનાં કારણો વિશે વિવાદ હતો. જો કે, બહુ શરૂઆતથી જ ખોપરીના આગલા ભાગમાં ઘાનાં બે નિશાન જોવા મળ્યાં જ હતાં. આ ખોપરીના માલિકને સિઓક્લોવિના કૅલ્વેરિયા (Cioclovina calvaria) નામ અપાયું છે.

જર્મનીની ટ્યૂબિન્જેન યુનિવર્સિટીનાં કૅટરીના હાર્વટીની ટીમનો આ લેખ PLOS ONE મૅગેઝિનના હાલના અંકમાં પ્રકાશિત થયો છે. જે બે ઘા રુઝાયા નથી ત્યાં ખાડા છે. જ્યારે માથામાં બૅટ કે ધોકો માર્યો હોય ત્યારે આવી જ ઈજા થઈ હોય છે. ખોપરીનો જખમી ભાગ અંદર તરફ ગયો છે તેના પરથી બેટ કે ધોકાથી હુમલો થયો હોવાનું અનુમાન કરાયું છે. વળી, જે રીતે ઈજા થઈ છે તે જોતાં વૈજ્ઞાનિકોએ અનુમાન કર્યું કે બન્ને સામસામે આવી ગયા હશે. મરનારને જમણી બાજુએ ઈજા થઈ છે. સામાન્ય રીતે ડાબા હાથે હથિયાર પકડ્યું હોય ત્યારે જમણી બાજુ ઘા થતો હોય છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધના સૈનિકોના મૃતદેહોનો અભ્યાસ થયો છે તેમાં જોવા મળ્યું હતું કે આવું ફ્રેક્ચર ફેલાય છે અને આગળના ફ્રેક્ચર સાથે મળી જાય છે તેના કારણે ખોપરી વધારે તૂટવા લાગે છે અને માણસનું મૃત્યુ થાય છે.

સંદર્ભઃ https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0216718

૦૦૦

() નવો રૅડાર ઉપગ્રહ દેખાડશે કે કયો પુલ તૂટી પડવાનું જોખમ છે

નાસાની જેટ પ્રોપલ્ઝન લૅબોરેટરી અને બૅથ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ પુલ તૂટી પડવાની આગોતરી ચેતવણી આપે એવી રૅડાર પદ્ધતિનો વિકાસ કર્યો છે. હવે જે સરકારોને એમની જનતાની પરવા હશે તે આનો ઉપયોગ કરશે. ગયા વર્ષના જુલાઈમાં અંધેરીના પુલનો એક ભાગ પડી ગયો. તે પછી ઑગસ્ટમાં ઈટલીમાં મોરંડી બ્રિજ તૂટી પડ્યો અને ૪૩નાં મોત થયાં. તે પછી થોડા જ દિવસોમાં કોલકાતામાં એક પુલ તૂટી પડ્યો, તેમાં ત્રણના જાન ગયા અને ૨૫ને ઈજાઓ થઈ.

આપણે ત્યાં શું થયું તે ખબર નથી પણ ઈટલીમાં વૈજ્ઞાનિકોએ છેલ્લાં પંદર વર્ષમાં મોરંડીના પુલની ઊપગ્રહો દ્વારા લેવાયેલી તસવીરોનો અભ્યાસ કર્યો. એમણે પુલમાં ધીમે ધીમે થયેલા ફેરફારો જોયા. એના પરથી એક ગાણિતિક મૉડેલ તૈયાર કર્યું અને પુલ ધસી પડવાની સ્થિતિ ક્યારે આવે તેનો અંદાજ કર્યો. તે પછી એમણે રૅડાર ઉપકરણ બનાવ્યું જે એક મિલીમીટરના ફેરફારની પણ નોંધ લઈ શકે છે. માત્ર પુલો જ નહીં, જમીનની નીચે બોગદાં બનાવતી વખતે આસપાસનાં મકાનોના પાયા પર શી અસર પડતી હશે? આ રૅડાર એ પણ દેખાડી શકશે.

સંદર્ભઃ https://www.bath.ac.uk/announcements/new-high-definition-satellite-radar-can-detect-bridges-at-risk-of-collapse-from-space/

૦૦૦

Science Samachar(68)

(૧) ૧૫મી જુલાઈએ ચંદ્રયાન-૨ સફર માટે તૈયાર!

આ મહિનાની ૧૫મીએ શ્રીહરિકોટાથી રાતના સવા-બે વાગ્યે ઈસરો ચંદ્રયાન-૨ છોડશે.. એ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર ઊતરશે અને ત્યાં પાણીની શોધ કરશે. પાણી મળે કે ન મળે ભારત માટે છતી ફુલાવીને કહેવાની તક છે કે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર અમે સૌથી પહેલા પહોંચ્યા! ચંદ્રયાન-૧ને ચંદ્ર પર પાણી હોવાના પુરાવા દેખાયા હતા, હવે ચંદ્રયાન-૨ એના માટે વધારે કામ કરશે. એ દક્ષિણ ધ્રુવની બે ખીણો મંઝીનસ-સી અને સિંપેલિયસ-એન (Manzinus C and Simpelius N) વચ્ચેના સપાટ મેદાનમાં ઊતરશે અને પંદર દિવસ કામ કરશે. નાસાના જણાવ્યા પ્રમાણે ચંદ્ર પર ૩૦૦ મિલિયન ટન બરફ છે જે પાણીનો બનેલો છે. કદાચ એ પૃથ્વી જેવો બરફ ન હોય તો પણ બહુ માર્ગદર્શક બની રહેશે. ચંદ્ર પર પાણી મળી આવે તો ત્યાં રહીને બીજા અવકાશી પ્રયોગો પણ કરી શકાશે. ચંદ્રનો દક્ષિણ ધ્રુવ મુખ્યત્વે અંધારો છે. ચંદ્રયાન-૨ પાણી ક્યાંથી આવ્યું તેનો પણ અભ્યાસ કરશે. એ સૌરમંડળ અને ચંદ્રની ઉત્પત્તિનો પણ અભ્યાસ કરશે.

ચંદ્રયાન-૨ની પહેલી તસવીર આ ઇંડિયા ટુડેના ૧૨મી જૂનના સમાચારની વીડિયો ક્લિપમાં જોવા મળશેઃ

સંદર્ભઃ https://www.businessinsider.in/chandrayaan-2-why-indias-isro-is-going-to-the-moon/articleshow/69893150.cms

૦૦૦

(૨) પગનાં તળિયાંની ચામડી જાડી થઈ ગઈ હોય તો સંવેદનશીલ ન રહે?

વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે એ ધારણા સાચી નથી. પોચી કે સખત, ચામડી ગમે તેવી હોય એ સંવેદનો તો એક સરખાં જ પહોંચાડે છે. આપણે લાખો વર્ષ સુધી ઊઘાડા પગે જ ફર્યા છીએ. એટલે ઉદ્વિકાસીય બાયોલોજિસ્ટ લિબરમનને આપણે પગનો ઉપયોગ કેમ કરીએ છીએ તેમાં બહુ રસ પડ્યો. તળિયાં જાડાં થઈ જાય તો શું થાય? એમણે કિન્યાના માણસોને લીધા કારણ કે એમની પગની ચામડી બરછટ હોય છે. તે ઉપરાંત સાચવીને ચાલનારા, નરમ તળિયાંવાળા અમેરિકનોને લીધા અને ટ્રેડમિલ પર કસરત કરાવી. એમણે જોયું કે બન્નેનાં તળિયાંમાં એક જ પ્રકારનું સંવેદન રહ્યું. લિબરમન કહે છે કે જાડી પડી ગયેલી ચામડી ખરેખર તો જખમો કે રોગો સામે વધારે સારું રક્ષણ આપે છે. એટલે જ સખત કામ કરનારાના પગનાં તળિયાં સખત હોય છે, પણ એ ખામી કે ખરાબી નથી. આપણે પગની જાળવણી કરવાનું તો માંડ અમુક લાખ વર્ષ પહેલાં જ શીખ્યા હોઈશું. પણ કુદરત આપણા પગની સંભાળ તો કરોડો વર્ષોથી લેતી જ હતી!

સંદર્ભઃhttps://www.nature.com/articles/d41586-019-01983-0?WT.ec_id=NATURE-20190627

૦૦૦

(૩) ત્રણ અવકાશયાત્રીઓ પૃથ્વી પર પાછા ફર્યા.

ઇંટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનમાંથી સયૂઝ MS11માં પૃથ્વી પર ગયા મહિનાની ૨૪મીએ હેમખેમ પાછા ફર્યા છે. રશિયન અવકાશયાત્રી અલ્યેક કનોનેન્કા, કેનેડાના ડેવિડ સેંટ જેકસ અને નાસાનાં ઍન મૅક્લિન કઝાખસ્તાનના ઝેજકાઝ્ગેન શહેરની ભાગોળે ઊતર્યા. એ ૨૦૪ દિવસ અવકાશમાં રહ્યા તે દરમિયાન કનોનેન્કા બે વાર, તેમ જ ડૅવિડ અને મૅક્લિન એક-એક વાર બહાર નીકળ્યાં. હવે બીજા ત્રણ અવકાશયાત્રીઓ ૨૦મી જુલાઈએ સ્પેસ સ્ટેશન માટે રવાના થશે. આ સાહસ ૫૮/૫૯મા નંબરનું હતું.

રશિયાનું સ્પેસ વાહન સયૂઝ MS11 આજ સુધી ૫૭મી વાર અવકાશયાત્રીઓને લઈને ઇંટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન સાથે જોડાયું છે. એને કુલ ૮ કરોડ ૬૪ લાખ માઇલની સફર કરી છે અને ૩૨૬૪ પરિક્રમાઓ કરી છે.

સંદર્ભઃ https://www.space.com/astronauts-return-to-earth-soyuz-landing.html

૦૦૦

(૪) મોબાઇલમાં રોગનાં જીવાણુ

અમેરિકન સોસાઇટી ઑફ માઇક્રોબાયોલૉજીએ બ્રાઝિલની એક યુનિવર્સિટીની મૅડિકલ કૉલેજમાં કરેલા સર્વેક્ષણમાં જોવા મળ્યું છે કે ૪૦ ટકા વિદ્યાર્થીઓના મોબાઇલ ફોનોમાં S.aureus નામનાં જીવાણુ હતાં. આપણી આસપાસ અને હૉસ્પિટલોમાં ચેપ ફેલાવા માટે મોટા ભાગે તો આ જીવાણુ જ જવાબદાર હોય છે. આમાંથી ૮૫ ટકાએ ઍંટીબાયોટિક પેનિસિલિન સામે ટકવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી લીધી હોવાનું જણાયું. ૫૦ ટકામાં સપાટી સાથે ચોંટી રહેવાની ક્ષમતા જોવા મળી. એમણે ફાર્મસી, ડેન્ટિસ્ટ્રી, નર્સિંગ વગેરે વિભાગોના એકસો વિદ્યાર્થીઓના મોબાઇલોમાંથી નમૂના એકઠા કર્યા. એમાં સૌથી વધુ જીવાણુ નર્સિંગના વિદ્યાર્થીઓના મોબાઇલોમાંથી મળ્યાં. એનું કારણ એ કે એમને સતત દરદીઓ વચ્ચે રહીને કામ કરવું પડે છે. આમ નર્સોના મોબાઇલ ચેપનું વહન વધારે જલદી કરે છે.

સંદર્ભઃ https://www.asm.org/Press-Releases/2019/June/Dissemination-of-Pathogenic-Bacteria-by-University

Science Samachar (67)

(૧) આપણી આંખ ફર્યા કરે છે તો પણ આપણે સ્પષ્ટ, સુરેખ દૃશ્ય કેમ જોઈ શકીએ છીએ?

પહેલાં તો અહીં જુઓ કે આપણી આંખ કેમ કામ કરે છે –

અહીં સ્લો મોશનમાં દેખાડેલું છે, આપણી આંખ તો આના કરતાં બહુ ઝડપથી ફરતી હોય છે, એ એક જગ્યાએ સ્થિર નથી રહેતી. જે કોઈ વસ્તુ પ્રકાશનું પરાવર્તન કરે તેને જ આપણે જોઈ શકીએ.એ વસ્તુ સીધીસપાટ નથી હોતી. એની રચના જટિલ હોય છે. આંખ જ્યાં પહોંચે તેટલા જ ભાગનું પ્રતિબિંબ ઝીલતી હોય છે. એ આંખની પાછળ પરદા (રેટીના) પર અથડાય ત્યારે આપણને દેખાય છે. આ પરદો એટલે ડોળાની અંદર બે-તૃતીયાંશ ભાગમાં છવાયેલી જ્ઞાનતંતુની પેશીઓ. અહીં આપણે જે દૃશ્ય જોતા હોઈએ તે અલગ અલગ ઘટકમાં રંગ, આકાર, દિશા વગેરેને જુએ છે. આ આખા ચિત્રનું સમગ્રપણે મગજ સુધી વહન કરવું હોય તો હાથીની સૂંઢ જેટલા વ્યાસવાળી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ! પણ એક ઑપ્તિક નર્વ આ કામ કરે છે. એ બધા સંકેતોને મગજમાં મોકલી દે છે. મગજ એને ફરી એકઠા કરીને વિઝ્યુઅલ કોર્ટેક્સમાં મૂકે છે, ત્યારે એ આખું દૃશ્ય બની જાય છે!

પરંતુ બધું ધૂંધળું કેમ નથી દેખાતું? એનું કારણ એ કે કોઈ વસ્તુમાં આગળપડતો ભાગ હોય તે જોવામાં બીજા આછા કે ઓછા ધ્યાનમાં આવે તેના પર ધ્યાન નથી જતું. આવું દૂરની વસ્તુઓમાં બને છે. દાખલા તરીકે, એક કપ દૂર પડ્યો હોય તે દેખાય પણ એની ડિઝાઇન પર આપણું ધ્યાન ન જાય એટલે મગજમાં પણ એ નોંધાય નહીં. એ જ કપને પાસેથી જોતાં ડિઝાઇન પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત થાય અને મગજ એ પણ ઝીલી લે. આનું કારણ આપણી આંખ કેટલું એકીસાથે ગ્રહણ કરી શકે છે તેના પર રહે છે.

—————-

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/science-nature/our-eyes-are-always-darting-around-s-not-how-we-see-world-180972414/#HkL8T3D7f5GqDGBc.99

ટ્વિટર પર સ્મિથસોનિયનઃ @SmithsonianMag

૦૦૦

(૨) પિત્તાશયના કૅન્સરનો ઇલાજ દરેક દરદી માટે જુદો હશે!

વિકસિત દેશોમાં મુખ્યત્વે ફેફસાં, સ્તન, મોટા આંતરડા અને પ્રોસ્ટેટનાં કૅન્સર વધારે જોવા મળે છે, પરંતુ પિત્તાશયનું કૅન્સર મોટા ભાગે ‘ભારતીય કૅન્સર’ છે અને ઉત્તર ભારતમાં એ વધારે જોવા મળે છે. એ બહુ વકરે તો બચવાની તકો ૧૫ ટકા કરતાં પણ ઓછી હોય છે.

હવે મુંબઈના ટાટા મેમોરિયલ સેંટરના Advanced Centre for Treatment, Research and Education in Cancer (ACTREC)ના અમિત દત્તના નેતૃત્વ હેઠળની એક સંશોધક એક ટીમે શોધ્યું છે કે આ કૅન્સર માટે જવાબદાર બે જીન-પરિવર્તનોને દવા દ્વારા રોકી શકાય છે.સામાન્ય રીતે એના ઉપાય તરીકે સર્જરી અને કીમોથેરપીનો જ આશરો રહે છે, પણ અમિત દત્ત અને એમની ટીમે દેખાડ્યું છે કે દવાથી પણ આ કૅન્સરને રોકી શકાય. અમિત દત્ત કહે છે કે દરેક દરદીના કૅન્સરનું જીન બંધારણ પ્રમાણે નિદાન કર્યા પછી જેમ ડાયાબિટીસની ગોળી લે તેમ આ કૅન્સરની ગોળી લઈ શકાશે.

એમણે શરૂઆતની અવસ્થામાં પિત્તાશયના કૅન્સરની ગાંઠોના નમૂના લીધા અને એમાં ફેરફારો નોંધ્યા. એમણે જોયું કે EGFR (ઍપિડર્મલ ગ્રોથ ફૅક્ટર રિસેપ્ટર એટલે કે કરોડરજ્જુવાળા જીવોમાં ત્વચાની છેક ઉપરના પડની વૃદ્ધિના પરિબળોને પ્રોત્સાહિત કરતા ઘટકો) સાથે સંકળાયેલા કેટલાયે જીનમાં પરિવર્તન થઈ જાય છે. કોશોની વૃદ્ધિમાં EGFR Pathway ( સંદેશવાહક ન્યૂરોનની જાળ) બહુ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. એના જીન્સ બરાબર કામ ન કરે કે વધારે પડતા સક્રિય થઈ જાય તો કોશ્પો અતિ ઝડપે વિકસવા લાગે છે.

સંશોધક ટીમે જોયું કે ERBB2 જીન બહુ સક્રિય થઈ જાય છે. એને કાબૂમાં લઈ શકાય તો કૅંસરવાળા કોશો મરવા લાગે છે. પરંતુ એની સાથે KRAS જીન પણ સક્રિય થઈ જાય તો કૅન્સરની ગાંઠ દવાની પરવા કરતી નથી અને વધ્યે જ જાય છે. હવે સમજાયું છે કે જે દરદીમાં KRAS માં પરિવર્તન ન થયું હોય તેનો ઇલાજ દવાથી થઈ શકે છે.

આમ પિત્તાશયના કૅન્સરની વધારે સારી સમજણ મળતાં એને રોકવાની દિશામાં મહત્ત્વનું કામ થયું છે.

————-

સંદર્ભઃhttps://indiabioscience.org/news/2019/towards-personalized-therapy-for-indian-gallbladder-cancer-patients

સંદર્ભઃ (જાણકારો માટે) : https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ijc.31916

આ પણ જૂઓઃ http://clincancerres.aacrjournals.org/content/12/18/5268

૦૦૦

(3) ભરતી, ઓટ અને સમુદ્રની અંદર ધરતીકંપ

સમુદ્રમાં ટેક્ટોનિક પ્લેટ પાસે પર્વતીય હારમાળા હોય છે. ટેક્ટોનિક પ્લેટ બે ભૂખંડોને કારણે બને છે.બન્ને વચ્ચે જગ્યા હોય છે અને એ સરકતા રહે છે. એક ભૂખંડ બીજાની સરખામણીએ થોડો ઊંચો હોય છે.ભરતી આવે ત્યારે એ દબાઈને નીચે સરકે છે અને ક્યારેક અથડાઈ જાય છે. હમણાં સુધી વૈજ્ઞાનિકો એક વાત સમજી શક્યા હતા કે ભરતી આવે ત્યારે ભૂખંડ નીચે જાય અને ધરતીકંપ થાય. પરંતુ એમણે જોયું કે ઓટ આવે છે ત્યારે પણ ધરતીકંપ થાય છે.

આ વાત સમજવા માટે કોલંબિયા યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ક્રિસ્ટોફર શોલ્ઝે પ્રશાંત મહાસાગરમાં યૂઆં દ’ ફૂચા પર્વતીય હારમાળાના ઍક્સિઅલ જ્વાળામુખીનો અભ્યાસ કર્યો. એ પછી એમણે તારણ કાઢ્યું કે ઓટ આવે છે ત્યારે ઉપર તરતા ભૂખંડ પર દબાણ ઓછું થઈ જાય એટલે એણે ઉપર તરફ સરકવું જોઈએ. પરંતુ જ્વાળામુખીમાં એક આખો ખંડ મેગ્માનો હોય છે જે એની સપાટીની નીચે હોય છે. મેગ્મા નરમ હોય છે. ઓટને કારણે ઉપરથી પાણીનું દબાણ ઓછું હોય છે એટલે આ મેગ્મા વિસ્તાર પામે છે. એ ફૂલે છે અને આસપાસના ખડકોને ધક્કો આપે છે. આમ ભરતી હોય કે ઓટ, સમુદ્રની નીચેના ભૂખંડો ધરતીકંપનો ભોગ બને જ છે.

—————-

સંદર્ભઃ https://blogs.ei.columbia.edu/2019/06/07/tides-trigger-earthquakes/

૦૦૦

(૪) ગ્લોબલ વૉર્મિંગને કારણે સાઇબીરિયા આ સદીના અંત સુધીમાં રહેવા લાયક બની જશે?

રશિયાનો આ સાઇબિરિયા પ્રદેશ છે. એ ઍશિયન રશિયા છે કારણ કે એ યૂરાલ પર્વતની પૂર્વે આવેલો છે. અહીં કાયમ બરફ રહે છે. આ વિસ્તાર ૧ કરોડ ૩૦ લાખ વર્ગ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે. એટલે કે રશિયાનો ૭૭ ટકા ભૂભાગ એ જ છે પણ અહીં દેશની માત્ર ૨૭ ટકા વસ્તી રહે છે. અહીં હંમેશાં બરફ રહે છે પણ હવે ગ્લોબલ વૉર્મિંગની અસર અહીં દેખાવા લાગી છે. હવે અહીં બરગ અને ઠંડીનું પ્રમાણ ધીમે ધીમે ઓછું થવા લાગ્યું છે.. ભરશિયાળામાં અહીં ઊષ્ણતામાન ૩.૪ ડિગ્રીથી માંડીને ૯.૧ ડિગ્રી જેટલું વધારે નોંધાયું. ગરમીમાં પણ ૧.૯થી માંડીને ૫.૭ ડિગ્રીનો વધારો થયો છે. વરસાદ ૬૦ મિમીથી વધીને ૧૪૦ મિમી થયો.. આ પરિણામો પરથી વૈજ્ઞાનિકોએ આબોહવાની આગાહી કરી. એમનું કહેવું છે કે ૨૦૮૦ સુધીમાં બરફનું આવરણ ૬૫થી ૪૦ ટકા જેટલું ઓછું થઈ જશે. વધારાના ૧૫ ટકા પ્રદેશમાં માનવ વસાહત માટે અનુકૂળ ઠંડી-ગરમી હશે.

——————

સંદર્ભઃ https://ioppublishing.org/news/could-climate-change-make-siberia-more-habitable/

૦૦૦

Science Samachar (66)

૧) બ્રહ્માંડનો સૌથી પહેલો અણુ મળી ગયો છે!

૧૩ અબજ વર્ષ પહેલાં બિગબૅંગ પછી તરત બ્રહ્માંડમાં માત્ર ત્રણ સાદા પરમાણુ હતા. અને બ્રહ્માંડ મલાઈ જેવું હતું. હજી તારા બનવાની કરોડ વર્ષની વાર હતી. પરંતુ, બિગ્બૅંગ પછીના એક લાખ વર્ષમાં બે પરમાણુ જોડાઈને પહેલો અણુ બન્યો. હિલિયમ અને હાઇડ્રોજન જોડાયા અને હિલિયમ હાઇડ્રાઇડ HeH+ બન્યો. એ સાથે રસાયણ વિજ્ઞાનની શરૂઆત થઈ. એક કોશીય બ્રહ્માંડ જટિલ બહુકોશીય ઘટના તરીકે વિકસવા લાગ્યું તેની એ શરૂઆત હતી. HeH+ પહેલી વાર અવકાશમાં મળ્યો છે. આ પહેલાં વૈજ્ઞાનિકોએ સૈદ્ધાંતિક મૉડેલો બનાવીને એ જાણી લીધું હતું કે HeH+ સૌથી પહેલો અણુ હોવો જોઈએ. ૧૯૨૫માં એ લૅબોરેટરીમાં પણ બનાવી શકાયો હતો પણ કુદરતમાં એ નહોતો મળ્યો. કુદરતમાં એ ક્યાં મળશે તે પણ વૈજ્ઞાનિકોએ જાણી લીધું હતું. સૂરજ જેવા કેટલાયે તારા મરતા હોય છે. એમના વાયુઓમાં આ અણુ હોઈ શકે એવી એમની ધારણા હતી. એટલે એમણે એવા પ્રદેશો પર જ ધ્યાન કેંદ્રિત કરતાં HeH+ પણ મળી આવ્યો.

સમસ્યા એ હતી કે આ અણુ ફાર-ઇન્ફ્રા રેડ તરંગો છોડે છે. પૃથ્વીના વાતાવરણમાં આવતાં જ એનો લોપ થઈ જાય છે. આથી નાસા અને જર્મન એરોસ્પેસ સેંટરે અવકાશમાં જઈ શકે એવી એક વેધશાળા બનાવી. આ વેધશાળા એટલે એક બોઇંગ-૭૪૭ વિમાન અને એમાં ૨.૭ મીટરનું ટેલીસ્કોપ. લગભગ ૪૫,૦૦૦ ફુટની ઊંચાઈએ એમણે આ વેધશાળા – Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy, એટલે કે SOFIAને પહોંચાડી અનેપૃથ્વી પરના ૮૫ ટકા અવાજને કાપી નાખ્યો. ૨૦૧૬ના મે મહિનામાં ૩૦૦૦ પ્રકાશવર્ષ દૂર ગ્રી જેમ ફરતી નિહારિકા NGC 7027માંથી એમને ડૅટા મળતાં HeH+ની ખાતરી થઈ.

વિડિયોઃ

એ વખતે બ્રહ્માંડ ઠંડું પડવા લાગ્યું હતું તો પણ હજી એનું ઊષ્ણતામાન ૪૦૦૦ અંશ સેલ્સિયસ જેટલું તો હતું જ આટલી ગરમીમાં અણુ ન બંધાય. વળી હિલિયમ ’સજ્જન’ વાયુ છે.કોઈ સાથે એ લગ્ન કરે એવી શક્યતા નહિવત્ મનાય. પણ એ આયનીભૂત હાઇડ્રોજન સાથે થોડી વાર જોડાયો અને તે પછી બધા વધારે ટકાઉ અણુ બનવા લાગ્યા.

સંદર્ભઃ

(૧)https://www.ndtv.com/science/helium-hydride-ion-heh-elusive-molecule-first-in-universe-detected-in-space-2024729

(૨) જાણકારો માટે https://www.blogdady.com/first-astrophysical-detection-of-the-primary-molecule-that-fashioned-within-the-universe/?fbclid=IwAR0zlABS-jrY0LsdTK8TpEQgHPTNH8o0VeyZvVHLmq_-l172lpYjBMA65aQ

૦૦૦

(૨) બ્લૅક હોલ ન્યૂટ્રોન તારાને ગળી જતાં ઝડપાયું!

હજી તો હાલમાં જ ખગોળવૈજ્ઞાનિકોએ બે ન્યૂટ્રોન તારાઓને જોડાઈ જતાં જોયા હતા. એના બીજા જ દિવસે એમણે એક બ્લૅક હોલને ન્યૂટ્રોન તારાને ગળી જતાં જોયું. આ ઘટનાને કારણે ગુરુત્વાકર્ષણીય મોજાં પેદાથયાં તેથી વૈજ્ઞાનિકોએ સંકેત મળ્યો. અહીં આપેલી આકૃતિ એ ક્રિયાનું કાલ્પનિક ચિત્ર છે. ૨૬મી ઍપ્રિલે અમેરિકાની લીગો અને ઈટલીની વર્ગો લૅબોરેટરીઓએ આ ઘટના જોઈ. જો કે સંકેત બહુ ક્ષીણ હતો એટલે વૈજ્ઞાનિકો તપાસમાં લાગ્યા છે કે એમણે જે જોયું તે સાચું છે કે એમને ભ્રમ પડ્યો. ૧.૨ અબજ પ્રકાશવર્ષ દૂર આ ઘટના બની હોવાની ધારણા છે.

પસાડેનામાં કૅલિફૉર્નિયા ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલૉજીની ખગોળવૈજ્ઞાનિક માનસી કાસલીવાલ આને લગતા કેટલાયે પ્રોજેક્ટોમાંથી એકનું સંચાલન કરે છે. એમનું કામ ગુરુત્વાકર્ષણીય મોજાની શક્યતાનો સંદેશ મળતાં જ આખા આકાશમાં એ ક્યાં હોઈ શકે તેની ભાળ મેળવવાનું છે. આ કામને Global Relay of Observatories Watching Transients Happen (GROWTH) કહે છે. ગુરુત્વાકર્ષણીય મોજાની નોંધ માટે ભારતમાં પણ એક કેન્દ્ર છે, એને પણ સાવધાન કરી દેવાયું હતું. મોજું આવ્યું ત્યારે ભારતમાં રાત હતી. હવે જો આ મોજાં બ્લૅક હોલ ન્યૂટ્રોન તારાને ગળતું હોય તેની પ્રતિક્રિયા રૂપે પેદા ન થયાં હોય તો એ બે ન્યૂટ્રોન તારાઓના જોડાનનાં સૂચક મનાશે અને આવું જોડાણ ત્રીજી વાર થયું હોવાનું નોંધાશે.

લીગો-વર્ગો માને છે કે એમને અઠવાડિયે એક વાર બે બ્લૅક હોલનું જોડાણ અને મહિનામાં એક વાર તારાઓનું જોડાણ જોવા મળશે. પહેલી ઍપ્રિલથી બન્નેએ કામ શરૂ કર્યું છે અને હજી સુધી તો એમની ધારણા સાચી પડી છે. કાસલીવાલ કહે છે કે બ્રહ્માંડ ખરેખર અદ્ભુત છે.

સંદર્ભઃ Nature 569, 15-16 (2019) doi: 10.1038/d41586-019-01377-2

https://www.nature.com/articles/d41586-019-01377-2

૦૦૦

(૩) નવું પ્લાસ્ટિક નવા રૂપે વાપરી શકાશે

પ્લાસ્ટિકનો કંઈ બીજી રીતે ઉપયોગ થઈ શકતો નથી. એટલે એ પર્યાવરણને પણ નુકસાન કરે છે. પરંતુ લૉરેંસ બર્કલે નેશનલ લૅબોરેટરીએ એક નવો પદાર્થ બનાવ્યો છે તેનું તમે ધારો તેટલી વાર, છેક એના અણૂ સુધી વિઘટન કરીને ફરી નવીનીકરણ ક્ર્યા પછી નવા રૂપે ઉપયોગમાં લઈ શકાશે.પ્લાસ્ટિક એટલે ખનિજ તેલમાંથી લીધેલા કાર્બન અને હાઇડ્રોજનનું સંયોજન કરીને બનાવેલો પદાર્થ. એને પોલીમર કહે છે. એમાં રંગ અને બીજાં કેટલાંક રસાયણો ઉમેરીને એને મજબૂત બનાવાય છે.

નેશનલ લૅબોરેટરીના ક્રિસ્ટેનસેનને એમની ટીમે શોધી કાઢ્યું કે ‘પોલીડાયકેટોએનામાઇન’ (ટૂંકમાં પીડીકે) નામનો પોલીમર એવો છે કે એમાંથી પ્લાસ્ટિકની જેમ ભેળવેલાં બીજાં રસાયણો છૂટાં પાડી શકાય છે. આથી મૂળ ‘મોનોમર’ બાકી રહી જાય છે. એમનો ફરી ઉપયોગ કરીને ઉચ્ચ પ્રકારનું પ્લાસ્ટિક બનાવી શકાય છે.

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-plastic-can-be-recycled-endlessly-180972130

૦૦૦

(૪) પૃથ્વી ૨૦ વર્ષ પહેલાં હતી તેના કરતાં આજે વધારે હરિયાળી છે. ભારત અને ચીનનો આભાર!

નાસા કહે છે કે આજે વીસ વર્ષ પહેલાં દુનિયામાં જેટલી લીલોતરી હતી તેના કરતાં વધારે લીલોતરી છે. આનો યશ ભારત અને ચીનને ફાળે જાય છે. આમ તો, બન્ને દેશોમાં આર્થિક લાભ માટે જમીનનો વધારેપડતો દુરુપયોગ થાય છે અને પાણી પણ બહુવેડફાય છે, પરંતુ તે સાથે નવાં વૃક્ષો વાવવામાં પણ ભારત અને ચીન દુનિયામાં સૌથી આગળ છે. ભારતમાં આઠ લાખ લોકો ૨૪ કલાકમાં પાંચ કરોડ નવાં ઝાડો વાવે છે, જે એક રેકૉર્ડ છે. નાસાએ વીસ વર્ષ પહેલાં ઉપગ્રહ દ્વારા મળેલા ડેટાની હાલમાં મળેલા ડેટા સાથે સરખામણી કરીને આ તારણ કાઢ્યું છે.

વિડિયોઃ

સંદર્ભઃ https://www.forbes.com/sites/trevornace/2019/02/28/nasa-says-earth-is-greener-today-than-20-years-ago-thanks-to-china-india/#266045cf6e13

૦૦૦

Science Samachar (65)

(૧) નવી માનવ પ્રજાતિ

ફિલિપીન્સના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા લૂઝોન શહેર પાસેની કૅલાઓ ખીણમાંથી માણસના અશ્મિભૂત અવશેષો મળ્યા છે. આખું હાડપિંજર નહીં, પણ સાત દાંત, એક હાથનું હાડકું, પગનાં ત્રણ હાડકાં અને એક કમરનું હાડકું મળ્યું છે. એની ઊંચાઈ ચાર ફૂટ છે અને એ ઝાડ પર વાંદરાની જેમ ચડી શકતો હતો એમ તપાસમાં જણાયું છે. આ અશ્મિ ૫૦,૦૦૦થી ૬૭,૦૦૦ વર્ષ જૂનું છે. એને ‘હોમો લૂઝોનેન્સિસ’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ માણસ હોમોસૅપિયન્સ અને નિએન્ડરથલનો સમકાલીન હતો. આપણે આ બે પ્રજાતિથી પરિચિત હતા, હવે પહેલી વાર આ નવી પ્રજાતિ મળી છે. દાંત નાના છે તેના પરથી વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે એનું કદ ચાર ફૂટનું હોવું જોઈએ.

લૂઝોન ટાપુનો મૂળ જમીન સાથે સંપર્ક નથી. તો આ માણસ ત્યાં કેમ પહોંચ્યો હશે તે વૈજ્ઞાનિકો માટે વિચારનો વિષય છે. આફ્રિકામાંથી ૧૫ લાખ વર્ષ પહેલાં હોમો ઇરેક્ટસ નીકળ્યો તે આ હોમો લૂઝોનેન્સિસનો પુરોગામી હોય એમ લાગે છે. આમ એનો વિકાસ હોમો સૅપિયન્સ કરતાં અલગ હતો.

સંદર્ભઃhttps://www.theguardian.com/science/2019/apr/10/new-species-of-ancient-human-homo-luzonensis-discovered-in-philippines-cave

૦૦૦

(૨) ધરતીકંપની જેમ ચંદ્રકંપ?

છેલ્લાં લાખો વર્ષ દરમિયાન ચંદ્ર ૫૦ મીટર સંકોચાઈ ગયો છે. લીલી દ્રાક્ષ સુકાઈ જાય ત્યારે એની છલ નરમ હોવાથી કરચલીઓ પડી જાય છે પણ ચંદ્રની સપાટી નરમ નથી એટલે એમાં તિરાડો પડી જાય છે અને એક ખાડાટેકરા ઊપસી આવે છે. આ તિરાડો હજી સક્રિય છે એટલે કે એમની નીચે હજી હલનચલન ચાલુ છે. બીજા શબ્દોમાં ચંદ્રકંપ થયા કરે છે એટલે એમાં ફેરફાર થયા કરે છે.

૧૯૭૨માં ઍપોલો-૧૭ યાન ચંદ્ર પર ટોરસ-લિટ્રો ખીણમાં લી-લિંકન ઢોળાવ પર ઊતર્યું ત્યારે ચંદ્રયાત્રીઓ યૂજિન સેર્નન અને હૅરિસન સ્મિટને એમનું રોવર ખાડાટેકરા વચ્ચેથી સંભાળીને ચલાવવું પડ્યું હતું. આ બધી ફૉલ્ટલાઇનો ઊપરથી જોતાં એકબીજીની ઉપર ચડેલી દેખાય છે પણ કેટલાય મીટર ઊંચી અને કેટલાય કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલી છે.

ઍપોલો ઊતર્યું હતું તે લી-લિંકન ઢોળાવની ફૉલ્ટલાઇનો આ વીડિયોમાં જોવા મળશે, જે ચંદ્રકંપાને કારણે બનેલી છે.

સંદર્ભઃ https://www.nasa.gov/press-release/goddard/2019/moonquakes

૦૦૦

(૩) મંગળે મૂંઝવી માર્યા!

પ્રૂથ્વી પર મિથેન વાયુ માત્ર સજીવ ઘટકો દ્વારા પેદા થાય છે. મંગળ પર મિથેન હોય તો ત્યાં પણ સજીવ ઘટકો હોઈ શકે કે કેમ તે જાણવા માટે મંગળ પર અત્યારે બે યાન મારફતે મિથેન ગૅસની તપાસ ચાલે છે. એક તો ક્યૂરિઓસિટી ખોજમશીન મંગળની સપાટીની એક મીટરની ઊંચાઈએથી શોધ કરે છે. એને મિથેનના નમૂના મળ્યા છે. પરંતુ રશિયા અને યુરોપે સાથે મળીને મોકલેલું યાન ટી.જી.ઓ. મંગળના વાતાવરણમાં પાંચ કિલોમીટર ઉપરથી તપાસ કરે છે. પરંતુ એને મિથેનનો પુરાવો નથી મળ્યો. આનો અર્થ એ કે મિથેન બને તો છે પણ વાતાવરણમાં કંઈક એવી રાસાયણિક પ્રક્રિયા થાય છે કે જે મિથેનને નષ્ટ કરી નાખે છે.

પરંતુ એક વૈજ્ઞાનિક માને છે કે મંગળ પર મિથેન છે જ નહીં; ક્યૂરિઓસિટીને જે જોવા મળ્યું છે તે માત્ર અવલોકનની ભૂલ છે. જો કે ટી.જી.ઓ, ૨૦૨૨ સુધી શોધખોળ ચાલુ રાખશે.

સંદર્ભઃ https://www.nature.com/articles/d41586-019-01093-x

૦૦૦

(૪) વજન તરત જ ઊંચકી શકો તો જાણજો કે લાંબું આયુષ્ય છે!

સામાન્ય રીતે વ્યાયામમાં સ્નાયુની શક્તિ વધારવા પર ધ્યાન અપાય છે. એવું મનાય છે કે સ્નાયુ મજબૂત હોવા જોઈએ. આ સાચી વાત છે પણ ખરેખર તો સ્નાયુની કાર્યશક્તિ કેટલી છે તે મહત્ત્વનું છે. વ્રુદ્ધાવસ્થામાં બેઠા હોઈએ તો ઊભા થવામાં વાર લાગે. આનો અર્થ એ કે સ્નાયુની કાર્યક્ષમતા ઓછી થઈ ગઈ છે એટલે જે કામ દસ સેકંડમાં થઈ શકે તેમાં ત્રીસ સેકંડ લાગી જાય છે. આમાં સ્નાયુની મજબુતાઈ કે શક્તિ નહીં, એની કાર્યશક્તિનો સવાલ આવે છે. કાર્યશક્તિ એટલે જરૂરી બળ અને ગતિ પેદા કરવાની ક્ષમતા. ૪૦ વર્ષની ઉંમરની આસપાસ આ કાર્યશક્તિ ઘટવા લાગે છે. બ્રાઝિલના પ્રોફેસર અરાઉઝોએ એક મોટો પ્રયોગ હાથ ધરીને કહ્યું છે કે આપણાં અંગોની કાર્યશક્તિ મંદ પડતી જાય તે મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ હોય છે, સ્નાયુ નબળા ન પણ હોય. પરંતુ પ્રોફેસર કહે છે કે આમાં બહુ કંઇ કરવાપણું નથી, આપણી કાર્યશક્તિ સરેરાશ આંક કરતાં ઉપર રહેવી જોઈએ. પુરુષ અને સ્ત્રીઓના સ્નાયુઓની કાર્યશક્તિનો આંક જુદો જુદો હોય છે.

પ્રોફેસર અરાઉઝોએ ૨૦૦૧થી ૨૦૧૬ સુધી ૩૮૭૮ લોકોના વ્યાયામ પર નોંધ તૈયાર કરી છે. આ બધા લોકોની ઉંમર ૪૧થી ૮૫ વર્ષ વચ્ચેની હતી. આ પ્રયોગમાં રોજિંદા જીવનમાં આપણે જેટલો ભાર ઊંચકી લઈએ તેટલો જ રાખવામાં આવ્યો. સામાન્ય રીતે પકડ મજબૂત બનાવવા માટેના વ્યાયામ હોય છે, એટલે બૉલને દબાવવો વગેરે પણ પ્રોફેસર અરાઉઝો વજન ઊંચકવાના વ્યાયામ સૂચવે છે. વજન બહુ ઓછું ન હોવું જોઈએ કે આપણે ઉપાડી ન શકીએ તેવું ન હોવું જોઈએ. જેમ કે, સામાનની બૅગ. શાકભાજીનો થેલો. એ જમીન પર હોય તે ઊંચકી લેવામાં કેટલો સમય લાગે છે તેના પરથી આપણું શરીર આપણને કેટલો સાથ આપશે તે નક્કી થાય છે. અહીં ઉપર તરફ ઊંચકવાના વ્યાયામની તસવીર આપી છે. એમાં સીધા ઊભા રહીને ઉપર તરફ વજન ખેંચવાનું છે.

સંદર્ભઃ https://www.escardio.org/The-ESC/Press-Office/Press-releases/Ability-to-lift-weights-quickly-can-mean-a-longer-life

૦૦૦

Science Samachar (64)

() રોગ પ્રતિકાર તંત્ર પોતાના પર શા માટે હુમલો કરે છે તે જાણવાની દિશામાં આગેકદમ

હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટીના બાયોમોલેક્યૂલર રીસર્ચર નવીન વરદરાજન અને એમની ટીમે રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ (ફરતો વા)માં ઇમ્યૂન સિસ્ટમ (રોગ પ્રતિકાર તંત્ર) પોતે જ પોતાના પર શા માટે હુમલો કરે છે તે જાણવાની દિશામાં મહત્ત્વનું આગેકદમ ભર્યું છે. એમનો આ લેખ Arthritis & Rheumatology journal માં પ્રકાશિત થયો છે. આ પ્રકારનું આ સંશોધન સૌ પહેલી વાર થયું છે. આવા રોગોને ઑટોઇમ્યૂન રોગો કહે છે.

એમણે રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ (RA)માં B કોશો શી રીતે વર્તે છે તેનો અભ્યાસ કર્યો છે. B કોશો શ્વેતકણો છે અને ખરેખર તો એમનું કામ રોગનાં વાઇરસ કે બૅક્ટેરિયા પર હુમલો કરવાનું છે. જ્યારે કોઈ નવું પૅથોજેન (રોગ ફેલાવે તેવું વાઇરસ કે બૅક્ટેરિયા) શરીરમાં આવે ત્યારે આ શ્વેતકણોનું એક નાનું જૂથ ઍન્ટીબોડી બનાવે છે. દરેક વ્યક્તિમાં ૧ કરોડથી માંડીને ૧૦ કરોડ જેટલા B કોશો એવા હોય છે કે જે પોતાની મેળે ઍન્ટીબોડી બનાવી શકે છે. આમાંથી સારા કયા અને ખરાબ કયા તે શોધવાનું કામ મહેનત માગી લે તેવું હતું. આમ છતાં, એમણે શોધી કાઢ્યું કે ખરાબ કોશોની સંખ્યા એક હજાર કરતાં ઓછી હોય છે. ટીમના પોસ્ટડૉક્ટરલ રીસર્ચર અંકિત મહેન્દ્રે શોધ્યું કે ખરાબ કોશોમાં IL-15Rα પ્રોટીન હોય છે.

હવે વૈજ્ઞાનિકો આ પ્રોટીનને કે આવા કોશોને રોકવાનું શોધી લેશે તે પછી રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ ભૂતકાળની વાત બની જશે.

સંદર્ભઃ http://www.uh.edu/news-events/stories/2019/april-2019/041119-bcells-ra-varadarajan.php

૦૦૦૦

(૨) પરંતુ આવા ઑટોઇમ્યૂન રોગો સ્ત્રીઓને શા માટે વધારે થાય છે?

ઊપરના સમાચારમાં આપણે જોયું કે ઑટોઇમ્યૂન રોગ થવાનું મૂળ કારણ શું છે. પરંતુ, B કોશ ખરાબ હોય તો પણ માત્ર સ્ત્રીઓ શા માટે રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ જેવા રોગોનો વધારે શિકાર બને છે? મિશિગન યુનિવર્સિટીના સંશોધકોની એક ટીમે એનું કારણ શોધી કાઢ્યું છે.

JCI Insight સામયિકમાં સંશોધનનો નિષ્કર્ષ આપતાં લેખકો કહે છે કે અમુક અંશે આપણી ત્વચા એના માટે જવાબદાર હોય છે. ત્વચાની નીચે VGLL3 નામની ‘આણ્વિક સ્વિચ’ હોય છે. એ પુરુષ કરતાં સ્ત્રીમાં વધારે જોવા મળે છે. વધારાના VGLL3ને કારણે જીનનાં અમુક કાર્યોમાં અવરોધ પેદા થાય છે.

પરંતુ સંશોધકો હજી એ જાણતા નથી કેસ્ત્રીઓની ત્વચા નીચે જ VGLL3 શા માટે વધારે હોય છે. એક અનુમાન છે કે પ્રજનનશક્તિને કારણે સ્ત્રીનું રોગ પ્રતિકાર તંત્ર વધારે મજબૂત હોય તે જરૂરી છે. આથી વધારે VGLL3ની જરૂર પડે છે, પણ એનો રોગ સામે બચાવમાં અતિ ઉત્સાહી થઈ જાય અને શરીરને જ દુશ્મન માનવા લાગે તો એ ઑટોઇમ્યૂન રોગોને મિત્ર માનીને મદદ કરવા લાગી જાય છે.

સંદર્ભઃ https://www.sciencedaily.com/releases/2019/04/190419103713.htm

૦૦૦૦

(૩) ભારતમાં રક્તપિત્ત ફરી માથું ઊંચકે છે

૨૦૦૫માં રક્તપિત્તની નાબૂદી થઈ ગઈ હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું કોઈ નવો કેસ નહોતો નોંધાયો પણ હવે રક્તપિત્તે ફરી માથું ઊંચક્યું છે. ૨૦૦૫ પછી રક્તપિત્તની સારવાર પર પણ ધ્યાન ઓછું થઈ ગયું હતું. કદાચ એ જ કારણે ફરી રોગ ફેલાવા લાગ્યો હોય.

રક્તપિત્ત માઇકોબૅક્ટેરિયમ લેપ્રીને કારણે થાય છે. આ રોગ સદીઓથી ફેલાયેલો છે પણ આ બૅક્ટેરિયાને લૅબોરેટરીમાં વિકસાવી શકાતું નથી એટલે રોગનાં મૂળ સુધી પહોંચી શકાતું નથી.

મોટા ભાગે તો રક્તપિત્તની શરૂઆતમાં ચામડી પર ઝાંખાં ધાબાં ઊપસે છે, એમાં સંવેદન બુઠ્ઠું થઈ ગયું હોય છે. ધીમે ધીમે બૅક્ટેરિયા ફેલાય છે અને અંગો ખવાઈ જાય છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના જણાવ્યા પ્રમાણે ભારતમાં દર વર્ષે એક લાખ કેસોમાં રક્તપિત્ત હોવાનું નિદાન થાય છે. દુનિયાના ૬૦ ટકા કેસો ભારતમાં બને છે.

સંદર્ભઃ https://www.nytimes.com/2019/04/17/health/leprosy-india-disease.html

૦૦૦૦

(૪) ગોરિલાઓ પણ સ્વજનના મૃત્યુ પછી શોક કરે છે.

આપણે જે માનતા હોઈએ પણ ગોરિલાઓ પણ લાગણી વ્યક્ત કરી શકે છે. આમ પણ ગોરિલા બુદ્ધિશાળી પ્રાણી છે. રુઆંડાના જંગલમાં પ્રાણી નિષ્ણાતોએ એક જ વર્ષમાં બે ગોરિલાઓનાં મૃત્યુની ઘટના જોઈ ત્યારે એમના સાથીની વર્તણૂક એવી હતી કે જેને શોક ગણાવી શકાય. નિષ્ણાતોએ એક ગોરિલાનું નામ ટાઇટસ રાખ્યું હતું. એનું મૃત્યુ થયું ત્યારે એનો ૩૫ વર્ષનો સાથી એની પાસે આખો દિવસ રહ્યો અને રાતે એની જ બખોલમાં સૂતો. બીજી બાજુ ટક નામની માદા મરી ગઈ ત્યારે એનો ૩૮ વર્ષનો પુત્ર એને છોડવા નહોતો માગતો એટલું જ નહીં, એને વર્ષો પાહેલાં ધાવણ છોડી દીધું હોવા છતાં ધાવવાની પણ કોશિશ કરી.

એ જ રીતે માત્ર પોતાની ટોળીના કોઈ સભ્યના મૃત્યુ વખતે જ નહીં, હરીફ જૂથનો કોઈ સભ્ય મરી જાય ત્યારે પણ ગોરિલા આવું જ સન્માનભર્યું વર્તન કરે છે. કોંગોમાં એક ગોરિલા ટોળી જંગલમાંથી જતી હતી ત્યારે એમણે એક ગોરિલાનું શબ જોયું. બધા ગોરિલા બેસી ગયા અને એને જોતા રહ્યા. કેટલાકે તો એનાં અંગોને અડકીને તપાસ પણ કરી. નિષ્ણાતો કહે છે કે ગોરિલાઓએ પોતાના જૂથના સભ્યનું મૃત્યુ થાય ત્યારે જેવું વર્તન કરતા હોય છે તેવું તો નહોતું, પણ મૃત્યુ વખતે જે શોક અને ગંભીરતા જાળવવાની હોય તે ચોક્કસ દેખાઈ આવતી હતી.

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/smart-news/gorillas-appear-grieve-their-dead-180971896/

૦૦૦

Science Samachar (63)

(૧) બ્લૅક હોલની તસવીર લેવામાં કામ આવ્યો ૨૦૦ વર્ષ જૂનો પ્રયોગ

આ તસવીરથી આજે ભાગ્યે જ કોઈ અપરિચિત હશે. ૧૦મી તારીખે ભારતીય સમય પ્રમાણે સાંજના સાડા છ વાગ્યે ઇવેન્ટ હોરાઇઝન ટેલિસ્કોપની ટીમે બ્લૅક હોલની સૌ પહેલી તસવીર દુનિયાને દેખાડી. આજે આપણે એના વિશે જાણીએ છીએ પણ આ તસવીરનું સંકલન કરીને સમગ્ર દૃશ્ય ઉપજાવવામાં વૈજ્ઞાનિકોને બે વર્ષ લાગી ગયાં. એમાં અસંખ્ય ટેલિસ્કોપોનો ઉપયોગ થયો હતો. આ ટેલિસ્કોપ શી રીતે કામ કરતાં હતાં તે જાણીએ. બ્લૅક હોલમાંથી કશું જ બહાર નીકળી ન શકે, પ્રકાશ પણ નહીં. એટલે એની ફરતે જે ચક્ર બને છે જે બ્લૅક હોલથી સલામત અંતરે હોય છે. એને ઇવેન્ટ હોરાઇઝન કહે છે, જે બ્લૅક હોલની સરહદ છે. અહીં વચ્ચે કાળું ધાબું દેખાય છે તે બ્લૅક હોલ છે અને બાકી ઇવેંટ હોરાઇઝન છે. આ બ્લૅક હોલ સેજિટેરિયસ Aમાં આવેલું છે એ દએવડું મોટું છે કે એમાં ૩૫-૪૦ લાખ સૂર્ય સમાઈ જાય. આપણા કરતાં એ ૨૬ હજાર પ્રકાશવર્ષ દૂર છે. ટેલિસ્કોપોની શ્રેણીએ જે કામ કર્યું તેનો સિદ્ધાંત બસ્સો વર્ષ જૂના એક પ્રયોગ દ્વારા નક્કી થયો છે.

૧૮૦૧માં થોમસ યંગ નામના વૈજ્ઞાનિકે એક પ્રયોગ કર્યો. એણે એક તકતી લઈને એમાં બે ઊભા કાપા કર્યા. એમાંથી પ્રકાશ પસાર કર્યો. એની સામે રાખેલા પરદા પર જુદી જુદી જાતના પટ્ટા બન્યા. ન્યૂટન માનતો હતો કે પ્રકાશ કણનો બનેલો છે, પણ આ પ્રયોગથી સાબિત થયું કે પ્રકાશ તરંગના રૂપમાં હોય છે. જ્યાં તરંગની ટેકરીઓ મળી ત્યાં ઘટ્ટ પ્રકાશ મળ્યો, જ્યાં બે ખાડા મળ્યા ત્યાં ઝાંખો પ્રકાશ મળ્યો. જ્યાં ખાડો અને ટેકરી મળ્યાં ત્યાં બન્નેએ એકબીજાને શિથિલ કરી નાખ્યાં.

બ્લૅક હોલનું દૃશ્ય પણ આ જ સિદ્ધાંત પ્રમાણે ઝિલાયું. એમાં VLBI નો ઉપયોગ થયો. VLBI એટલે very-long-baseline interferometry. એમાં ટેલિસ્કોપનું નેટવર્ક આકાશના પદાર્થોનો હાઇ-રેઝોલ્યૂશન ફોટો લેવા માટે કામમાં લેવાય છે. એ લગભગ મૂળ પિંડની જેવી જ ‘સચોટ તસવીર આપે છે. યંગના પ્રયોગમાં બે કાપાનો પ્રકાશ અનેક જાતની ‘શાર્પનેસ’ આપે છે. તેવું જ આમાં થાય છે, તે પછી શાર્પનેસ પ્રમાને તસવીરોનું સંકલન કરાય છે.

સંદર્ભઃ https://thewire.in/the-sciences/how-a-200-year-old-experiment-is-helping-us-see-a-black-holes-shadow

૦૦૦

(૨) ભારતમાં શિશુ અવસ્થાનું કુપોષણ જીવનભર શીખવાની ક્ષમતાને અસર કરે છે.

લૅકેસ્ટર યુનિવર્સિટી અને ગોવાની BITS પિલાનીના સંશોધકોની ટીમે એક લાંબા ગાળાનો અભ્યાસ કરીને એવું તારણ કાઢ્યું છે કે પાંચ વર્ષની વય પહેલાં જે કુપોષણ ઘર કરી જાય છે તે આગળ જતાં નવું શીખવામાં આડે આવે છે. એમણે ૧૨ વર્ષની વયનાં ૨૦૦૦ બાળકોની શીખવાની ક્ષમતાનું પરીક્ષણ કર્યું. એમણે જોયું કે ૪૭ ટકા બાળકોને પાંચ વર્ષની વય પહેલાં કુપોષણનો શિકાર બનવું પડે છે. એમને ખાતરીબંધ ભોજન નથી મળતું, જે મળે છે તે જરૂર કરતાં ઓછું હોય છે અને ક્યારેક એમને ટંક ટાળવાનો વારો પણ આવે છે. એમનું શબ્દભંડોળ કંગાળ હોય છે, ગણિત કાચું રહે છે અને સડેડાટ વાંચી નથી શકતાં. ટીમે પાંચ, આઠ અને બાર વર્ષનાં બાળકોનો અભ્યાસ કરતાં શિશુ વયનાં કુપોષણ સાથે એમની શીખવાની ઓછી ક્ષમતા સાથે સીધો સંબંધ દેખાયો. જે બાળકોને સતત ખાવાનાં સાંસાં રહ્યાં હતાં એમને સૌથી ઓછા માર્ક્સ મળ્યા.

ટીમે આના માટે નીતિવિષયક સૂચનો કર્યાં છેઃ

· આહાર અને શિક્ષણને સાંકળી લો (મધ્યાહ્ન ભોજનયોજના). ગરીબ કુટુંબોને ઘરે લઈ જવા માટે ખાદ્ય સામગ્રી આપો.

· જે ભોજન અપાય તેમાં પૌષ્ટિક તત્ત્વો વધારે હોવાં જોઈએ.

· શિક્ષણનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં એકંદર સમાનતા સ્થાપો.

હાલમાં ચૂંટણી ચાલે છે તો કોઈ ઉમેદવાર સુધી આ સંશોધનનો રિપોર્ટ પહોંચે તો સારું!

1. સંદર્ભઃ https://www.sciencedaily.com/releases/2019/04/190409135823.htm

૦૦૦

(૩) ભારતનાં પહેલાં મહિલા ‘ફેલો ઑફ ધી રોયલ સોસાઇટી

ભારતનાં વિખ્યાત બાયોલોજિસ્ટ ગગનદીપ કાંગને લંડનની રૉયલ સોસાઇટીએ ફેલો (FRS) બનાવ્યાં છે. ભારતમાંથી કોઈ મહિલા વૈજ્ઞાનિકને આ સન્માન પહેલી વાર મળ્યું છે. ગગનદીપ કાંગે રોટાવાઇરસ અને ટાઇફોઇડની રસી બનાવવામાં નેતૃત્વ પૂરું પાડ્યું છે. ત્રીસ વર્ષ પહેલાં એમણે રોટાવાઇરસ સામે રક્ષણની રસી વિકસાવી. આ વાઇરસ ઝાડાની બીમારી માટે જવાબદાર છે. ટાઇફોઇડની રસી હજી લોકોના ઉપયોગ માટે મંજૂર નથી થઈ.

સુશ્રી કાંગ વેલ્લોરની ક્રિશ્ચિયન મૅડિકલ કૉલેજનાં પ્રોફેસર છે અને ત્યાંથી રજા લઈને હાલમાં ફરીદાબાદની ટ્રાંસલેશનલ હેલ્થ સાયન્સિઝ ઍન્ડ રીસર્ચ ઇંસ્ટીટ્યૂટનાં ડાયરેક્ટર તરીકે સેવા આપે છે. રૉયલ સોસાઇટીના ૧૬૦૦ જીવિત ફેલોમાંથી માત્ર ૧૩૩ સ્ત્રીઓ છે.

સુશ્રી કાંગ કહે છે કે “આપણને વધારે મહિલા વૈજ્ઞાનિકો જોવા મળતી નથી અને નેતૃત્વની ભૂમિકામાં તો ગણીગાંઠી સ્ત્રીઓ છે. પણ એનું કારણ એ નથી કે એમનામાં ક્ષમતા નથી, પણ મૂળ કારણ એ છે કે વિજ્ઞાનનું વહીવટીતંત્ર એમને કામના સમયમાં લવચિકતા એટલે કે શિફ્ટમાં કામ કરવાની સગવડ નથી આપતું નથી.”

સંદર્ભઃ https://www.deccanherald.com/science-and-environment/gagandeep-kang-is-first-indian-woman-to-be-a-frs-729394.html

૦૦૦

(૪) નવું પ્રોબાયોટિક આંતરડાની બીમારીમાં વધારે સફળ

આંતરડામાં અમુક સારાં બૅક્ટેરિયા પણ હોય છે. આ સારાં બૅક્ટેરિયા ઘટી જાય ત્યારે પાચનતંત્રની તકલીફ થતી હોય છે. આમાં ઍંટીબાયોટિક્સ ઇલાજ તરીકે અપાતાં પણ એ સારાં બૅક્ટેરિયાને પણ નુકસાન કરેછ્હે એટલે હવે ‘ઍંટીઃ નહીં પણ ‘પ્રોબાયોટિક’ અપાય છે. હવે પ્રોબાયોટિકનો એક

નવો ગુણધર્મ પણ જાણવા મળ્યો છે. આંતરડામાં માઇક્રોબનો આખો સંઘ રહી શકે એવી બાયોફિલ્મ હોય છે. હવે ખબર પડી છે કે આ બાયોફિલ્મ પર પણ પ્રોબાયોટિક હુમલો કરી શકે છે.અમુક ચોક્કસ પ્રોબાયોટિકનું મિશ્રણ આપવાથી નુકસાનજનક બાયોફિલ્મનું નિર્માણ અટકી જાય છે. અમુક બાયોફિલ્મ તો ઍંટીબાયોટિક સામે પણ ટકી શકે એવી હોય છે.

અમેરિકન સોસાઇટી ફૉર માઇક્રોબાયોલૉજીના સામયિક mBio માં કેસ વેસ્ટર્ન રિઝર્વ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી હૉસ્પિટલ, ક્લીવલૅન્ડ મૅડીકલ સેંટરના સંશોધકોએ યીસ્ટ અને એસ્કેરિયા કોલી તેમ જ સેરાશિયા માર્સેસેંસ બૅક્ટેરિયાનું બાયોફ્લિમમાં રૂપાંતર કર્યું અને તેના પર અમુક પ્રોબાયોટિકના મિશ્રણનો પ્રયોગ કર્યો.. આથી બાયો ફિલ્મ બનતી અટકી ગઈ. આ પ્રોબાયોટિક એને ભેદી નાખે છે. એના પ્રભાવ નીચે યીસ્ટ પોતાનું પ્રજનન તંત્ર વિકસાવી શકતી નથી. પરિણામે આંતરડાના વ્યાધિમાં આ નવું પ્રોબાયોટિક બહુ અસરકારક નીવડે તેમ છે.

હજી એની ક્લિનિકલ ટ્રાયલ બાકી છે.

સંદર્ભઃ https://case.edu/medicine/node/5126

૦૦૦

Science Samachar (62)

(૧) ભારતની ઇંદ્રધનુષી વિરાટ ખિસકોલી

કેરળના મલબાર વિસ્તારના જંગલમાં એક અવૈતનિક ફોટોગ્રાફર વિજયન કશ્યપે રંગબેરંગી ખિસકોલીના ફોટા પાડ્યા છે. વીસ વર્ષ પહેલાં આ ખિસકોલીનું અસ્તિત્વ જોખમમાં હોવાનું જાહેર કરાયું હતું પણ હવે એ મલબારનાં જંગલમાં ઘણી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. એની વસ્તીમાં આઠ ટકાનો વધારો થયો છે. એ સામાન્ય રાખોડી રંગની ખિસકોલી જેવી જ છે પણ એ ત્રણ ફૂટ લાંબી છે અને એના પર જુદા જુદા રંગની રેખાઓ છે. દુનિયામાં આ પ્રકારની ખિસકોલી માત્ર ભારતમાં અને તે પણ માત્ર કેરળના પટનમતિટ્ટા જિલાના જંગલમાં જોવા મળે છે.

એ મોટા ભાગે તો ઝાડ પર જ રહે છે અને ભાગ્યે જ જમીન પર આવે છે. પરંતુ જમીન પર આવે ત્યારે પણ એ છ મીટર જેટલી છલાંગ લગાવીને ઝાડ પર ચડી જાય છે. એના આ ઇંદ્રધનુષી રંગનું કારણ શું તેના વિશે વૈજ્ઞાનિકો જુદાં જુદાં અનુમાનો કરે છે.

બધી તસવીરોનો કૉપીરાઇટ વિજયન કશ્યપ હસ્તક છે અને અહીં માત્ર જ્ઞાનપ્રસારના હેતુથી એ લેવામાં આવી છે.

સંદર્ભઃhttps://www.sciencealert.com/giant-squirrels-in-india-look-like-fuzzy-rainbows-and-omg-these-pics

000

(૨) ભારતીય સંશોધકોએ બૅક્ટેરિયાને મારવાની નવી રીત શોધી

સેંટર ફૉર સેલ્યુલર ઍન્ડ મોલેક્યુલર બાયોલોજી (CCMB)ના વૈજ્ઞાનિકોએ એક એવો એંઝાઇમ શોધી કાઢ્યો છે કે જે બેક્ટેરિયાના કોશોની દીવાલને ભેદી નાખે છે. આ રીતે બેક્ટેરિયા ફેલાય છે. સંશોધકો આ એંઝાઇમને ‘કાતર’ કહે છે. હાલમાં જે ઍંટીબાયોટિક્સ અપાય છે તે આપવાની સાથે આ એંઝાઇમને કામ કરતાં રોકી દેવાય તો દવા વધારે અસરકારક નીવડશે.

ગયા મંગળવારે હૈદરાબાદમાં એક પત્રકાર પરિષદમાં CCMBના ડાયરેક્ટર રાકેશ મિશ્રા અને સીનિયર સાયન્ટિસ્ટ મંજુલા રેડ્ડીએ કહ્યું કે આજનાં ઍંટીબાયોટિક્સ મળે છે તેનો બેક્ટેરિયા દ્વારા પ્રતિકાર શા માટે થાય છે તે જાણવું જરૂરી છે. આખી દુનિયામાં વૈજ્ઞાનિકો બેક્ટેરિયા શી રીતે પ્રતિકાર કરી શકે છે તે જાણવામાં લાગ્યા છે.ડૉ. રેડ્ડી અને એમના રીસર્ચ સ્કૉલર પવન કુમાર ઈ-કોલીનાં બેક્ટેરિયા વિશે કામ કરતાં હતાં. એમણે એક નવો એંઝાઇમ જોયો જે કોશની દીવાલનું નિયંત્રણ કરે છે. એ કાતર ન ચાલે તો નવાં ઍંટીબાયોટિક્સ શોધી શકાય. હમણાં તો ઍંટીબાયોટિક્સ નવા કોશ બનવાના તબક્કે કામ કરે છે, પણ આ નવો એંઝાઇમની ભાળ મળવાથી બેક્ટેરિયાના કોશની દીવાલને તોડવાનું રોકી શકાશે, એટલે કોઈ રીતે બેક્ટેરિયા ફેલાઈ નહીં શકે.

સંદર્ભઃ https://www.thehindu.com/sci-tech/science/enzyme-to-arrest-bacteria-cell-growth-discovered/article26715075.ece

૦૦૦

(૩) ઉલ્કાપાતમાં ડાયનાસોર કેમ મર્યાં?

સાડા-છ કરોડ વર્ષ પહેલાં પ્રુથ્વી પર ઉલ્કાપાત થયો અને એમાં ડાયનાસોર નાશ પામ્યાં. એ વખતથી માંડીને આપણે ત્રણ લાખ વર્ષ પહેલાં આવ્યા તે વખત સુધીની એ સૌથી વધુ ગોઝારી કુદરતી હોનારત હતી. એનું સ્થાન મેક્સિકોમાં આજે યુકતાન પ્રદેશ તરીકે ઓળખાતી જગ્યાએ હતું. માત્ર ડાયનાસોર નહીં બીજા જીવો હતા તે કંઈ બચે નહીં જ. આવી એક માછલીનું અશ્મિ મળ્યું છે. જો કે ડાયનાસોરનું કોઈ અશ્મિ નથી મળ્યું, માત્ર એના કુલ્હાના હાડકાનો જર્જર ભાગ મળ્યો છે. આ શોધે દુનિયામાં વિવાદ પણસર્જ્યો છે તેમ છતાં એ બહુ રસપ્રદ શોધ છે. ડાયનાસોર કઈ રીતે નાશ પામ્યાં તે જાણવાની હવે શરૂઆત થઈ છે.

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/science-nature/fossil-site-captures-dinosaur-killing-impact-its-only-beginning-story-180971868/

૦૦૦

(૪) સ્ટીફન હૉકિંગનો હાઇપો થીસિસ ખોટો પડશે?

એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધક ટીમે ડાર્ક મૅટર બ્રહ્માંડની તદ્દન શરૂઆતની અવસ્થાનાં બ્લૅક હોલને કારણે બન્યું હોવાની સંભાવનાનો ઇનકાર કર્યો છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમમાં પુણેના ઇંટર-યુનિવર્સિટી સેંટર ફૉર ઍસ્ટ્રોનોમી ઍન્ડ ઍસ્ટ્રોફિઝિક્સના બે વૈજ્ઞાનિકો સુહૃદ મોરે અને અનુપ્રીતા મોરે પણ છે.

પહેલાં તો એ સમજીએ કે ડાર્ક મૅટરનો ખ્યાલ કેમ આવ્યો? આપણી સૂર્યમાળામાં બુધનો ગ્રહ ૮૮ દિવસમાં સૂર્યની પ્રદક્ષિણા કરી લે છે અને નૅપ્ચ્યૂનને ૧૬૫ વર્ષ લાગે છે. ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમ મુજબ ગેલેક્સીના કેન્દ્રની નજીકના તારા જલદી પરિભ્રમણ કરતા હોય, પરંતુ મોટા ભાગની ગેલેક્સીઓમાં કેન્દ્રની નજીકના અને એની ધાર પર આવેલા તારાઓની ગતિ લગભગ સરખી હોય છે. આનો અર્થ એ કે કોઈ બળ એમને ધક્કો આપે છે. પણ એ દેખાતું નથી. એને ‘ડાર્ક મૅટર’ નામ અપાયું. એમાં ગુરુત્વાકર્ષણ શક્તિ હોવાથી એને મૅટર માનવામાં આવે છે. એ ‘ડાર્ક’ છે, કારણ કે એમાંથી પ્રકાશ પ્રાપ્ત નથી થતો એટલે દેખાતું નથી. ૧૯૩૦થી આ કોયડો ઉકેલી શકાયો નથી.

સ્ટીફન હૉકિંગે ૧૯૭૧માં કહ્યું કે બ્રહ્માંડ બન્યું તે વખતે એ બહુ સૂક્ષ્મ બ્લૅક હોલ છે. એનું કદ એક મિલીગ્રામના એક હજારમા ભાગથી માંડીને એક હજાર સૂર્ય જેટલું હોઈ શકે છે. પરંતુ આ ટીમે હવાઈ ટાપુ પર જાપાનના સુબારુ ટેલિસ્કોપ ઓઅર હાઇપર સુપ્રાઇમ કૅમ (કેમેરા)નો ઉપયોગ કરીને જોયું તો પૃથ્વી અને ઍન્ડ્રોમેડા ગૅલેક્સી વચ્ચે બ્લૅક હોલ હોવાના સંકેતો ન મળ્યા.

સંદર્ભઃ https://www.downtoearth.org.in/news/science-technology/study-disproves-hawking-shows-tiny-black-holes-may-not-account-for-dark-matter-63822

Science Samachar (61)

(૧) મચ્છર પરસેવાની ગંધથી તમને ઓળખી લે છે.

મચ્છર મૅલેરિયા, ડેંગી અને પીળા તાવ જેવી બીમારીઓનો વાહક છે. આ બીમારીઓ દુનિયામાં રોજના ૭.૨૫,૦૦૦ લોકોના જાન લે છે. મચ્છરને મારવા માટે આપણે ઘણા ઉપાયો કરીએ છીએ પણ પૃથ્વીને ન-મચ્છરી કરી શકાઈ નથી. એટલે વૈજ્ઞાનિકો મચ્છર કરડે શા માટે છે તે સમજવામાં લાગ્યા છે. હવે ઍંડીસ ઈજિપ્ટીમાં જોવા મળ્યું છે કે મચ્છરમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડને ઓળખી લે તેવા રિસેપ્ટર છે. એને કારણે એને ૩૦ ફુટના અંતરેથી ખબર પડી જાય છે કે કોઈ સસ્તન પ્રાણી નજીકમાં છે. એ ઉપરાંત અમુક રસાયણોને ગ્રહણ કરવાનો ઘટક Ir8a છે જે મચ્છરને દૂરથી જ કહી દે છે કે સામે જે સસ્તન પ્રાણી છે તે માણસ છે. “માણસ ગંધાય, માણસ ખાઉં!”

પછી મચ્છર નજીક આવે છે ત્યારે એના બીજા રિસેપ્ટરો શરીરની ગરમીને અનુભવે છે અને સમજાવી દે છે કે માણસ જીવે છે અને ગરમાગરમ લોહીનું ભોજન મળશે. એ તમારા પર બેસે ત્યારે તો પગની અંદરના રિસેપ્ટર એને કહે છે કે “ભોંક તારી સોય ને લે મઝા.” ફ્લૉરિડા ઇંટરનેશનલ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો કહે છે કે એ વખતે મચ્છરને ચારેબાજુથી સંદેશા મળે છે. એ લગભગ નશા જેવી સ્થિતિ હોવી જોઈએ. એ ત્રાટકે અને તમે એને ઝાપટમાં લઈને મારી નાખો, પણ એણે તે પહેલાં પોતાના જીવનનું અંતિમ ભોજન તો લઈ જ લીધું હોય છે!

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com

૦૦૦૦

(૨) પ્રાચીન પ્રાણીઓનો રંગ કેવો હતો?

સૃષ્ટિમાં જ્યાં નજર નાખશો ત્યાં રંગ જોવા મળશે. વનસ્પતિ જગત અને પ્રાણીજગત પણ રંગબેરંગી છે. પણ સંસાર નાશવંત છે એટલે આપણે ભૂતકાળની સૃષ્ટીના રંગો જાણી શકતા નથી. લુપ્ત થયેલી જીવ સૃષ્ટિમાં રંગો હતા? રંગ એટલે બીજું કંઈ નહીં પણ દૃશ્યમાન પ્રકાશ. લીલા દેખાતા જીવાના પિગમેંટ બીજી તરંગલંબાઈના રંગો શોષી લે અને માત્ર લીલા રંગને પરાવર્તિત કરે, એટલે આપણે કહીએ કે પાંદડું લીલું છે. પ્રાચીન પ્રાણીઓના અશ્મિ પરથી એમનો રંગ જાણી શકાય? એકાદ દાયકા પહેલાં વૈજ્ઞાનિકોને અશ્મિઓ પરથી દેખાયું કે એમાં રંગનાં લક્ષણો છે,

આયર્લૅંડમાં કૉર્કની યુનિવર્સિટી કૉલેજની મારીઆ મૅક્નામારા કહે છે કે અશ્મિનો વિચાર કરીએ ત્યારે આપણી આંખ સામે લુપ્ત થયેલા પ્રાણીનાં જડબાં અને હાડકાં પણ આવે છે પણ એની અંદર નરમ પેશીઓ પણ હતી. એણે નાના જીવોનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો છે, જેના આધારે એ શોધવા માગે છે કે એમની પેશીઓના અવશેષ અશ્મિમાં મળે છે કે કેમ? પરંતુ રંગને શોષી છે જે અમુક તરંગ લંબાઈને શોષી લેવા કે પરાવર્તિત કરવા માટે જ બની છે. આ સંરચનામાં એકની ઉપર બીજો, એવા કેટલાયે થર છે જે પરાવર્તક તરીકે કામ કરે છે. આવી સંરચનાઓ આજના જીવોમાં છે. એના પરથી અનુમાન કર્યું કે પહેલાં પણ આવી સંરચના હોવી જોઈએ અને અશ્મિઓમાં એ જોવા મળી છે.

સંદર્ભઃhttps://www.smithsonianmag.com/science-nature/how-do-scientists-determine-colors-prehistoric-animals-180971807/

૦૦૦૦

(૩) ૨૦૨૦માં મંગળ તરફ જશે નાસાનું હેલીકોપ્ટર!

નાસાએ મંગળ પર ઊતરી શકે એવું હેલિકોપ્ટર બનાવ્યું છે. જાન્યુઆરીમાં એના ફ્લાઇટ મૉડેલનું પરીક્ષણ થઈ ગયું છે (ફ્લાઇટ મૉડેલ એટલે મંગળ પર ખરેખર જનારું હેલીકોપ્ટર). પરીક્ષણનો હેતુ મંગળ પર હેલીકોપ્ટર કેમ કામ કરશે. મંગળની રાતમાં તાપમાન શૂન્યની નીચે ૯૦ ડિગ્રી સેલ્શિયસ સુધી નીચે જાય છે. આવી ઠંડીમાં હેલીકોપ્ટર ટકી શકે કે કેમ તે પણ તપાસવાનું હતું. આ હેલીકોપ્ટરને ૨૦૨૦માં મંગળ તરફ મોકલાશે અને ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૧માં એ મંગળ પર ઊતરશે અને પૃથ્વી પરના હેલીકોપ્ટરની જેમ ઉડાન ભરશે.

હવે આ હેલીકોપ્ટરની રસપ્રદ ખાસિયતો જાણીએ. એના માટે વૈજ્ઞાનિકોએ ૭.૬૨ મીટર પહોળી વૅક્યૂમ ચૅમ્બર બનાવી એની અંદર આ હેલીકોપ્ટરનું પરીક્ષણ કરાયું. કારણ કે પૃથ્વીના વાતાવરણની ઘનતાના લગભગ એકસોમા ભાગની ઘનતા મંગળના વાતાવરણમાં છે, જે પરીક્ષણ સામેનો મોટો પડકાર હતો વૈજ્ઞાનિકોએ ચૅમ્બરમાં શૂન્યાવકાશ પેદા કરવા માટે એમાંથી ઑક્સીજન અને નાઇટ્રોજન કાઢી નાખ્યાં અને મંગળના વાતાવરણને અનુકૂળ બનાવવા માટે એમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ભર્યો..

હેલીકોપ્ટરનું વજન માત્ર ૧.૮ કિલોગ્રામ છે અને એ બનાવવામાં વિમાન માટેનું એલ્યુમિનિયમ, સિલિકોન, તાંબું, ફૉઇલ અને ફૉમ વપરાયાં છે. પરીક્ષણ બે વાર થયું – કુલ એક મિનિટ! અને એ સપાટીથી ઊમ્ચે ચડ્યું, પાં…ચ સેંટીમીટર! વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે પરીક્ષણ સફળ રહ્યું છે અને યોજના પ્રમાણે એને મંગળ પર મોકલી શકાશે અને એ બરાબર કામ પણ કરશે!

સંદર્ભઃ https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7361

૦૦૦૦

(૪) ભૌતિકવિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે શૂન્યાવકાશમાંથી પ્રકાશને નીચોવીને કાઢી શકાશે!

ભૌતિકવિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે વીજચુંબકીય ક્ષેત્રમાં વિદ્યુતભારવાળા કણોનો મારો કરવાથી વીજળી પેદા થઈ શકે છે. આ તો થયો સિદ્ધાંત; પણ એની ચકાસણી માટે લેઝરો અને આજે છે તેના કરતાં બહુ મોટાં પાર્ટિકલ ઍક્સીલરેટરોની જરૂર પડશે. ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ તો જાણે જ છે કે વીજભારવાળા કણો પારદર્શક માધ્યમમાંથી પસાર થાય ત્યારે પ્રકાશ છોડે છે. શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશની જે ગતિ હોય છે તેના કરતાં એ માધ્યમમાંથી પસાર થાય ત્યારે એની ગતિ ઓછી હોય છે, આથી પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોન જેવા કણ પ્રકાશની ગતિથી પણ વધારે ગતિએ પ્રવાસ કરે છે. આને કારણે ઇલેક્ટ્રોમૅગ્નેટિક શૉક પેદા થાય છે. જેમ સુપરસોનિક વિમાન અવાજની સીમાને ભેદે ત્યારે કડાકો બોલે છે, એ ધ્વનિનો વિસ્ફોટ કહે છે, એના જેમ આ ઇલેક્ટ્રોમૅગ્નેટિક વિસ્ફોટ છે પણ એમાં અવાજ નહીં, પણ પ્રકાશ પેદા થાય છે (એ ચેરેન્કોવ રેડિએશન તરીકે ઓળખાય છે).

આ ક્વૉન્ટમ મિકેનિક્સનો વિષય છે. અહીં સમાચાર તરીકે એની વિગતો ન આપી શકાય એટલે લિંક જરૂર જોશો.

સંદર્ભઃhttps://www.primetimes.in/technology/324743/physicists-predict-a-way-to-squeeze-light-from-the-vacuum-of-empty-space/

૦૦૦૦

%d bloggers like this: