“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (21)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

જિન્નાની નીતિઓ

મુસ્લિમ સમાજમાં તો મંથન શરૂ થઈ ગયું હતું અને ભાગલાનો અર્થ સામાન્ય મુસ્લિમને બરાબર સમજાવા લાગ્યો હતો. આપણે જિન્ના શું વિચારતા હતા તે જોઈએ. બિહાર અને ગઢમુક્તેશ્વરનાં રમખાણો પછી કાયદે આઝમને અત્યંત જોખમભરી કોમી સ્થિતિનો અંદાજ હતો. એમને યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનોની મનઃસ્થિતિ પણ સમજાતી હતી. એટલે એમણે મુસલમાનોના હૈયે ટાઢક વળે એવું વક્તવ્ય આપ્યુઃ હું હિન્દુસ્તાનના નાગરિક તરીકે જ પાકિસ્તાન જાઉં છું. હું એટલા માટે જાઉં છું કે પાકિસ્તાનના લોકોએ મને એમની સેવા કરવાની તક આપી છે. પરંતુ એનો અર્થ એ નથી કે હું હિન્દુસ્તાનનો નાગરિક મટી જાઉં છું. જેમ લૉર્ડ માઉંટબૅટન વિદેશી નાગરિક છે તેમ છતાં એમણે હિન્દુસ્તાનના ગવર્નર જનરલનું પદ સ્વીકાર્યું છે તેમ મેં પણ પાકિસ્તાનના ગવર્નર જનરલ બનવાનું સ્વીકાર્યું છે. પરંતુ હું હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોની સેવા માટે હંમેશાં તૈયાર રહીશ.”

તે પછી થોડા દિવસે ૧૧મી ઑગસ્ટે એમણે જે ભાષણ આપ્યું તે એમની ધર્મનિરપેક્ષતાના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવતું હોય છે, પણ એના કરતાં વધારે તો એ ભાષણનો હેતુ હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોને આશ્વાસન આપવાનો જ હતો. (આ ભાષણ પરથી જિન્નાની પ્રશંસા કરીને લાલકૄષ્ણ આડવાણીએ આર. એસ. એસ.ની ખફગી વહોરી લીધી હતી તે યાદ કરવા જેવું છે).

૧૧મી ઑગસ્ટનું ભાષણ મુસ્લિમોને આશ્વાસન આપવા પૂરતું હતું, એમ માનવાનું કારણ એ કે ૧ ઍપ્રિલ ૧૯૪૬ના પાયોનિયર અખબારના અહેવાલ મુજબ જિન્નાએ ચોખ્ખા શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે “હું મને પોતાને હિન્દુસ્તાનનો નાગરિક નથી માનતો.” કરાચી જતાં પહેલાં જિન્નાએ દિલ્હીમાં એમનું ઔરંગઝેબ રોડ પરનું મકાન એમના જૂના મિત્ર શેઠ રામકૃષ્ણ ડાલમિયાને વેચી નાખ્યું હતું. ડાલમિયાએ એનો કબજો સંભાળીને તરત જ એને ગૌરક્ષા મંડળ (Cow Protection League) ના મુખ્ય કાર્યાલયમાં ફેરવી નાખ્યું હતું અને ૧૦મી ઑગસ્ટે જ આખા દેશમાં ગૌરક્ષા દિન મનાવવાનું એલાન કર્યું હતું. જિન્નાએ મુંબઈનું મલબાર હિલનું મકાન તો ૧૯૪૪માં જ હૈદરાબાદના નિઝામને વેચવાની કોશિશ કરી હતી પણ સોદો ન થઈ શક્યો. મકાન ભાગલા સુધી વેચાયું નહીં અને ભારત સરકારે એ સીલ કરી દીધું. બીજી બાજુ, લિયાકત અલી ખાનની સ્થાવર સંપત્તિ બેગમ રાણા લિયાકતે સરકારને બે વર્ષ માટે પટ્ટેથી આપી હોવાથી એને સીલ નહોતી કરવામાં આવી.

કપાયેલા પાકિસ્તાન માટે જિન્નાનો ઉત્સાહ

હજી તો થોડાં જ વર્ષો પહેલાં જિન્નાએ Trunketed Pakistan (કપાયેલું પાકિસ્તાન) માટે ના પાડી હતી, પરંતુ એ ખરેખર મળ્યું ત્યારે એમને નિરાશા નહોતી. અમેરિકન પત્રકાર અને ફોટોગ્રાફર માર્ગરિટ બર્કવ્હાઇટ જિન્નાને મળ્યા પછી લખે છે કે, “જિન્નાની આંખોમાં પરમ આનંદનો જ્વર જોવા મળ્યો અને એમની બધી રીતભાત દેખાડતી હતી કે એમની નસોમાં અતિ ઉત્સાહ દોડતો હતો”. જિન્નાએ એમને કહ્યું કે પાકિસ્તાન માત્ર સૌથી મોટું ઇસ્લામિક રાષ્ટ્ર જ નહીં પણ દુનિયાનું પાંચમા નંબરનું મોટું રાજ્ય હતું. જિન્ના પાકિસ્તાનની આ બે ખાસિયતો પર ભાર મૂકતા હતા તે દેખાડે છે કે મુસ્લિમ દેશોના અગ્રણી તરીકે અને દુનિયાના આધુનિક ‘નવા મદીના’ વિશે એમને ભારે આશાઓ હતી.

જિન્ના પોતે પણ આ બે ખ્યાલો વચ્ચે સંતુલન સાધવાની મથામણ કરતા હતા. બર્કવ્હાઇટે એમને પાકિસ્તાનનું બંધારણ કેવું હશે તે વિશે પૂછ્યું તો ‘ઇસ્લામિક સિદ્ધાંતોને નવા રાષ્ટ્રના કાયદાઓ સાથે સાંકળવા માટેના સુયોગ્ય બંધારણીય વકીલે સર્વસામાન્ય વાત કરીઃ

અલબત્ત, એ લોકશાહી બંધારણ જ હશે; ઇસ્લામ લોકશાહીવાદી ધર્મ છેલોકશાહી નવી વસ્તુ નથી જે અમે (હવે) શીખતા હોઈએ.. એ અમારા લોહીમાં છે. હંમેશાં અમારે ત્યાં ઝકાતની વ્યવસ્થા રહી છેગરીબો પ્રત્યે અમારી એ જવાબદારી છેછેક તેરમી સદીથી અમારા ઇસ્લામિક આદર્શોનો આધાર લોકશાહી અને સામાજિક ન્યાય છે.”

આ ઇસ્લામિક લોકશાહીના આદર્શને તો રાજા મહેમૂદાબાદ અને ૧૯૪૦માં પૅમ્ફલેટ લખનાર અનીસુદ્દીન અહમદ રિઝવીએ પણ વ્યક્ત કર્યો હતો. ૧૧મી ઑગસ્ટનું જિન્નાનું ભાષણ કદાચ આધુનિક અને ઇસ્લામિક અવધારણાઓ વચ્ચે મેળ બેસાડવાના પ્રયત્ન જેવું હતું. યૂ. પી.માં તો ૧૧મા ઑગસ્ટના ભાષણનું તરત સ્વાગત થયું પણ ૧૩મી તારીખે પાયોનિયરે તંત્રીલેખમાં લખ્યું કે હવે પીધેલો ફિલિપ નરમ ઘેંસ જેવો ફિલિપ છે, પક્ષકાર જિન્ના હવે રાજપુરુષ જિન્ના છે.”

જિન્નાઃ અસ્પષ્ટ નિવેદનોના કલાકાર

પરંતુ, જિન્ના ફરી અસ્પષ્ટ અને કંઈ પણ અર્થ નીકળી શકે એવી કલાકારી તરફ વળી ગયા. ૨૫મી જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ એમણે સિંધ બાર એસોસિએશનની મીટિંગમાં જે કહ્યું તેના પરથી એમ લાગે કે ધર્મને રાજકારણથી દૂર રાખવાના એમના પહેલાંના વલણને પણ છોડી દેવા માટે એ તૈયાર હતા. એમણે પાકિસ્તાનના બંધારણના આધાર તરીકે શરીઅતના કાનૂનોની અવગણના કરવાના પ્ર્રયાસોને અવળચંડાઈ જેવા ગણાવ્યા.

જ્યારે ‘પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ’ બધા ધર્મોના લોકો માટે ખુલ્લી મૂકવાની વાત આવી તો જિન્નાએ કહ્યું કે હજી એના માટે સમય પાક્યો નથી. પરંતુ એમના બીજા, ખાસ કરીને યૂ. પી.થી આવેલા સાથીઓ ગોળગોળ વાતો નહોતા કરતા. એ હંમેશાં એક જાતની ચોખ્ખી વાત કરતા હતા. પાકિસ્તાન માટેના ભારતના પહેલા હાઈ કમિશનર શ્રીપ્રકાશ લખે છે કે એમને એમના જૂના મિત્રો જુદી જુદી સભાઓમાં લઈ જતા. ત્યાં તેઓ લોકોને પૂછતા કે તમે કયા કાનૂન નીચે રહેવા માગો છો – ઇંડિયન પીનલ કોડ કે કુરાન? એમને તરત જ જવાબ મળતો કે કુરાન.

આર્થિક વિકાસનું ઇસ્લામિક મૉડેલ

જિન્નાએ ઇસ્લામિક લોકશાહીની સાથે જ આર્થિક વિકાસનું ઇસ્લામિક મૉડેલ તૈયાર કરવા માટે પણ હાકલ કરી. એમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાને પોતાની રીતે જ પોતાનું ભવિષ્ય નક્કી કરવાનું છે અને દુનિયા સમક્ષ માનવીય સમાનતા અને સામાજિક ન્યાયના ઇસ્લામના સિદ્ધાંતો પ્રમાણે નવી આર્થિક વ્યવસ્થા પ્રસ્તુત કરવાની છે. ઘણી વાર આ મૉડેલને ‘ઇસ્લામિક સમાજવાદ’ તરીકે પણ રજૂ કરવામાં આવતું. જો કે, પાકિસ્તાનનું રાજ્ય પોતે આ મૉડેલથી બહુ દૂર હતું. એનું એક કારણ તો એ કે જિન્નાનો પોતાનો દૃષ્ટિકોણ રૂઢિચુસ્ત હતો અને બીજી વાત એ કે શાસન કરનારા ઉચ્ચ વર્ગના હતા. કરાચીમાં અમેરિકન શાઝ-દ’ફેર્સ ચાર્લ્સ ડી. લૂઇસને એ જાણીને નવાઈ લાગી કે પ્રાંતોના ગવર્નરોના પગારો તો અમેરિકાનાં ઘણાંખરાં રાજ્યોના ગવર્નરો કરતાં પણ વધારે હતા. પાકિસ્તાનમાં મૂડીની ભારે ખેંચ છે, જનતામાં વ્યાપક ગરીબાઈ છે અને નવી સરકાર નજીકના ભવિષ્યમાં નાણાકીય મદદ માટે કદાચ અમેરિકાને અરજી કરશે  એ સંજોગોમાં આટલા ઊંચા પગારો હોય તે એમને વિચિત્ર લાગ્યું. એ માત્ર વિચિત્ર જ નહીં ચોંકાવનારું પણ હતું કારણ કે બ્રિટિશ હકુમત સામેની એક મુખ્ય ટીકા જ એ હતી કે જનતાને ભોગે ગવર્નરો અને બીજા અધિકારીઓને બહુ ઊંચા પગારો આપવામાં આવે છે.

શરૂઆતનાં વર્ષોમાં પાકિસ્તાનની વિદેશ નીતિ

વેંકટ ધૂલિપાલા કહે છે કે સામાન્ય રીતે આપણે એમ માનતા રહ્યા છીએ કે પાકિસ્તાનની વિદેશ નીતિમાં ભારત વિશેનું એનું વળગણ દેખાય છે, પરંતુ આપણે જિન્ના પાકિસ્તાનના બેવડા સ્વરૂપ – આધુનિક દુનિયાનો દેશ અને મદીના – ની વાત કરે છે તેની ભૂમિકાને ભૂલી જઈએ છીએ. ખરેખર તો ભાગલા પહેલાં જે વચનો આપવામાં આવ્યાં હતાં તે પ્રમાણે પાકિસ્તાનના નેતાઓએ બૃહદ ઇસ્લામી બિરાદરીની નીતિઓ અમલમાં મૂકવાનું શરૂ કર્યું. પાકિસ્તાનની વિદેશનીતિના અગ્રગણ્ય વિવેચક સૅમ્યુઅલ માર્ટિન બર્ક લિયાકત અલી ખાનનું મંતવ્ય ટાંકે છે કે ઇસ્લામની વિચારધારા લાગુ કરી શકાય એવો પ્રદેશ મેળવવા માટેની તીવ્ર ભાવનામાંથી પાકિસ્તાનનો જન્મ થયો છે.”  ભાગલાથી પણ પહેલાં જિન્નાએ મધ્યપૂર્વ (અખાતના આરબ દેશો) અને દૂર પૂર્વ (ઇંડોનેશિયા, મલેશિયા વગેરે) ના મુસ્લિમ દેશોનો બ્લૉક બનાવવા માટેના પહેલા પગલા તરીકે વર્લ્ડ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ બોલાવવાનું સુચવ્યું હતું. ઈરાક, સીરિયા અને લેબનોને તરત જ આ દરખાસ્ત વધાવી લીધી હતી. ૧૯૪૬માં જિન્નાએ મધ્યપૂર્વના દેશોની મુલાકાત લીધી તેમાં અંગ્રેજી હકુમતના જવા પછી ઇસ્લામિક જગત માટે અખંડ ભારત ખતરનાક સાબીત થશે એવી દલીલો રજૂ કરી હતી. એમણે કહ્યું કેહિન્દુ સામ્રાજ્યવાદી રાજ્ય મધ્યપૂર્વમાં પણ પગપેસારો કરે એવો ભય છેહિન્દુ સામ્રાજ્ય બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ જેટલું ખતરનાક ન હોય તો પણ એ બહુ જ ખતરનાક રહેશે, કારણ કે એનો અર્થ એ કે હિન્દુસ્તાનમાંથી, અને બીજા દેશોમાંથી પણ, ઇસ્લામનો અંત આવી જશે.”

છાપાંઓના સમાચાર પ્રમાણે જિન્ના ઈજિપ્તમાં પણ વિશ્વવ્યાપી ઇસ્લામિક લીગ બનાવવા માટે વિચાર વિનિમય કરતા હતા અને સાઉદી અરેબિયાના શાહ અબ્દુલ અઝીઝના સલાહકાર સેન્ટ જ્‍હોન ફિલ્બી ભારત આવ્યા હતા. જો કે ઈજિપ્તે આ સૂચનને વિનયપૂર્વક નકારી કાઢ્યું, પણ જૉર્ડનના શાહ અબ્દુલ્લાહે તુર્કી અને આરબ દેશોનો બ્લૉક બનાવવાનું સૂચવ્યું, જેમાં એમના હિસાબે તુર્કી, ઇરાન, ઉત્તર આફ્રિકા (ઈજિપ્ત, લિબિયા, મોરોક્કો વગેરે), અફઘાનિસ્તાન, પાકિસ્તાન અને આરબ દેશો જોડાઈ શકે. જિન્ના પૅલેસ્ટાઇન સમસ્યામાં પણ રસ લેતા હતા. એમણે કહ્યું કે પૅલેસ્ટાઇનને યહૂદીઓને ઠાલવવાનું સ્થાન શા માટે બનાવી દેવાયું છે? એમણે લૉર્ડ ઇસ્મે સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે પાકિસ્તાનીઓ વ્યક્તિગત રીતે પેલેસ્ટાઇનીઓ સાથે રહીને લડશે તેમાં એમને વાંધો નથી. મોટા ભાગે ‘પાકિસ્તાન દિન’ અને ‘પૅલેસ્ટાઇન દિન’ની ઊજવણી એક સાથે કરવામાં આવતી. કાશ્મીરના સંકટ વખતે પણ જિન્નાએ મુજાહિદો જેવો જુસ્સો કેળવવા અપીલ કરી.

ઇંડોનેશિયામાં એમણે ડચ આર્મીના હુમલા સામે સુલતાન શરયારને “પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનો વતી” ટેકો જાહેર કર્યો. આની સામે ચૌધરી ચરણ સિંહે જોરદાર વાંધો લેતાં કહ્યું કે “(ભારત) સંઘમાં રહી ગયેલા મુસલમાનો ભારતના નાગરિકો છે અને જિન્ના એક વિદેશી રાજ્યના વડા છે એટલે એમને બહારની દુનિયામાં ભારતના મુસલમાનો વતી બોલવાનો કોઈ અધિકાર નથી.”

રશિયા દૂર નથી

૧૯૫૩-૫૫ સુધી પાકિસ્તાનની નીતિ એ જ રહી પણ મુસ્લિમ દેશો તરફથી નિરાશ થવું પડ્યું તે પછી પાકિસ્તાન પશ્ચિમ તરફ મદદ માટે વળ્યું. જિન્નાએ તો જો કે માર્ગરિટ બર્કવ્હાઇટ સાથેની વાતચીતમાં પણ સંકેત આપ્યો હતો. જિન્ના જીવનની શરૂઆતમાં રંગમંચના અદાકાર બનવા માગતા હતા એનો ઉલ્લેખ કરીને બર્કવ્હાઇટે લખ્યું છે કે જિન્ના નાટકીય અંદાજમાં એમના તરફ ઝુક્યા અને રહસ્ય ખોલતા હોય તેમ બોલ્યા “રશિયા બહુ દૂર નથી.” જિન્નાનો ખ્યાલ હતો કે પાકિસ્તાનનું ભૌગોલિક સ્થાન વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ મહત્ત્વનું છે એટલે પાકિસ્તાનને અમેરિકાની જેટલી જરૂર છે તેના કરતાં અમેરિકાને પાકિસ્તાનની વધારે જરૂર છે.

આવતીકાલે આપણે પાકિસ્તાનના ધરખમ સમર્થક યૂ. પી.ના નેતાઓ અને સામાન્ય મુસ્લિમોની સ્થિતિ પર એક નજર નાખશું.

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૩ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India – Venkat Dhulipala (20)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

અંતની શરૂઆત ()

જિન્નાના તારને કારણે કોંગ્રેસમાં ગુસ્સો ફેલાયો પણ મુસ્લિમ લીગમાં તો ખળભળાટ મચી ગયો. રાજા મહેમૂદાબાદના ભાઈ મહારાજકુમારે લીગમાંથી રાજીનામું આપી દીધું. એમણે લીગનું વિસર્જન કરવાની પણ માગણી કરી. મહારાજકુમારે કડવાશથી ટીકા કરી કે લીગના નેતાઓ સામાન્ય મુસ્લિમોને છોડીને પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા. શાહજહાંપુરના લીગી ધારાસભ્ય કરીમ-ઉર-રઝા ખાને આ માંગને ટેકો આપતાં કહ્યું કે લીગના સભ્યોને એમને પસંદ હોય તેવા આર્થિક કાર્યક્રમને આધારે કોઈ પણ રાજકીય પક્ષમાં જોડાવાની છૂટ આપવી જોઈએ.

બીજી બાજુ રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમો હાફિઝ મુહંમદ ઇબ્રાહિમને ઘરે મળ્યા અને મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદની નેતાગીરીમાં વિશ્વાસ જાહેર કર્યો. એમણે રાષ્ટ્રવાદી મુસલમાનોના વિચારો અપનાવવા માટે અપીલ કરતાં મુસ્લિમ લીગની ભાગલાવાદ, ગુંડાગીરી અને Two-nation theoryની નીતિને મુસ્લિમોની આજની સ્થિતિ માટે જવાબદાર ગણાવી. એમણે એ વર્ષના ડિસેમ્બરમાં લખનઉમાં કૉન્ફરન્સ રાખવાનો નિર્ણય લીધો.

કરાચીમાં લીગની છેલ્લી કૉન્ફરન્સ

એ જ ટાંકણે ડિસેમ્બરની મધ્યમાં કરાચીમાં મુસ્લિમ લીગની કૉન્ફરન્સ મળી. મુસ્લિમ લીગની એ છેલ્લી કૉન્ફરન્સ હતી. એમાં ભારે જીભાજોડી થઈ. એક યુવાન સભ્ય જમાલ મિયાંએ મુસ્લિમ લીગના નેતાઓને ભારે ઠમઠોર્યા.

અલ્લાહને ખાતર, તમે પોતાને મુસ્લિમ રાજ્ય કહીને ઇસ્લામનું નામ બોળવાનું બંધ કરો. તમારી સરકાર, તમારા ગવર્નરો અને પ્રધાનોની વર્તણૂક ઇસ્લામને અનુરૂપ નથી. તમે પોતાને મુસ્લિમ રાજ્ય કહેશો તો તમે ખલિફાઓની જેમ રહો એવી અમે આશા રાખશું, પણ તમને ખબર છે કે તમે પવિત્ર લોકો જેમ જીવી નહીં શકો.”

એમણે જિન્નાને પણ છોડ્યા નહીં –

અમે તમને ઊંચા આસને બેસાડ્યા. તમારા સિવાય કોઈની નેતાગીરી માની. તમે ઓચિંતા અમને છોડીને પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા ત્યારે અમારી નાવ સુકાન વિના ડગમગી ગઈ. આજે વિનાશ અમારી સામે તાકીને જુએ છે. અમે ભુંસાઈ જશું એની અમને ચિંતા નથી પણ તમે જે પાકિસ્તાન બનાવ્યું છે તેમાં રહેતા લોકો માટે રહેવાલાયક બને તોય ઘણું. અફસોસની વાત છે કે આજે જે દેખાય છે તેનાથી એવી આશા પણ નથી બંધાતી.”

કરાચી કૉન્ફરન્સે મુસ્લિમ લીગના બે ભાગ પાડવાનો પણ નિર્ણય લીધોઃ પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ અને ઇંડિયન યુનિયન મુસ્લિમ લીગ (IUML). મદ્રાસ મુસ્લિમ લીગના પ્રમુખ મહંમદ ઇસ્માઈલને IUMLના પ્રમુખ બનાવાયા પરંતુ UPMLનાં બેગમ ઐજાઝ રસૂલ અને ઝેડ. એચ. લારીએ એની સામે વાંધો લીધો કે યૂ. પી.માં ૧૪ ટકા મુસ્લિમો છે અને મદ્રાસમાં માત્ર ૪ ટકા; એટલે નેતૃત્વ યૂ.પી.ને મળવું જોઈએ. પરંતુ યૂ. પી.ના જ બીજા જૂથે જિન્નાની દરખાસ્તને ટેકો આપ્યો. એ જૂથના નેતા સૈયદ રિઝવાનુલ્લાહે લખનઉ કૉન્ફરન્સ માટે મૌલાના આઝાદે સૂચવેલા એજન્ડાની પણ ટીકા કરી. આઝાદે કહ્યું હતું કે બધાં મુસ્લિમ રાજકીય સંગઠનો બંધ કરી દેવાં જોઈએ અને લખનઉ કૉન્ફરન્સમાં જે નિર્ણય લેવાય તે સૌને બંધનકર્તા રહેશે.

લખન્‍ઉ કૉન્ફરન્સમાં મૌલાના આઝાદે જાહેર કર્યું કે મુસ્લિમ લીગને વીંટી લેવી જોઈએ અને બધા મુસલમાનોએ કોંગ્રેસમાં જોડાઈ જવું જોઈએ. મુસ્લિમોનું નેતૃત્વ રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમોના હાથમાં સોંપી દેવું જોઈએ. એમણે નિર્ભેળ ધર્મનિરપેક્ષ વલણ દેખાડતાં જમિયતુલ હિન્દ (JUH)ને પણ રાજકારણમાંથી ખસી જઈને માત્ર સામાજિક અને ધાર્મિક બાબતો પર ધ્યાન આપવા જણાવ્યું હતું.

JUHના કેટલાયે નેતાઓએ રમખાણો દરમિયાન બહુ સહન કર્યું હતું. મુસ્લિમ લીગના કટ્ટર વિરોધી અને એના કાર્યક્રમ વિરુદ્ધ લેખો લખનારા મૌલાના સઈદ મહંમદ સજ્જાદના આખા કુટુંબને ૧૯૪૬માં બિહારમાં થયેલા રમખાણમાં મોતને ઘાટે ઉતારી દેવાયું હતું. મૌલાના મદની અને મૌલાના હિફ્ઝુર રહેમાન સ્યોહારવી દિલ્હી, યૂ, પી. અને આખા ભારતમાં મુસલમાનોના પુનર્વાસ અને રાહતમાં લાગી ગયા. સ્યોહારવીને એ કપરા કાળમાં એમની સેવાઓ માટે ‘મુજાહિદે મિલ્લત’ (કોમના સૈનિક)નું બિરુદ મળ્યું.

રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમોએ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮માં ઝેડ. એચ. લારીને બંધારણસભામાં ચુંટાવ્યા. ત્યાં એમણે દાવો કર્યો કે તેઓ અપક્ષ તરીકે બેસશે. તે પછીના થોડા મહિનામાં યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગના ઘણાખરા નેતા પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા. નવાબ ઇસ્માઈલ ખાન જેવા નિવૃત્ત થઈ ગયા. બેગમ ઐજાઝ રસૂલ અને પીરપુરના રાજા કોંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયાં અને લારી પોતે પણ બધું છોડીને પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા.

બીજી બાજુ, લખનઉની બેઠકની પેટા ચૂટણીમાં હાફિઝ મુહંમદ ઇબ્રાહિમે મુસલમાનોને કોંગ્રેસને મત આપવા અપીલ કરી. એમણે કહ્યું કે મુસલમાનો લોકશાહીને મજબૂત બનાવવા માગતા હોય તો એમણે કોંગ્રેસને મત આપવો જોઈએ, નહીંતર કેટલાક લોકો ભારતમાં હિન્દુ રાજ સ્થાપવા આતુર છે. આ ચૂંટણી વખતે ગાંધીજી ઉપવાસ પર હતા. મુસ્લિમ લીગે પોતાનો ઉમેદવાર ગાંધીજીનું જીવન બચાવવાના બહાને પાછો ખેંચી લીધો.

મુસ્લિમોની દેશભક્તિ કસોટીની એરણે

મુસલમાનો માટે આ દિવસો કેવા હતા તેનો સરસ ચિતાર સી. એમ.નઈમના પુસ્તકમાંથી મળે છે. નઈમ બારાબંકીના હતા એટલે બારાબંકીથી જ શરૂ કરીએ. બારાબંકીના મ્યુનિસિપલ બોર્ડના એક સભ્ય દિલદાર હુસેને ‘પાયોનિયર’ અખબારમાં મુસ્લિમોની નાજુક સ્થિતિ અને નવા ભારતમાં ગોઠવાવાના એમના પ્રયાસો વિશે લખ્યું – પાકિસ્તાનની માગણીને ટેકો આપવાની મેં ભૂલ કરી હતી તે હવે મને બરાબર સમજાય છે. અલ્લાહ અને ભારતીય રાષ્ટ્ર મને માફ કરે. હું અત્યંત ગંભીરતાપૂર્વક પ્રતિજ્ઞા લઉં છું કે હું આપણા રાજ્યભારત સંઘની સેવામાં કદી પણ કચાશ નહીં રહેવા દઉં. હું મારા ધર્મભાઈઓના શાણપણને અપીલ કરું છું અને એમને વિનંતિ કરું છું કે તેઓ કોંગ્રેસને સંપૂર્ણ સાથ આપે અને બે ઉદાત માણસો, મહાત્મા ગાંધી અને પંડિત જવાહરલાલ નહેરુના હાથ મજબૂત બનાવે. તેઓ આજે આપણે પ્રચારેલી ટૂનૅશન થિયરીએ પહોંચાડેલા જખમો રુઝાવવાના કામમાં લાગેલા છે. હું મારા મુસલમાન ભાઈઓને આવતી ઈદ વખતે, ભારત સંઘના બીજા નાગરિકોની ભાવનાઓને ધ્યાનમાં લઈને અને આપણે ભૂતકાળમાં કરેલી ભૂલોના પ્રાયશ્ચિત્ત તરીકે ગાયની કુરબાની દેવાની પણ વિનંતિ કરું છું.”

સ્થિતિ એવી ઊભી થઈ હતી કે મોટા ભાગે મુસલમાનોને પાંચમી કતારિયા માનવામાં આવતા હતા અને નવા રાષ્ટ્રનાં પ્રતીકો પ્રત્યે જાહેરમાં આદર દેખાડીને પોતાની નિષ્ઠા સાબીત કરવા એમને છડેચોક કહેવામાં આવતું હતું. ગોરખપુરની સરકારી જ્યૂબિલી હાઇસ્કૂલના ત્રણ મદદનીશ શિક્ષકોએ ૧૫મી ઑગસ્ટે રાષ્ટ્રધ્વજને સલામી ન આપતાં એમને નોટિસ આપવામાં આવી અને એમને સ્ટાફ અને વિદ્યાર્થીઓની હાજરીમાં સલામી આપવાની બીજી તક આપવામાં આવી. ઈસ્ટર્ન ઇંડિયા રેલવેઝના ૨૦૦ મુસ્લિમ કર્મચારીઓ પાકિસ્તાન ગયા હતા પણ હવે પાછા આવવા માગતા હતા. એમણે જાહેરમાં પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તેઓ દેશની સેવાને સમર્પિત થશે અને એમાં કોમવાદનો અંશ પણ નહીં હોય. જો કે એમની વિનંતિ સરકારે માની કે નહીં તે જાણી શકાયું નથી. પાકિસ્તાનમાં હિન્દુઓ અને શીખો પર થતા અત્યાચારો વિરુદ્ધ કેટલાયે પ્રાંતોના મુસલમાનોએ ઠરાવો પસાર કર્યા. બનારસમાં એક જાહેર સભામાં હિન્દુઓ અને શીખો માટે પાકિસ્તાનને ‘ગુલિસ્તાં’ બનાવી દેવાની માગણી કરવામાં આવી.

મુસલમાનો પર શંકાઓ રાખવાના આ વલણની ટીકા કરતાં મુસ્લિમ લીગના નેતા બાગપતના નવાબ જમશેદ અલી ખાને કહ્યું કે લોકમત લેવાય તો ખબર પડી જશે કે યૂ. પી.ના મુસલમાનોને પાકિસ્તાન જવાની ઇચ્છા જ નથી. મુસ્લિમ લીગના પ્રથમ પંક્તિના નેતા નવાબ ઇસ્માઈલ ખાન હવે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સેલર બની ગયા હતા. એમણે “ભારતીય રાજ્ય અને એના બંધારણ પ્રત્યે વફાદારી”ના સોગંદ લીધા, પણ તે સાથે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે “ આ વફાદારી સ્વાભિમાની અને મુક્ત નાગરિક તરીકે હશે, ખરીદેલા ગુલામ તરીકે નહીં.” એમણે વાઇસ ચાન્સેલર તરીકે યુનિવર્સિટી અને એના વિદ્યાર્થીઓએ નવા ભારત માટે શું કરવાનું છે તેનો પણ ખ્યાલ આપ્યોઃ આપણે સદ્ભાવના અને બિરાદરીનું વાતાવરણ તૈયાર કરવું પડશે કે જેથી આપણા ઉદ્દેશો અને લક્ષ્યો વિશે એમની શંકાઓ દૂર થાય. મારો દૃઢ મત છે કે યુનિવર્સિટીમાંથી રાજકારણને સંપૂર્ણપણે કાઢવું પડશે…(મુસલમાનો માટે) છૂટછાટો હતી તે નાબૂદ થઈ છે પણ શુદ્ધ નુકસાન હોય અને કદાચ છૂપા આશીર્વાદ પણ હોય; એનાથી આપણે આત્મનિર્ભર બની શકીએ છીએહવે આપણે આપણા નસીબ(પગ?) પર ઊભા રહેતાં શીખવું પડશે.”

અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસના પ્રોફેસર મહંમદ હબીબે (ઇતિહાસકાર ઇરફાન હબીબના પિતા) પણ એમાં સૂર મિલાવ્યો. એમણે કહ્યું કે યૂ. પી.ના મુસલમાનોને ૧૯૪૫માં લીગને મત આપવાનો ભારે પસ્તાવો છે અને એનાં પરિણામ જોઈને હેબતાઈ ગયા છે. હિન્દુસ્તાની ઇસ્લામ એક હતો, પણ એક પેઢી કરતાં ઓછા સમયમાં હિન્દુસ્તાન અને પાકિસ્તાનના મુસલમાનો ફારસીઓ અને તુર્કોની જેમ એકબીજાથી તદ્દન જુદા થઈ જશે. એમણે ઉમેર્યું કે આપણે મધ્યયુગની મુસ્લિમ સભ્યતાના વારસ છીએ અને આપણે સભ્યતા વિનાના દેશમાં જવા તૈયાર નથી જ્યાં ઇસ્લામમાંની નિષ્ઠાનો આરંભ અને અંત હિન્દુ ધર્મના તિરસ્કારથી થાય છે.

આજનું પાકિસ્તાન અને જિન્નાની ભૂમિકા

યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનોમાં આમ ફફડાટ હતો ત્યારે ઉત્તર ભારતમાંથી પાકિસ્તાન ગયેલામુહાજિરો ત્યાં સત્તા અને પ્રભાવનાં સૂત્રો સંભાળી લીધાં હતા. પાકિસ્તાનની કથા મુહાજિરોની ભૂમિકાની ચર્ચા વિના અધૂરી રહેશે. પરંતુ કાયદેઆઝમ મહંમદ અલી જિન્ના પોતે ભલે ઉત્તર ભારતના હોવાથી મુહાજિર નહોતા પરંતુ સત્ય છે કે તેઓ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતમાંથી નહોતા ગયા, મુંબઈથી ગયા હતા. એટલે પશ્ચિમ પંજાબ કે પૂર્વ બંગાળના કોઈ નેતા કરતાં બહારથે ગયેલા કોઈ નેતાની ભૂમિકા વિશે ચર્ચા કરવાનું વધારે રસપ્રદ છે. તો શરૂ કરીએ પાકિસ્તાનની આજની નીતિઓમાં જિન્નાની ભૂમિકાની ચર્ચા.

પણ આજે નહીં, આવતા સોમવારે

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૨ :

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (19)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

અંતની શરૂઆત ()

યૂ. પી.માંથી મુસ્લિમ હોમલૅન્ડ અલગ આપો!

યુક્ત પ્રાંતની મુસ્લિમ લીગે હવે નવી વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવાનો હતો. આ પ્રાંતના મુસલમાનોએ હિન્દુસ્તાનમાં જ રહેવાનું હતું તે નક્કી થઈ ચૂક્યું હતું. યૂ. પી. લીગના પ્રમુખ નવાબ ઇસ્માઈલ ખાને એક સમિતિ નીમી અને માગણી કરી કે રોહિલખંડ (બરેલી, બિજનૌર, બદાયું અને મોરાદાબાદ જિલ્લાઓ) અને મેરઠ તેમ જ આસપાસના પ્રદેશોમાં અછૂતો અને મુસલમાનોની કુલ વસ્તી સવર્ણ હિન્દુઓ કરતાં વધારે હોવાથી આ પ્રદેશને ‘મુસ્લિમ હોમલૅન્ડ’ તરીકે સ્વાયત્તતા આપવી જોઈએ. લીગના એક નેતાએ દાવો કર્યો કે રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમોએ એમને આવી બાંયધરી આપી હતી.

હિન્દુસ્તાનમાં એક મધ્ય પાકિસ્તાન બનાવો!

મુસ્લિમ લીગની અંદરના સમાજવાદીઓએ પશ્ચિમ અને પૂર્વ પાકિસ્તાનને જોડવા માટે એક પટ્ટો – મધ્ય પાકિસ્તાન – બનાવવાની પણ માગણી કરી, તો એસ. એમ રિઝવાનુલ્લાહે માગણી કરી કે પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા કરવાના હોય તો હિન્દુસ્તાનની અંદર રોહિલખંડ અને લખનઉને ભેળવીને અલગ સ્વાયત્ત મુસ્લિમ રાજ્ય બનાવવું જોઈએ. અવધના પદભ્રષ્ટ નવાબ વાજિદ અલી શાહના પૌત્ર પણ એમનું રાજ્ય પાછું આપવાની માંગ સાથે આગળ આવ્યા. પ્રિન્સ યૂસુફ મિર્ઝાએ આના માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં જવાની તૈયારી દેખાડી.

મોપલાસ્તાન અને દ્રવિડસ્તાન

આવી જ બીજી માગણીઓ દક્ષિણ ભારતમાંથી પણ ઊઠી. મદ્રાસ મુસ્લિમ લીગના પ્રમુખ મહમ્મદ ઇસ્માઈલે મોપલાસ્તાનની માગણી કરી. એમણે કહ્યું કે મોપલાસ્તાન કોચીન અથવા યુરોપના કોઈ પણ રાજ્ય કરતાં મોટું રાજ્ય બનશે. એની પંદર લાખની વસ્તીમાંથી નવ લાખ મોપલા છે. પરંતુ એમની આ માગણી દ્રવિડ ફેડરેશનના સ્થાપક પેરિયાર ઈ. વી. રામસ્વામી નાઇકરની માગણીને કાપતી હતી. પેરિયારે દ્રવિડસ્તાનની માગણી કરી હતી અને એમાં હૈદરાબાદ અને ત્રાવણકોરને સામેલ કરવાનું સૂચવ્યું હતું.

સેંટ્રલ પ્રોવિન્સની લીગ ભારત તરફપણ દિલ્હી?

પરંતુ સેન્ટ્રલ પ્રોવિન્સ અને બેરારના મુસ્લિમ લીગના નેતાએ નિઝામનો વિરોધ કર્યો અને કહ્યું કે તેઓ ભારત સરકારને વફાદાર રહેશે અને સ્વતંત્રતા દિનની ઊજવણીમાં પણ ભાગ લેશે. બીજી બાજુ દિલ્હીના કેટલાક મુસ્લિમોએ દિલ્હીને પાકિસ્તાનમાં ભેળવવાની માગણી કરતો ઠરાવ પસાર કર્યો. એમનું કહેવું હતું કે દિલ્હીની દસ લાખની વસ્તીમાંથી સાડાચાર લાખ મુસલમાન હતા. શીખો અને અછૂતોને બાદ કરો તો સવર્ણ હિન્દુઓ માત્ર ચાર લાખ હતા. ઠરાવમાં કહ્યું કે દિલ્હી સાતસો વર્ષથી મુસ્લિમ રાજસત્તાનું કેન્દ્ર રહી છે અને અહીં ૨૨ મુસ્લિમ સંતોની મઝારો છે એટલે દિલ્હીને બિનમુસ્લિમ શાસકોના હાથમાં ન રહેવા દઈ શકાય.

સિંધી હિન્દુઓ

સિંધી હિન્દુઓ પણ પાછળ ન રહ્યા. એમણે સિંધના ભાગલા પાડવાની માગણી કરી. એમણે સિંધના હૈદરાબાદ, થરપારકર અને કરાચીના અમુક ભાગને જોધપુર રાજ્યમાં જોડવાનું અને બાકીના સિંધને બલુચિસ્તાનમાં ભેળવી દેવાની દરખાસ્ત રજૂ કરી.

યૂ. પી.ના લીગીઓ નીતિ બદલે છે

ભારતમાંથી અંગ્રેજોની વિદાયના દિવસો નજીક આવતા ગયા તેમ યુક્ત પ્રાંતની મુસ્લિમ લીગમાં ખેંચતાણ વધી ગઈ. પહેલાં પંત સરકારે ‘ગાંવ હકુમત’ બિલ રજૂ કર્યું હતું ત્યારે લીગે એનો જોરદાર વિરોધ કર્યો હતો કારણ કે એમાં હિન્દુઓ અને મુસલમાનો માટે અલગ પ્રતિનિધિત્વ નહોતું. પરંતુ હવે લીગના એક ધારાસભ્ય એહતેશામ મહંમદ અલીએ લીગની નીતિથી વેગળા થઈને સંયુક્ત મતદાર પદ્ધતિને ટેકો આપ્યો. લીગના નેતા ખલિકુઝ્ઝમાને એમને તરત જ બરતરફ કરી દીધા. તે પછી આ બાબતમાં ચર્ચા કરવા પચાસ આગેવનોની બેઠક મળી પણ ઉલટું, તેમાં લીગની નીતિઓને નવી દિશા આપવાની પ્રબળ માંગ થઈ.

તે પછી ખલિકુઝ્ઝમાન પોતે જ બંધારણસભાના સભ્ય બન્યા અને એમણે બધાને દેશના ભવિશ્ય માટે કામ કરવા અને છેલ્લા થોડા મહિના દરમિયાન પેદા થયેલી કડવાશને ભૂલી જવા અપીલ કરી. યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગે પણ ૨-૩ ઑગસ્ટે ઠરાવ કરીને સ્વાતંત્ર્ય દિનની ઊજવણીમાં સામેલ થવાનો નિર્ણય કર્યો!

મુસ્લિમ લીગ ગળાડૂબ સંકટમાં

યૂ. પી.મુસ્લિમ લીગના ડાબેરી નેતા અને ગોરખપુરના ધારાસભ્ય ઝેડ. એચ. લારીએ જાહેર કર્યું કે મુસ્લિમ લીગે હવે એક ‘રાજકીય પક્ષ’ મટી જઈને હિન્દુસ્તાની મુસલમાનોના સામાજિક અને આર્થિક ઉદ્ધાર માટે કામ કરવું જોઈએ. ‘વંદે માતરમ’ વિશેના વિવાદ પર લારીએ કહ્યું કે એમણે આ રાષ્ટ્રીય ગીતની પહેલી બે કડીઓ અનેક વાર વાંચી છે અને એમાં ઇસ્લામના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ કંઈ નથી. આ બાબતમાં ખોટો ઝઘડો ઊભો કરવામાં આવ્યો છે.

લારીએ કહ્યું કે યૂ. પી.ના મુસલમાનો એમના આત્મનિર્ણયના અધિકારની વાત કરતા હતા તે વખતે પણ હિન્દુસ્તાનને જ માદરેવતન માનતા હતા અને પાકિસ્તાનના નાગરિક બનવાની ઇચ્છા એમણે કદીયે રાખી નહોતી.

ગોબિંદ બલ્લભ પંતે મુસ્લિમોની સુરક્ષાની બધી ખાતરી આપી, પણ યૂ. પી. કોંગ્રેસે મુસલમાનો પાસેથી છડેચોક સંપૂર્ણ વફાદારીની બાંયધરી માગી અને કહ્યું કે પાકિસ્તાન સાથે લડાઈ થાય તો પણ એમણે હિન્દુસ્તાનને વફાદાર રહેવું પડશે. મુખ્ય પ્રધાન પંતે પણ ચેતવણી આપી કે હિન્દુસ્તાનમાં એક પણ પાંચમી કતારિયો હશે તેને અમે સાંખી નહીં લઈએ અને જેમને હિન્દુસ્તાનના રાજ્ય પ્રત્યે વફાદારી જાહેર કરવામાં વાંધો હોય તે પાકિસ્તાન ચાલ્યા જાય તે સારું થશે.”

યૂ. પી. સરકારે પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓ પર થતા અત્યાચારો રોકવા માટે ત્યાં જઈને મુસલમાનોને સમજાવવાની જવાબદારી પણ યૂ. પી.ના મુસ્લિમ નેતાઓને શિરે નાખી. તે પછી સૈયદ રિઝવાનુલ્લાહની રાહબરી હેઠળ એક શાંતિ મિશન પાકિસ્તાન ગયું અને ત્યાં એમણે પાકિસ્તાનને લઘુમતીઓ માટે સલામત બનાવવા અપીલ કરી.

બીજી બાજુ પૂર્વ પંજાબમાંથી પાકિસ્તાન જનારાનો ધસારો એટલો બધો હતો કે લિયાકત અલી ખાને ચોખ્ખા શબ્દોમાં જાહેરાત કરી કે દિલ્હી, પશ્ચિમ યૂ. પી. અને પૂર્વ પંજાબની બહારના બીજા પ્રદેશોના મુસલમાનોના સ્થળાંતરનો પાકિસ્તાન સખત વિરોધ કરે છે. યૂ. પી.ના મુસલમાનો માટે આ મોટા ફટકા જેવું હતું.

આમ છતાં, યૂ. પી.ની પ્રાંતિક ઍસેમ્બલીમાં મુસ્લિમ લીગના નેતા, હિન્દુસ્તાનની બંધારણ સભાના સભ્ય ખલિકુઝ્ઝમાન અને બીજા નેતાઓ યૂ. પી.ના સામાન્ય મુસલમાનોનો સાથ છોડીને પાકિસ્તાન પહોંચી ગયા! આ ઉચ્ચ વર્ગના મુસ્લિમ નેતાઓના દૃષ્ટિકોણનું સચોટ ઉદાહરણ બેગમ રાના લિયાકત અલી ખાનના એક નિવેદનમાંથી મળે છે. એમણે કહ્યું કે એમના પતિએ પાકિસ્તાન માટે નાણાકીય ત્યાગ પણ કર્યો છે અને તો પણ હિન્દુસ્તાનમાં એશઆરામથી રહેવા કરતાં પાકિસ્તાનમાં ભીખ પર જીવવા હું તૈયાર છું. (વિશેષઃ બેગમ રાનાનો જન્મ અલ્મોડામાં થયો હતો. એમના પિતા બ્રિટિશ આર્મીના એક સીનિયર ઑફિસર હતા અને મૂળ બ્રાહ્મણ પણ ખ્રિસ્તી થઈ ગયા હતા. રાનાનું મૂળ નામ શીલા આઇરીન પંત હતું).

આની સામે કોંગ્રેસમાં ભારે રોષ ફેલાયો. ઍસેમ્બલીમાં ઝાંસીના ધારાસભ્ય આર. વી. ધૂલેકરે મુસ્લિમ લીગના સભ્યોને હિન્દુસ્તાનની નાગરિકતા છોડીને પાકિસ્તાન ચાલ્યા જવા કહ્યું. ચૌધરી ચરણ સિંહે (એ વખતના યૂ.પી. સરકારના સંસદીય સચિવ, જે પછી વડા પ્રધાન બન્યા) કહ્યું, ધર્મના આધારે ભારતમાતાના ભાગલા પડ્યા તેનો અનિવાર્ય તર્ક છે કે સમસ્યાના બે શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ છે, વસ્તીની અદલાબદલી અથવા મુસ્લિમ લીગીઓ ચોખ્ખા શબ્દોમાં વિના શરતે દ્વિરાષ્ટ્રના સિદ્ધાંતને વખોડે અને બે ડૉમિનિયનોને ફરી જોડવા માટે સક્રિય અને જોશભેર આંદોલન ચલાવે. વચ્ચેનો કોઈ રસ્તો નથી. તે સિવાય આપણા નહેરુઓ અને પંતો ગમે તેટલી મથામણ કરે, કમનસીબ દેશમાં શાંતિ નહીં સ્થપાય.”

કોંગ્રેસ પ્રમુખ પુરુષોત્તમ દાસ ટંડને કહ્યું કે આજકાલ મુસ્લિમ લીગીઓ છૂટથી અને વારંવાર વફાદારીના સોગંદ લે છે પણ રીતે તેઓ કોંગ્રેસને મૂર્ખ નહીં બનાવી શકે. એમનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ લાગે છે કે પાછલે બારણેથી કોંગ્રેસમાં ઘૂસવું અને વહીવટમાં ભાગીદાર બનવું. “હું લીગીઓને કહેવા માગું છું કે ઘૂસણખોરીની તમારી તરકીબો ચાલવાની નથી. અમને ખબર છે કે તમે હંમેશાં દેશને દગો આપ્યો છે, તમે અમારી પીઠમાં ખંજર ભોંક્યું છે, એટલે અમે તમને તમારે લાયક જગ્યા આપશું.”

આંબેડકરનો રોષ

મુસ્લિમ લીગ સામે ડૉ. આંબેડકરનો પણ રોષ વરસ્યો. પાકિસ્તાન સરકારે દલિતો હિન્દુસ્તાન આવવા માગતા હતા પણ એમને રોકી લીધા. પાકિસ્તાન સરકારે કહ્યું કે એ લોકો ચાલ્યા જશે તો પાકિસ્તાનમાં શહેરોની સફાઈસેવાઓ, સંડાસો સાફ કરવાની સેવાઓ ખોરવાઈ જશે. આંબેડકરે પાકિસ્તાન અને હૈદરાબાદના નિઝામની દલિતો સામે હિંસાચાર અને એમને ધર્મ પરિવર્તન માટે ફરજ પાડવાના પ્રયાસો માટે ઝાટકણી કાઢી. નોંધવા જેવું એ છે કે, એમણે હૈદરાબાદને ભારતમાં ભેળવી દેવાનું કામ તરત કરવા આગ્રહ કર્યો. એમણે કહ્યું કે ભારતની ભૌગોલિક એકતા અનિર્બાધ છે અને એની સાથે ચેડાં કરવાની કોઈ પણ રજવાડાને છૂટ આપી શકાય.”

જિન્ના મુસ્લિમ લીગના બળતા ઘરમાં ઘી હોમે છે

મુસ્લિમ લીગનું ઘર ભડકે બળતું હતું, તેમાં જિન્નાએ ઘી હોમ્યું. યૂ. પી.માં થયેલાં હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો વિશે એમણે ગોબિંદ બલ્લભ પંતને તાર મોકલીને વિગતો માગી. પંત ભારે રોષે ભરાયા. એમણે જિન્નાને કહી દીધું કે આ બહારની દખલ છે. જિન્નાના તારને કારણે મુસ્લિમ લીગ માટે મુશ્કેલીઓ વધી. કોંગ્રેસમાં અનેક અવાજો ઊઠવા લાગ્યા કે હવે તો લીગને દફનાવી જ દો!

મુસ્લિમ લીગનો અંતકાળ નજીક આવતો હતો. છેલ્લા શ્વાસ ચાલતા હતા. આની વિગતો આવતી કાલે જોઈશું.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૧ :

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિજણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (18)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)

1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995

Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

અંતની શરૂઆત ()

જિન્ના અને નહેરુના પ્રત્યાઘાત આપણે ગઈકાલે જોઈ લીધા. આજે આ અભ્યાસમાં આગળ વધીએ.

૧૩મી જૂનના ‘ડોન’માં અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના એક લેક્ચરર કમરુદ્દીન ખાનનો એક લેખ છપાયો. એણે લખ્યું – હવે એ તદ્દન સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે પાંચ કરોડ મુસલમાનોને હિન્દુ હિન્દુસ્તાનમાં જ રહેવું પડશે અને આઝાદ થવા માટે બીજી લડાઈ છેડવી પડશે. પરંતુ ખાને પોતાના વાચકોને ધરપત પણ બંધાવી કે હવે બીજી લડાઈ થશે ત્યારે આપણી પશ્ચિમી અને પૂર્વી સરહદે પાકિસ્તાન હશે જેનું વ્યૂહાત્મક સ્થાન આપણા માટે બહુ મહત્ત્વનું સિદ્ધ થશે. જો કે યૂ. પી.ના મુસલમાનો પાકિસ્તાનને હિન્દુસ્તાન પર આક્રમણ કરવા માટે આમંત્રણ ન આપી શકે પણ આપણા પાડોશમાં પાકિસ્તાનની હાજરી હિન્દુઓ માટે નૈતિક દબાણ જેવી બની રહેશે. વળી, પાકિસ્તાન UNOનું પણ સભ્ય હશે એટલે પાકિસ્તાન હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોનો મૂળભૂત સવાલ એમાં રજૂ કરી શકશે. તે ઉપરાંત, દુનિયાનાઅ મુસ્લિમ દેશોની સહાનુભૂતિ પણ આપણે મેળવી શકીશું.

આ નકારાત્મક આશ્વાસન પછી ખાને કેટલીક હકારાત્મક વાતો પણ કરી. એણે લખ્યું કે હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતોના મુસલમાનોને ખબર જ હતી કે મુસ્લિમ લીગે જે પાકિસ્તાન સૂચવ્યું હતું તેમાં એમનું સ્થાન હતું જ નહીં. આમ છતાં એમની પાંચ કરોડની વસ્તી રશિયા સિવાય યુરોપના કોઈ પણ દેશ કરતાં વધારે છે. આજે પણ મુસલમાનો અહીં એક સમર્થ અને ઉપેક્ષા ન કરી શકાય એવા રાષ્ટ્ર તરીકે અહીં રહી શકે છે.

ખાને લખ્યું કે હિન્દુસ્તાન આખું હતું ત્યારે મુસલમાનોની વસ્તી ૨૫ ટકા હતી અને હવે ૧૫ ટકા છે એટલે પહેલાં પણ એ લઘુમતીમાં હતા અને આજે પણ છે. આ બન્ને સ્થિતિમાં ખરેખર તો કંઈ જ ફેર નથી. બહુમતીવાળા પ્રાંતોના મુસલમાનોની મદદ વિના જ આપણે ઘણું હાંસલ કર્યું છે, તો આપણી એકતા અને તાકાતમાંથી આપણે હિંમત મેળવી શકીએ છીએ.

ખાને લખ્યું કે મુસલમાનો હવે રાજકારણમાં ભાગ લે તે તદ્દ્ન બિનઉપયોગી છે. એમણે પારસીઓ અને ખ્રિસ્તીઓની જેમ રહેવું જોઈએ અને સરકારમાં પ્રતિનિધિત્વ માટેના કે ખાસ લઘુમતી હોવાના દાવા છોડી દેવા જોઈએ. તેને બદલે આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રે સધ્ધર બનવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી જેવી સંસ્થાઓએ હવે પાછા પોતાના મૂળ ઉદ્દેશ્ય તરફ જવું જોઈએ અને રાજકારણ છોડી દેવું જોઈએ.

કમરુદ્દીન ખાન લખે છે કે મુસલમાનોનું મૂળ કામ આ “અસામાન્ય સમય વીતી જાય” તે પછી ફરી હાથ ધરવું જોઈએ અને ખાસ કરીને અછૂતોનું ધર્મ પરિવર્તન કરાવવું જોઈએ. એ રીતે મુસલમાનોની વસ્તી પાંચ કરોડમાંથી બમણી થઈ જશે. એણે લખ્યું કે આ લક્ષ્ય પાર પાડી શકાશે કારણ કે હવે હિન્દુસ્તાનમાં બહુ ઝડપથી વૈદિક સંસ્કૃતિનું પુનરુત્થાન થશે અને નાતજાત ફરી જોશભેર મજબૂત બનશે જેથી અછૂતો ઇસ્લામ તરફ ધકેલાશે.

કમરુદ્દીન ખાને મુસલમાનોને હિન્દુસ્તાનમાં અમુક ખાસ જગ્યાઓમાં કેન્દ્રિત થવાની સલાહ આપી કે જેથી હિન્દુસ્તાનથી છૂટા પડવાનું સહેલું બને. એણે કહ્યું કે યૂ. પી.ના મુસલમાનોએ પશ્ચિમી યૂ. પી.માં વસવું જોઈએ અને ઉત્તર બિહારના મુસલમાનોએ પૂર્ણિયા જિલ્લામાં વસવું જોઈએ કે જેથી અંતે તેઓ પૂર્વ પાકિસ્તાન સાથે ભળી શકે.

યૂ. પી.ના ગવર્નરનો રિપોર્ટ

કમરુદ્દીનખાનનો આ લેખ ભાગલાની આફત ત્રાટકી તે પહેલાંનાં છેલ્લાં હવાતિયાં જેવો હતો. ખરેખરી સ્થિતિ શી હતી તે યૂ. પી.ના ગવર્નર સર ફ્રાન્સિસ વાઇલીએ ૩જી જૂનની ઘોષણાના પ્રત્યાઘાતો વિશે લૉર્ડ માઉંટબૅટનને મોકલેલા રિપોર્ટમાંથી જાણવા મળે છે. એણે લખ્યું કે કોંગ્રેસના પંચાયતી રાજ બિલ, પાકિસ્તાન માટે લડતાં લડતાં મરી ખપવાનાં બણગાં. કેટલીયે કૂચો અને વળતી કૂચો પછી અમારા લીગરો હવે કબૂતર જેવા બની ગયા છેએવું લાગે છે કે હવે એમનું વલણ એ છે કે યૂ.પી.માં આપણે સૌએ બધું ભૂલીને ફરી ભાઈભાઈ બનીને રહેવું જોઈએ!

આ સમજી શકાય એવું હતું. વાઇલીનો રિપોર્ટ કહે છે કે યૂ.પી. મુસ્લિમ લીગના મોટા ભાગના નેતાઓ ખાસ અધિકારોવાળા વર્ગના જમણેરી વિચારધારાના લોકો હતા. જિન્નાના હુકમને કારણે તેઓ “પોતાના દાંત દેખાડવાનો ઢોંગ કરતા હતા”. પરંતુ તેઓ શહેરી અને સામાન્ય રીતે નિમ્ન વર્ગના મુસલમાનોને પણ આમ કરવા સમજાવી શકશે કે કેમ તે સવાલ છે. ચીફ સેક્રેટરીએ પોતાના પખવાડિક રિપોર્ટમાં લખ્યું કે શરૂઆતમાં પાકિસ્તાન બનવાનો ઉત્સાહ દેખાયો હતો તે રાષ્ટ્રવાદી મુસલમાનોએ એનાં પરિણામો દેખાદ્યાં તે પછી મોળો પડી ગયો.

કોમી રમખાણો

દેશમાં ક્લકત્તા, નોઆખલી, બિહાર અને ગઢમુક્તેશ્વરમાં કોમી ખૂનામરકી ચાલતી જ હતી, ત્રીજી જૂનની જાહેરાતે યૂ.પી.માં બળતામાં ઘી હોમ્યું. એકલા જૂનમાં જ ૧૪૯ના જાન ગયા તેમાંથી ૧૪૫ મુસ્લિમ હતા અને ૧૩૮ ઘાયલોમાં ૧૧૯ મુસ્લિમો હતા. જુલાઈમાં અલીગઢ, બુલંદશહેર, બદાયું, કાનપુર, પીલીભીત. મથુરા અને ગુડગાંવમાં કોમી આગ ફેલાઈ. યૂ. પી.માં ‘સ્વૈચ્છિક સંગઠનો’નું સંખ્યાબળ બહુ વધ્યું. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)માં ૩૬,૬૪૯ સભ્યો, મુસ્લિમ લીગના નૅશનલ ગાર્ડ્ઝમાં ૨૪.૧૩૪ સભ્યો અને કોંગ્રેસ સેવા દળમાં ૨૯,૨૦૩ સભ્યો હતા. બન્ને કોમો નાની કુહાડીઓ, દાતરડાં, પાવડા, અને તલવારો વહેંચતી હતી. લખનઉમાં પોલીસે બે માણસોને રામપુરી ચાકુઓના મોટા જથ્થા સાથે પકડ્યા.

હિન્દુમાંથી શીખ બનવાની જાણે હોડ લાગી હોય એવું લાગતું હતું. સપ્ટેમ્બરમાં દિલ્હીમાં રમખાણો શરૂ થતાં પશ્ચિમ પાકિસ્તાન તરફ જતી માલગાડીઓને મથુરા પાસે રોકી લેવામાં આવી અને હિજરતીઓનો માલ લૂંટી લેવાયો.

બીજી બાજુ, મુસ્લિમ અને બ્રિટિશ ઑફિસરોમાંથી કેટલાક પાકિસ્તાન જવા તૈયાર હતા. એની સામે પંજાબમાંથી આવેલા ૨૨ હિન્દુ ICS અધિકારીઓ યૂ. પી.માં જોડાયા. આમ આખું વહીવટીતંત્ર હિન્દુઓના હાથમાં આવી ગયું. દરમિયાન સિંધ ઍસેમ્બલીમાં હિન્દુઓનું પ્રતિનિધિત્વ ઘટાડી નાખવામાં આવ્યું, પરિણામે મુખ્ય પ્રધાન ગોબિંદ બલ્લભ પંત પર દબાણ વધી ગયું. કોંગ્રેસ અને હિન્દુ મહાસભાની માગણી હતી કે યૂ. પી.માં પણ સરકારે મુસ્લિમો સાથે એવું જ કરવું જોઈએ. જો કે ગવર્નર વાઇલીએ વાઇસરૉયને મોકલેલા સંદેશમાં નોંધ્યું છે કે પંત પોતે કોમી સંતુલન જાળવી રાખવાના બધા જ પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ અંતે પંતે નમતું આપવું પડ્યું અને મુસલમાનોને અપાયેલી ખાસ સવલતો ઘટાડવી પડી. મુસ્લિમ લીગના યૂ. પી.ના જનરલ સેક્રેટરી સૈયદ ઐઝાઝ રસૂલે બહુ કડવાશથી સિંધ સરકારની ટીકા કરી કે એ લોકો “ અહંકેન્દ્રિત ભીડ છે, પરવા નથી કરતા કે એમના નિર્ણયોની અસર મુસ્લિમ લઘુમતીવાળા પ્રાંતોના મુસલમાનો પર શી પડશે. એમનું ડેલિગેશન જિન્નાને મળ્યું પણ સિંધ કે યૂ. પી., બન્નેના નિર્ણયો જે હતા તે જ રહ્યા.

યૂ. પી.માં હિન્દુ મહાસભા અને કોંગ્રેસ

આ સ્થિતિમાં હિન્દુ મહાસભાએ નવ મુદ્દાનો માંગપત્ર જાહેર કર્યો અને સરકાર એ ન માને તો ૧ ઑગસ્ટે ‘ડાયરેક્ટ ઍક્શન’નું એલાન કર્યું. એની માગણીઓમાં ગૌહત્યા પર પ્રતિબંધથી માંડીને રફી અહમદ કિદવઈના રાજીનામા સુધીની ભાતભાતની માગણીઓ હતી. રફી અહમદ કિદવઈ ગૃહ પ્રધાન હતા અને કોમી દાવાનળને ડામવા માટે અથક પ્રયાસ કર્યા હતા.આ રમખાણમાં એમના ભાઈ શફી અહમદ કિદવઈની પણ હત્યા થઈ હતી.

ગોબિંદ બલ્લભ પંતની સરકારે શરૂઆતમાં આંદોલન પાછું ખેંચી લેવાનું સમજાવવા માટે પ્રયત્ન કર્યા અને ગોરખપુરના મહંત દિગ્વિજયનાથ સાથે વાતચીત કરવા ડૉ. સંપૂર્ણાનંદને નીમ્યા.પરંતુ વાતચીત સફળ ન રહેતાં દિગ્વિજયનાથ, કુંવર ગુરુ નારાયણ, ટિકરાના સુરેશ પ્રકાશ સિંઘ અને મહાસભાના બીજા નેતાઓની ધરપકડ કરી. સરકારી રિપોર્ટ પ્રમાણે તો આંદોલનનો રકાસ થયો પણ હિન્દુ મહાસભાનું જોર ઓછું ન થયું. સીતાપુર બેઠક માટેની પેટા-ચૂટણીમાં સુરેશ પ્રકાશ સિંઘ જેલમાંથી જ કોંગ્રેસના ઉમેદવાર મોહનલાલ ગૌતમને એક મતથી હરાવ્યા. પાછળથી બંધારણ સભામાં વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને મૉસ્કો માટે રાજદૂત તરીકે જતાં એમની જગ્યાએ મોહનલાલ ગૌતમને લઈ લેવાયા. પરંતુ એમની હાર માટે કોંગ્રેસની અંદર જ મોટે પાએ તોડફોડ જવાબદાર હોવાનું મનાય છે.

માત્ર હિન્દુ મહાસભા જ નહીમ યૂ. પી. કોંગ્રેસ પોતે પણ ખુલ્લેઆમ હિન્દુ કોમવાદી લાગણીઓનું વાહન બની. નવી વિધાન સભાના સ્પીકર પુરુષોત્તમ દાસ ટંડને ખુલ્લા શબ્દોમાં ગાંધીજીની અહિંસાને નકારી કાઢી અને “મુસ્લિમ લીગના કોમનાં હિતોને આગળ કરવાના વલણ, ગુંડાગીરી અને હત્યાઓ સામે” શસ્ત્રો ઉઠાવવા દેશવાસીઓને હાકલ કરી. ઝાંસી જિલ્લાના તાલભેટમાં એમણે એક સભામાં રાઇફલ ક્લબો સ્થાપવા, દરેવ્ક જિલ્લામાં ઓછામાં ઓછા પાંચ હજાર યુવાનોને સશસ્ત્ર દળ જેવી તાલીમ આપવા, સરકાર દ્વારા સામાન્ય જનતામાં છૂટથી શસ્ત્રોનું વિતરણ કરવા, યુવાન હિન્દુઓને શારીરિક તાલીમ આપવા માટે અખાડા શરૂ કરવા અને હિન્દુ રક્ષા દળ સ્થાપવાની હિમાયત કરી. પુરુષોત્તમ દાસ ટંડને બરેલીમાં હરિજનો સમક્ષ બોલતાં નાતજાતની પ્રથાને નાબૂદ કરવા અને હરિજનોને ‘ક્ષત્રિય’ જેમ રહેવા અપીલ કરી. એમણે હરિજનોને પોતાનાં ઘરબાર અને પરિવારને બચાવવા માટે લાઠી અને તલવાર ચલાવતાં શીખવાની સલાહ આપી.

એમનાં વક્તવ્યોથી ભારે ઉહાપોહ મચ્યો. અડગ રાષ્ટ્રવાદી ‘પાયોનિયર’ અખબારે એના તંત્રી લેખમાં સરકારને કહ્યું કે કાં તો ટંડનના દાવાઓનું સમર્થન કરો અને મુસ્લિમ લીગની ગુંડાગીરીને ડામવાનાણ સખત પગલાં લો અથવા પ્રાંતમાં કોમી ઝેર ફેલાય એવાં ખોટાં નિવેદનો કરવા અને ખતરનાક અફવાઓ ફેલાવવા માટે ટંડન સામે ગુનાઇત કાર્યવાહી કરો.

હજી આપણે એ જોવાનું છે કે મુસ્લિમ લીગ અને યૂ. પી.ના મુસ્લિમ નેતાઓમાં ભાગલાની જાહેરાતનું સત્ય શી રીતે પહોંચ્યું. લીગની સ્થિતિ કેવી થઈ? યૂ. પી.ના મુસલમાનોએ ત્રીજી જૂનની જાહેરાત પછી ભાગલાનાં પરિણામો સમજવાની તક મળી? આ બધું જાણવા માટે આપણે આવતા સોમવારેઅંતની શરૂઆત()” માટે ફરી મળીએ ત્યારે વિસ્તારથી વાત કરશું.

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૦ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (17)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

રેફરેન્ડમ ()

૧૯૪૫-૪૬ની ચૂંટણીઓને ‘રેફરેન્ડમ’ ગણાવ્યા પછી મુસ્લિમ લીગે મુસ્લિમ જનમતને ‘પાકિસ્તાન’ તરફ વાળવામાં કંઈ કચાશ ન રહેવા દીધી. મુસ્લિમ લીગના સમર્થનમાં ઘણા બૌદ્ધિકો અને અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ બહાર આવ્યા. એટલું જ નહીં, કવિઓ પણ પાછળ ન રહ્યા. જો કે, કાવ્ય રચનાઓનું સ્તર બહુ ઊંચું ન ગણાય તેમ છતાં એમાં લોકોને પાકિસ્તાન બનાવવા માટે જુસ્સો આપે એ રીતે લખાયેલી હતી. કવિઓ સભાઓમાં કે મોટા સમૂહ સમક્ષ આ કાવ્ય રચનાઓ વાંચી સંભળાવતા. જો કે, આ જાતનું સાહિત્ય આજે બહુ મોટા પ્રમાણમાં મળતું નથી, માત્ર અમુક નમૂના બાકી રહ્યા છે. ભાગલા પછી ઘણાએ એનો નાશ કરી નાખ્યો હોવો જોઈએ.

મુંબઈના રમઝી ઇલાહાબાદીનો કાવ્ય સંગ્રહ જિન્નાના જન્મદિને પ્રકાશિત થયો. એમાં જિન્નાની પ્રશસ્તિની બહુ લાંબી રચના છેઃ

આજ ખુદા સે કરેં દુઆએં

સેહત કાઇદ-એ-આઝમ પાએં

રબ કે આગે સર કો ઝુકાએં 

કાઇદ કી યૂં ઉમર બઢાએં

ઝિંદાબાદ કે નારે લગાએં

સાલગિરહ કા જશ્ન મનાએં

બીજી એક રચના ખાસ નોંધવા જેવી છે, કારણ કે એ બીજા એક કવિ માટે પણ પ્રેરણા રૂપ બની છે અને એ રચનાનો જુદો અને વધારે જાણીતો પાઠ પણ મળે છે.પાઠ મળે છેઃ

“હમ હૈં મુસલમાન, હમ ન ડરેંગે, જો હૈ હકીકત આજ કહેંગે

અન ન કદમ પીછે હટેંગે, આગે બઢેંગે, આગે બઢેંગે

આખિર કબ તક હમ જુલ્મ સહેંગે, પાકિસ્તાન હમ લે કે રહેંગે”.

“પાકિસ્તાન હમ લે કે રહેંગે”નો ઉપયોગ કરીને કૈફ બનારસીએ લખ્યુઃ

“આઝાદી કે શોલે કો દિલ મેં રોશન કરના હૈ, <br/>

પાકિસ્તાન કી ઉલ્ફત મેં અપના જીના મરના હૈ

(ઉલ્ફત= પ્રેમ)

લે કે રહેંગે પાકિસ્તાન, બંટ કે રહેગા હિન્દુસ્તાન

સી. એમ. નઈમે પોતાનાં સંસ્મરણોનું પુસ્તક Ambiguities of Heritage ( કરાચી- ૧૯૯૯) લખ્યું છે તેના ‘Two Days’ પ્રકરણમાં આ રચના જુદી રીતે આપેલી છે. અહીં છેલ્લી પંક્તિ છેઃ “હંસ કે લિયા હૈ પાકિસ્તાન, લડ કે લેંગે હિન્દુસ્તાન”!

તે ઉપરાંત “ વિજયી વિશ્વ તિરંગા પ્યારા, ઝંડા ઊંચા રહે હમારા”ની તર્જ પર બનેલું ગીત પણ એ અરસામાં મુસ્લિમ સમાજમાં લોકપ્રિય હતું –

હરા હરા યે પ્યારા પ્યારા, પરચમ ઊંચા રહે હમારા

…………………………..

ઇસ પરચમ કો આંચ ન આયે, ચાહે જાન હમારી જાએ
પાકિસ્તાન મેં યે લહેરાએ, ખુશી ખુશી હર મુસ્લિમ ગાએ

હરા હરા યે પ્યારા પ્યારા, પરચમ ઊંચા રહે હમારા

શિયાઓ અને કમ્યુનિસ્ટો પાકિસ્તાનના સમર્થનમાં

મુસ્લિમ લીગથી શિયાઓ સામાન્ય રીતે દૂર રહેતા પણ હવે ચૂંટણીથી પહેલાં શિયાઓ મુસ્લિમ લીગ તરફ ઢળવા લાગ્યા. અંજુમન તંઝિમ-ઉલ મોમીનીને લીગને ટેકો જાહેર કર્યો. શિયા પોલિટિકલ કૉન્ફરન્સે પણ આ ‘કટોકટીના સમયમાં’ લીગની સાથે રહેવા અપીલ કરી. કૉન્ફરન્સના એક નેતા સૈયદ અલી ઝહીરે ચોખ્ખું કહ્યું કે હું નથી માનતો કે પાકિસ્તાન (-ની માંગ) રાષ્ટ્રવિરોધી છે અથવા હાંસલ થઈ શકે તેમ નથી. શિયા કોમ મુસ્લિમ લીગમાં જોડાય તેમાં કશું આડે આવતું હોય તેવું મને નથી લાગતું. માત્ર મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે લીગ શિયા કોમ માટે બાંધછોડ કરવા તૈયાર છે કે નહીં.”

પરંતુ, અંતે શિયા પોલિટિકલ કૉન્ફરન્સ કોંગ્રેસ સાથે જ રહી, જો કે એમાં તડાં પડી ગયાં. વિદ્રોહી જૂથના નેતા નવાઝિશ અલી ખાનને લીગે ફૈઝાબાદ-સીતાપુર-બહેરાઇચ માટે ટિકિટ આપી.

તાઝિયામાંયા અલીને બદલેલે કે રહેંગે પાકિસ્તાન”!

નવી વાત એ બની કે એ વર્ષે તાઝિયા નીકળ્યા તેમાં પરંપરાગત “યા અલી’ની જગ્યા લીગના સ્લોગન “લે કે રહેંગે પાકિસ્તાન”ને મળ્યું! એક લેખક લખે છે કે મુસ્લિમ જનસમુદાયને પાકિસ્તાન વિશે કેળવવામાં આની બહુ સારી અસર થઈ. રાજા મહેમૂદાબાદે મુંબઈની એક ચૂંટણીસભામાં આ વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો કે સંયુક્ત મુસ્લિમ કોમનું નેતૃત્વ હવે એક શિયા ઈમામના હાથમાં છે અને સુન્નીઓ પણ એમની સમક્ષ નમે છે.

રાજા મહેમૂદાબાદે જાહેરમાં તો આ જ વલણ રાખ્યું પણ એમને હવે ‘ઇસ્લામિક રાજ્ય’ બની શકે એવો વિશ્વાસ નહોતો રહ્યો. એમણે જિન્નાને એક પત્ર લખ્યો તેમાં કહ્યું કે આપે જે નિવેદન કર્યું છે ( એ ભલે ને, આપનો અંગત અભિપ્રાયો હોય) કે પાકિસ્તાનમાં લોકશાહીના સિદ્ધાંતો પ્રમાણે સરકાર બનાવાશે અને મહત્ત્વના ઉદ્યોગો રાજ્ય હસ્તક રહેશે, તેને હું આવકારું છું. આશા રાખીએ કે પાકિસ્તાનહકુમતઇલાહિયા’ (ઈશ્વરી રાજ્ય)ના અસ્પષ્ટ અને અનિશ્ચિત સ્લોગનને બદલે જીવંત લોકશાહીના નક્કર અનુભવોના આધારે રચાશે.”

કમ્યુનિસ્ટોનો ટેકો

યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગને ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનો પણ ટેકો મળ્યો. ઈ. એમ. એસ. નાંબુદીરિપાદે કહ્યું કે “CPI મુસ્લિમ લીગના ઉમેદવારોને સંપૂર્ણ ટેકો આપશે અને સામાન્ય મતવિભાગોમાં કોંગ્રેસ સામે કમ્યુનિસ્ટ ઉમેદવારો ચૂંટણી લડશે.” આગરાના કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના નેતા રઘુબર દયાલ ચતુર્વેદીએ કહ્યું કે એમની પાર્ટી મુસ્લિમ લીગને ટેકો આપે છે, કારણ કે એની પાકિસ્તાનની માંગ વાજબી છે. લાહોરમાં ઝેડ. એ. અહમદે એક સભામાં કહ્યું કે પાકિસ્તાનની માંગમાં કંઈ ખોટું નથી અને શીખોએ એનો વિરોધ ન કરવો જોઈએ. નવા રાજ્યમાં શીખોને એમનો ભાગ મળશે.

ચૂંટણી પહેલાં દનિયાલ લતીફી જેવા કમ્યુનિસ્ટોએ પંજાબ મુસ્લિમ લીગનો મૅનિફેસ્ટો બનાવવામાં આગળપડતો ભાગ લીધો હતો. મઝરૂહ સુલતાનપુરી અને અસરાર-ઉલ-હક ‘મજાઝ’ જેવા પ્રગતિશીલ ઉર્દુ શાયરોએ પણ પાકિસ્તાન વિશે નઝ્મો લખી. મજાઝના પાકિસ્તાન કા મિલી તરાનામાં યુવાન મુસ્લિમ કમ્યુનિસ્ટોની આશાઓ પ્રગટ થાય છેઃ

આઝાદી કી ધુન મેં કિસને હમેં આજ લલકારા,
ખૈબર કે ગર્દૂન મેં ચમકા એક હિલાલ એક તારા

(ગર્દૂન=આકાશ, હિલાલ=વાંકડિયો ચંદ્ર)

સૌ ઇન્જિલોં પર હૈ ભારી એક કુરાન હમારા
રોક સકા હૈ કોઈ દુશ્મન કબ તુફાન હમારા

(સૌ ઇન્જિલ=સો બાઇબલ)

હમ સબ પાકિસ્તાન કે ગાઝી, પાકિસ્તાન હમારા,
પાકિસ્તાન હમારા, પાકિસ્તાન હમારા

(ગાઝી =લડનાર)

સ્વામી સહજાનંદનું રાજીનામું અને લીગની આશંકાઓ

પરંતુ ઑલ ઇંડિયા કિસાન સભા પર કબજો કરી લેવાના CPIના પ્રયાસોથી નાખુશ થઈને કિસાન સભાના સ્થાપક સ્વામી સહજાનંદે રાજીનામું આપી દીધું. એમણે ફરિયાદ કરી કે ત્રણ વર્ષ પહેલાં સભાએ રાજકારણમાં તટસ્થ રહેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો તેનો ભંગ કરીને કમ્યુનિસ્ટો પોતાની પાકિસ્તાન નીતિનો ફેલાવો કરવા માટે એનો ઉપયોગ કરે છે.

બીજી બાજુ, કમ્યુનિસ્ટોએ આટલો ટેકો આપ્યો તેમ છતાં લીગને પણ એમનો વિશ્વાસ નહોતો. લિયાઅકત અલીખાને મુસ્લિમોને કમ્યુનિઝમના ખતરા સામે મુસલમાનોને સાવધ કર્યા. કમ્યુનિઝમ દ્વારા પાકિસ્તાન મળશે એમ મુસલમાનો માનતા હોય તો એ બહુ મોટી ભૂલ છે. એ રીતે એમને કમ્યુનિઝમની કલ્પનાનું પાકિસ્તાન મળશે, ઇસ્લામિક ખ્યાલ જેવું નહીં હોય.

જિન્નાએ બધું સ્પષ્ટ કરી દીધું – મુસ્લિમ મતદારોએ વ્યક્તિઓને જોઈને મત નથી આપવાનો. મુસ્લિમ લીગનો ઉમેદવાર એક થાંભલો હોય તો પણ એને મત આપવાનો છે કારણ કે એ પાકિસ્તાનનો હિમાયતી હશે અને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રની આઝાદી માટે બોલશે.

પરિણામ

આપણે પરિણામ તો પહેલાં જ જોઈ ચૂક્યા છીએ, પણ અહીં પુનરાવર્તન અસ્થાને નહીં હોય. યૂ. પી.માં સેંટ્રલ ઍસેમ્બલીમાં મુસલમાનો માટે ૬ સીટ હતી તે બધી જ મુસ્લિમ લીગને મળી. પરંતુ મતદાર મંડળ બહુ મર્યાદિત સ્વરૂપનું હતું એ જોતાં કોંગ્રેસનો પરાજય બહુ ખરાબ હતો એમ કહી ન શકાય. બીજા રાઉંડમાં વધાએ મતદાર હતા. પ્રાંતિક ઍસેમ્બલીમાં અડધા ભાગની સીટો પર મુસ્લિમ લીગ સામે પોતાના ઉમેદવાર મૂક્યા અને બાકીની અડધી સીટો રાષ્ટ્રવાદી મુસલમાનો માટે છોડી દીધી. રફી અહમદ કિદવઈએ કહ્યું કે પચાસ ટકા સીટો કોંગ્રેસને મળશે, પણ એવું ન થયું. પરંતુ મુસ્લિમ લીગનો દેખાવ પણ બહુ સારો ન રહ્યો. એને ૬૫ ટકા મત મળ્યા, જ્યારે મુસલમાનોમાંથી ૧૪ ટકાએ કોંગ્રેસને મત આપ્યો અને ૧૪ ટકા રાષ્ટ્રવાદી મુસલમાનો સાથે રહ્યા. આમ છતાં, રેફરેન્ડમ જેવી આ ચૂંટણીએ યૂ. પી, ના મુસલમાનો પાકિસ્તાનના સમર્થક છે એ સાબીત કરી દીધું.

અંતની શરૂઆત

૧૯૪૭ના જૂનની ૩ તારીખે બ્રિટીશ સરકારે માઉંટબૅટન પ્લાન સ્વીકારી લીધો અને તે પછી બ્રિટનની પાર્લામેન્ટે ઇંડિયા ઇંડીપેન્ડન્સ ઍક્ટ પાસ કર્યો જેને ૧૮મીએ શાહી મંજૂરી મળી ગઈ. આ ઍક્ટ ૩ જૂનની જાહેરાતને જ મૂર્ત રૂપ આપતો હતો. એમાં ત્રણ સિદ્ધાંત હતાઃ એક, બ્રિટન ભારતના ભાગલા કરવા સંમત થયું હતું; બીજું. અનુગામી સરકારોને ડૉમિનિયન સ્ટેટસ અપાશે. ત્રીજું, બન્ને ડોમિનિયનોને બ્રિટિશ કૉમનવેલ્થનું સભ્યપદ છોડવાનો અધિકાર રહેશે.

આ જાહેરાત પછી ખરેખર તો ભારતના એક રાષ્ટ્ર તરીકેની અંતની શરૂઆત થઈ. પાકિસ્તાન નામનો નવો દેશ બનવાનો હતો. હવે આ વાત ભાષણોની નહોતી, દલીલોની પાર નીકળી ગઈ હતી અને સૌ સામે નવી વાસ્તવિકતા આવી ઊભી હતી.

જિન્નાએ ટિપ્પણી કરી કે આ બહુ દુઃખદપણ બહુ રોમાંચક છે.”

જવાહરલાલ નહેરુની પ્રતિક્રિયા હતીઃ ભાગલા વિરુદ્ધ કાવતરાં કરવાનું તો બાજુએ રહ્યું, આજે જો પાકિસ્તાન ફરી જોડાઈ જવાનું કહે તો પણ અમે એનો ચોક્કસ વિરોધ કરશું અને આવી કોઈ ચાલનો વિરોધ કરશું.”

નવી વાસ્તવિકતા સર્જાયા પછી બીજા પ્રત્યાઘાત શા પડ્યા તે આપણે આવતા અંકમાં જોઈશું.

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (16)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

રેફરેન્ડમ ()

ઇતિહાસકાર ઈશ્તિયાક઼ હુસૈન કુરૈશીના વિચાર

દિલ્હી યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસકાર પ્રોફેસર ઈશ્તિયાક હુસૈન કુરૈશીએ બે બહુ જ ઉશ્કેરણીજનક પૅમ્ફલેટ લખ્યાં. હવે એના વિશે જાણીએ. પહેલા પૅમ્ફલેટમાં એમણે હિન્દુસ્તાનમાં ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિના વિકાસની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ સમજાવી, બીજામાં પાકિસ્તાનમાં ઇસ્લામિક રાજકીય સમાજના વિકાસની ચર્ચા કરી.

કુરૈશી મૂળ અલ્હાબાદ પાસેના પત્યાલી ગામના હતા. કુટુંબ સુખી હતું પણ ૧૮૫૭ના બળવામાં એમના દાદાના એક ભાઈને અંગ્રેજોએ ફાંસીએ ચડાવી દીધા હતા અને તે પછી કુટુંબની પડતી શરૂ થઈ હતી. કુરૈશી અસહકાર/ખિલાફત આંદોલનમાં સક્રિય હતા. દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં એમની સીધી જ રીડર તરીકે નીમણૂંક થઈ હતી અને તે પછી પ્રોફેસર બનાવવામાં આવ્યા હતા.

પહેલું પૅમ્ફલેટ

હિન્દુ પ્રભાવઃ કુરૈશીએ હિન્દુસ્તાની મુસલમાનોની ‘પહેચાન’નો પ્રશ્ન ચર્ચતાં એમણે લખ્યું કે બધી મુસ્લિમ પ્રજાઓમાં વિવિધતા હોવા છતાં એમની સમાનતા તરત દેખાઈ આવે છે. હિન્દુસ્તાની મુસલમાનો બીજા મુસલમાનો કરતાં જુદા પડે છે એમ તો એમણે માન્યું પણ એમનું કહેવું હતું કે હિન્દુસ્તાની ઇસ્લામમાં હિન્દુ તત્ત્વો દેખાય છે તે માત્ર ઉપરછલ્લું છે, ઊંડાણમાં જોતાં હિન્દુસ્તાનનો મુસલમાન બીજા મુસલમાનો કરતાં જુદો નથી.

હિન્દુસ્તાનમાં ઇસ્લામ ટક્યો હોવાનું કારણ ઇસ્લામની પોતાની મૂળભૂત ઉદારતા છે. મુસ્લિમોએ ભારતને જીતી લીધું પણ એમને એમની પોતાની જાતિ કરતાં ધર્મ માટે વધારે ગર્વ હતો, કારણ કે જાતિ ચડિયાતી હોવાનો કોઈ અર્થ નથી હોતો. એમણે હિન્દુ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્નો કર્યાં અને એમને મુસલમાન બનાવી પણ હિન્દુ બેગમોની સંસ્કૃતિના કોઈ અંશ ઇસ્લામની આડે ન આવતા હોય તો એમણે એ ચલાવી લીધા. એટલું જ નહીં, ઇસ્લામની ઉદારતાને કારણે હિન્દુઓ સાથે સાંસ્કૃતિક સંબંધોનો વિકાસ થઈ શક્યો. મુસ્લિમ શાસકોએ હિન્દુ ગ્રંથોના ફારસીમાં અનુવાદ કરાવવા માટે વિદ્વાનોને પણ રોક્યા. મલિક મુહમ્મદ જાયસી (મહાકાવ્ય પદ્માવતના રચનાકાર), અબ્દુર્રહીમ ખાન-એ ખાનાન (કૃષ્ણભક્ત કવિ રહીમ) અને કબીરે ભવ્ય હિન્દુ પદ્યરચનાઓ આપી તો અમીર ખુસરોને હિન્દુ સંસ્કૃતિ અને સંગીતનું ઘેલું લાગ્યું. કુરૈશીએ દાવો કર્યો કે હિન્દુસ્તાનમાં ભક્તિ આંદોલન પણ ઇસ્લામના પ્રભાવને કારણે શરૂ થયું. મુસલમાનોને હિન્દુ સંસ્કૃતિનાં અમુક તત્ત્વો સ્વીકારવામાં વાંધો નહોતો પણ એ ઇસ્લામ સાથે ટક્કરમાં ન આવે તેની એમણે હંમેશાં કાળજી રાખી.

ઉર્દુ ભાષાઃ આમ છતાં, કુરૈશી કબૂલે છે કે ઉર્દુ એ એકમાત્ર હિન્દુ-મુસ્લિમ સંપર્કોની વિરલ નીપજ છે, અને એ હિન્દુસ્તાની મુસલમાનોની ભાષા બની. એમનું કહેવું છે કે એનું વ્યાકરણ પ્રાકૃતનું છે પણ શબ્દો અરબી, ફારસી અને તુર્કીના – એટલે કે મૂળભૂત રીતે મુસલમાની શબ્દો છે. કુરૈશી દાવો કરે છે કે ફારસી વધારે સહેલી હોવા છતાં હિન્દુઓ માટે કરીને મુસલમાનોએ નવી ભાષા અપનાવી લીધી. આ પ્રક્રિયામાં હિન્દુસ્તાની મુસલમાન આરબ, તુર્ક, ફારસી કે અફઘાન મટી ગયો, માત્ર મુસલમાન બની રહ્યો.

બીજી ભાષાઓ માટે મુસ્લિમ શાસકોની ઉદારતાઃ મુસ્લિમ શાસકો બીજી ભાષાઓ માટે પણ ઉદાર હતા. સંસ્કૃત ગ્રંથોનો બંગાળીમાં અનુવાદ થયો તે મુસ્લિમ શાસકોને અર્પણ કરવામાં આવ્યા છે. આમ મુસ્લિમ શાસકોએ હિન્દુ રૈયતની ભાષાઓને સંસ્કૃતની પુરાતન જોહુકમીમાંથી છોડાવી; નહીંતર, આ ભાષાઓને ગામઠી ગણવામાં આવતી હતી. “નવા જીવન પ્રત્યે જાગૃત થયેલા હિન્દુઓ મોગલોની છત્રછાયામાં નવા વિચારોને સ્વીકારવા, મુસ્લિમ રહેણીકરણી, મુસ્લિમ રૂઢિપ્રયોગો અને અદબ -વિવેક- અપનાવવા તૈયાર થઈ ગયા”.

મુસલમાનો પર અસર અને સહિષ્ણુતાઃ સામે પક્ષે મુસલમાનોએ પણ સંગીત વિશેનાં ઇસ્લામી પ્રતિબંધો છોડ્યા, એમની કવિતાઓમાં હિન્દુ તત્ત્વો આવ્યાં, એમની ખાવાપીવાની રીતમાં પણ ફેરફાર થયા. મરચાં અને આમલીએ એમના ભોજનમાં પ્રવેશ કર્યો. બન્ને વચ્ચેના સંબંધોની એક આગવી રીત વિકસી. બન્ને પોતપોતાની ધાર્મિક માન્યતાઓનું પાલન કરતા રહ્યા. હિન્દુઓ મુસલમાનોને ‘ગંદા’ માનતા હોય છે, પણ મુસલમાનોએ એ સહી લીધું. એકબીજા સાથે મળીને ખાય નહીં તે પણ મુસલમાનોએ સ્વીકારી લીધું. આમ સહિષ્ણુતાનો યુગ શરૂ થયો.

શીખો, મરાઠા અને રાજપૂતોનો બળવોઃ કુરૈશીનું પૅમ્ફલેટ કહે છે કે મોગલ સલ્તનત સામે શીખો. મરાઠાઓ અને રાજપૂતોએ બળવા કર્યા તે સાથે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચેની શુભેચ્છાનો પાયો નંખાયો હતો તે હચમચી ગયો. તે પછી બ્રિટિશ રાજ આવતાં હિન્દુઓએ “સ્વાભાવિક રીતે જ એમની દિશા બદલી નાખી” અને તે પછી પુનરુત્થાનવાદ અને આદર્શ તરીકે માની લીધેલી પ્રાચીન હિન્દુ સભ્યતાનાં વલણો વધ્યાં. હિન્દી ભાષામાંથી મુસ્લિમ પ્રભાવવાળા શબ્દો કાઢી નાખવાની ઝુંબેશ શરૂ થઈ. સામે પક્ષે મુસલમાનો ઉર્દુમાં વધારે અરબી અને ફારસી શબ્દોનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા. હિન્દુઓ મુસલમાનોના આગમાન પહેલાંના સમયને પોતાનો ગૌરવભર્યો કાળ માનતા થઈ ગયા,તો મુસલમાનો પોતાના વડવાઓની જીતમાં રાચવા લાગ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે બન્ને વચ્ચે જે સેતુ બાંધવામાં મુસલમાનોને સાતસો વર્ષ લાગ્યાં હતાં તે તૂટી પડ્યો છે અને હવે બન્ને વચ્ચે અંધારી ખાઈ છે.”

કુરૈશીના કહેવા પ્રમાણે આ સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ઘટનાઓના પરિણામે રાજકીય ખાઈ બની ગઈ છે. કુરૈશીએ આ સ્થિતિ માટે મોટા ભાગે હિન્દુઓને જવાબદાર ઠરાવ્યા તેમ છતાં ઉમેર્યું કે આ અનિવાર્ય છે. એમણે કહ્યું કે હિન્દુઓ જેના પાયા એમના દર્શનચિંતન માટે બહારના ગણાય તેવા વિચારોમાં હોય.એવી એક સંસ્કૃતિને ચડિયાતી હંમેશ માટે ચડિયાતી માનતા રહે શક્ય નથી, એટલે વિદ્રોહ કરે તે તર્કસંગત અને અનિવાર્ય હતું. રીતે મુસ્લિમોનો પ્રત્યાઘાત પણ એટલો તર્કસંગત છે”.

બીજું પૅમ્ફલેટ

ઇશ્તિયાક હુસૈન કુરૈશીનું બીજું પૅમ્ફલેટ ‘ઇસ્લામ અને પાકિસ્તાન’ વિશે હતું. એમણે આ રીતે શરૂઆત કરીઃ આપણે હકીકતોનો સામનો કરવા તૈયાર હોઈએ તો આપણે સૌ અલગ અલગ જાતનાં સ્ત્રીપુરુષો છીએ અને માત્ર ઇસ્લામમાં એકસમાન આસ્થાથી જોડાયેલાં છીએ. જોડાણને નબળું પાડશો કે ખલાસ; આપણે પાનખરમાં પાન જ્યાં ત્યાં વેરાય તેમ બધી દિશામાં ઊડી જશું, અને આખરે, બીજી પ્રજાઓ,, બીજી વ્યવસ્થાઓ, બીજા આદર્શોને તાકાત આપવા માટેના ખાતરના ખાડામાં જઈ પહોંચશું.”

એમનો આ વિચાર, પછી પાકિસ્તાનના બીજા સમર્થકોના વિચારોમાં પણ આવ્યો. પાકિસ્તાન એક વિચારધારા આધારિત રાજ્ય બનવાનું હતું.

કુરૈશીએ કહ્યું, આપણે આપણા વ્યક્તિગત કે સામાજિક જીવનને ધર્મથી અલગ કરી શકીએજિંદગીને એમ ચુસ્ત વિભાગોમાં વહેંચી શકાયજે લોકો કહે છે કે રાજકારણને ધર્મ સાથે કશી લેવાદેવા નથી તેઓ જે ભાષામાં બોલે છે તેને આપણી સાથે કશું લાગતુંવળગતું નથી. એમના ખ્યાલ પ્રમાણે રાજકારણ એટલે માત્ર સરકારી કામકાજ ચલાવવાના નિયમો અને ધર્મ એટલે ચર્ચમાં જવુંઆપણા રાજકારણમાં સરકારના હોવાના ઉદ્દેશની શક્તિ, રાજ્ય માટે આવશ્યક વિચારધારાને બચાવવાનો આદર્શવાદ છેજે રાજ્ય આપણા આદર્શો પાર પાડવામાં આપણને મદદ કરે તે નકામું છે. મારો દેશ મારો ભગવાન નથી’, માત્ર ભૌગોલિક એકમ છે, જેમાં મારો જન્મ થયો છે. એકમમાં મારા આદર્શવાદને ફેલાવવાના મારા પ્રયાસ હોવા જોઈએ. ઇસ્લામ સ્થિર રહી શકે, ક્રાન્તિકારી તાકાત છે; કાં તો દુનિયાને બદલે છે, કાં તો એનો અંત આવે છે.”

આમ, એમની કલ્પનામાં પાકિસ્તાન ઇસ્લામી રાજ્ય બનવાનું હતું. એનો આધાર કુરાન અને પયગંબરનું જીવન હોય તો મુસ્લિમ કાનૂનોને સાર્વભૌમ માન્યા વિના ચાલે એમ જ નથી. કુરૈશીએ લખ્યું કે પાકિસ્તાનના કાયદા ઇસ્લામના આધારે બન્યા હોવાથી એમાં ફેરફાર ન થઈ શકે. એટલે અમુક પગલું ઇસ્લામને અનુરૂપ છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટ જેવી કોઈ વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.

કુરૈશીએ કહ્યું કે ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં ખલિફાઓ અને શાસકો શરીઅત પ્રમાણે ચાલતા હતા. પરંતુ પાકિસ્તાન માટે આ શાસકો આદર્શ બની શકે? કુરૈશીની કલ્પનાનું પાકિસ્તાન મધ્યકાલીન મુસ્લિમ રાજ્યની કાર્બન કૉપી નહીં પણ આધુનિક મુસ્લિમ રાજ્ય હતું.

આ પહેલાં રાજા મહેમૂદાબાદે પણ સવાલ ઊભો કર્યો હતો કે જૂનાં મુસ્લિમ શાસનો ઇસ્લામી શાસનો હતાં? કુરૈશી પણ માને છે કે પહેલાંની મુસ્લિમ હકુમતોને આદર્શ નથી ગણતા અને એવો સંકેત આપે છે કે મધ્યયુગીન મુસ્લિમ રાજ્યોએ ઇસ્લામના સિદ્ધાંતોને છેહ આપ્યો એટલે આજે દુનિયામાં ઇસ્લામની તાકત ઘટી છે. જૂના શહેનશાહોએ વારસાગત ગાદી સોંપવાનું શરૂ કર્યું તે ઇસ્લામનો સૌથી મોટો દ્રોહ હતો. પયગંબરના અવસન પછી એમના સાથીઓએ સમજદાર જ્ઞાની લોકો ખલિફાની નીમણૂક કરે એવી વ્યવસ્થા શરૂ કરી હતી પણ પછી ખલિફાનું પદ કુટુંબમાં જ રહી ગયું.

જો કે કુરૈશી કહે છે કે અવનતિના સમયમાં પણ ન્યાયવિદો જ ખલિફાઓની નીમણૂક કરતા પણ ખરેખર તો ન્યાયવિદોએ અંદરનો ગર ફેંકી દીધો હતો અને ફોતરું પકડી રાખ્યું હતું.”

કુરૈશીને ખાતરી હતી કે આધિનિક ઇસ્લામી વ્યવસ્થા લોકશાહી કે આપખુદશાહી અથવા મૂડીવાદ કે સમાજવાદ કરતાં સારી હશે. ભૂતકાળમાં જે રીતે મુસ્લિમ રાજ્યોમાં સત્તા બહુ થોડા લોકોના હાથમાં હતી તેના ઉપાય તરીકે કુરૈશીએ કહ્યું કે પાકિસ્તાનમાં સામાન્ય મુસ્લિમને પણ સરકારમાં સંપૂર્ણ અને મુક્ત રીતે ભાગ લેવાની તક મળશે.

કુરૈશીએ પશ્ચિમી મૂલ્યો સામે ઇસ્લામની પડતી વિશે દુઃખ જાહેર કર્યું. જિન્ના અને લીગના બીજા નેતાઓ દસેક વર્ષથી પશ્ચિમી લોકશાહીની ટીકા કરતા રહ્યા હતા અને કુરૈશી પણ એમનો જ પડઘો પાડે છે. ઉદારમાતવાદી લોકશાહી મોટા ભાગનાં ક્ષેત્રો વ્યક્તિનાં નિર્ણય પર છોડી દે છે તેનો વિરોધ કરતાં એમણે કહ્યું કે જીવનનાં ઘણાં ક્ષેત્રો એવાં છે કે તદ્દન વ્યક્તિ પર ન છોડી શકાય. “આપણે માનવીય મૂલ્યો નીચાં ઊતરે એવી અનિયંત્રિત આઝાદીમાં માનતા નથી.”

તે સાથે જ કુરૈશીએ મુસ્લિમ સમાજનું ઔદ્યોગિકરણ નથી થયં, વૈજ્ઞાનિક રીતોનો તેઓ ઉપયોગ નથી કરતા તેની પણ ટીકા કરી. પરંતુ એકંદરે, કુરૈશી પણ પાકિસ્તાનને ખલિફાના રાજ્ય તરીકે જ જૂએ છે. પોતાનું પૅમ્ફલેટ સમાપ્ત કરતાં આ ઉદ્દેશ પાર પાડવા બાબતમાં જોરદાર ભાષામાં કુરૈશી લખે છેઃ એનો આધાર જીવતા રહેવાની આપણી ઇચ્છાશક્તિ પર છે, અને ( ઇચ્છાશક્તિ) આપણી મરવાની તૈયારી પર આધાર રાખે છે.”

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૮ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India – Venkat Dhulipala(15)

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)

1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995

Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

રેફરેન્ડમ ()

એક વાર ચૂંટણીને ‘રેફરેન્ડમ’ ઠરાવ્યા પછી મુસ્લિમ લીગ માટે માત્ર મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો – પંજાબ અને બંગાળ – માં જ નહીં, યૂ. પી. જેવા, મુસ્લિમોની લઘુમતી હોય તેવા, પ્રાંતોમાં પણ મુસ્લિમ સીટો પર જબ્બર વિજય મેળવવાનું અનિવાર્ય થઈ ગયું. મુસ્લિમ લઘુમતીવાળા પ્રાંતોમાં મુસ્લિમ સીટો જીતવાનો અર્થ એ થાય કે આ પ્રાંતો મુસલમાનો માટેના અલગ પાકિસ્તાનમાં સામેલ ન થતા હોવા છતાં પાકિસ્તાનના ખ્યાલને ટેકો આપે છે.

પરંતુ, યૂ. પી.માં ચૂંટણી જીતવામાં મુખ્ય બે પડકાર હતાઃ એક તો, કોંગ્રેસને સામાન્ય સીટો પર જીતવાનો પાકો વિશ્વાસ હતો એટલે એનું બધું ધ્યાન મુસ્લિમ સીટો પર કેન્દ્રિત થયું હતું. કોંગ્રેસને લાગતું હતું કે ૧૯૩૭ની ચૂંટણી કરતાં આ વખતે એને મુસલમાનોમાંથી વધારે ટેકો મળશે. ૧૯૩૭માં કોંગ્રેસે ૬૪ મુસ્લિમ સીટોમાંથી માત્ર ૯ માટે ઉમેદવારો ઊભા રાખ્યા હતા અને બધા જ હાર્યા હતા.

બીજો પડકાર તો આંતરિક હતો. લીગની અંદર એટલાં તડાં હતાં કે ચૂંટણીના ઉમેદવારની સીટ હાથમાંથી નીકળી જાય. ૧૯૩૭માં મુસ્લિમ લીગે આપબળે ચૂંટણી લડી શકે એવા સ્વતંત્ર મુસ્લિમ ઉમેદવારોને ‘કો-ઑપ્ટ’ કરી લીધા હતા. પરિણામે પક્ષમાં સુમેળનું નામ નહોતું. પ્રધાનમંડળની રચના થઈ ત્યારે લીગ તૂટી પડે એવાં સ્પષ્ટ એંધાણ હતાં. પરંતુ, સત્તામાં ભાગીદારી વિશેની કોંગ્રેસ-લીગ મંત્રણા નિષ્ફળ જતાં ફરી બધાં જૂથો સંગઠિત થઈ ગયાં હતાં. કોંગ્રેસના શાસન દરમિયાન લીગની સભ્યસંખ્યામાં બહુ વધારો થયો પણ પાકિસ્તાનની માગણી પછી તો એમાં ઊછાળો આવ્યો હતો. ચૂંટણી નજીક આવતાં લીગ પરનો વિશ્વાસ વધવા લાગ્યો હતો. લોકો સામે ચાલીને લીગમાં જોડાવા લાગ્યા હતા. આપણે ગયા બુધવારના લેખમાં જોયું તેમ આવા લોકોમાં દેવબંદી મૌલાનાઓનું એક ગ્રુપ પણ હતું, આ દેખાડે છે કે પાકિસ્તાન માત્ર લીગની યોજના નહોતી, સામાન્ય જન માટે પણ એ સિદ્ધ કરવા યોગ્ય સપનું હતું. દેવબંદી મૌલાનાઓએ પાકિસ્તાનના ખ્યાલને મુસલમાનો માટે ધાર્મિક મુદ્દો બનાવી દીધો, તો અલીગઢના વિદ્યાર્થીઓ લીગ અને પાકિસ્તાન માટે વોલંટીયર બનીને ગામેગામ પ્રચારમાં જોડાયા.

યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગની આંતરિક ખટપટ

૧૯૪૪ની મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓ પછી લીગમાં આંતરિક કલહ વધી ગયો હતો. એટલે ઍસેમ્બલીની ચૂંટણીમાં ઝંપલાવતાં પહેલાં તો ઘરમાં સાંધા મારવાની જરૂર હતી. જો કે મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીમાં આખા પ્રાંતમાં લગભગ ૯૦૦ મુસ્લિમ સીટો હતી તેમાંથી ૮૨ ટકા સીટો લીગને મળી હતી અને ૪૪ મ્યુનિસિપાલિટીઓ એના હાથમાં આવી હતી, પરંતુ તે પછી લીગના બે ટુકડા થઈ ગયા હતા. લીગના ધુરંધર નેતાઓ નવાબ ઇસ્માઇલ ખાન અને ખલિકુઝ્ઝમાન એક તરફ અને જનરલ સેક્રેટરી રિઝવાનુલ્લાહ બીજી તરફ હતા. રિઝવાનુલ્લાહને કાનપુરના ઉદ્યોગપતિઓ ટેકો આપતા હતા. એમની સામે આક્ષેપ એ હતો કે ૧૯૪૨માં અલ્હાબાદમાં લીગની કૉન્ફરન્સ મળી તે માટે એમણે ફંડ એકઠું કર્યું પણ તે પછી હિસાબ નહોતો આપ્યો, અને ‘હક’ નામના અખબારે રિઝવાનુલાહના અંગત બૅંક ઍકાઉંટની વિગતો પ્રકાશિત કરી દીધી, એમાં કેટલીયે જમા રકમનાં મૂળ જાણી શકાય તેમ નહોતું. યૂ. પી. લીગે આની તપાસ કરાવી તો સાબિત થયું કે રિઝવાનુલ્લાહે વીસેક હજાર રૂપિયાનો ગોટાળો કર્યો હતો. વાત વધી પડી અને ઇસ્માઇલ ખાન અને રિઝવાનુલ્લાહનાં જૂથોએ પોતે જ ખરી લીગ છે એવું જાહેર કરીને અલગ ઑફિસો શરૂ કરી. જિન્નાએ આમાં દરમિયાનગીરી કરવાનું ટાળ્યું. અંતે લીગના બંધારણમાં ફેરફાર કરીને નવેસરથી નવું પાર્લામેન્ટરી બોર્ડ બનાવવામાં આવ્યું. જો કે, તે પછી પણ એકબીજાની ટાંટીયાખેંચ ચાલુ રહી. આમ, ખરું જોતાં, પાર્ટી કરતાં તો એને બહારથી મદદ કરતાં જૂથો, દેવબંદના મૌલાનાઓ અને અલીગઢના વિદ્યાર્થીઓએ બહુ કામ કર્યુ. દેવબંદના મૌલાનાઓ વિશે તો આપણે વિગતે માહિતી મેળવી લીધી છે, હવે અલીગઢના વિદ્યાર્થીઓ વિશે વાત કરીએ.

લેખકોની સમિતિ અને પાકિસ્તાન લિટરેચર સીરીઝ

યૂ. પી. મુસ્લિમ લીગમાં ઘમસાણ ચાલતું હતું તે દરમિયાન પણ નવાબ ઇસ્માઇલ ખાનના પ્રમુખપદ હેઠળની ‘કમિટી ઑફ ઍક્શન’નું કામ ચાલુ રહ્યું કમિટીએ અલીગઢની મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં અંગ્રેજીના લેક્ચરર જમીલુદ્દીન અહમદના વડપણ નીચે પાકિસ્તાન વિશે પેમ્ફલેટો વગેરે પ્રકાશિત કરવા માટે લેખકોની સમિતિ બનાવી. જમીલુદ્દીન જિન્નાના બહુ શરૂઆતના અનુયાયી હતા અને પાકિસ્તાન ગયા પછી પણ હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોના સંઘર્ષ વિશે લખતા રહ્યા. એમણે પૅમ્ફલેટ સીરીઝની પૂર્વભૂમિકા રૂપે “ભારતના મુસ્લિમ રાષ્ટ્રનો દૃષ્ટિકોણ સમજવામાં ન્યાયપ્રિય લોકોને” આ પૅમ્ફલેટ સીરીઝ મદદરૂપ બનશે” એવી આશા દર્શાવી.

પૅમ્ફલેટોના વિષય

૧. આ પૅમ્ફલેટો લખનારા એમના વિષયોના નિષ્ણાત હતા. દાખલા તરીકે, રાષ્ટ્ર-રાજ્ય અને રાષ્ટ્ર્રીય લઘુમતી વિશેનું પૅમ્ફલેટ અલીગઢના પ્રોફેસર મુહમ્મદ અબ્દુસ સત્તાર ખેરીએ લખ્યું ખેરી અને એમના મોટાભાઈએ મધ્ય પૂર્વ (પશ્ચિમ એશિયા અથવા ગલ્ફનો વિસ્તાર) અને યુરોપમાં રહીને પૅન-ઇસ્લામિક (બૃહદ્‍ ઇસ્લામ) આંદોલન માટે બહુ કામ કર્યું હતું. એમણે યુરોપમાં કઈ રીતે સાર્વભૌમ રાજ્યો બન્યાં તેનાં ઉદાહરણો આપીને પાકિસ્તાનની રચનાને વાજબી ઠરાવી છે. એમણે કહ્યું કે કોઈ રાજ્યમાં બહુમતી લઘુમતીને સાંસ્કૃતિક અધિકારો આપે તે એક જાતનો ‘સભાન આપઘાત’ છે. દરેક રાષ્ટ્રનું જુદું રાજ્ય હોવું જોઈએ.

૨. ભૂગોળશાસ્ત્રી કાઝી સઈદુદ્દીન અહમદે લંડન યુનિવર્સિટીમાંથી ‘પંજાબની કૃષિ-ભૂગોળ’ વિશે પીએચ.ડી. કર્યું હતું. એમણે પાકિસ્તાનની ભૌગોલિક રચના અને રાજકીય સત્તાની ગોઠવણી વિશે લખ્યું અને બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી પાકિસ્તાન, હિન્દુસ્તાન, દ્રવિડસ્તાન, બંગાલિસ્તાન અને રાજસ્થાન, એવાં પાંચ સાર્વભૌમ રાજ્યો બની શકે તેમ દર્શાવ્યું. એમણે આના આધારે કહ્યું કે હિન્દુઓ, મુસલમાનો અને શીખોને આત્મનિર્ણયનો અધિકાર છે.

૩. લિયાકત અલી ખાને ૧૯૪૫માં આગરામાં મુસ્લિમ ઍજ્યુકેશનલ કોન્ફરન્સ સમક્ષ આપેલું ભાષણ પણ મુસ્લિમોના શિક્ષણ વિશેના એક પૅમ્ફલેટ તરીકે આ સીરીઝમાં પ્રકાશિત થયું. લિયાકતે ગાંધીજીની વર્ધા શિક્ષણ યોજનાનો વિરોધ કરતાં લખ્યું કે ગાંધીજી બધા ધર્મોને સમાન માને છે તે ઇસ્લામ સાથે સુસંગત નથી કારણ કે મુસલમાન એમ માને છે કે અલ્લાહે અંતિમ સત્ય કુરાન દ્વારા પ્રગટ કર્યું છે. એમનું પૅમ્ફલેટ કહે છે કે પાકિસ્તાન બનાવવાનું લક્ષ્ય સિદ્ધ થવાનું જ છે અને એના માટે વિદ્યાર્થીઓએ એન્જીનિયરિંગ, સાયન્સ, કૉમર્સ વગેરે બધા વિષયોમાં આગળ વધવું પડશે.

૪. પાકિસ્તાનની નાણા વ્યવસ્થા વિશે અહમદ શફીએ પેમ્ફલેટ લખ્યું. એમણે આધુનિક અર્થતંત્રનો કુરાનના આદેશો સાથે કેમ મેળ બેસાડી શકાય તેના પર વિચાર કરીને કહ્યું કે પાકિસ્તાને આદર્શ ઇસ્લામી સમાજ તરીકે જીવવું હશે તો પશ્ચિમી દેશો આર્થિક સમૃદ્ધિ માટે સામાજિક અસમાનતાના રૂપમાં જે ભારે કિંમત ચૂકવે છે તેને બદલે પાકિસ્તાને સમાનતા સ્થપાય એવો રસ્તો લેવો પડશે. આધુનિક અર્થતંત્રની જટિલતાઓ વિશે ઇસ્લામના ઉદયકાળમાં કોઈ કલ્પના પણ નહોતી એટલે આજે ઝકાત અથવા વ્યાજ સંબંધી બાબતો કરતાં કંઈક વધારે કરવું પડશે. પહેલાં માણસ પોતાની મૂડી રોકતો હતો એટલે એ નફા-નુકસાનનું વિચારતો હતો પણ આજે મૂડી રોકનારો માત્ર પોતાને કેટલું વ્યાજ મળે છે તે જ વિચારે છે. એમણે મિશ્ર અર્થતંત્રની હિમાયત કરી.

૫. ડબ્લિન યુનિવર્સિટીના પીએચ. ડી. અનવર ઇક્બાલ કુરેશીએ આર્થિક બાબતો વિશે ચર્ચા કરી. એમણે ખાતરી આપી કે પાકિસ્તાન પાસે આમૂલ માળખું અને કુદરતી સંપદા છે જ. પરંતુ એમણે અતિ વ્યય અને ઉપભોગ પર નિયંત્રણની જરૂર દર્શાવી અને કહ્યું કે જેમ ગાંધીજીએ ‘સાદું જીવન, ઉચ્ચ વિચાર’ની વાત કરી છે, તેમ જિન્નાએ પણ ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સને આપેલા એક ઇંટરવ્યુમાં કહ્યું છે કે આપણે ગરીબાઈમાં, પણ સમજદારીથી રહેવા તૈયાર હોઈએ તો હિન્દુઓને શું વાંધો હોય?…અર્થતંત્ર પોતે પોતાને સંભાળી લેશે…”

૬. લેખક સમિતિના નેતા જમીલુદ્દીન અહમદે પણ એક પેપર લખ્યું તેમાં કોમી સમસ્યાનો ઉકેલ શોધવા માટે થયેલા પ્રયત્નોનો ઇતિહાસ વર્ણવ્યો. એમનું તારણ હતું કે હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનો કોઈ પણ એક કેન્દ્રીય સરકાર – સમવાય, સંઘ કે કેન્દ્રીય સ્વરૂપની હોય તેનો વિરોધ કરે છે.

(અહીં આપેલા વિષયોમાં ઇતિહાસનો વિષય હાલ આજે છોડી દીધો છે, એના વિશે આવતી કાલે મંગળવારે ખાસ વિગતવાર રજુઆત કરવી છે. એના લેખક ઇશ્તિયાક અહમદ કુરેશી દિલ્હી યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર હતા. એમણે મુસ્લિમ સંસ્કૃતિનો ભારતમાં શી રીતે વિકાસ થયો તેની ચર્ચા કરી છે. મુદ્દો આજે પણ રસપ્રદ છે એટલે આજે હાથ પર લઈએ તો આજનો લેખ બહુ લાંબો થઈ જાય તેમ છે).

અલીગઢના વિદ્યાર્થીઓ

અલીગઢના વિદ્યાર્થીઓએ લીગને સેન્ટ્રલ અને પ્રાંતીય ઍસેમ્બલીઓમાં મુસ્લિમ સીટો પર વિજય અપાવવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો. પરંતુ લીગમાં તડાં હતાં તેનો પ્રભાવ અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં પણ હતો. એક જૂથ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી મુસ્લિમ લીગ (MUML)ના નામે કામ કરતું હતું એ વધારે સક્રિય રહ્યું અને ચૂંટણી પ્રચાર માટે વોલંટીયરોની ભરતી અને એમની તાલીમનો કાર્યક્ર્મ શરૂ કર્યો. જિન્નાએ ત્રણ નેતાઓની એક સંયુક્ત સમિતિ બનાવવા લખ્યું પણ હકીકતમાં તો બધા અલગ રહીને જ કામ કરતા રહ્યા. અંતે મુસ્લિમ લીગની જેમ એમને પણ એકતા દેખાડવી હતી એટલે એક ટોચની સમિતિ પણ બનાવી.

વિદ્યાર્થીઓને પાનો ચડાવવા માટે લિયાકતે એમને અપીલ કરી જેમાં કહ્યું કે એમના રાષ્ટ્રની આઝાદી માટે ભણતરનું એક વર્ષ બગડે તો પણ એ મોટો ત્યાગ નથી. મહેમૂદાબાદના રાજાએ પણ અપીલ કરીઃ થોડા મહિના બગડશે પણ મુસ્લિમ યુવાનને વ્યવહારુ રાજકારણમાં જે શીખવા મળશે તેની તુલનામાં આ નુકસાન કંઈ ન કહેવાય; પછી રાજ્યની જટિલ વહીવટી અને કાયદાકાનૂનો બનાવવાનાં કામમાં આ અનુભવ કામ આવશે.

એક લેખક આ વિદ્યાર્થીઓ કઈ રીતે કામ કરતા તેનું વર્ણન કરતાં લખે છે કે એમના ગામમાં ચાંદ-તારાના નિશાનવાળો લીલો ઝંડો લઈને ત્રણ છોકરાઓ આવ્યા. એમણે ગામના ચોકમાં ઝંડો ખોડ્યો… નાનાં છોકરાં અને બીજા લોકો એમની આસપાસ એકઠા થઈ ગયા… એક કલાકમાં તો અમારું ગામ પાકિસ્તાનનું ગામ બની ગયું. અમારી મા પાસેથી લીલા રંગના કપડાનો લીરો પણ મળે તે પણ પાકિસ્તાનનો ઝંડો બની ગયો…થોડા મહિના પછી એ સૌ ઊઘાડે પગે, પોતાનાં અશક્ત માબાપને ખભે ઊંચકીને મુસ્લિમ લીગને મત આપવા ઊમટી પડ્યાં…! લગભગ અઢીસોથી વધારે વિદ્યાર્થીઓ ૧૯૪૫ના ડિસેમ્બરના છેલ્લા દિવસોમાં અને ૧૯૪૬ના ફેબ્રુઆરી-માર્ચમાં પ્રાંતિક ઍસેમ્બલીઓની ચૂંટણી થઈ ત્યાં સુધી પાકિસ્તાનના સપનાને સાકાર કરવા માટે આ રેફરેન્ડમ જેવી ચૂંટણીમાં લીગને બહારથી મદદ કરતા રહ્યા અને લીગને એનાં સારાં પરિણામ પણ મળ્યાં.

(રેફરેન્ડમની ચર્ચા આવતીકાલે પણ ચાલુ રાખીશું, પણ પહેલાં ઇતિહાસવિદ્ઇશ્તિયાક અહમદ કુરેશીના હિન્દુમુસ્લિમ સમન્વય વિશેનાં વિચારો જાણીશું).

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૭ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India – Venkat Dhulipala(14)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)

1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995

Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

મૌલાના શબ્બીર અહમદ ઉસ્માની

વેંકટ ધૂલિપાલાના પુસ્તકમાંથી આજે આપણે શબ્બીર અહમદ ઉસ્માનીના વિચારો જાણીશું. મહંમદ પયગંબર સાહેબે મદીનામાં પહેલું ઇસ્લામિક રાજ્ય બનાવ્યું તેને શબ્બીર અહમદ ઉસ્માની “પહેલું પાકિસ્તાન” કહે છે અને હવે બીજા પાકિસ્તાનનું અથવા “નવા મદીનાનું નિર્માણ કરવા” માટે અપીલ કરે છે. ઉસ્માની પાકિસ્તાન અને મદીના, બન્ને નામોનો ઉપયોગ એવી રીતે કરે છે કે જાણે એ બન્ને એક જ વસ્તુનાં બે નામ હોય. આ જાતના પ્રયોગથી પાકિસ્તાન કેવું હોવું જોઈએ, એ વિશેનાં એમના વિચારોની ઝલક મળે છે.પાકિસ્તાન બન્યા પછી પણ એમનું સ્થાન બહુ મહત્ત્વનું રહ્યું અને લેખક કહે છે કે એમના વિચારોથી ઈરાનના આયતુલ્લાહ ખોમેની પ્રભાવિત થયા હતા કે કેમ તેનો અભ્યાસ પણ બહુ રસપ્રદ બની રહે તેમ છે.

સામાન્ય રીતે ઇતિહાસકારો એમ કહે છે કે પાકિસ્તાન માત્ર સોદાબાજી માટે હતું, પાકિસ્તાન બન્યું તે એક ઇતિહાસનો અકસ્માત છે, જિન્ના ધર્મ-આધારિત રાજ્ય બનાવવા માગતા નહોતા, દારુલ ઉલૂમ દેવબંદે પાકિસ્તાનનો વિરોધ કર્યો હતો. પરંતુ દારુલ ઉલૂમ દેવબંદની વાત કરીએ તો એ સત્ય છે કે એના ઘણા મૌલવીઓ પાકિસ્તાનથી વિરુદ્ધ હતા, પરંતુ એ પણ સત્ય છે કે એના ઘણા મૌલવીઓ પાકિસ્તાનના જોરદાર સમર્થક હતા. દેવબંદી મૌલાનાઓમાં પાકિસ્તાનના સમર્થકોમાં મૌલાના શબ્બીર અહમદ ઉસ્માનીનું નામ અશરફ અલી થાનવી (ભાગ -૫) પછી બહુ આગળપડતું છે.

દેવબંદના આ જૂથે જમિયતુલ-ઉલેમા-એ-હિંદની ‘મુત્તહિદા કૌમિયત’ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રીયતા)ના સ્લોગનને ઉડાડી દીધું અને પાકિસ્તાનની રચના માટે ધાર્મિક આધાર પૂરો પાડ્યો. ઉસ્માનીની દલીલો મૂળભૂત રીતે નવી નથી. પાકિસ્તાનની હિમાયત માટે લગભગ એકસરખી જ દલીલો મલે છે, જે આપણે એક કરતાં વધારે વાર જોઈ લીધી છે. તેમ છતાં ઉસ્માનીની રજૂઆત અને શૈલી વધારે ધારદાર છે. વળી, મુસ્લિમ લીગના નેતાઓને જમિયતે ઇસ્લામની અવગણના કરનાર ‘પાપીઓ’ તરીકે ઓળખાવ્યા હતા, ઉસ્માની એ આક્ષેપનો સ્વીકાર કરે છે અને તેમ છતાં શા માટે મુસ્લિમ લીગને ટેકો આપવો જોઈએ તેની દલીલો રજૂ કરે છે.

જમિયતુલઉલેમાઇસ્લામ (JUI)

જમિયતુલ ઉલેમા-એ-હિંદના કોંગ્રેસ તરફી વલણથી નારાજ એવા ઉલેમાઓ ૧૯૪૬ની ચૂંટણીમાં મુસ્લિમ લીગ એમને આમંત્રણ આપે તેની રાહ જોવાને બદલે જાતે જ લીગના ઉમેદવારોને મદદ કરવા તૈયાર થઈ ગયા. લીગ માટે તો આ ‘છપ્પર ફાડ કે’ જેવી મદદ હતી. ૨૪ મૌલાનાઓને પાંચ ગ્રુપમાં વહેંચીને લીગે એમને યૂ. પી.ના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં પ્રચારની જવાબદારી સોંપી દીધી. લીગની નેતાગીરી એ માત્ર એ વાતનું ધ્યાન રાખ્યું કે આ ગ્રુપમાં કોઈ એવો ન હોય જેની સામે લીગનું જ કોઈ જૂથ વાંધો લે. પ્રચાર માટે પણ મૌલાનાને બે જ વાતોનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું કે એમણે એ જ વાત પર ભાર મૂકવો કે પાકિસ્તાન હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે; અને એમણે સ્થાનિકના મુદ્દાઓમાં પડવું નહીં.

મૌલાનાઓ પ્રચાર માટે ગયા તેમ એમની સંખ્યા વધતી ગઈ અને બદાયું અને બરેલીના મૌલાનાઓ પણ એમની સાથી જોડાઈ ગયા. પરંતુ માત્ર યૂ. પી.માં પ્રચાર કરીને તેઓ અટક્યા નહીં. એમણે દેશવ્યાપી સંગઠન બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ઑક્ટોબર ૧૯૪૫માં કલકત્તામાં એમની પરિષદ યોજાઈ, જેમાં આખા દેશના પાંચ હજાર મૌલવીઓએ ભાગ લીધો. આ પરિષદે જમિયતુલ- ઉલેમા-એ- ઇસ્લામ (JUI)ની રચના કરવાનો નિર્ણય લીધો.

ગાંધીવાદ, સામ્યવાદ અને કમાલવાદ

પરિષદે જિન્ના પ્રત્યે પ્રેમ વ્યક્ત કર્યો અને ગાંધીવાદ, સામ્યવાદ અને કમાલવાદ (તુર્કીના મુસ્તફા કમાલ અતાતુર્કની સેક્યૂલર વિચારધારા)નો સખત વિરોધ કર્યો અને મુસલમાનોને લીગને મત આપવા અપીલ કરી. બદલામાં મુસ્લિમ લીગની ઍક્શન કમિટીના ચેરમૅન ઇસ્માઇલ ખાને એમનો આભાર માનતાં ખાતરી આપી કે લીગ ધર્મ સબંધી બાબતોમાં ઉલેમાનો અભિપ્રાયો ધ્યાનમાં લેશે.

પરિષદે ઠરાવ પસાર કર્યો કે પાકિસ્તાન ઇસ્લામિક રાજ્ય બનવાનું છે એટલે કાયદા બનાવવામાં, ન્યાયમાં અને લોકોના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનને નિયંત્રિત રાખવામાં ધર્મગુરુઓની મદદ લેવી જોઈએ. મુસ્લિમ મિલ્લતના વડા તરીકે ‘’શેખ-ઉલ-ઇસ્લામ અને ગ્રાંડ મુફ્તીની જગ્યાઓને ફરી સ્થાપિત કરવાની પણ પરિષદે માગણી કરી. JUI અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે એવી સમજણ કેળવાઈ કે મૌલાનાઓ લીગના નેતાઓની આધુનિક શબ્દાવલી પણ વાપરતા થઈ ગયા. સામે પક્ષે, લીગના નેતાઓ મૌલાનાઓની પરંપરાગત ધાર્મિક ભાષા વાપરવા લાગ્યા. ઉસ્માનીનાં ભાષણો આનાં સારાં ઉદાહરણ જેવાં છે.

પાકિસ્તાન એટલે નવું મદીના; આખું હિન્દુસ્તાન પાકિસ્તાન બની જશે!

ઉસ્માનીએ હિન્દુસ્તાનથી અલગ થવાની જરૂર દર્શાવતાં કહ્યું કે પયગંબરે મક્કામાં થતી કનડગતમાંથી છૂટવા માટે હિજરત કરી. તે પછી મદીનામાં વસ્યા કે જેથી અહીં મુસલમાનો અને અન્સાર (આશરો આપનારા) શાંતિથી, મુક્તપણે ઇસ્લામ પ્રમાણે જીવન ગુજારી શકે. હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનો પણ જ્યાં સુધી હિન્દુ બહુમતી સાથે રહેશે ત્યાં સુધી એમને હિન્દુઓની પસંદગીની સરકાર હેઠળ રહેવું પડશે એટલે ઇસ્લામના કાયદાકાનૂનો પ્રમાણે જીવન જીવવામાં એમને ઘણી મુશ્કેલીઓ પડશે. આથી એમના માટે જુદા દેશની જરૂર છે. જ્યાં તેઓ શરીઅત લાગુ કરી શકે.

એટલું જ નહીં, જેમ પયગંબર મદીના ગયા તે પછી ઇસ્લામે દુનિયાને ફતેહ કરી તેમ પાકિસ્તાન પણ ઇસ્લામના વિજયી પુનરાગમન માટે રસ્તો ખોલી દેશે અને આખા ઉપખંડ પર એની આણ વર્તાશે. જેમ પયગંબરે આખા અરબસ્તાનને પાકિસ્તાન બનાવી દીધું તેમ આખું હિન્દુસ્તાન પણ પાકિસ્તાન બની જશે.

ઉસ્માનીએ કહ્યું કે નિયતિનો નિર્ણય પાકિસ્તાન બનાવવાનો છે. આ વાત હિન્દુસ્તાનમાં મુસલમાનોની વસ્તી જે રીતે વહેંચાયેલી છે તેના પરથી દેખાય છે. આખા દેશમાં બધે ઠેકાણે મુસ્લિમોની લઘુમતી હોવાને બદલે અમુક પ્રદેશોમાં એમની બહુમતી છે. આ અલ્લાહની જ ઇચ્છા છે કે ત્યાં પાકિસ્તાન બને. વળી પાકિસ્તાનની માગણી લાહોર ઠરાવ દ્વારા ઊઠી છે, એમાં પણ ઈશ્વરી સંકેત છે. મોગલ બાદશાહ અકબરે ‘દીને ઇલાહી’ નામનો નવો ધર્મ શરૂ કર્યો ત્યારે એને પડકાર ફેંકનારા શેખ અહમદ સરહિન્દી પણ લાહોરના જ હતા. આજે ગાંધીવાદના રૂપમાં નવો ‘દીને ઇલાહી’ આવ્યો છે, જે પણ ‘મુત્તહિદા કૌમિયત’નો દાવો કરે છે અને એનો જવાબ પણ લાહોરમાંથી મળ્યો છે.

બે રાષ્ટ્રનો સિદ્ધાંત કુરાનમાં

ઉસ્માનીએ પોતાના પીર અશરફ અલી થાનવી અને લીગના બીજા આગળપડતા નેતાઓની જેમ લીગના ‘દ્વિરાષ્ટ્રવાદ’ને વાજબી માન્યો, એટલું જ નહીં, એના માટે કુરાનનો આશરો લઈને એમણે દ્વિરાષ્ટ્રવાદને એવું સ્થાન આપી દીધું કે એની ટીકા કરવી એ કુરાનની વિરુદ્ધ ગણાય. એમણે કહ્યું કે આજે ભલે દુનિયામાં લોકોની ઓળખ દેશ, જાતિ, ભાષા અને સંસ્કૃતિના આધારે થતી હોય પણ પયગંબર દ્વારા આવેલા અંતિમ ફરમાન પ્રમાણે દુનિયાનું ખરું વર્ગીકરણ મોમીન (ઇસ્લામને માનનારા) અને કાફિરો (ન માનનારા)માં કરવાનું છે. ઈમાન (ધર્મ) અને કુફ્ર (અધર્મ) એવા ભાગલા તો પયગંબર આવ્યા તે પહેલાં પણ હતા. ઇસ્લામના સંદેશવાહકની અજોડ ખાસિયત એ છે કે એમના વર્ગીકરણને દેશ, જાતિ, ભાષા કે સંસ્કૃતિનો બાધ નડતો નથી. ભારતના મુસલમાનો પણ આ કારણે એક અલગ રાષ્ટ્ર છે.

જમિયતુલ-ઉલેમા-એ-હિંદના નેતા મૌલાના હુસેન અહમદ મદનીએ સંયુક્ત રાષ્ટ્રીયતાની હિમાયત કરતાં પયગંબરના જમાનામાં યહુદીઓ અને મુસલમાનો સાથે રહેતા હતા એનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. ઉસ્માનીએ એને રદિયો આપતાં કહ્યું કે પયગંબરે યહુદીઓ અને મુસલમાનો માટે ‘વાહિદ ઉમ્મહ’ (એક માતા) શબ્દ વાપર્યો છે, ‘વાહિદ કૌમ’ (એક કોમ) નહીં. તે ઉપરાંત એમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે યહુદીઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે વિવાદ થાય તો એનો ઉકેલ માત્ર અલ્લાહ અને એના રસૂલે (મહંમદ પયગંબર પોતે) આપેલા અંતિમ ચુકાદા પ્રમાણે જ આવી શકે.

ઉસ્માનીએ કહ્યું કે જમિયતુલ ઉલેમા-એ-હિંદને કોંગ્રેસ તરફથી પૈસા મળે છે એટલે એ કોંગ્રેસની ભાષા બોલે છે, જેમાં મુસલમાનોનું હિત નથી. આ સાથે એમણે અકબર ઇલાહાબાદીનો એક શે’ર ટાંક્યોઃ

ઉન્હીં કે મતલબ કી કહતા હૂં, ઝબાન મેરી બાત ઉનકી
ઉનકી મેહફિલ સજા રહા હૂં, ચિરાગ મેરા હૈ રાત ઉનકી
સુને જો ઇસકો ઉસે તરદ્દુદ, જો ઇસકો દેખે ઉસે તહય્યુર
હમારી નેકી ઔર ઉનકી બરકત, અમલ હમારા નઝાત ઉનકી

(એમને અનુકૂળ વાત કરું છું, જીભ મારી છે, વાત એમની છે. એમની મહેફિલ સજાવું છું, દીવો મારો છે, રાત એમની છે. જે સાંભળે તે ખળભળી ઊઠશે, જે જોશે તેને આશ્ચર્ય લાગશે, નેકી અમે કરીએ, લાભ એમને થાય. મહેનત અમારી, મુક્તિ એમની,)

જો કે, પાકિસ્તાન બનતાંવેંત ઇસ્લામી કાયદા અમલમાં આવી જશે એમ જે લોકો માનતા હતા તેમને એમણે કહ્યું કે જેમ રાત ધીમે ધીમે અલોપ થાય અને દિવસનું અજવાળું ફેલાવા લાગે, જેમ કોઈ જૂના રોગનો દરદી ધીમે ધીમે સાજો થાય તેમ પાકિસ્તાનકૌમી સેહત’ ( કોમનું સ્વાસ્થ્ય) મધ્યાહ્નકાળ સુધી પહોંચાડવાની દિશામાં પહેલું ડગલું છે, પણ ધીમે ધીમે આગળ વધે છે.”

લીગના નેતાઓનો બચાવ

જમિયતનો આક્ષેપ હતો કે મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ, અને ખાસ કરીને, જિન્ના, નાસ્તિક અને પશ્ચિમી સંસ્કૃતિના પ્રભાવમાં હતા. તે ઉપરાંત, નેતાઓમાં મોટા ભાગે મતલબી રજાઓ અને નવાબો અથવા સર, ખાનબહાદુર વગેરે ટાઇટલવાળા હતા, એમને સામાન્ય મુસલમાન સાથે કશી લેવાદેવા નહોતી. ઉસ્માનીએ અક્ષેપ સ્વીકારી લીધો, એટલું જ નહીં, જિન્નાને ‘ફસિક઼’ (પાપી) પણ ગણાવ્યા. આના પછી ફરી એમણે ફરીથી ઇસ્લામના ઇતિહાસનો આશરો લીધો. ‘ખારિજીઓ’નું એમણે ઉદાહરણ લીધું. (ખારિજ પરથી ખારિજી. લોકો કોઈ પણ ખલિફાની સત્તા માનવા તૈયાર નહોતા, ઇસ્લામનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં વિદ્રોહી જૂથ બન્યું. લોકો બધાથી જુદા પડતા હતા).

ઉસ્માનીએ કહ્યું, ખારિજીનો સાથ ન જ આપી શકાય. મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ આ ખારિજીઓ જેવા હતા. મોટા ભાગે તો તેઓ મુસલમાનોનું જ નુકસાન કરે. પરંતુ ખારિજીઓ, એમની ઇસ્લામની સમજ પ્રમાણે કાફિરો સાથે લડતા હોય ત્યારે એમને ટેકો આપવો જોઈએ કારણ કે એમના કરતાં એમના લક્ષ્યનું મહત્ત્વ વધારે છે. આમ મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ ખારિજી જેવા હોવા છતાં એમની માગણી ઇસ્લામના હિતમાં છે એટલે એમને ટેકો આપવો જોઈએ. આ સાથે એમણે સામાન્ય મુસ્લિમ સમાજને જાગૃત રહીને લીગના નેતાઓને એમના લક્ષ્ય સાથે જોતરી રાખવાની સલાહ આપી.

ઉસ્માનીએ કહ્યું કે પાકિસ્તાન બનતાં દરેક મુસલમાનને ઇસ્લામમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે વ્યક્તિગત ગુણો ખીલવવાની તક મળશે, આના માટે પાકિસ્તાનમાં ઉલેમાને વધારે મહત્ત્વની ભૂમિકા આપવાની એમણે માગણી કરી.

સંદર્ભમાં એમણે એક ચતુર જવાબ આપ્યો છે, જેનો ઉલ્લેખ જરૂરી છે.

જિન્નાનેકાયદે આઝમ’ (સૌથી મોટા નેતા)નું બિરુદ આપવામાં આવતું હતું. આનો અર્થ કે મૌલાનાઓ એમના કરતાં પાછળ હતા. ખરેખર તો એમ હોવું જોઈએ. ઉસ્માનીએ બાબતમાં બહુ ચિંતા કરવાની સલાહ આપતાં દાખલો આપ્યો કે પહેલવાન ઝાબિસ્કો ભારત આવ્યો ત્યારે ભારતના સૌથી મોટા નેતા ગાંધીજીને એની સામે લડવા નહોતા ઉતાર્યા. ગામા પહેલવાન એની સામે મેદાનમાં ઊતર્યો કારણ કે પહેલવાનીમાં વધારે પાવરધો હતો. રીતે ઉલેમાનું સ્થાન સૌથી ઊંચું છે પરંતુ રાજકારણમાં જિન્ના વધારે જાણકાર છે અને તેઓ જે કામ કરે છે તે બરાબર છે!

ઉસ્માનીએ ધાર્મિક સિવાયની દલીલો પણ પાકિસ્તાનની તરફેણમાં રજૂ કરી છે. એમનાં ઉચ્ચારણોથી જે સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી તેમાંથી રસ્તો કાઢવા જમિયતના કેટલાક સભ્યો એમને મળ્યા જેમાં એમના શિષ્ય હિફ્ઝુર રહેમાન સ્યોહારવી (ભાગ ૧૨) પણ હતા. પરંતુ ઉસ્માની ન માન્યા અને ઉલ્ટું થોડા વખત પછી JUIના પ્રમુખ પણ બન્યા.

JUH પાસે હવે જાહેરમાં ઉસ્માનીના વિચારોને કાપવા સિવાય કોઈ રસ્તો ન રહ્યો. JUH અને JUI વચ્ચેની આ જીભાજોડી તે પછી આવેલી ચૂંટણીમાં છવાયેલી રહી. જાણે પાકિસ્તાન માટે રેફરેન્ડમ ન હોય!

૧૯૪૫ની ૨૧મી ઑગસ્ટે વાઇસરૉયે જાહેર કર્યું કે વર્ષના અંત સુધીમાં સેન્ટ્રલ અને પ્રાંતીય ઍસેમ્બલીઓની ચૂંટણી થશે. અને જિન્નાએ ખરેખર જ કહ્યું કે આ ચૂંટણી પાકિસ્તાન માટે રેફરેન્ડમ બની રહેશે. JUHનો પ્રત્યાઘાત આપણે એ દૃષ્ટિએ જોવાનો રહેશે,

વિશે વધારે વિગતે ચર્ચા કરશું, આવતા સોમવારે.

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૬ :

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (13)

Creating a new medina 1 venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)

1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995

Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

પાકિસ્તાનનો વિચાર અને ઉર્દુ અખબારો

બે વિશ્વયુદ્ધો વચ્ચેનાં વર્ષોમાં ભારતમાં અખબારોનો ફેલાવો બહુ વધ્યો. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેના વાદવિવાદમાં પણ છાપાંઓનો ફાળો બહુ મોટો રહ્યો. ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલાં આંદોલનોને માત્ર રાષ્ટ્રીય નહીં, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પહોંચાડવામાં પણ અંગ્રેજી અખબારોની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી. મિલ્ટન ઇસરાઈલ કહે છે કે રાષ્ટ્રવાદી સંઘર્ષની “કલ્પના અંગ્રેજી અખબારો”ની હતી. પરંતુ આમાં ભાષાઈ અખબારોને જેટલું મહત્વ મળવું જોઈએ તેટલું નથી મળતું. ખરેખર તો ભાષાઓનાં અખબારોની ભૂમિકા પણ નાનીસૂની નહોતી.

લગભગ બધાં ‘રાષ્ટ્રવાદી’ અખબારો ભારતની આઝાદી માટેની લડતમાં કોંગ્રેસના દૃષ્ટિકોણને વાચા આપતાં હતાં. જિન્નાને લીગ વતી બોલનારા કોઈ અખબારની ખોટ બહુ જ તીવ્રતાથી વર્તાતી હતી. એમણે ૧૯૩૭માં એક ઉર્દુ અખબાર ‘મન્શૂર’ શરૂ કરાવ્યું અને ૧૯૪૧માં આંતરરાષ્ટ્રીય આલમ સમક્ષ પહોંચવા માટે અંગ્રેજી અખબાર The Dawn શરૂ કર્યું જેમાં તેઓ અંગત રીતે અને સક્રિયપણે લખતા. પરંતુ પાકિસ્તાન વિશે મુસ્લિમ સમાજમાં ચર્ચાઓ જગાડવામાં યુક્ત પ્રાંતનાં ઉર્દુ છાપાંઓએ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો.

મદીનાના વાચકો

આમાં બિજનૌરથી પ્રકાશિત થતા અખબાર ‘મદીના’નો ઉલ્લેખ ખાસ જરૂરી છે. ૧૯૧૩માં એ શરૂ થયું; ખિલાફતના આંદોલન વખતે એણે જોરદાર ટેકો આપ્યો. ‘મદીના’ મુસ્લિમ લીગની પાકિસ્તાનની યોજનાનો સતત વિરોધ કરતું રહ્યું. એ છેક ૧૯૪૭ સુધી પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરતું રહ્યું. અખબારે પાકિસ્તાન વિશે વાચકોને પાકિસ્તાન વિશે પોતાના વાચકોને આમંત્રણ આપ્યું પરિણામે એને હજારો પત્રો મળ્યા. ઉર્દુ વાંચી શકનારાઓમાં ‘મદીના’ એટલું લોકપ્રિય હતું કે પશ્ચિમમાં મુંબઈ અને પૂર્વમાં બંગાળના ચટગાંવ (ચિતાગોંગ) સુધી કે દક્ષિણમાં રાયચૂર સુધી એનો વાચક વર્ગ ફેલાયેલો હતો. અખબારે એને મળેલાં વાચકોનાં મંતવ્યોમાંથી બે લાંબા લેખો પસંદ કર્યા જેના પર બીજા વાચકોએ પણ અભિપ્રાયો આપ્યા. એક લેખ પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરતો હતો, તો બીજા લેખમાં પાકિસ્તાનની હિમાયત કરવામાં આવી હતી.

મૌલાના સૈયદ અબૂ સૈયદ બઝ્મી પાકિસ્તાનના વિરોધમાં

લેખક વિશે તો ખાસ કશું જાણવા મળતું નથી પરંતુ દેખીતી રીતે જ લીગના વિરોધી જમિયતુલ-ઉલેમા-એ-હિંદ પ્રત્યે બઝ્મીને સહાનુભૂતિ હતી એમ લેખમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે. (વેંકટ ધૂલિપાલાના પુસ્તકનો મુખ્ય સૂર છે કે સામાન્ય લોકો પણ પાકિસ્તાન વિશેની ચર્ચામાં બહુ જોશભેર ભાગ લેતા હતા).

. પાકિસ્તાન શું છે, તે તો કહો!

બઝ્મીએ લખ્યું કે લીગના ટેકેદારો યુક્ત પ્રાંતના રસ્તાઓ પરપાકિસ્તાનપાકિસ્તાન…”ના નારા પોકારતા રહે છે, પણ જેના માટે લીગે આટલી કાગારોળ માંડી છે પાકિસ્તાન શું છે તે કોઈ કહેતું નથી! એમણે બીજો સવાલ કર્યો કે શું કોંગ્રેસે પાકિસ્તાનની માંગ નથી માની લીધી? આ બીજો સવાલ વધારે મહત્ત્વનો હતો.

તે પછી પાકિસ્તાન શું હશે તેના વિશે એમણે પોતાનો ખ્યાલ રજૂ કર્યો. એમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાન એટલે જ્યાં મુસલમાનોની બહુમતી હોય ત્યાં મુસલમાનો રાજ કરે અને હિન્દુઓની બહુમતી હોય ત્યાં હિન્દુઓ રાજ કરે. પાકિસ્તાનનો અર્થ એટલો કે એક હોયમુસ્લિમ હિન્દુસ્તાનઅને બીજું હોયહિન્દુ હિન્દુસ્તાન’. મુસ્લિમ હિન્દુસ્તાનમાં એમણે પંજાબ, બંગાળ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત, સિંધ અને બલૂચિસ્તાનને ગણ્યાં, જે લીગ પણ કહેતી હતી.

પરંતુ કોંગ્રેસે પાકિસ્તાન માટે તો સંમતિ આપી દીધી છે! પાકિસ્તાન એટલે મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોને આત્મનિર્ણયનો અધિકાર એવો અર્થ હોય તો કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબૂલ કલામ આઝાદે લીગની પાકિસ્તાન યોજના માટેની સબકમિટીના એક મહત્ત્વના સભ્ય પ્રોફેસર સૈયદ અબ્દુલ લતીફને પત્ર લખીને પ્રાંતોને ફેડરેશનમાંથી છૂટા પડવાનો અધિકાર આપવાનું કબૂલ્યું છે. ક્રિપ્સ મિશને આવો આત્મનિર્ણયનો અધિકાર નહોતો સૂચવ્યો, કોંગ્રેસ બધા પ્રાંતોને આત્મનિર્ણયનો અધિકાર આપવા તૈયાર હતી. પરંતુ જિન્ના અને બીજા લીગીઓ કોંગ્રેસની દરખાસ્ત પર ધ્યાન આપવા નથી માગતા અને હજી બ્રિટિશ સરકાર ભણી મીટ માંડી બેઠા છે.

ઉલ્ટું. મૌલાના આઝાદની દરખાસ્ત સાથે સંમત થયા એટલે પ્રોફેસર લતીફનેકોમના સૌથી મોટા દ્રોહીઠરાવી દેવાયા. બઝ્મીએ તે પછી લીગના નેતાઓનાં નામ આપીને દેખાડ્યું કે એમને કોમની પડી નહોતી, કોમ માટે એમણે કંઈ ભોગ નથી આપ્યો. રાજા મહેમૂદાબદ પાસે લાખો રૂપિયાની સંપત્તિ હોવા છતાં એમણે કોમ માટે એક પૈસો નથી ખર્ચ્યો. પ્રોફેસર લતીફ રૂ. ૧૦૦૦ જેવી માતબર રકમની નોકરી છોડીને પાકિસ્તાનની યોજનાઓનો અભ્યાસ કરવા માટે લીગમાં આવ્યા, બીજી બાજુ, બિહારના લીગી નેતા અબ્દુલ અઝીઝ હૈદરાબાદના નિઝામની મોટી નોકરી માટે લીગને લાત મારીને ચાલ્યા ગયા. છત્તારીના નવાબને મુસ્લિમ લીગના સભ્ય રહેવા કરતાં હૈદરાબાદના દીવાન બનવામાં વધારે રસ છે, પંજાબના સિકંદર હયાત ખાને ખાકસારો પર ગોળીઓ ચલાવી અને જિન્નાને ઉતારી પાડવાની એક પણ તક છોડતા નથી. બઝ્મીએ કહ્યું કે પ્રોફેસર લતીફને કોમના દ્રોહી ગણવાનું કારણ એટલું કે તેઓ ગાંધીજી, નહેરુ અને સરદાર પટેલને મુસલમાનોનો આત્મનિર્ણયનો હક માની લેવા સમજાવી શક્યા હતા. એના પછી મુસલમાનો જે માગતા હતા તે તો એમને મળી ગયું છે!

. બે રાષ્ટ્રોનો સિદ્ધાંત અને લાહોર ઠરાવ કોમ માટે નુકસાનકારક

બઝ્મીએ લખ્યું કે બે રાષ્ટ્રોનો સિદ્ધાંત અને લાહોર ઠરાવ મુસલમાનો માટે ભારે નુકસાનકારક સાબિત થશે કારણ કે એમાં પ્રદેશોની વહેંચણીનો સવાલ ઊભો થશે. પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા થશે તો પાકિસ્તાનને ફાળે મુસ્લિમ બહુમતીવાળા જે પ્રદેશ આવશે તે આર્થિક રીતે નબળા છે. રાનીગંજ અને આસનસોલની કોલસા ખાણો અને કલકત્તા બંદર ‘હિન્દુ હિન્દુસ્તાન’માં રહી જશે. બઝ્મીએ કહ્યું કે

. લડાઈ થાય તો પહેલવાની નહીં ચાલે

બન્ને હિન્દુસ્તાન વચ્ચે લડાઈ થાય તો આજની લડાઈઓમાં ‘પહેલવાની’ નું કામ નથી. હાથોહાથની લડાઈમાં તો કદાચ પંજાબીઓ અને બલૂચો હિન્દુઓ પર ભારે પડે પણ આધુનિક શસ્ત્રો. કોલસા અને પોલાદ પર આજની લડાઈઓ લડાય છે અને પાકિસ્તાનને એ હિન્દુસ્તાન અથવા બીજા કોઈ દેશ પાસેથી ખરીદવાં પડશે. પાકિસ્તાનને પોતાનો વહીવટ ચલાવવા માટે પણ નાણાંની ટાંચ વર્તાવાની છે ત્યાં આવી ખરીદી કેમ કરી શકશે?

. પાકિસ્તાન માગે છે લઘુમતી પ્રાંતોના મુસ્લિમો, મળે છે બહુમતી પ્રાંતોના મુસ્લિમોને

કાનપુરમાં એક સભામાં જિન્નાએ કહ્યું હતું કે બહુમતી મુસ્લિમ પ્રાંતોમાં પાકિસ્તાન બને તે માટે લઘુમતી મુસ્લિમ પ્રાંતોના બે કરોડ મુસલમાનોને કોઈ કચડી નાખે તો પણ એમને વાંધો નથી. બઝ્મીએ આનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે જિન્ના ખોટો આંકડો આપે છે, પરંતુ આ આંકડાને સાચો માનીએ તો પણ બે કરોડની વસ્તી ઈરાન અને અફઘનિસ્તાન, બે દેશોની કુલ વસ્તીની બરાબર છે. વળી પાકિસ્તાનની માગણી મુસલમાનોને હિન્દુઓ સામે રક્ષણ આપવા માટે થતી હોય તો એનો આધાર યૂ. પી.ના મુસલમાનોની સ્થિતિ છે. લીગ યુક્ત પ્રાંતમાં મજબૂત હોવાનું પણ એ જ કારણ છે. પંજાબ, બંગાળ કે બિહારમાં મુસ્લિમ લીગ મજબૂત નથી કારણ કે ત્યાં મુસલમાનોને કઠણાઈ નથી ભોગવવી પડતી. આમ છતાં લીગ પણ બહુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોને પાકિસ્તાન મળે તે માટે લઘુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનો પાસેથી બલિદાન માગે છે, પરંતુ બહુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોએ પાકિસ્તાન માટે માગણી કરી નથી.

. ગંગાયમુના પ્રદેશ હિન્દુઓ માટે સાંસ્કૃતિક ભૂમિ

બઝ્મીએ આગળ પ્રોફેસર લતીફનાં વખાણ કર્યાં હતાં પણ વસ્તીની અદલાબદલીના એમના સૂચનની આકરી ટીકા કરતાં એમણે લખ્યું કે પાંચ કરોડ લોકોની અદલાબદલી ઇતિહસમાં થઈ નથી. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી દસ લાખ ગ્રીકો તુર્કીમાંથી હિજરત કરી ગયા તે આવો સૌથી મોટો બનાવ છે. આવા સ્થળાંતરને કારણે જમીનો, વળતર, મિલકત વગેરેની અભૂતપૂર્વ સમસ્યાઓ ઊભી થશે અને પકિસ્તાન પાસે એટલી જમીન પણ નથી કે જમીનના બદલામાં જમીન આપી શકે.

યમુના પાસે મુસલમાનો એક હજાર વર્ષથી રહે છે એટલે ત્યાં મુસ્લિમ રાજ્ય બનવું જોઈએ એવી લતીફની દલીલ ખોટી છે. હિન્દુઓ પણ લઘુમતીમાં હોવા છતાં ત્યાં હજારો વર્ષોથી રહે છે અને ત્યાં રહેતા હિન્દુઓ માટે પણ સાંસ્કૃતિક ભૂમિ છે. મુસલમાનો કાબાના ઝમઝમ કુવાના પાણીને પવિત્ર માને છે રીતે યમુના હિન્દુઓ માટે પવિત્ર છે. બઝ્મીએ સૌથી મહત્ત્વની વાત કહી કે હજારો વર્ષોથી પેઢીઓ સુધી એક જગ્યાએ રહેતા લોકો પોતાનાં વતન છોડીને જવા ઇચ્છતા નથી હોતા; એમને પરાણે ધકેલવાનું અમાનવીય કૃત્ય હશે.

. ઉર્દુની સ્થિતિ; નોકરીઓમાં મુસલમાનોની સંખ્યા ઘટશે

બઝ્મીએ કહ્યું કે પાકિસ્તાન બનતાં યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનો ઉર્દુને નહીં બચાવી શકે. હિન્દી-ઉર્દુની સમસ્યા આજે પણ છે, સર તેજ બહાદુર સપ્રુ જેવા હિન્દુઓ પણ ઉર્દુ માટે સારી લાગણી ધરાવે છે. હિન્દુઓમાંથી રતન લાલ સરશાર જેવા ઉર્દુના વિદ્વાનો નીકળ્યા છે પણ પાકિસ્તાન બનતાં એમનો અવાજ નબળો પડી જશે અને સાવરકર કે ડૉ. મુંજે જેવા નેતાઓના દબાણથી ‘સંપૂર્ણાનંદી’ હિન્દી ઠોકી બેસાડાશે (ડૉ. સંપૂર્ણાનંદ, પુરુષોત્તમ દાસ ટંડન વગેરે નેતાઓ સંસ્કૃતમય હિન્દીના આગ્રહી હતા; નહેરુ અને ગાંધીજી સામાન્ય બોલચાલની હિન્દુસ્તાનીના હિમાયતી હતા.).

બઝ્મીએ દેખાડ્યું કે મુસલમાનો મુખ્યત્વે શહેરમાં રહે છે અને અત્યારે સરકારી નોકરીઓમાં એમનું પ્રમાણ વધારે છે પણ પાકિસ્તાન બનશે તે પછી એમને નોકરીઓ પણ મળતી બંધ થઈ જશે. એમણે કહ્યું કે ડ્રેસનો સવાલ પણ યૂ. પી.માં છે. ધોતિયું કે પાયજામો? શેરવાની કે કોટ? તુર્કી ટોપી કે ફેઝ કૅપ? પંજાબ કે બંગાળમાં સવાલ નથી. આમ બધી સમસ્યાઓ યૂ. પી.માં છે.

. જિન્ના પાકિસ્તાનના શાહ?

એમણે લીગના નેતાઓને સ્વાર્થી ગણાવ્યા અને અંગત રીતે જિન્ના પર પ્રહાર કરતાં કહ્યું કે એમણે ‘મુત્તહિદા કૌમિયત’ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રીયતા)ને બદલે દ્વિરાષ્ટ્રનો સિદ્ધાંત પકડ્યો છે કારણ કે તેઓ દંભી અને મતલબી માણસ છે. એમની મહેચ્છા પાકિસ્તાનના શાહ બનવાની છે.

બઝ્મીના વિચારો પર વાચકોની ટિપ્પણી

બઝ્મીના લેખ પર મુખ્યત્વે ત્રણ ટૂંકા પ્રત્યાઘાત આવ્યા અને એક લાંબો લેખ આવ્યો. બે વાચકોએ એમનો વિરોધ કર્યો. એક વાચકે પોતાનો તુક્કો ચલાવ્યો. ઉત્તરપશ્ચિમમાં પાકિસ્તાન હશે અને ઉત્તરપૂર્વના મુસ્લિમ પ્રાંતનેઇસ્લામિસ્તાનનામ અપાશે. પણ ત્રીજા વાચક, અલીગઢના વિદ્યાર્થી આદિલ મિર્ઝાએ બઝ્મીના ટેકામાં લખ્યું કે લીગના નેતાઓ ઇચ્છે છે કે લોકો રાજકીય પતંગો ચગાવવાની બાજી તરફ ધ્યાન આપે, માત્ર સ્લોગન પર ધ્યાન આપે. આપણા પાકિસ્તાની ભાઈઓ પાકિસ્તાનનાં ગુણગાન કરે છે ત્યારે બે વાત કરે છે. એક તો પાકિસ્તાનમાં ઇસ્લામિક શાસન હશે. ઇસ્લામિક શાસન શ્રેષ્ઠ હશે તેનો ઇનકાર કોઈ મુસલમાન કરી શકે. ખરો સવાલ નથી કે આવું શાસન જરૂરી છે કે નહીં, પરંતુ આવું શાસન બનાવવું શક્ય છે કે કેમ.

મૌલાના અબુલ નઝર રિઝવી અમરોહવીએ બઝ્મીના લેખના જવાબમાં વિગતવાર લેખ લખીને પાકિસ્તાનની માગણીને વાજબી ઠરાવી. આપણે એની વિગતોમાં નહીં જઈએ, પરંતુ વાચકોમદીનાઅખબારમાં કાયદે આઝમને સંબોધીને સીધા પત્રો પણ લખતા હતા.

એક પત્રલેખક આશિક રઝા સિદ્દીકીએમાય ડીઅર કાયદે આઝમને લખ્યું કેહજી સુધી પાકિસ્તાનનો ચોક્કસ ખ્યાલ કોઈ આપી શક્યું નથી એટલે હું મારા વિચારો રજૂ કરું છું. પાકિસ્તાનમાં હિન્દુઓને બધા નાગરિક અધિકારો મળશે, રાજકીય અધિકારો નહીં મળે. મુસલમાનોની બહારના ઝોનમાં સ્થિતિ હશે. એમને ૩૦ ટકા સીટો મળશે, જેનો કંઈ અર્થ નથી. એમનનો વિરોધ અરણ્યરુદન જેવો રહેશે. કોંગ્રેસ તો એના પિઠ્ઠુઓરફી અહમદ કિદવઈ. હાફિઝ ઇબ્રાહિમ વગેરેને રાખશે, જે એના હાથમાં રમશે. બીજી બાજુ, પંજાબ અને બંગાળમાં મુસ્લિમોની બહુમતી પાતળી છે એટલે જો હિન્દુઓને રાજકીય અધિકારો મળશે તો તેઓ કાયમ તકલીફ આપતા રહેશે એટાલે એમને રાજકીય અધિકારો મળવા જોઈએ.

બીજું, બીજા ઝોનોમાં રહેતા મુસલમાનો ધીમે ધીમે પાકિસ્તાન તરફ આવશે. હિન્દુઓ પણ ત્યાંથી ધીમે ધીમે તરફ આવતા જશે. કોઈની ફરજ પાડવામાં આવે, સ્વેચ્છાએ જવું હોય તે જાય. જે વિસ્તાર નક્કી થયો છે તેનાથી ઓછો વિસ્તાર સ્વીકારવાની ના પાડવી જોઈએ, કારણ કે જ્યારે મુસલમાનો બિનમુસલમાન વિસ્તારોમાંથી આવવા લાગશે ત્યારે એમને આપવા માટે પૂરતી જમીન નહીં હોય.”

બીજા વાચક અતહર હસને જિન્નાને પત્ર લખ્યો કેમને તમારો ૨૦મી મે, ૧૯૪૪નો પત્ર મળ્યો છે તેથી ઉત્સાહિત થઈને લખું છુંમારા પિતા અખ્તર હસન કોંગ્રેસી છે અને લીગના વિ્ચારોનો સજ્જડ વિરોધ કરે છેમારા પિતાના વાંધાઓના હું જવાબ આપી શકતો નથી એટલે તમે આપજો….”

યૂ. પી.માં માત્ર ૧૪ ટકા મુસલમાનો છે એટલે અમે તો હિન્દુ શાસન હેઠળ રહેશું. આનો જવાબ મળે છે કે અમે (એટલે કે મુસ્લિમ લીગ) પ્રત્યાઘાતની નીતિ અપનાવશે. પંજાબમાં ૪૫ ટકા હિન્દુઓ છે. યૂ. પી.ના ૧૪ ટકા મુસ્લિમોને કચડી નાખવાનું સહેલું છે, પણ ૪૫ ટકા હિન્દુઓને કચડી નાખવાનું સહેલું નથી. બંગાળના હિન્દુઓને કચડવાનું તો સૌથી વધારે અઘરું છે. મુર્શીદાબાદથી કલકત્તા સુધી એક લાઇન દોરો. લાઇનમાં નીચે ઊતરતા જશો તેમ જોવા મળશે કે હિન્દુઓ ગજબના ધનવાન, વિદ્વાન અને સમજદાર છે, પણ લાઇનની ઉપર જશો તો જોવા મળશે કે મુસ્લિમો કેવા મૂર્ખ, અસભ્ય અને ચીંથરેહાલ છે. અહીં મને લાગે છે કે હિન્દુઓને કચડી નાખવાનું અશક્ય છે. તમે જોઈ શકો છો કે આખું હિન્દુસ્તાન એના /૧૦૦મા ભાગના કદના ટાપુ પર આધાર રાખે છે. શા માટે? કારણ કે ઈંગ્લૅન્ડવાળા સમજદાર, ધનવાન, રાજકીય રીતે સભ્ય અને શિક્ષિત છે. આથી અહીં પ્રાંત હંમેશ માટે હાથમાંથી જાય એવું જોખમ છે. અહીં વાંધો છે કે અમે ચગદાઈ જઈએ તેમાંથી બચાવે એવો કોઈ નિયમ છે? (પ્રાંત હાથમાંથી જવાની યુવાનની આગાહી માત્ર ત્રીસ વર્ષમાં સાચી પડી અને બાંગ્લાદેશ બન્યું. આનાં કારણો યુવાને કહ્યાં છે તે નથી એટલું ચોક્કસ).

મદીનાઅખબારના લેખો અને વાચકોના અભિપ્રાયો સ્પષ્ટ કરે છે કે પાકિસ્તાન વિશે મુસ્લિમ સમાજમાં ભારે વાદવિવાદ ચાલતો હતો.

આગળ જોઈશું કે ઇસ્લામ અને પાકિસ્તાનને ભેળવવા માટે કેવા પ્રવાહો વહેતા હતા.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૫ :

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રઃ
· ઇ-પત્રવ્યવહાર સરનામું: dipak.dholakia@gmail.com
· નેટવિશ્વ પરનું સરનામું: મારી બારી

“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India – Venkat Dhulipala (12)

રજૂઆતઃ દીપક ધોળકિયા

Creating a new medina 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

લાહોર ઠરાવની કોંગ્રેસે આકરી ટીકા કરી. રાજાજીએ કહ્યું કે ભારત એક અને અવિભાજ્ય છે. એમણે કહ્યું કે ભારતના ભાગલા પાડવાનું સૂચન જિન્નાની ‘બીમાર માનસિકતા’નું પરિણામ છે. એમણે બહુ જ સખત શબ્દોમાં કહી દીધું કે મુસ્લિમ પ્રાંતોને અલગ કરીને ફેડરેશન બનાવવાથી લઘુમતીની સમસ્યા હલ નહીં થાય. વળી બે રાષ્ટ્રોનો સિદ્ધાંત ઇસ્લામના પ્રસાર માટેના પયગંબરના ચિંતનથી પણ વિરુદ્ધ છે.

જવાહરલાલ નહેરુએ કહ્યું કે પાકિસ્તાન યોજના ‘મૂર્ખતાપૂર્ણ’ છે અને “એ ૨૪ કલાક પણ ટકે એમ નથી.” નહેરુએ કહ્યું કે આ યોજના “રાષ્ટ્રવિરોધી, સામ્રાજ્યવાદ તરફી છે, કોઈ પણ સ્વાતંત્ર્યપ્રેમી માણસ એ સ્વીકારી ન શકે.” થોડા દિવસ પછી નહેરુએ કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગની નવી માંગથી એમને આનંદ થયો છે, પણ એમણે ઉમેર્યું કે આનંદ એટલા માટે નથી થયો કે એમને આ યોજના પસંદ આવી છે, પરંતુ એનાથી “કોમી સમસ્યા બહુ સરળ બની ગઈ છે” અને કોંગ્રેસ હવે અસંગત માગણીઓ, સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વ વગેરેથી મુક્ત થઈ છે. એમણે ચોખ્ખા શબ્દોમાં કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગરો અને એમના (નહેરુ) જેવા માણસો ભારતમાં એકસાથે રહી ન શકે. આથી પોતે અને લીગરો અલગ રાષ્ટ્રના છે.

ગાંધીજીએ કહ્યું કે પાકિસ્તાનની માગણી એટલે ભારતના ભાગલા; અને એ ‘પાપ’ છે.

મુસ્લિમ લીગ અને પાકિસ્તાનના વિરોધીઓઃ મૌલવીઓ રાજકારણના મોરચેઃ

આવો જ સખત વિરોધ મુસલમાનોના એક વર્ગમાંથી પણ ઊઠ્યો. એમાં મુસ્લિમ લીગ માટે જમિયતુલ-ઉલેમા-એ-હિન્દ મોટા પડકાર રૂપ બની રહી. જમિયતે પાકિસ્તાનની યોજનાનો વિરોધ કર્યો એટલું જ નહીં, પરંતુ પાકિસ્તાન, નૈતિક, ધાર્મિક, આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય દૃષ્ટિએ કેવું નિષ્ફળ રહેશે તે દાખલા દલીલો સહિત સાબિત કર્યું. એના ઘણા મુદ્દા આજે પણ સાચા લાગે છે. આમ છતાં, જમિયતનો અંતે પ્રભાવ ન રહ્યો અને પાકિસ્તાન બન્યું.

પાકિસ્તાનની યોજના વિરુદ્ધ ત્રણ મુખ્ય દસ્તાવેજો

પાકિસ્તાનની યોજના વિરુદ્ધ સબળ અભિપ્રાયો હતા. આમાંથી ત્રણ વિચારકો મુખ્ય છેઃ

૧. જમિયત કરતાં પણ પહેલાં પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરનારા હતા, મૌલાના સૈયદ મુહમ્મદ સજ્જાદ. એમણે ‘ઇસ્લામી પાકિસ્તાનઃ એક છેતરપીંડી’ દસ્તાવેજ પ્રકાશિત કર્યો. લાહોર ઠરાવ જાહેર થયો તે પહેલાં, અને ડૉ. આંબેડકરનો અત્યંત મહત્ત્વનો નિબંધ પણ પ્રકાશિત નહોતો થયો તે પહેલાં જ મૌલાના સજ્જાદે પોતાનો નિબંધ બહાર પાડી દીધો હતો.

બિહારના મૌલાના સજ્જાદ જમિયતના એક આગળપડતા નેતા હતા. એમણે ૧૯૩૬માં ‘મુસ્લિમ ઇંડીપેન્ડન્ટ પાર્ટી’ બનાવીને ૧૯૩૭ની ચૂંટણીમાં બિહારમાં મોટા ભાગની મુસ્લિમ સીટો જીતી લીધી. કોંગ્રેસે સરકાર બનાવવાનો ઇનકાર કર્યા પછી એમણે લીગ સાથે હાથ મિલાવ્યા અને બિહારમાં ઍપ્રિલથી જુલાઈ ૧૯૩૭ સુધી સરકાર ચલાવી. એ વખતે એમને લીગ સાથે જોડાવામાં કંઈ ખોટું નહોતું લાગ્યું કારણ કે એમની નજરે એ અરસામાં જિન્ના પણ તદ્દન કોંગ્રેસની લાઇન પર જ કામ કરતા હતા.

સજ્જાદ સ્વતંત્ર મિજાજના માણસ હતા અને લાહોર ઠરાવ પછી એ જિન્નાથી વિરુદ્ધ થઈ ગયા. એમના નિબંધના મુખ્ય મુદ્દા જોઈએઃ

પાકિસ્તાન ઇસ્લામી રાજ્ય ન બની શકે

પાકિસ્તાનમાં ઇસ્લામી રાજ્ય સ્થપાશે એવા લીગના દાવાને મજબૂત પડકાર ફેંકતાં એમણે કહ્યું કે ઇસ્લામી રાજ્ય બનાવવા માટે મુસ્લિમ લીગે પહેલાં તો પાકિસ્તાનની યોજના હેઠળ આવતા પ્રાંતોમાંથી બહુ મોટી બિનમુસ્લિમ વસ્તીને હાંકી કાઢવાનું વચન આપવું જોઈએ. લગભગ અર્ધી વસ્તી બિનમુસ્લિમોની છે. લીગે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવું જોઈએ કે બિનમુસ્લિમોને પાકિસ્તાન સરકારમાં કોઈ જાતની ભાગીદારી નહીં મળે. તેને બદલે જિન્નાએ આ પ્રાંતોની લઘુમતીઓને જાહેરમાં ખાતરી આપી છે કે બિનમુસ્લિમોને પાકિસ્તાનમાં ધારાસભાઓમાં અને સરકાર ચલાવવામાં પણ સામેલ કરાશે. આવું થાય તો, ભલે ને, ‘હિન્દુસ્તાન’ અને ‘પાકિસ્તાન’ સ્વયંપૂર્ણ દેશો હોય તો પણ પાકિસ્તાનને ‘ઇસ્લામી હકુમત’ અને હિન્દુસ્તાનને હિન્દુ હકુમત કહેવાનું ખોટું છે. આમ, વસ્તીની અદલાબદલીનો સૌથી પહેલો સંકેત મૌલાના સજ્જાદે આપ્યો.

હૉસ્ટેજ થિયરીની ટીકા

પાકિસ્તાન સમર્થકો આ દલીલ બહુ કરતા કે દેશના જે પ્રાંતોમાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હોય તેમને પણ રક્ષણ મળશે કારણ કે એમના પર અત્યાચાર થશે તો પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓને એની કિંમત ચુકવવી પડશે. આમ પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓને ‘બાન’ તરીકે રાખવામાં આવશે. આ ‘હૉસ્ટેજ થિયરી’ની સજ્જાદે આકરી ટીકા કરી. એમણે કહ્યું કે કોઈ મુસ્લિમ સરકાર, બીજે ક્યાંક મુસલમાનો પર અત્યાચાર થતા હોય તો એનો બદલો પોતાના નિર્દોષ નાગરિકો પર ન લઈ શકે. એ શરીઅતની વિરુદ્ધ તો છે જ, આંતરરાષ્ટ્રીય ધારાધોરણોથી પણ વિરુદ્ધ છે.

ખરેખર મુસ્લિમો એકબીજાની મદદ કરી શકે છે?

સજ્જાદે કહ્યું કે પાકિસ્તાનના હિમાયતીઓ તુર્કીના વારસ બનવાની વાત કરે છે પણ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદે હંમેશાં મુસલમાનો પર જુલમો કર્યા છે, પરંતુ તુર્કીએ બદલો લેવા માટે પોતાના ખ્રિસ્તી નાગરિકોને રંઝાડ્યા હોય એવો એક પણ દાખલો નથી નોંધાયો. ૧૮૫૭ના વિદ્રોહ વખતે પણ તુર્કીએ હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોની મદદ નહોતી કરી. માત્ર તુર્કી નહીં બીજા કોઈ મુસ્લિમ દેશે પણ બ્રિટન સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો કાપી નાખવાની હિંમત નહોતી કરી.

યૂ. પી.ના મુસલમાનો શા માટે ભોગ આપે?

લીગે લઘુમતી મુસ્લિમ પ્રાંતોના મુસલમાનોને એ દલીલને પણ ખોટી ઠરાવી કે બહુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોને હિન્દુ બહુમતીથી બચાવવા માટે ભોગ આપવા હાકલ કરી હતી. જિન્ના મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોના છ કરોડ મુસલમાનોને બચાવવા માટે મુસ્લિમ લઘુમતી પ્રાંતોના બે કરોડ મુસલમાનોનો ભોગ આપવા તૈયાર હતા. એમણે આવું મંતવ્ય જાહેરમાં વ્યક્ત કર્યું હતું. મૌલાના સજ્જાદે આની સખત ઝાટકણી કાઢી. એક તો, જિન્નાએ જાણીજોઈને લઘુમતી પ્રાંતોમાં મુસલમાનોની વસ્તી ઓછી દેખાડી. બીજું, એમણે જિન્નાના તર્ક અને ભાષાનો જ ઉપયોગ કરીને કહ્યું કે બે કરોડ મુસલમાનો છ કરોડ મુસલમાનોને બચાવવા માટે પોતાનું બલિદાન આપે તેના કરતાં બધા જ એંસી કરોડ મુસલમાનો એકઠા થઈને ‘હિન્દુઓની ગુલામી’ સ્વીકારે, ‘હિન્દુ કોંગ્રેસ’ પાછળ ઊભા રહે અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદને દેશમાંથી હાંકી કાઢે તે વધારે સારું છે. આના પરિણામે આખા ઇસ્લામી વિશ્વના ૨૫ કરોડ મુસલમાનો માટે પણ આઝાદીનો દરવાજો ખૂલી જશે. ૨૫ કરોડ માટે ૮ કરોડનો ભોગ આપવો પડે તે ૬ કરોડ માટે ૨ કરોડનો ભોગ આપવા કરતાં વધારે પસંદ કરવા જેવું છે! મૌલાનાએ આ દલીલ કરીને એ પણ દેખાડ્યું કે પાકિસ્તાનને મહાન દેખાડવા માટે વૈશ્વિક ઇસ્લામનું નામ વટાવી ખાવાનો ઇજારો માત્ર મુસ્લિમ લીગ પાસે નહોતો.

મૌલાના સજ્જાદે પાકિસ્તાનની યોજનાને બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓ સાથેની સંતલસનું પરિણામ ગણાવી. એમણે ઇતિહાસ તરફ આંગળી ચીંધીને કહ્યું કે ૧૯૨૨માં ખિલાફત-કોંગ્રેસ સમેલન ગયામાં મળ્યું ત્યારે ‘પાકિસ્તાન’નો વિચાર વિદેશમાંથી લાવીને ઘુસાડવામાં આવ્યો. પરંતુ એ વખતે મુસ્લિમ નેતાઓએ એને ધ્યાન આપવા લાયક ન ગણ્યો. પછી ૧૯૩૦માં સર મહંમદ ઇકબાલે લીગની અલ્હાબાદ કૉન્ફરન્સમાં આ ઠરાવ રજૂ કર્યો, પણ તે પછી મળેલી પહેલી ગોળમેજી પરિષદમાં પણ જિન્ના કે ઇકબાલ, બન્નેને આ વિચારને આગળ વધારવા જેવું ન લાગ્યું, નહીંતર એ સારામાં સારો મોકો હતો. ૧૯૩૯ સુધી લીગે આ બાબતમાં કંઈ કર્યું નહીં પરંતુ તે પછી કોંગ્રેસનાં પ્ર્રધાનમંડળોએ રાજીનામાં આપી દીધાં એટલે મુસલમાનોને જોડી રાખવા માટે જિન્ના કે મુસ્લિમ લીગ પાસે કોઈ મુદ્દો નહોતો એટલે પાકિસ્તાનનો મુદ્દો ઊભો કરી દીધો છે.

૦૦૦

૨. મૌલાના સજ્જાદની જેમ મૌલવી તુફૈલ અહમદ મેંગ્લોરી પણ મુસ્લિમ લીગની સામે પડ્યા. આમ તો એ મૌલવી નહોતા પણ અલીગઢની મોહમેડન ઍંગ્લો-ઑરિએન્ટલ કૉલેજના શરૂઆતના બૅચના વિદ્યાર્થી હતા અને કૉલેજના આદર્શ પ્રમાણે પ્રાચીન અને આધુનિકનો એમનામાં સંગમ થયો હતો. એક બાજુ, એ ક્રિકેટ ટીમના વિકેટકીપર હતા તો બીજી બાજુ નમાઝના પણ પાકા; એટલે એમનું નામ ‘મૌલવી’ પડી ગયું, જે જીવનભર રહ્યું. મૌલવી ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સના જૉઇંટ સૅક્રેટરી પણ હતા.

મેંગ્લોરી પાકિસ્તાન વિશે લેખો લખતા અને પછી એમનો સંગ્રહ બહાર પાડવામાં આવ્યો. એ પુસ્તાક એટલું લોકપ્રિય બન્યું કે ૧૯૩૭ અને ૧૯૪૫ વચ્ચે એની પાંચ આવૃત્તિઓ થઈ. મુસ્લિમ લીગે તો એની પાકિસ્તાન યોજનાની કોઈ વિગતો જાહેર નહોતી કરી એટલે દેશના રાષ્ટ્રવાદીઓ જે સવાલો સામાન્ય રીતે પૂછતા રહેતા તે જ મુદ્દા એમણે ઉઠાવ્યા. એમણે કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગ જાણે મુસલમાનોને કહે છે કે તમે ચુપ રહો, કાયદે આઝમ બધું જાણે છે અને બરાબર કરશે; આવા સવાલો પૂછતા રહેશો તો કોમ નાના ઝઘડાઓમાં ભેરવાઈ જશે. કોમે તો માત્ર ‘પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ’ અને ‘કાયદે આઝમ કી જય’ એવા નારા પોકારીને જ સંતોષ માનવાનો છે.

તે પછી જે કંઈ માહિતી ઉપલબ્ધ હતી તેના આધારે એમણે પાકિસ્તાન યોજના પર પ્રહારો કરવાની શરૂઆત કરી દીધી.

એમણે અલગ ઉત્તર-પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પૂર્વમાં અલગ મુસ્લિમ ઝોન બનાવવાની દરખાસ્તની ટીકા કરી કે ઉત્તર-પશ્ચિમમાં (અત્યારનું પાકિસ્તાન) હિન્દુઓની વસ્તી ૪૩ ટકા છે અને ઉત્તર-પૂર્વમાં (અત્યારનું બાંગ્લાદેશ)માં એમની વસ્તી ૪૦ ટકા છે. બીજી બાજુ, હિન્દુ પ્રાંતો – યૂ.પી., બિહાર, મધ્ય ભારત, મદ્રાસ, બોમ્બે. ઓરિસ્સા અને રાજપુતાનામાઅં હિન્દુઓની વસ્તી ૯૦ ટકા છે, મુસલમાનો માત્ર ૧૦ ટકા છે. દિલ્હીમાં ૨૮ ટકા, મલબારમાં ૨૭ ટકા અને હૈદરાબાદમાં ૭ ટકા મુસલમાનો છે. આમ માત્ર બે ઝોનમાં મુસલમાનોની પાતળી બહુમતી છે. આ સંયોગોમાં ત્યાં શી રીતે ઇસ્લામિક રાજ્ય બનાવી શકાશે? મુસ્લિમ લીગ હિન્દુ ઝોનમાં મુસ્લિમોને એક જગ્યાએ એકત્ર કરવાની વાતો કરતા તેનાં જોખમો અને લાભ એટલા સ્પષ્ટ હતા કે મેંગ્લોરીએ એના પર બહુ સમય ન બગાડતાં સીધો જ લીગનો એ દાવો પકડ્યો કે પાકિસ્તાન હિન્દુસ્તાન સાથે લઘુમતીઓના રક્ષણ વિશે સમજૂતી કરશે. સામાન્ય રીતે તેઓ આને ‘હૉસ્ટેજ થિયરી’ કહેતા. મૌલવીએ કહ્યું કે હિન્દુ ઝોનમાં મુસલમાનો પર અત્યાચાર થઈ શકે પણ મુસ્લિમ ઝોનના હિન્દુઓ ભણેલા, પૈસેટકે સુખી અને વહીવટમાં પહોંચવાળા છે એટલે એમની સામે બદલો લેવાનું શક્ય નથી. આ ચિંતાઓ પર ધ્યાન આપવાને બદલે કાયદે આઝમ લઘુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોનું બલિદાન આપવાની વાત કરે છે તેના પર એમણે મોટો વાંધો લીધો.

સહિયારાં મતદાર મંડળો

એમણે કહ્યું કે લઘુમતી પ્રાંતના મુસ્લિમોને એમના એકમાત્ર પ્રતિનિધિ સંગઠન, મુસ્લિમ લીગ પાસેથી આ સવાલના જવાબ મેળવવાનો હક છે. તે પછી એમણે પોતે જ જવાબ આપ્યો કે ખરો ઉપાય એ છે કે ફરીથી સહિયારા મતદાર મંડળો દ્વારા સરકારો બનાવવી જોઈએ. ત્રીસ વર્ષથી મુસ્લિમ રાજકારણમાં કોંગ્રેસની આ માગણીને મુસ્લિમ વિરોધી માનવામાં આવતી હતી તેની સામે મૌલવી મેંગલોરીનો ઉકેલ તદ્દન જુદી દિશામાં જતો હતો. એમણે કહ્યું કે સીટોની વહેંચણી કોમના ભેદભાવ વિના થતો હતો એ સમયને યાદ કરતાં એમણે કહ્યું કે એ વખતે ઉમેદવારોને બન્ને કોમમાંથી મત મેળવવા પડતા. અલગ સીટો થતાં એવી જરૂર ન રહી. પહેલાં મુસલમાનને કનડગત ન થાય તેની હિન્દુ ધારાસભ્યો ચિંતા કરતા, હવે એમને મુસલમાન સાથે શું થાય છે તે જોવાની પણ જરૂર નથી રહી. એમણે મુસલમાન પ્રતિનિધિ પાસે જવું પડે છે પણ એ જ મુસલમાન પ્રતિનિધિ ઍસેમ્બલીમાં હિન્દુ સભ્યની મદદ ન લે તો કંઇ કામ કરાવી જ શકતો નથી. અલગ સીટ થયા પછી રમખાણો પણ વધી ગયાં હતાં.

૩. મૌલાના હિફ્ઝુર રહેમાન સ્યોહારવીની પાકિસ્તાન યોજનાની ટીકાનો નિબંધ ૧૯૪૫-૪૬ની ચૂંટણીઓ પહેલાં બહાર પડ્યો. એ દિલ્હીમાં જમિયતુલ- ઉલેમા-એ-હિંદના નાઝિમ (મુખ્ય સંગઠક) હતા પરંતુ મૂળ યૂ. પી,ના હતા. એમણે પણ પાકિસ્તાનને ઇસ્લામી રાજ્ય બનાવાશે એવા દાવને નકારી કાઅઢ્યો. આની વિગતો આપણે જોઈ લીધી છે એટલે ઊંડા નહીં ઊતરીએ. પરંતુ એમનો મોટો આક્ષેપ એ હતો કે પાકિસ્તાન યોજના બ્રિટનના નેતાઓ સાથે સંતલસ કર્યા પછી ઘડાઈ છે.

દૈવી પ્રેરણા નહીં, બકિંગહામની પ્રેરણા

અંગ્રેજોની ‘ભાગલા પાડો અને રાજ કરો’ની નીતિની આકરી ટીકા કરતાં એમણે કહ્યું કે ભારતીય રાષ્ટ્રમાં ફૂટ પડાવવા માટે બ્રિટને બે રાષ્ટ્રનો સિદ્ધાંત ઘડીને મુસ્લિમ લીગને એમાં જોતરી છે. એમણે યાદ આપ્યું કે પાકિસ્તાનનો વિચાર સૌ પહેલાં ૧૯૩૦માં સર મહંમદ ઇકબાલે એમની લંડનની મુલાકાત પછી રજૂ કર્યો. તે પછી ૧૯૩૯માં યુક્ત પ્રાંતના મુસ્લિમ નેતા ખલિકુઝ્ઝમાન હજ કરીને લંડન ગયા અને ત્યાંથી પાછા આવીને એમણે આ વિચારને ફરી સજીવન કર્યો અને જિન્નાએ એને લાહોર ઠરાવ રૂપે અંતિમ રૂપ આપ્યું. સ્યોહારવીએ કહ્યું કે આ કોઈ ઇલ્હામ (દૈવી પ્રેરણા) નથી પરંતુ બકિંગહામની રાજકીય પ્રેરણા (સિયાસતી ઇલ્હામ) છે. એમણે અફસોસ કર્યો કે ૧૮૫૭ પછી બ્રિટનને પોતાની હકુમત મજબૂત બનાવવી હતી ત્યારે એણે સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી મૌલવીઓ વિરુદ્ધ સર સૈયદ અહમદ જેવા રાજકીય વફાદારોની મદદ લીધી હતી અને હવે બ્રિટિશ રાજ સામે કોંગ્રેસે શરૂ કરેલા રાષ્ટ્રવાદી આંદોલનમાં ઉલેમા પણ સામેલ છે ત્યારે બ્રિટનને મુસ્લિમ લીગના વફાદાર રાજને બચાવવા માટે મળી ગયા છે.

બ્રિટને પહેલા વિશ્વયુદ્ધ વખતે પણ આરબોને અલગ રાષ્ટ્ર તરીકે ઓળખાવીને એમને તુર્કી સામે લડવા ઉશ્કેર્યા હતા. પરિણામે આરબો તુર્કોની ગુલામીમાંથી નીકળીને બ્રિટનની ગુલામીમાં સપડાયા. એટલે એમણે મુસલમાનોને પાકિસ્તાનની મોહજાળમાં ન ફસાવા અપીલ કરતાં કહ્યું કે એનાથી બર્ર-એ-અઝમમાં (ભારતીય ઉપખંડમાં) બ્રિટિશ હકુમત મજબૂત બનશે.

સ્યોહારવીએ કહ્યું કે ૧૯૩૭માં ચૂંટણી પછી કોંગ્રેસ સરકાર બનાવતી હતી ત્યારે જિન્ના એની સમક્ષ હાથ લંબાવીને સતાની ભીખ માગતા હતા. કોંગ્રેસે ઇનકાર કર્યો તો મુસ્લિમ લીગે ઍસેમ્બલીમાંથી રાજીનામાં આપવાની હિંમત ન કરી અને ખાનગી ખૂણે સરકાર પાસેથી મેજિસ્ટ્રેટ, કોઈ સમિતિના અધ્યક્ષ વગેરે પદો માગતા રહ્યા અને સત્તા ભોગવતા રહ્યા. એ જ મુસ્લિમ લીગે કોંગ્રેસ સરકારોએ રાજીનામાં આપ્યાં ત્યારે ‘મુક્તિ દિન’ મનાવવા લોકોને એલાન કર્યું. આમ મુસ્લિમ લીગની નૈતિકતા સામે પણ સ્યોહારવીએ સવાલ ઊભો કર્યો અને કહ્યું કે જિન્ના માત્ર અંગત લાભ માટે જ આ બધું કરતા રહ્યા છે.

પાકિસ્તાન આર્થિક રીતે નબળું

પાકિસ્તાન પાસે કુદરતી સંપદા નથી, એવી ટીકાનો મુસ્લિમ લીગના એક નેતાએ જવાબ આપ્યો હતો કે પાકિસ્તાન હિન્દુ મૂડીને આમંત્રણ આપશે. સ્યોહારવીએ કહ્યું કે લીગના નેતાઓને અર્થતંત્રની જરાયે સમજ નથી. એમણે કહ્યું કે મૂડી હંમેશાં રાજસત્તાનો કબજો લઈ લે છે. હિન્દુ મૂડી એ જ કરશે. એ નહીં હોય તો પાકિસ્તાને બ્રિટનની મૂડી પર ભરોસો રાખવો પડશે. આમ બ્રિટનની સત્તા કાયમ રહેશે. વિદેશી મૂડીને આમંત્રણ આપવું તે ગુલામ બનવાનો સૌથી સહેલો રસ્તો છે.

પાકિસ્તાન સરકારી નોકરોના પગાર ઘટાડીને બચત કરશે અને કોલસાની ખાણમાં રોકાણ કરશે એવી લીગની વાતની ઠેકડી ઉડાડતાં એમણે કહ્યું કે એમાંથી એક ખાણ પણ નહીં ખરીદી શકાય!

ત્રણેય ટીકાઓનો એક જ સૂર હોવા છતાં અંતર એ છે કે મૌલાના સજ્જાદ લખતા હતા ત્યારે એમણે માન્યું હતું કે પાકિસ્તાન માત્ર વાટાઘાટોમાં સોદાબાજી માટે જિન્નાએ ઉપજાવી કાઢેલો ખ્યાલ છે. મૌલવી મેંગલોરી લખતા હતા ત્યારે એક વાત સ્પષ્ટ થઈ ગઈ હતી કે પાકિસ્તાન બનશે પણ ફેડરેશન તરીકે રહેશે. સ્યોહારવી લખતા હતા ત્યારે પાકિસ્તાન ફેડરેશનનો ભાગ નહીં પણ સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર બનશે એવું સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું.

૦૦૦

પરંતુ, અખબારો અને સામાન્ય વાચકોની દલીલ શું હતી? આવતા સોમવારે એના પર નજર નાખશું. યાદ રાખવા જેવું છે કે આવી મોટી ઐતિહાસિક ઘટનામાં સામાન્ય માણસની ભૂમિકાની પુસ્તકના લેખક વેંકટ ધૂલિપાલા સિવાય કોઈએ નોંધ લીધી હોય એમ લાગતું નથી.

૦૦૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૪ :

%d bloggers like this: