Best Urdu stories from Pakistan

ગુલાબદીન ચિઠ્ઠીરસાં

 આગ઼ા બાબર

લેખકનો પરિચયઃ

મૂળ નામ આગ઼ા સજ્જાદ હુસૈન. જન્મ માર્ચ ૧૯૧૯.પંજાબના બટાલામાં મૅટ્રિક સુધી શિક્ષણ. કૉલેજનો અભ્યાસ લાહોરમાં.૧૯૪૩થી ૧૯૪૫ સુધી પંચોલી આર્ટ સ્ટૂડિયોમાં સંવાદ લેખક તરીકે કામ કર્યું.પંજાબ ઍસેમ્બ્લીમાં રિપોર્ટર તરીકે કામ કર્યું. તે પછીમે ૧૯૪૯માઅં પાકિસ્તાનની ફોજમાં જોડાયા અને મેજર તરીકે રિટાયર થયા. ૧૯૭૮માં અમેરિકા ગયા અને ત્યાં રીડર્સ ડાઇજેસ્ટ સાથે જોડાયા. ચાર નવલિકા સંગ્રહો અને અન્ય સમીક્ષા પુસ્તકો પ્રકશિત. ૧૯૯૯માં અવસાન.

 

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક સાક્ષી પ્રકાશન, એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(
ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

ગુલાબદીન ચિઠ્ઠીરસાં

 આગ઼ા બાબર

પોસ્ટ ઑફિસની પાછળની બિલ્ડિંગના લાંબા રૂમમાં આજે બહુ હલચલ હતી. આજે ચિઠ્ઠીરસાંઓ(ટપાલીઓ)ની બદલીઓ થઈ હતી. ગુલાબદીનનો ચહેરો ઊતરી ગયો હતો.

કરમ ઇલાહીએ ઇકરામને પૂછ્યું – “ગુલાબદીનની મા મરી ગઈ છે કે શું?”

“અરે ભાઈ, એની બદલી હીરામંડી થઈ ગઈ છે.”

બન્નેએ હાથ મિલાવ્યા અને જોરથી હસી પડ્યા.

ગુલાબદીન મનની બળતરા ઠાલવતો હતોઃ “આનો અર્થ શું? રોજી તો ખુદા આપે છે, ભલે ને મારે નોકરી છોડવી પડે. હું તો મોટા સાહેબને અપીલ કરીશ. અફસરોએ તો જરાક ખ્યાલ રાખવો જોઈએ કે કોને કયો ઇલાકો આપવો.”

ગુલાબદીન પાંચ વાર નમાજ પઢતો. એના મહોલ્લામાં રમઝાનના મહિનામાં રાતે તરાવીહની નમાજોમાં કુર્‍આનખાનીની વ્યવસ્થા કરવાની જવાબદારી એની જ રહેતી. બજારમાં મેરાજ શરીફનો ફાળો પણ એની નિગરાની નીચે ઉઘરાવાતો અને એ જ એનો ખર્ચ કરતો. ઈદે-એ-મિલાદ-ઉન-નબીની ઊજવણીમાં પણ છોકરાઓ એના કહ્યા પ્રમાણે જ રંગબેરંગી તોરણો વગેરે બાંધતા. આવા ઈમાનદાર. ધર્મભીરુ માણસનો અંતરાત્મા આજે અસ્વસ્થ હતોઃ “તું ગુલાબદીન, હવેથી તવાયફોની ટપાલ લઈને એમના કોઠાઓના આંટાફેરા કરીશ? એ કાગળો શરૂ થતા હશે હવસ સાથે અને પૂરા થતા હશે હવસ સાથે. કોઈ કાગળમાં માની મમતા કે બાપનાં લાડ નહીં હોય. માની છાતીમાંથી દ્દૂધને બદલે ઝેર ટપકતું હશે અને બાપની નજરમાંથી બેશરમી…”

બીજા દિવસે એ પોસ્ટ માસ્તરને મળ્યો ત્યારે એનો ચહેરો પીળો પડી ગયો હતો. કદાચ એ હમણાં જ વુજૂ કરીને, દુઆ માગીને આવ્યો હશે.

 “હુઝૂર, મારી બદલી હીરામંડી કરી છે. હું નમાજી માણસ. મારી બહુ બેઇજ્જતી થશે.” એણે પોતાની અરજી મોટા સાહેબ સામે ધરી દીધી અને ખાખી કોટના ગજવામાંથી કાળા મણકાની તસબીહ (માળા) કાઢીને બોલ્યો, “હુઝૂર, જે હાથ આ તસબીહ ફેરવે છે તે જ એ કાળાં કામાંના અડ્ડાઓમાં જઈને ધંધો કરતી બાઈઓને કાગળો પહોંચાડશે. ખુદા માફ કરે. જનાબ, મારાથી નહીં થાય. કાં તો મને ફૈઝબાગમાં મૂકો ને કાં મિસરી શાહમાં જ રહેવા દો.”

સાહેબ વિચારીને બોલ્યા “તો બદલી રોકી દેવી છે? પણ હમણાં તરત તો નહીં થાય; અરજી તો રાખું છું.”

ગુલાબદીનને આંચકો લાગ્યો.

ગુલાબદીન અને સિરાઝ પાણીવાળા તળાવ પાસેથી થઈને નવ-ગજની કબર પાસે આવ્યા ત્યારે સિરાઝે કહ્યું, “મૌલવી ગુલાબદીન, આવ અહીંથી શરૂ કરીએ,” એ જમણી બાજુ વળતાં બોલ્યો, “આ પહેલો ચોક ફિરોઝાનો છે. અહીં બધી ગાનારીઓ રહે છે.”

દરવાજે ચાર-પાંચ જણ પાનાં રમતા હતા અને એક સ્ત્રી ઉપર છજામાં ખભે ટુવાલ રાખીને ભીના વાળને આંગળીથી અલગ કરતી સૂકવતી હતી. દુપટ્ટો નહોતો લીધો એટલે એના દરેક ઝટકે એની છાતી પણ… ગુલાબદીનને આંખો બંધ કરી દેવાની ઇચ્છા થઈ આવી.”

“કાલથી મારી જગ્યાએ આ આવશે” સિરાઝે ગુલાબદીનનો પરિચય કરાવ્યો.

લાંબી મૂંછોવાળાએ પાનાં પટક્યાં અને બન્ને પર નજર નાખી. લૂંગી જાંઘ સુધી ચડાવીને બેસી ગયો. એની સાથેના જુવાન છોકરાને ગુલાબદીનનું નામ સાંભળીને ગીત સાંભર્યું, “ઓ રાંઝા ફુલ ગુલાબ દા મેરી ઝોલી ટુટ પેયા…” છજા પરથી તવાયફ તાડૂકી, એણે પગ ઊંચો કરીને કઠેરા પર  રાખ્યો હતો. એની વજનદાર જાંઘોની અટકળ કોઈ કરે તો ખોટા પડવાનો સવાલ જ નહોતો.

“ આદાબ બીબી, પહેલાં જઈને સલવાર સિવડાવી લો!”

“એ બિલ્લો હતી. ઢોલક પર ગીતો બહુ સારાં ગાય છે.” સિરાઝે બધાંની ઓળખાણ આપવાનું શરૂ કર્યું. બજારમાં એક પાનવાળાની દુકાને પહોંચીને સિરાઝે કહ્યું, આ શહાબાની દુકાન છે. એ તો સાંજે આવશે, આ બેઠો છે તે નિક્કો. મૌલવીજી, પાનવાળાની દુકાનો દલાલીના અડ્ડા છે. અત્યારે દુકાનોમાં બેઠા છે તે બધ્ધા જ તવાયફોના નોકરો છે.”

તે પછીની ગલીમાં જતાં સિરાઝે કહ્યું, “અહીં બધી રંડીઓ રહે છે, ધંધાવાળીઓ.” ગલીમાં સડેલા તરબૂચની ગંધ આવતી હતી. ગુલાબદીને નાકે  કપડું રાખી દીધું.

“આ ગલીમાં જવાની જરૂર છે?” ગુલાબદીને નાકનું ટેરવું ચડાવતાં કહ્યું. “એકાદ ટપાલ અહીંની પણ હોય છે. આજે કંજરોના ચૌધરીની છે.” મહેંદીરંગી દાઢીવાળો ચૌધરી ખાટલે બેસીને હુક્કો પીતો હતો. એક માલિશિયો પાસે બેઠો હતો. એક જણ એના પગની પીંડલીઓ દબાવતો હતો.

“આ બાજુ ક્યાં, માસ્ટર?” ચૌધરી બોલ્યો.

“તમારી ટપાલ છે, ચૌધરીજી.” સિરાઝે કહ્યું અને ગુલાબદીનની ઓળખાણ કરાવી. આગળ ચાલ્યા તો એક ઘરમાંથી એક સ્ત્રી ડોકાઈ. “મારો કોઈ કાગળપત્તર નથી?” સિરાઝે ડોકું ધુણાવીને ના પાડી એટલામાં તો બીજી એક સ્ત્રી ભડકી, “યારોને તો ભરખી ગઈ, હવે તને કોણ લખશે કાગળ?”

બન્ને આગળ નીકળી ગયા. આગળ જતાં ગલી સાંકડી થતી જતી હતી. ગુલાબદીનનો જીવ ગભરાવા લાગ્યો. છેવટે ખુલ્લા રસ્તે આવતાં એના જીવમાં જીવ આવ્યો. સિરાઝે પૂછ્યું, “મિયાં, થાક્યા તો નથી ને? ચાલો, હજી એક-બે કાગળ છે.” બન્ને આગળ ગયા. બીજા ચાર-પાંચ કાગળ સિરાઝે પકડાવ્યા ત્યારે ગુલાબદીનને લાગ્યું કે એના હાથમાં ગંદા લોહીથી ખરડાયેલાં ચીંથરાં મૂકી દીધાં છે.

 “અહીં બદ્રો અને કદ્રો અહીં રહે છે.” સિરાઝે કહ્યું; અને એક મકાનમાં બેધડક ઘૂસી ગયો. આંગણામાં બે છોકરીઓ લસણ છોલતી હતી. સિરાઝનો અવાજ સાંભળીને છોકરીઓએ નજર ઊંચી કરી. સિરાઝે ગુલાબદીનના હાથમાં એક કાગળ પકડાવ્યો. આજે સૌ પહેલી વાર ગુલાબદીન કાગળ વહેંચતો હતો. બદ્રુન્નિસાએ કાગળ લઈ લીધો અને વાંચવા લાગી. એનો હરખ માતો નહોતો, “આપાને ‘કાકી’ (દીકરી) આવી…”

ઉસ્તાદ નૂરુદ્દીન રાહ જોતો ઊભો હતો. હવે બોલ્યા વગર રહી ન શક્યો, “અરે, જાનવરો, કહો તો ખરા શું સમાચાર છે?” વરંડામાં ટાટના પરદા પાછળથી એક વૃદ્ધાનો અવાજ આવ્યો, ‘ઉસ્તાદજી, કમરોએ દીકરી જણી…”

નૂરુદ્દીન ઉત્સાહમાં આવી ગયો. “નસીબવાળી છે. મુબારકબાદ અમ્માજી. પણ ટપાલીને મીઠું મોં કરાવ્યું?”

“હા, હા, એના વિના કેમ ચાલે?” કહીને કદ્રોએ સિરાઝના હાથમાં બે રૂપિયા મૂકી દીધા.

બન્ને બજારમાં આવ્યા ત્યારે એક જાળિયાવાળું ઘર દેખાડીને સિરાઝ બોલ્યો, “આ ઝોહરા મુશ્તરીનું ઘર છે…એની પણ ટપાલ હતી ને?” મુશ્તરીનો કાગળ હાથમાં પકડીને બન્ને અંદર ગયા ત્યારે એક જાડી સ્ત્રી પલંગ પર પડખું ફરીને સૂતી હતી. એના કૂલ્હા પરથી કમીઝ ખસી ગયું હતું પણ એને ભાન નહોતું. બાજુના રૂમમાંથી એક દૂબળી-પાતળી છોકરીએ આવીને કાગળ લઈ લીધો. સામેના રૂમમાં બે સાજિંદાઓ સાથે એક નાની છોકરી નથડી પહેરીને બેઠી હતી અને રિયાઝ કરતી હતી, “આ…આ…આ…”

ત્યાંથી બન્ને પાછા બજારમાં પહોંચ્યા ત્યારે સિરાઝે એને મળેલા બે રૂપિયામાંથી એક રૂપિયો ગુલાબદીનને આપવાની કોશિશ કરી, પણ એણે આનાકાની કરી. એને પેલી નથડીવાળી નાની છોકરી યાદ આવતી હતી. સિરાઝે ગુલાબદીનના કોટના ગજવામાં રૂપિયો નાખી દીધો અને બોલ્યો, “બુઝુર્ગવાર, આ કોઈ હરામના પૈસા નથી. સમજો… કોઈના ખિસ્સામાંથી રૂપિયો કઢાવવો એ સહેલી વાત નથી. અને રૂપિયાનું તો એવું છે કે એ આજે એક ગજવામાં હશે, કાલે બીજા ગજવામાં ચાલ્યો જશે.” ગુલાબદીન કંઈ ન બોલ્યો પણ મનમાં નક્કી કર્યું કે બદ્રોનો કાગળ આપવા જશે ત્યારે એને રૂપિયો પાછો આપી આવશે. પણ ઘણા દિવસ સુધી કાગળ જ ન આવ્યો. જ્યારે આવ્યો ત્યારે ગજવાનો રૂપિયો નીકળી ગયો હતો. એની પત્નીએ રૂપિયો કાઢીને ઘાસલેટ મંગાવી લીધું હતું.

ગુલાબદીન બદ્રો-કદ્રોને ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે બન્ને બહેનોએ કારપેટ પર લંબાવ્યું હતું અને એમની બહેન તકિયાને અઢેલીને પલાંઠીભેર બેઠી હતી. પાસે જ એનો બાપ હુક્કો ગડગડાવતો બેઠો હતો. ગુલાબદીને ત્રણ કાગળ એમના હાથમાં મૂક્યા. એનો બાપ બોલ્યો, “ભલા આવ્યા, મુનશીજી, છોકરીઓ કહેતી હતી, ટપાલ નથી આવતી, નવા મુનશીજી ક્યાંક બીજે તો આપી નથી આવતા ને?”

“ ના. તમારી ટપાલ આવતી જ નહોતી.”

“અરે, કાકી થવાના ખબર પણ આ જ લઈ આવ્યા હતા.” કદ્રોએ કારપેટ પર પડ્યા પડ્યા જ કહ્યું.

“એ…મ! બહુ શુકનિયાળ પગલાં છે, તમારાં મુનશીજી, ખુદા તમારું ભલું કરે. મુનશીજી, આવ્યા છો તો આ કામ પણ કરી આપો. આ મની ઑર્ડર  લખી આપો.” એણે ગુલાબદીન માટે બેસવાની જગ્યા ખાલી કરી આપી, હુક્કો એના તરફ ફેરવ્યો અને નોકરને કહ્યું, “અબે ઓય, મુનશીજી માટે લસ્સી લઈ આવ.”

ગુલાબદીને પૂછ્યું, “ઘરમાં દૂઝાણું છે?”

“અમે કંઈ જેવાતેવા નથી. મુનશીજી, કંજરોમાં અમારું ખાનદાન બહુ ઊંચું છે.” પછી કમરુન્નિસા માટે મની ઑર્ડર લખાવવા બેઠો. છેલ્લું ખાનું આવ્યો ત્યારે લખાવ્યું, “આ બસો રૂપિયા કાકીના ચૂસણિયા માટે છે. તારી માની તબીયત સારી નથી. ઠીક થશે ત્યારે તારી પાસે આવી જશે.”

લસ્સી માટે આભાર માનવાની રીતે ગુલાબદીને ચિંતા દેખાડી, “શું ઘરમાં કંઈ તકલીફ છે?”

“ખાસ નહીં, ચક્કર આવે છે. અમે પાછા ચરી પણ ન પાળીએ.”

ગુલાબદીન ઊઠવા લાગ્યો ત્યારે બદ્રોનો બાપ બોલ્યો, “મુનશીજી, લસ્સી પીવાનું મન થાય ત્યારે સંકોચ રાખ્યા વિના, ઘર જાણીને આવી જજો.”

ધીમે ધીમે ગુલાબદીનને દરેક ઘરની અંદરની વાતોની પણ ખબર પડવા લાગી. જેમ કે, બદ્રો અને કદ્રો જ્યાં રહેતી હતી તે ગેરુઆ રંગનું ખુલાવટવાળું મકાન એમની પરદાદીને એક તવંગર લાલા મુકુંદલાલે બનાવી આપ્યું હતું. હવે કુટુંબની સૌથી નાની દીકરી મહેરુન્નિસા માટે કોઈ મોટો આસામી શોધતા હતા. બદ્રોને મુજરા માટે ગુલબર્ગ જવું હતું તો એણે મહેરુન્નિસાને નાકે નથ અને બીજા શણગારોથી સજીને એવી બનાવી દીધી હતી કે જાણે મીણની પૂતળી. બદ્રોએ પોતે જ આ વાત કહી હતી. બદ્રોનો બાપ અબ્દુલ કરીમ અને ભાઈ કીમ કંઈ કામ નહોતા કરતા. કીમ તો કાને લવિંગિયાં પહેરીને ફુલફટાક થઈને ફર્યા કરતો. બદ્રો અને કદ્રોની મા સખત પરદો પાળતી.

ઝોહરા અને મુશ્તરીના ઘરમાં જે સ્ત્રી હંમેશાં પડખું ફેરવીને સૂતેલી દેખાતી તે એમની ઓરમાન બહેન છે. અફીણની એને લત છે. ઝોહરા અને મુશ્તરીની મા પણ પરદામાં જ રહે છે, પણ ગયા વર્ષે હજ કરી આવી તે પછી બદ્રો-કદ્રોની માને પણ હજ કરવાની ઇચ્છા થઈ છે, પણ અબ્દુલ કરીમ અને ત્રણેય દીકરીઓ હા નથી કહેતી કારણ કે એની તબીયત નબળીસબળી રહ્યા કરે છે.

ગુલાબદીનને એ પણ સમજાઈ ગયું કે જે ગાનારીના ઘરમાં વધારે મહેફિલો જામે તેની ખબર બીજાં ઘરો સુધી પણ પહોંચી જાય છે – ફલાણીને ઘરે હમણાં હમણાં સોસાઇટી બહુ એકઠી થાય છે. તવાયફોના નોકરો આવા સમાચારો લઈ આવતા હોય છે, જે આખો દિવસ દુકાનો પર બેઠા પાનાં ટીચ્યા કરતા હોય છે અને હારનારાને પૈસે પેડાવાળી લસ્સી પીતા રહે છે.

જે મકાનોના દરવાજા દિવસે જાડી ચિક અને ટાટના પરદાથી બંધ રહે છે, તે રાતે એવા ફટાશ ખૂલી જાય છે કે જાણે ચિક અને ટાટની સખત બેઇજ્જતી કરવી હોય. ગુલાબદીનને આ મકાનો ભેદી લાગતાં.

એક દિવસ એ બહુ થાકેલો હતો અને એ ગલીમાં ટપાલ વહેંચવા જવું હતું. એને થયું કે આ ચાર કાગળ વહેંચીને એ બદ્રો-કદ્રોને ઘરે લસ્સી પીવા પહોંચી જશે. એ ગલીમાં દાખલ થયો ત્યારે ત્યાં બહુ ગોકીરો હતો. અલ્લારખી મુસલ્લન અને બીજી એક રંડી વચ્ચે લડાઈ જામી હતી. ગુલાબદીન ત્યાંથી પસાર થયો ત્યારે એના તરફ ત્રાંસી આંખે જોઈને મુસલ્લન બોલી, “જાની, તને તો ટપાલી…!” બીજીએ તડાક જવાબ દીધો, “જાની, તને આ ભટકૂ ટપાલી…!” બીજી રંડીઓ ખડખડાટ હસી પડી. ગુલાબદીન શિયાવિયા. ત્યાં ટપાલ વહેંચ્યા વિના જ બદ્રો-કદ્રોને ઘરે પહોંચ્યો. અબ્દુલ કરીમે એનો ચહેરો જોઈને પૂછ્યું, “મુનશીજી, બહુ ગભરાયેલા લાગો છો.” ગુલાબદીને આખી વાત કહી. બીજે દિવસે અબ્દુલ કરીમ એને લઈને હાકો ચૌધરી પાસે લઈ ગયો. ચૌધરીએ મુસલ્લનનાં હાડકાં ખોખરાં કરી નાખ્યાં. પછી બોલ્યો, “મુનશીજી, તમે તો નહોતું કહ્યું, પણ તમે ગુલાબોની ગલીમાંથી જતા હો છો ત્યારે ફોંદા કંજરી બોલતી હોય છે, “હા…ય ગુલાબો, તારો ખસમ આવ્યો…” મને બીજી રંડીઓએ કહ્યું તે પરથી મેં ફોંદાની પાંસળીનો ચૂરો કરી નાખ્યો હતો. અમે તો વગર કહ્યે તમારું ધ્યાન રાખીએ છીએ, પણ એક વાત છે…..આ ગલીઓમાંથી નીકળો ત્યારે મરદ બનીને નીકળો, હીઝડા જેમ નહીં. આ ગલીઓમાં તો માણસે ધારદાર અસ્ત્રો ચાલે તેમ ચાલવું જોઈએ.”

ગુલાબદીન અને અબ્દુલ કરીમ ઘરે પાછા આવ્યા ત્યારે ઘરની પાસે એક લાંબી લીલા રંગની કાર ઊભી હતી. અબ્દુલ કરીમ બોલ્યો, “રાણા હોરી આવ્યા લાગે છે.”

અંદર બેઠકમાં સોફા પર રાણાસાહેબ બેઠા હતા અને બદ્રો એમની પાસે બેઠી હતી. મહેરુ ઈરાની રેશમના તાકાને હાથથી માપતી હતી. હાથ પહોળા કરતી હતી ત્યારે એની છાતીના બે ગોળા આગળ આવી જતા હતા. રાણા સાથે હાથ મિલાવીને અબ્દુલ કરીમ ગાદી તકિયે બેસી ગયો અને મહેરુને કહ્યું, “ટાલિયાને કહે, મુનશી માટે લસ્સી લઈ આવે.”

મહેરુએ જવાબ આપ્યો, “એ તો બજાર ગયો છે, હું પોતે જ લઈ આવું છું.” એણે લસ્સી લાવીને ગુલાબદીનના હાથમાં મૂકતાં ધીમા અવાજે કહ્યું, ”મુનશીજી, હમણાં જજો નહીં.” પછી એ પોતાની રેશમી શલવાર સંભાળતી વરંડા તરફ ગઈ. ત્યાંથી પાછી બેઠકમાં આવી અને રાણા તરફ જોઈને બોલી, “અંદર બેઠાં જ ભેંસનો સોદો કરીએ છીએ.” પછી બાપની સામે જોઈને બોલી, “મુનશીજી કહે છે કે ભેંસનો માલિક કહેતો હતો કે લેવી હોય તો બે દિવસમાં આવીને લઈ જાઓ.”

બાપે પણ મોઢે સ્મિત જડીને કહ્યું, “આ બન્ને બહેનો વારાફરતી લસ્સી વલોવે છે. વાત એમ છે, રાણાજી, કે અમારી ભેંસ વસૂકી ગઈ છે. રોજ કહે છે, અબ્બાજી… નવી ભેંસ લઈ આવો.”

“તે લઈ લો ને – કેટલું કહે છે?” રાણાએ બદ્રોના ચહેરા પર ઝીણી નજર માંડતાં કહ્યું.

“આઠસો કહે છે ને, અબ્બાજી?” બદ્રો બોલી.

“હા પુત્તર!”

“કાલે મારી પાસેથી ચેક લઈ લેજો,” રાણા હોરીએ નીરસતાથી કહ્યું. બદ્રો ત્યાં જ ઊભી થઈ અને નફ્ફટાઈથી બોલી, “ભલે, મુનશીજી, જાઓ અને નીચે ભેંસવાળાને કહી દેજો કે  અબ્બાજી ભેંસ લઈ જશે.”

 ભેંસ? કઈ ભેંસ? વિચારમાં ને વિચારમાં નીચે ઊતરીને ગુલાબદીને પાનવાળાને પૂછ્યું, “આ રાણા હોરી કોણ છે?”

“જેણે બદ્રોની નથ ઉતારી એનો મુનશી છે. કોયટા (ક્વેટા)થી આવ્યો છે. મુનશીજી, ભોળપણનો દેખાવ ન કરો. તગડો માલ લાવ્યો હશે.”

બીજા દિવસે રાણાને જોવાની લાલચમાં ગુલાબદીન ફરી બદ્રોને ઘરે પહોંચ્યો. એ વખતે બેઠકમાં બે પલંગ સાથે જોડેલા હતા અને એક પલંગ પર હજામ સામે બેસીને રાણા દાઢી કરાવતો હતો. જ્યાં જૂઓ ત્યાં ચાના કપ પડ્યા હતા.

ત્યાં તો બદ્રો સુગંધ વેરતી ત્યાં આવી. “આવો, મુનશીજી, કોયટાની ભેટ લેતા જજો.” એણે છ રાતાંચોળ સફરજન કાઢ્યાં. આ ચાર ઝોહરા-મુશ્તરીને ઘરે આપી દેજો અને બે તમે રાખજો.”

ગુલાબદીન નાકમાં સુગંધ ભરીને સડસડાટ બહાર નીકળ્યો અને ઝોહરા-મુશ્તરીને ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે બે બહેનો કોઈની સાથે રમી રમતી હતી. સફરજન જોઈને બોલી, “મુનશીજી, શું એમને ઘરે દેગ ચડી છે?”

ગુલાબદીન બોલ્યો, “મેં તો નથી જોઈ.”

બીજા દિવસે ઝોહરાનો કાગળ આવ્યો. ગુલાબદીન ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે રાણા હોરી ઝોહરાની નશાખોર ઓરમાન બહેન સાથે બેઠો હતો અને પેલી એને મણ-મણની ગાળો સંભળાવતી હતી. ગુલાબદીને બહાર નીકળતાં વિચાર્યું, “ત્યાં ભેંસની રકમ આપી આવ્યો છે અને અહીં ભેંસ સાથે ખેલ કરે છે.”

તે પછી એ ઘણા દિવસ સુધી બદ્રો-કદ્રોને ઘરે ન ગયો. એક વખત મોતી બજારમાં એનો ભેટો અબ્દુલ કરીમ સાથે થઈ ગયો. “ઓહો, મુનશીજી, આવજો ને ઘરે, અમારે ઘરે જલસો થવાનો છે.

એક દિવસ બદ્રોના નામે પાંચસો રૂપિયાનો મની ઑર્ડર આવ્યો. રાણા હોરીએ લખ્યું હતું, “જલસા માટે મોકલું છું, એ દિવસે મને પણ યાદ કરી લેજે.”

 ચિક ઊંચી કરીને અંદર ગયો તો બદ્રો પલંગ પર આળોટતાં સિગરેટ પીતી હતી.

“ખુદાનો પાડ માનું, મુનશીજી, આવ્યા તો ખરા.”

“કોઈ કાગળપત્તર હોય તો આવું ને?”

“અરે, એમ હોતું હશે? કાગળ ન હોય તો કોઈ આવવાનું છોડી દે?”

મની ઑર્ડર આવ્યો છે તે જાણીને અબ્દુલ કરીમ બહાર આવી ગયો. મહેરુનો ઉત્સાહ સમાતો નહોતો.

“હવે મુનશીજી, જરા કાગળ-પેન્સિલ લઈને બેસી જાઓ…કાકી, હુક્કો લઈ આવ.” અબ્દુલ કરીમે કહ્યું.

મહેરુન્નિસા હુક્કો લઈ આવી. અબ્દુલ કરીમે હુક્કો ગડગડાવતાં મસાલા લખાવવા માંડ્યા. ગુલાબદીન અચરજમાં ગળાડૂબ.

“કંઈ નથી, મુનશીજી, આ તો અમારી કમરોને દીકરી આવી તેની મિજબાની આપવી છે.”

રવિવારનો પ્રોગ્રામ હતો. બપોરે જમવાનું ને રાતે સંગીત. ગુલાબદીનને અચકાતો જોઈને અબ્દુલ કરીમે કહ્યું, “મુનશીજી, તમે કોઈ બહારના તો નથી અને અમે કોઈ બહુ ઘણાને બોલાવ્યા નથી. બસ, આડોશીપાડોશીઓ છે. એ બધાં તો તમને ઓળખે જ છે. બસ, ટપાલ વહેંચીને સીધા અહીં આવી જજો.”

શનિવારની સાંજે હજામે ચૂલો બનાવી કાઢ્યો. રવિવારની સવારે એના બે મદદનીશ આવી પહોંચ્યા અને કામ સંભાળી લીધું. શમિયાણો બંધાઈ ગયો, કારપેટો પથરાઈ ગઈ, ગાદીતકિયા ગોઠવાઈ ગયાં.

બપોર થતાં વેશ્યાઓની ટોળીઓ આવવા લાગી. આંગળીઓની વચ્ચે સિગરેટ, મોઢામાં સોપારી, એકબીજીના કાનમાં વાતો, ભાત-ભાતના અવાજો, રંગબેરંગી વસ્ત્રો, ગોરા-સાંવલા ચહેરા, ઉભારવાળી છાતીઓ, પાતળી કમરો, દિલને લોભાવનારી અદાઓ, નાજ-નખરાં. ગુલાબદીનનો શ્વાસ તો અંદરનો અંદર અને બહારનો બહાર.

નૂર પુલાવ, શીરમાલ, કોરમા પિરસાયાં. એક આવે ને એક જાય.  મહેમાનો જતાં પિરસનારાનો વારો આવ્યો. પછી હજામે પોતાનો સામાન સમેટવા માંડ્યો. 

અબ્દુલ કરીમે પૂછ્યું, “ટપાલીને કંઈ આપ્યું કે નહીં?”

બદ્રોએ જવાબ આપ્યો, “ અબ્બાજી, મેં પુલાવ આપ્યો હતો.”

“બરાબર છે. આપણા માટે હંમેશાં સારા સમાચાર લઈ આવે છે.”

રાતે ગુલાબદીન પહોંચ્યો ત્યારે ફૈરોઝાએ સિલ્માનો સૂટ પહેર્યો હતો અને ઝોહરા સાડીમાં હતી અને એની ચોળી તો બસ, નામ લેવા પૂરતી હતી. ગુગ તો અકબર બાદશાહના જમાનાની ગાયિકાના લેબાશમાં હતી. એની જૂતી પર ટાંકેલા તારલા એ ચાલતી હતી ત્યારે આંખે અથડાતા હતા. મુશ્તરીની નાની બહેન હજી થોડા મહિના પહેલાં તો “આ…આ…આ…” કરતી હતી અને આજે ઓળખાતી નહોતી. મુશ્તરીન રેશમી ગરારામાં હતી અને એના કૂલ્હા ઘંટીનાં બે પડ જેમ ઘસાતા હતા. અને આજે મહેરુ તો મહેરુ જ નહોતી. કસકસતાં કપડાંમાંથી એનું અંગેઅંગ બહાર કૂદી પડવા આતુર દેખાતું હતું. ત્યાં તો એક જોડી અંદર આવી. એક લાંબા કદની છોકરી ટૂંકાં પગલાં ભરતી રેશમ જેવી સરસરતી મહેફિલમાં દાખલ થઈ.

ગુલાબદીને કીમને પૂછ્યું, “ આ છોકરી કોણ છે?”

કીમે કહ્યું, “મારા ફઈની દીકરી – શમ્મો.” ગુલાબદીનની છાતીમાં જાણે શ્વાસોનો અંબાર ભરાઈ બેઠો હતો તે બહાર નીકળવા લાગ્યો.

સૌથી પહેલાં મુશ્તરીની નાની બહેન અલ્માસે ગાવાનું શરૂ કર્યું. પછી બદ્રોના નામના અવાજ ઊઠ્યા. બદ્રોએ એની ઘાટી ભમ્મરો ઊંચી કરીને મરદો તરફ હાસ્ય વેર્યું. પછી પોતાની રેશમી શલવારની ક્રીઝ ચપટીમાં પકડીને વચ્ચે આવીને બેઠી. ગુલાબદીને આ બદ્રોને કદી ક્યાં જોઈ હતી? એ ઊંબરા પર જ જરા ઊંચો થઈને જોવા લાગ્યો. અવાજ હતો કે રિમઝિમ ? એક મહેમાને નોટ કાઢી. ગુલાબદીને પૂછ્યું, “કેટલાની નોટ છે?” કોઈએ જવાબ આપ્યો, “દસની.” પછી તો દસની નોટો વરસવા લાગી. ગુલાબદીન વિચારતો રહ્યો; બદ્રોના બદનમાં આવી લચક ક્યાંથી આવી?  એક પછી એક ગાનારીઓ સમાં બાંધતી રહી. મોડી રાત સુધી મહેફિલ ચાલી.

મૌલવી ગુલાબદીન અઝાનનો અવાજ સાંભળીને ઊઠ્યો અને નમાજ પઢવા ગયો. આજે એનું મન બહુ પ્રસન્ન હતું. નમાજમાં પણ બહુ મઝા આવી. ખુદાના ઘરની લંબાઈ-પહોળાઈ જેવી જ મનની લંબાઈ-પહોળાઈ આજે ગુલાબદીને અનુભવી.

તે પછીના પંદર દિવસ બદ્રો-કદ્રો નૂરપુરમાં બર્રી ઈમામના ઉર્સમાં જવાની તૈયારીમાં લાગી ગઈ. સાજિંદાઓએ વાજિંત્રોનાં પોટલાં બાંધ્યાં. બદ્રોએ ત્યાંથી પત્ર લખ્યો હતો તે લઈને ગુલાબદીન એને ઘરે ગયો. અબ્દુલ કરીમને પત્ર આપ્યો અને એની દ્દીકરીઓના કુશળ સમાચાર આપ્યા. થોડા દિવસે બદ્રોનો બીજો પત્ર આવ્યો. લખ્યું હતું, મેળો જામ્યો છે અને અમારું કામ પણ જામ્યું છે. પાંચ દિવસમાં ચાર હજારની કમાણી થઈ. હવે અઢાર-ઓગણીસમીએ લાહોર પહોંચી આવશું પણ તે પહેલાં સોફા નવો લઈ લેજો. પરદા પણ બદલવા જેવા થઈ ગયા છે. આળસ ન કરજો, કારણ કે એક પઠાણ મહેરુનો આશિક થઈ ગયો છે. નથ ઉતારવાનાં માગ્યાં મોલ આપવા તૈયાર છે. એને અમે કહ્યું છે કે આ તો પરદેશ છે, તમે લાહોર આવીને અમારા મહેમાન બનો.

અબ્દુલ કરીમે સંતોષનો શ્વાસ લીધો. “ગુલાબદીન, આવી દીકરીઓ ખુદા બધાંને આપે. એમણે બાપને માતબર રક્મો કમાઈને આપી છે. હવે અલ્લાહની મહેરબાનીથી મહેરુ પણ કમાઉ બની જશે. વળી એક જલસો કરશું. અબ્દુલ કરીમને ચાર હજારનો બૅન્ક ડ્રાફ્ટ મળ્યો તે જ દિવસે કીમ નવો સોફાસેટ અને પરદાનું કાપડ લઈ આવ્યો. ઝુમ્મરની સફાઈ કરાવી લેવાઈ. આખું ઘર ચમકી ઊઠ્યું.

છોકરીઓ ઓગણીસમીએ સવારે આવવાની હતી અને એ જ દિવસે પોસ્ટ ઑફિસની પાછળની બિલ્ડિંગના લાંબા રૂમમાં ભારે અવરજવર મચી.

ગુલાબદીન ફરી અરજી લઈને પોસ્ટ માસ્તર સામે આવ્યો.

“આ તારી ગયા વર્ષની અરજી પડી છે. તેં માગ્યું હતું તેમ તને હીરામંડીથી બદલીને પાછો મિસરી શાહમાં જ ગોઠવી દીધો છે. હવે શું તકલીફ છે?”

“હુઝુર, બસ એક જ વિનંતિ મને હીરામંડીમાં જ રહેવા દો…”

“શું કહે છે? પોસ્ટ માસ્તરે ફાઇલમાંથી આંખ ઊંચી કરીને ગુલાબદીન સામે જોયું.

હવે ગુલાબદીનની દાઢી સફાચટ હતી. હડપચી સાફ દેખાતી હતી અને એના જાડા હોઠ પર મૂંછોના દોરા ફૂટેલા હતા.

૦-૦-૦

(સંક્ષિપ્ત રજુઆત)

Best Urdu stories from Pakistan: Rupees 42

પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં: બેતાળીસ રૂપિયા

મિર્ઝા રિયાઝ

લેખકનો જન્મ ૧૯૨૬માં  જલંધરમાં થયો. એમની પહેલી વાર્તા ‘હુમાયું’ લાહોરન એક સામયિકમાં છપાઈ. પાકિસ્તાન બનતાં લાહોર ચાલ્યા ગયા અને ત્યાંની સરકારી કૉલેજમાં અધ્યાપક તરીકે જોડાયા. એમના ત્રણ નવલિકા સંગ્રહો અને બે વ્યંગ્યસંગ્રહો પ્રકાશિત થયા છે. એમની ટેલીવિઝન સીરિયલ ગમ-ગુસ્સાર બહુ લોકપ્રિય બની.

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક – સાક્ષી પ્રકાશન, એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

‘પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

 

બેતાળીસ રૂપિયા

મિર્ઝા રિયાઝ

સાસુએ જ્યારે ઘોષણા કરી કે કાલથી ઝૈનબ દુકાને બેસશે ત્યારે શબ્બીરના રૂંવાડે રૂંવાડે આગ લાગી ગઈ. એને લાગું કે એક ગોળી એના માથાને વીંધતી નીકળી ગઈ. પછી જ્યારે જરા ઠંડો પડ્યો ત્યારે ક્રોધ માઝા મૂકવા લાગ્યો. કે આ ડોશીના લમણામાં એક ગોળી ઠોકી દીધી હોય તો સારું થાય. સાઠે બુદ્ધિ નાઠી છે, કેવી વતો એના મગજમાં આવે છે! ઘડીવાર તો એને લાગ્યું કે એ રસ્તા વચ્ચે જ નવસ્ત્રો થઈ ગયો છે અને આવતાજતા લોકોની લોલુપ નજરો ખંજર બનીને એના હૃદયમાં ઘોંચાયા કરે છે.

આમ તો શબ્બીર હંમેશાં પોતાની સાસુને આદરભાવથી જોતો રહ્યો છે. એનાં લગ્ન થયાં ત્યારે એણે આખી નાતનો વિરોધ સહન કર્યો પણ એ વખતે ઝૈનબની માએ બહુ હિંમત દેખાડી. આમ તો એ જમાનામાં કોઈ છોકરીનું માગું લઈને સામે ચાલીને જાય નહીં. એ લફંગાઓની રીત મનાતી (મુસલમાનોમાં છોકરાવાળા ‘પયગામ’ મોકલે, છોકરીવાળા પહેલ ન કરે. –અનુવાદક). અધૂરામાં પૂરું, વાત એવી ફેલાઈ કે શબ્બીર ઝૈનબને પ્યાર કરતો હતો. પછી શું જોઈએ? લાઠીઓ હવામાં વીંઝાવા લાગી અને ચાકુઓ કોઈ અદૃશ્ય પેટમાં ઘૂસતા રહ્યા. પણ કોની હિંમત, કે ઝૈનબની માને ડરાવી શકે? પતિ, ઘરબાર અને સગાંવહાલાં સામે એ  પહાડ બનીને ઊભી રહી.

“શબ્બીર મારી દીકરીનેઉપાડીને ક્યાં ભાગી જાય છે? પરણવા માગે છે અને આમાં બન્નેની મરજી છે તો અમે શું કરી શકીએ?” એણે ભાઈઓ અને દીકરાઓને તો ચોખ્ખું કહી દીધું. એનો અવાજ પણ લલકારથી ઓછો નહોતો. બધા મોં વકાસીને બેસી રહ્યા. કોઈએ ટોણો માર્યો કે શબ્બીર તો ગરીબ છે. મા ભડકી, “અમીર-ગરીબ બધા અલ્લાહના બંદા છે…અને વખત હંમેશાં એકસરખો નથી રહેતો.” અને એણે ઝૈનબનો હાથ શબ્બીરના હાથમાં સોંપી દીધો હતો.

ઝૈનબનું ખાનદાન પણ બહુ ઊંચું નહોતું, પણ નાના ગામમાં તલાટીગીરી હતી. ઘરમાં ત્રણ ભેંસ અને બે બળદ હતાં. થોડી ખેતીની જમીન પણ હતી. શબ્બીરનું ખાનદાન એમની સરખામણીએ નીચું જ હતું. ગરીબાઈએ એનું બધું લૂંટી લીધું હતું, પણ હજી ખુમારી બાકી હતી, કારણ કે નસોમાં રાજપૂત લોહી દોડતું હતું. નાક ઊંચું હતું અને એના માટે પ્રાણને પણ વહાલા કરે તેમ નહોતો. શબ્બીરની માને મન આ બધીવાતોનો અર્થ નહોતો. એને તો બસ, એટલું જ કે શબ્બીર ઝૈનબને ચાહે છે અને બન્ને ખુશ રહે.

અને એનો વિચાર સાચો નીકળ્યો. શબ્બીરે સાચું પાડ્યું કે એ આદર્શ પતિ, આજ્ઞાંકિત જમાઈ અને સંતાનવત્સલ બાપ છે. એનો ખ્યાલ હતો કે આખી દુનિયામાં ઝૈનબ જેવી સુંદર કોઈ નથી. જેવી સુંદર તેવી જ સુશીલ અને પતિનો પડ્યો બોલ ઝીલનારી. ખૂબીની વાત એ હતી કે ઉંમર વધવાની સાથે ઝૈનબ માટે એનો પ્રેમ પણ વધતો જતો હતો. શબ્બીર કેમ માને કે પત્ની દુકાને બેસે, અને તે પણ જિલ્લા કોર્ટની વચ્ચોવચ્ચ. વળી, દુકાન પણ પાન-સિગરેટની. ત્યાં તો આવારા. લુચ્ચા-બાંડા એટલા હતા કે ન પૂછો વાત.

એણે આખી જિંદગી સાસુની જરૂરિયાતની બરાબર સંભાળ રાખી હતી. એ બીમાર પડે તો ઝૈનબ કરતાં તો એ વધુ ચિંતામાં પડી જતો. મોંઘામાં મોંઘી દવાઓ અને ટૉનિક લાવીને દેતો. પોતે ભલે ઓછું ખાય પણ સાસુના ખાવાપીવાનું બરાબર થાય એનું ધ્યાન રાખતો. પોતાની દુકાન પાન-સિગરેટની, પણ સાસુ માટે તો હંમેશાં સારાં પાન-તમાકુ ખરીદીને લાવતો. પણ શબ્બીર થોડા દિવસ જ બીમાર પડ્યો તેમાં તો સાસુની ધીરજ ખૂટી ગઈ અને હુકમ કરી દીધો કે હવે ઝૈનબ દુકાને બેસશે. આનાથી વધારે ભૂંડી વાત શી હોય? આ તો ચકલે બેસાડવા જેવું થયું. ઇજ્જત-આબરૂનું ભરબજારે લીલામ, બીજું શું? જેમ એ વિચારતો ગયો તેમ એનો પારો ચડતો ગયો. એને થયું કે ડોશીનો સફેદ વાળનો ઝૂડો પકડીને એને ભઠ્ઠામાં ધકેલી દે, એનાં હાડકાંપાંસળાં તડતડ કરતાં ફૂટે તો શબ્બીરને હૈયે ટાઢક તો વળે!

રાતે ચૂલા પાસે બેસીને એણે પોતાની ભાવનાઓના દરવાજા ખોલી નાખ્યા. “ અરે, દુઃખ તો માણસ સાથે છે જ, અને બે-ચાર દિવસ દુકાન બંધ રહી તો શું કોઈ આસમાનીસુલતાની આવી ગઈ? લાખોનું નુકસાન થઈ ગયું કે શું?” એ બોલતો જ રહ્યો પણ ડોશીયે ચુપ ન રહી શકી. એણે પણ ગાજતા અવાજે કહી દીધું, “દુકાન એક દિવસ બંધ રહે તો ઘરાક રસ્તો ભૂલી જાય છે અને ગામમાં પાનવાળા કંઈ ઓછા છે?” શબ્બીર મનોમન હારીને ખાટલે પડ્યો. એને ખાટલો ફાંસીના તખ્તા જેવો લાગ્યો અને ડોશીમાં જલ્લાદ નજરે પડ્યો. એને સમજાતું નહોતું કે ડોશીને કેમ સમજાવવું કે ખાનદાનીની આ રીત નથી. સ્ત્રી તો ઘરનું ઘરેણું છે. ઝૈનબ એની દીકરી છે તો શબ્બીરની પત્ની છે અને પત્ની જ હંમેશાં પતિની, ઘરની ઇજ્જત-આબરૂ  હોય છે.

ઝૈનબ તો હંમેશાં પતિની સાથે રહી છે. એણે શબ્બીરનો  કોઈ વાતે વિરોધ કર્યો હોય એવું બન્યું જ નથી. તેમાં આ તો દુકાને બેસવાની વાત. મરવા જેવું થાય. હવે તો પાંચ બાળકોની મા બની ગઈ છે, આધેડ ઉંમરે પહોંચી ગઈ છે અને વાળમાં પણ સફેદ રંગ ડોકાવા લાગ્યો છે પણ મરદની આંખ મેલી થતાં વાર શું લાગવાની? દુકાન પણ કોર્ટની પાસે. ત્યાં જતાં તો શરીફોનાં હાજાં ગગડી જાય.  ઘણી વાર એને શબ્બીર માટે ખાવાનું લઈને દુકાને જવું પડતું અને એ ખાઈ ન લે ત્યાં સુધી દુકાને જ બેસી રહેવું પડતું. એ જ વખતે એને એકાંત મળતું. ત્યાં મોકળા મને વાત પણ થઈ શકતી. એ દિવસો પણ કેવા સારા હતા! એક કમરાના મકાનમાં તો આવો મોકો ક્યાંથી મળે? ઘરમાં પાંચ છોકરાં અને સૌથી મોટી તો તલાટણ મા. એની હાજરીમાં તો શબ્બીર સાથે વાત કરતાં પણ એ લજાતી.

ઘરાક અને મૃત્યુનો કોઈ સમય નથી હોતો. પ્રેમની ઘડીઓમાં કોઈ ઘરાક આવી ચડતો તો એનો સોદો પતાવીને બન્ને ફરી વતે ચડી જતા< શબ્બીર પત્નીને પૂછતો, “ પૈસ્સા તો ગણીને લીધા ને?” ઝૈનબ ગણીને કહેતી. એક-દોઢ પૈસો વધારે છે. શબ્બીરની શબ્બીરન પૈસા કેમ ઓછા લઈ શકે” શબ્બીર ખડખડાટ હસી પડતો. ઝૈનબનું ઉન્મુક્ત હાસ્ય એકલા શબ્બીરને જ સંભળાતું.

દુકાને જઈને આમ શબ્બીરની સાથે બેસવું એ જુદી વાત હતી અને દુકાનદાર બનીને વેપાર કરવો એ જુદી વાત હતી. વિચાર જ ભયજનક હતો. ઝૈનબે શબ્બીરની તબીયત માટે દુઆ માગતી કારણ કે એ જાણતી કે ઘરની હાલત શું છે. પણ એણે કદી શબ્બીરને એની ખબર પણ ન પડવા દીધી. જે કંઈ પૈસા ઘરમાં હતા તે તો ખલાસ થઈ ગયા હતા. દવાદારુ, રસોઈ પાણી અને અમ્માના પાન-તમાકુ, બધું મળીને રોજનો આઠ રૂપિયાનો ખર્ચો હતો. એની પોતાની ઇચ્છા હતી કે એક જોડ કપડાં સીવડાવી લે. નાની બહેનની શાદી પણ થવાની હતી. અમ્મા નવું પાનદાન લેવાનું પણ બોલતી હતી. શબ્બીર પણ શોખીન એવો કે અઠવાડિયે એક વાર તો ફિલ્મ પણ જોઈ આવતો. અને દુકાનો તો ડગલે ને પગલે છે. તેમાં ય કોર્ટનું કામ તો અર્ધો દિવસ ચાલે. બાકીના દિવસમાં તો કોઈ વટેમાર્ગુ આવે અને દ્કાને અટકે એના માટે અલ્લાહની મહેર પર જ આધાર હતો.

શબ્બીર જલદી સાજો નહીં થાય તો ઝૈનબને દુકાને બેસવું પડશે. ઝૈનબે શબ્બીરને કાનમાં કહી દીધું. શબ્બીરે બહુ જ આર્તસ્વરે અલ્લાહ પાસે પોતાને જલદી સાજો કરવા આરજુ કરી અને પોતાના ગુનાઓની માફી માગી.

થયું એવું કે સવારે એને રગરગતો તાવ ચડ્યો. સાસુ એને માથે પોતાં મૂકીને તાવને હળવો બનાવતી રહી. બપોર ઢળ્યા પછી એની આંખ ઊઘડી. એણે ચારે તરફ જોયું. એની આંખોનો પ્રશ્ન સમજીને સાસુએ હકારમાં ડોકું હલાવ્યું. શબ્બીર મનમાં જ ચિત્કાર કરવા લાગ્યો, “ બહુ ખરાબ, બહુ ખરાબ…” એને જાણે સનેપાત થયો હોય એમ બબડતો રહ્યો.

એ સાંજ પડતાં પહેલાં જ ઘરે પાછી આવી ગઈ. શબ્બીરે એને જોઈને મોઢું ફેરવી લીધું. ઝૈનબ એનો આકરો સ્વભાવ જાણતી હતી. એ ખાટલાની પાંગતે બેસી ગઈ. એને ખબર હતી કે શબ્બીર એનું દુકાને જવું સહી નહોતો શક્યો. શું કરે? હવે અમ્મા તો જાય તેમ નહોતી. છોકરાં નાનાં હતાં અને માબાપ એમને દુકાનથી દૂર જ રાખતાં હતાં. એમની ઇચ્છા તો એવી હતી કે છોકરાં ભણે અને મોટા હોદ્દે પહોંચે. એણે દુપટ્ટામાં બાંધેલા ચાર રૂપિયા શબ્બીરના હાથમાં રાખી દીધા અને બોલી, “ત્રણ રૂપિયા ડૉકટરને આપવાના છે. સવારે દવા ઉધાર લઈ આવી હતી.”. પછી આજનો આખો દિવસ કેમ વીત્યો તેની લાંબી દાસ્તાન શબ્બીરને કહી સંભળાવી. શબ્બીર રસ લેવાનો દેખાવ કરતો સાંભળતો રહ્યો. પછી એ રૂપિયા ઝૈનબના હાથમાં પાછા મૂકતાં એ બોલ્યો, “આમાંથી મને ઝેર લાવી આપ.” ઝૈનબ એનો હાથ પંપાળતી રહી. શબ્બીરે નક્કી કરી લીધું કે ગમે તે થાય ઝૈનબ દુકાને નહીં જાય.

બીજા દિવસે સવારે એ ઊઠીને ઊભો થવા ગયો પણ પગ ધ્રૂજતા હતા. પાછો ખાટલામાં પટકાયો. આંખ ખૂલી ત્યારે ઝૈનબ દુકાનેથી આવી ગઈ હતી અને એની અમ્માને કહેતી હતી કે આજે વીસ રૂપિયાની આવક થઈ. શબ્બીરે દાંત કચકચાવ્યા. એને લાગ્યું કે ઘરમાં એની વિરુદ્ધ એક કાવતરું ચાલે છે.

આમ આવક વધતી ગઈ અને હવે તો ઝૈનબ પણ કુશળ દુકાનદાર બની ગઈ હતી. જો કે, દુકાને બેઠી હોય ત્યારે એક અજ્ઞાત ભય એના મનમાં છવાયેલો રહેતો. ત્યાંની જનતા માટે પણ એ નવી વાત હતી કે એક સ્ત્રી દુકાન ચલાવતી હોય. થોડી જિજ્ઞાસા અને થોડા સ્ત્રી પ્રત્યેના આક્રર્ષણને કારણે ઘરાકો એની દુકાને ખેંચાઈને આવતા. લોકો એની જ વાતો કરતા. એ ત્યાં વાતોનો વિષય બની ગઈ હતી.

દરેક જણ એનો દીવાનો હતો અને ઝૈનબને પોતાને એની ખબર પણ નહોતી. ‘અંબાલા પાન શોપ’ બહુ પ્રખ્યાત થઈ ગઈ હતી. એના પાનની મઝા જ અનોખી હતી અને એની દુકાનની સિગરેટનો એક કશ પણ ગજબ હતો. કોઈને એની પાન બનાવવાની અદા ગમતી હતી તો કોઈને એના હાથમાંથી સિગરેટ લેવાનો રોમાંચ લલચાવતો. એનાં ફાટેલાં કપડાંમાથી છેક અંદર સુધી જવામાં કેટલાયને અજબ આનંદ આવતો.

એ સાંજે ઝૈનબ બેતાળીસ રૂપિયા ઘરે લઈ આવી ત્યારે ઘરના જણેજણનો ઉમંગ સમાતો નહોતો.  એકલો શબ્બીર દુઃખી હતો. બેતાળીસ રૂપિયા એને વીંછીની જેમ ડંખતા રહ્યા. મનના એક અજાણ્યા ખૂણામાં એક શંકા ઊઠી અને વીજળીના કરન્ટ જેમ આખા શરીરમાં ફેલાઈ ગઈ. એને રૂપિયા કરતાં ઝૈનબ પ્યારી હતી.  ઝૈનબ એના મસ્તકનો તાજ હતી અને દુકાનમાં એ બુઝાયેલી સિગરેટના ઠૂંઠા જેમ પગ નીચે રગદોળાતી હતી. ઝૈનબનો પવિત્ર દેહ હવે પ્રદર્શનની ચીજ બની ગયો હતો.

બીજા જ દિવસે શબ્બીર દુકાને ગયો તો ઝૈનબે અલ્લાહનો શુક્ર અદા કર્યો. એ વિચારતી તો એનું રોમેરોમ એક પીડાનું શિકાર બની જતું. એને લાગતું કે એ ઝનૂની કૂતરાઓની વચ્ચે ઘેરાઈ ગઈ છે. એને થતું કે એ પોતાની જ લાશને ગીધો દ્વારા ચુંથાતી જોતી હતી. હવે એણે અલ્લાહનો પાડ માન્યો.

શબ્બીર સાવ સાજો થઈ જતાં એના મન પરનો બોજ પણ હળવો થઈ ગયો હતો. પણ છેલ્લા દિવસની બેતાળીસ રૂપિયાની આવક એના મગજમાં ઘૂસી ગઈ હતી. એણે મનમાં જ કહ્યું ”આજે જ પચાસ રૂપિયા કમાઈને સાલીને દેખાડું નહીં તો મારું નામ શબ્બીર નહીં.”

દુકાનમાં દાખલ થયો તો એનું હસવું રોક્યું રોકાય નહીં. બધું જ અસ્તવ્યસ્ત. સિગરેટોનાં પૅકેટ એકબીજા સાથે કુશ્તી લડતાં હતાં. ચૂનાનો ચમચો કાથામાં અને કાથાનો ચૂનામાં. ચારે તરફ ગંદકી અને મેલ. સ્ત્રી થઈને બધી વસ્તુ આમ રાખે? તો એણે ધંધાનો વિસ્તાર કેમ…? એને આશ્ચર્ય થયું.

માનો કે કૅપ્સ્ટન સિગરેટનું પૅકેટ શોધવું હોય તો કલાકો તો એમાં જ નીકળી જાય. લાગે છે કે અહીંના વાતાવરણથી ગભરાઈને શું કરવું તે સમજી નહી શકતી હોય કે ઘરાકોની ભીડને કારણે બધું ગોઠવવાનો ટાઇમ નહીં મળતો હોય. કદાચ કોર્ટનો સમય પૂરો થતાં જ ભાગી છૂટતી હશે.

શબ્બીરે બધું બરાબર ગોઠવ્યું. કાથાચૂનાના લોટા માંઝતાં એ વિચારતો રહ્યો કે પચાસ રૂપિયા લઈને ઘરે પહોંચશે ત્યારે શું ખેલ થશે, એ ઝૈનબને ચીડવશે અને એની સાસુ તો ઓવારણાં લેશે. છોકરાં તો ભાંગડા કરવા લાગશે અને હા, એમના માટે જલંધરના મોતીચૂરના લાડુ એક શેર બંધાવીને લઈ જઈશ. સાસુ માટે લખનઉનું સાંચી પાન અને ઘરવાળી માટે નાયલૉનનો સૂટ. રાતે જબ્બરદસ્ત ઢિશુમ-ઢિશુમવાળી અંગ્રેજી ઈશ્કિયા ફિલ્મ પણ જોશે.

ઓચિંતા જ એને ખ્યાલ આવ્યો કે દુકાન ખૂલ્યા પછી એક કલાક થઈ ગયો પણ એક ઘરાક ફટક્યો નથી. દૂર બેચાર જણ એની દુકાન તરફ જોઈને વાતો કરતા હોય એમ લાગ્યું અને પછી એ બધા પગ બીજી દુકાન તરફ વળી ગયા. કોર્ટ બંધ થયા પછી પણ એ સાંજ સુધી બેઠો રહ્યો. દુકાન વધાવી ત્યારે એની પાસે નવ રૂપિયા પંદર આના હતા. એનાં કેટલાંયે સપનાં હતાં. એ ઘરાકોને ગાળો ભાંડતો રહ્યો.

રસ્તામાં મીઠાઈની દુકાન આવી ત્યારે એના પગ જરા અટક્યા. થોડો વિચાર કરીને એણે મોતીચૂરના લાડુ ખરીદી લીધા અને ઘર તરફ જલદી જલદી ડગ માંડ્યાં.

ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે ઘરનાં બધાં એની ફરતે એકઠાં થઈ ગયાં. એણે છોકરાંના હાથમાં મોતીચૂરના લાડુ મૂક્યા. ઝૈનબ અને એની માની આંખોમાંથી ડોકાતી જિજ્ઞાસાનો એણે જવાબ આપ્યોઃ “બેતાળીસ રૂપિયા…!” ઝૈનબના મોઢામાંથી હર્ષની ધીમી ચીચિયારી બહાર નીકળતાં થંભી ગઈ. શબ્બીરની સાસુએ એના તેલવાળા વાળમાં હાથ ફેરવ્યો. શબ્બીરે વિજયપતાકા લહેરાવી હોય તેમ સૌની સામે જોયું. “મેં નવા થડાનો ઑર્ડર આપી દીધો છે. દુકાનને નવીનવેલી દુલ્હન જેમ સજાવીને ન રાખી હોય તો ઘરાક ક્યાંથી આવે? મેં તો પેન્ટરને પણ નવું બોર્ડ બનાવી આપવા કહી દીધું છે. જેટલો ગૉળ નખીએ તેટલું ગળ્યું થાય” શબ્બીરે પત્ની અને સાસુને છક્ક કરી દ્દીધાં. ઝૈનબ વિચાર વંટોળે ચડી ગઈ. આમ ને આમ દુકાન ચાલી નીકળે તોઘરમાં પૈસાની રેલમછેલ થઈ જશે. બાળકો ભણીગણીને મોટા હોદ્દે પહોંચશે અને મોટરોમાં ફરતાં થઈ જઈશું. ઝૈનબની આંખો છલકાઈ ગઈ. શબ્બીર મુઝાઈ ગયો તો ઝૈનબે એને કહ્યું, “શબ્બીર, આ તો હરખનાં આંસુ છે.”

રાતે સૂતાં ત્યારે જ્યારે પણ ઝૈનબની આંખ ખૂલી ત્યારે એણે જોયું કે શબ્બીર જાગે છે.

એણે શબ્બીરને પૂછ્યું, શબ્બીર, ફરી તબીયત તો બગડી નથી ને?”

“નહીં, ઝૈનબ,” એણે જવાબ આપ્યો, ”મનમાં એટલો ઉત્સાહ છે કે ઊંઘ જ નથી આવતી.” ઝૈનબને સંતોષ થયો અને એ ઘસઘસાટ ઊંઘી ગઈ. શબ્બીર જાગતો રહ્યો. એણે કોણ જાણે કેવી ખતરનાક વાટ પકડી હતી. અહીં દરેક પગદંડી ક્યાંય પહોંચવાને બદલે એકબીજીમાં ગુંચવાઈ જતી હતી. એણે પોતાના બીજા સાથીઓને પૂછ્યું તો ખબર પડી કે ઉનાળામાં કોકા કોલા અને શિયાળામાં ચા ન હોય તો એકલા પાન-સિગરેટથી ચાલે નહીં.

 શબ્બીર સ્ત્રી સામે હારવા નહોતો માગતો, બલ્કે, એનાથી આગળ નીકળી જવા માગતો હતો. રોજની ખોટ નફો બનીને સૌની સામે પ્રગટ થતી હતી. એનાં આ જુઠાણાં ઝૈનબનાં સપનાંના તાણાવાણા બન્યાં. એને એ પણ ધ્યાનમાં ન આવ્યું કે શબ્બીરની આંખો અંદર બેસી જવા લાગી છે અને એનું કસરતી શરીર હવે ફૂલવા લાગ્યું છે.

આજે તો હદ થઈ ગઈ. આજની કમાણી હતી માત્ર છ રૂપિયા વીસ પૈસા.એ વિચારોમં ખોવાયેલો ઊઠ્યો. દુકાન વધાવીને ચાલી નીકળ્યો. થોડે દૂર જતાં એની આંખો ચમકી. એક દુકાન પર એક સ્ત્રી બેઠી હતી. એને લાગ્યું કે ઝૈનબ જ બેઠી છે. એ સ્ત્રી ઘરાક સાથે હાથો ઉલાળી ઉલાળીને લડતી હતી. આ દૃશ્યમાં એને રસ પડ્યો.

“એમ ખેરાત કરું તો મારી દુકાનને તો બે દિવસમાં તાળું લાગી જાય, સમજ્યો?”

વાત તો સાચી અને ઉપયોગી હતી. આ સ્ત્રીને એણે પહેલાં તો કદી જોઈ નથી પણ એની બોલવાની રીત પરથી લાગ્યું કે એ નવી પણ નથી. શબ્બીરને થયું કે ઝૈનબની મા સાચું કહેતી હતી. હવે તો જમાનો બદલાઈ ગયો છે. સ્ત્રીઓ બધાં જ કામ કરે છે, અરે, વિમાનો પણ ઉડાડે છે. એને હસવું આવી ગયું જમાનો ભલે ઍડવાન્સ ન હોય, ઝૈનબની મા તો ખરેખર ઍડવાન્સ છે.

સ્ત્રીની દુકાને ભીડ ઓછી થઈ ત્યારે શબ્બીર એની પાસે પહોંચ્યો. “બોલો, શું લેશો?”

પ્રશ્ન આવતાં જ શબ્બીર ગભરાઈ ગયો. ઉતાવળે કહી નાખ્યું; એક પાન, કાથોચૂનો સરખાં”. સ્ત્રી ચૂનો મેળવવામાં પડી હતી ત્યારે શબ્બીરે વાત આગળ વધારી,” આપણી પણ પાનની જ દુકાન છે, કોર્ટમાં.”

સ્ત્રીએ પાનનું બીડું એના હાથમાં મૂકતાં કહ્યું “પૈસા રહેવા દો, શરમાવો નહીં.”

“અરે, આ તો ધંધાની વાત છે.” શબ્બીરે પૈસા આપવા દબાણ કર્યું.

“રહેવા દો ને, બેસો ઘડીક વાત કરીએ”.

’”કોઈ વાર વાત. અત્યારે તો ઘરાકીનો ટાઇમ છે” શબ્બીરે જવા માટે પગ ઉપાડ્યા.

સ્ત્રી બોલી, “ એ તો જ્યાં મધ ઢોળાયું હોય ત્યાં જ માખીઓ ત્રાટકે ને!”

શબ્બીર બેસી ગયો. ચારે તરફ નજર દોડાવી. બધી દુકાનો શણગારેલી હતી. પછી સ્ત્રીની દુકાનમાં નજર નાખી તો બધો સામાન વીખરાયેલો પડ્યો હતો. એને પોતાની દુકાન યાદ આવી. એ તો બહુ સુઘડ હતી.

સ્ત્રીએ પૂછ્યું, “કેમ ચાલે છે ધંધોપાણી?”

“અલ્લાહની રહેમ છે,” શબ્બીરે કહ્યું, નસીબમાં જેટલું લખ્યું છે એટલું મળે છે.”

સ્ત્રી સંકોચ વગર હસી પડી, “ઉધારબુધારનું ધ્યાન રાખજો, ભાઈ!” એણે સલાહના સૂરમાં કહ્યું.

“તમારું કેમ ચાલે છે?  આ તો સારો ઇલાકો છે. સિનેમા હૉલ પણ છે.” શબ્બીરે સ્ત્રીના ધંધાનો અંદાજ બાંધતાં કહ્યું.

એણે શબ્બીરની વાત કાપતાં કહ્યું, “પણ દુકાનોયે ઓછી નથી, તેમ છતાં અલ્લાહની મહેરબાની છે કે દુકાન ભલે નાની હોય પણ ધંધામાં કોઈથી ઓછી નથી. રોજ સાઠ, સિત્તેર, એંસી કમાઈને ઊઠું છું. કોઈ સારી ફિલમ લાગી હોય તો સો સુધી પણ પહોંચી જાઉં છું.”

એણે પાન પર ચૂનો લગાડતાં કહ્યું, “પહેલાં મરદ અહીં બેસતો હતો પણ મરદોને ધંધો આવડતો નથી હોતો. બસ, અલ્લાહને ભરોસે જીવતાં હતાં.”

શબ્બીરે પોતાના મનની મુંઝવણ કહી નાખી. “પણ દુકાન પર સ્ત્રી બેઠી હોય એમાં ઇજ્જત નથી.”

સ્ત્રી હસી પડી. “અરે ભાઈ, ગરીબની ઇજ્જત ક્યાં હોય છે?”

શબ્બીર ધ્રૂજી ઊઠ્યો. એ જવા લાગ્યો ત્યારે જોયું કે બધી દુકાનો પર કાગડા ઊડતા હતા. બધી જ પાનની દુકાનો. અને આ સ્ત્રી કહે છે, “સાઠ, સિત્તેર, એંસી કમાઈને ઊઠું છું.” પછી જાણે કોઈએ એને કાનમાં કહ્યું, “સાચી વાત છે, જમાનો બદલાઈ ગયો છે.” વળી એક અવાજ ઊઠ્યો, “ગરીબોની ઇજ્જત…” અને અટ્ટહાસ્ય સાથે હવામાં ઓગળી ગયો.

ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે છોકરાંઓનો કોલાહલ કાને પડ્યો. આજે પણ બધાં મોતીચૂરના લાડુની રાહ જોતાં હતાં. બધાંને હડસેલતો એ સીધો જ ખાટલામાં પડ્યો. ઝૈનબ હાંફળીફાંફળી થઈ ગઈ. “હાય મેરે અલ્લાહ!”  શબ્બીરે આવારાની નજરે એના શરીરના ખાડાટેકરા પર નજર ફેરવીને કહ્યું, “હું ડૉક્ટર પાસે ગયો હતો.”

ઝૈનબના અવાજમાં વ્યગ્રતા સ્પષ્ટ દેખાતી હતી, “શું કહ્યું ડૉક્ટરે?”

શબીરના મનમાં થોડી વાર પહેલાં ઘૂસેલું ખંધું શિયાળ હવે એની જીભ પર ચડીને બોલવા લાગ્યું, “ટીબી થયો છે.” શિયાળ આગળ બોલ્યું, “આ તો જીવલેણ બીમારી છે. ડૉક્ટરે કહ્યું છે, સાવ જ આરામ કરો. છ મહિના કે એક વરસ, કે તેનાથી પણ વધારે.”

ઝૈનબના કાનમાં અસંખ્ય સિસોટીઓ વાગવા લાગી. એના પગ નીચેની ધરતી ધ્રૂજી ઊઠી.

શબ્બીરની અંદરનું ખંધું શિયાળ હવે નાચવા લાગ્યું.

છોકરાં સૂઈ ગયાં હતાં ઝૈનબ રૂમમાં આંટાફેરા કરતી રહી. એની અમ્મા ઓસરીમાં સૂડીથી સોપારી કાતરતાં બોલી, “ડૉક્ટરની વાત સાચી છે. આ બીમારીમાં તો આરામની ખાસ જરૂર હોય છે.”

સાસુએ જમાઈની વાતને ટેકો આપ્યો. શબ્બીરના ચહેરા પર સ્મિત રેલાય તે પહેલાં જ એણે સંકેલી લીધું.

શબ્બીરે કહ્યું, “હવે તું જા, મારે આરામ કરવો છે” ઝૈનબે ખાવાનું પૂછ્યું, દવા આપવાનું પૂછ્યું પણ શબ્બીરે બધી વાતે ના પાડી. એ બત્તી ઓલવીને જતી જ હતી ત્યાં શબ્બીર બોલ્યો, “અને હા, દુકાન જરા વહેલી ખોલી નાખજે. કોર્ટનો ટાઇમ હવે સાત વાગ્યાનો થઈ ગયો છે.”

 ઝૈનબના પગ ઊંબરામાં જ અટકી ગયા. એ સ્તબ્ધ બનીને સાંભળતી રહી.  એની સાથે સમય પણ સ્તબ્ધ બનીને અટકી ગયો. એક ક્ષણ માટે ઝૈનબને લાગ્યું કે એને કોઈએ  બજારની વચ્ચોવચ્ચ છડેચોક નવસ્ત્રી કરી નાખી છે.

(અનુવાદ અને સંક્ષિપ્ત રજુઆતઃ દીપક ધોળકિયા)

 

 

 

 

 

Best stories from Pakistan: Sacrificial goat

લેખકનો જન્મ ૧૯૦૬માં લુધિયાણામાં થયો અને ૧૯૯૦માં એમનું અવસાન થયું. એમની પહેલી વાર્તા ૧૯૪૦માં લખન્‍ઉથી પ્રસિદ્ધ થતી સાહિત્યિક પત્રિકા ‘નિગાર’માં છપાઈ. આમ તો એ સઆદત હસન મંટો, રાજિન્દર સિંહ બેદી, કૄષ્ણ ચંદ્ર, ઇસ્મત ચુગતાઈ અને અહમદ નસીમ કાસમીના સમકક્ષ લેખક હતા પણ સમીક્ષકોએ એમના પર બહુ ધ્યાન ન આપ્યું. એમના ત્રણ વાર્તાસંગ્રહ અને એક નવલકથા પ્રકાશિત થયાં છે.

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક – સાક્ષી પ્રકાશન, એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

‘પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

કુરબાનીનો બકરો

– સૈયદ અનવર હુસૈન ‘અનવર’

મારા દોસ્તના અખબારની ઑફિસ ક્યાં છે? ગામમાં મારો એક દોસ્ત હતો. એની પાસે એક બકરો હતો. અખબારની ઑફિસના દરવાજે એક અલમસ્ત, મસમોટો બકરો ઊભો હતો અને એની પાસે એક માણસ બેભાન પડ્યો હતો. દરવાજા સામે લોકોની ભીડ એકઠી થઈ ગઈ હતી.

હું જલદી જલદી ભીડ તરફ આગળ વધ્યો. ઓહો ! બકરા પાસે બેભાન પડ્યો છે તે તો મારો દોસ્ત છે અને એને ભાનમાં લાવવાની મથામણ કરે છે તે અખબારનો આસિસ્ટન્ટ ઍડિટર છે. આસિસ્ટન્ટ એડીટરે મને કહ્યું કે એની પત્નીએ ધમકી આપી હતી કે એ જો આજે કુરબાનીનો બકરો નહીં લાવે તો એ હંમેશ માટે પીયર ચાલી જશે. આ સાહેબ બકરો ખરીદવા ગયા પણ કિંમત પૂછી તો બેભાન થઈ ગયા.

એકાએક મારું ધ્યાન પેલા અલમસ્ત પહેલવાન જેવા બકરા પર ગયું. હું મારા દોસ્તને, દોસ્તના અખબારને, અખબારની ઑફિસને ભૂલીને એકીટશે બકરાને જોતો રહ્યો…જોતો રહ્યો.

અને મને અમારો ડબ્બુ યાદ આવી ગયો. ડબ્બુ પણ તદ્દન આ બકરા જેવો જ હતો. આવો જ કદાવર અને અલમસ્ત. બન્ને બકરાના વાળમાં સફેદ અને કાળાં ચકતાં બનેલાં હતાં. ફેર એ હતો કે ડબ્બુનાં ચકતાં મોટાં હતાં. ડબ્બુની માનું નામ ચિતલી હતું. એના આખા શરીરે સફેદ અને કાળાં ધાબાં હતાં. કપાળ પર બે સફેદ ડાઘ હતા; એક નાનો અને એની નીચે બીજો લંબાઈમાં ફેલાયેલો હતો. લોકો એને ચાંદ તારાનું નિશાન માનતા હતા. એક છાપાએ તો ચિતલીના બે ફોટા છાપ્યા. અને એની નીચે લખ્યું કે ગેંદા ભરવાડ પાસે એક બકરી છે, એના કપાળમાં ચાંદ-તારાનું નિશાન છે. ગેંદાની ઝૂંપડી મારી ઝૂંપડી પાસે જ હતી એટલે મને પણ થયું કે આવી બકરી તો મારે પણ જોવી જોઈએ.

જે દિવસે ગેંદા ભરવાડની બકરીના ફોટા છાપામાં છપાયા તે દિવસે હું બહુ ઉદાસ હતો. એ દિવસે મારે ઘરે તેરમા બાળકનો જન્મ થયો હતો. હવે મારી ઝૂંપડીમાં પંદરની વસ્તી હતી. ઘરમાં વધારે બાળકો હતાં એનું મને બહુ દુઃખ નહોતું. અલ્લાહની મહેરબાનીથી હું એક ઑફિસમાં પટાવાળો હતો. શરૂઆતમાં તો મેં છાપાં અને મૅગેઝિનોમાં વાર્તાઓ લખીને મારી આવક વધારવાની કોશિશ કરી. પણ છાપાં અને મૅગેઝિનોએ મને કાણી કોડીયે ન પરખાવી ત્યારે મેં વાર્તાઓ લખવાનું બંધ કરીને અરજીઓ, પત્રો અને મનીઑર્ડરો લખવાનું શરૂ કરી દીધું આવક વધી એટલે મેં બળકોને ભણાવ્યાં પણ ખરાં એટલું જ નહીં, હું પણ પ્રાઇવેટમાં ભણ્યો. અને મારી મોટી દીકરી સાથે પરીક્ષા પણ આપી અને ઇસ્લામિયતમાં એમ. એ. કરી લીધું. હવે હું એક કૉલેજમાં પ્રોફેસર છું અને નવી કરાચીમાં રહું છું, જે જૂની કરાચી કરતાં પણ બદતર છે.

આમ તો તેરનો આંકડો અશુભ મનાય પણ મારી પત્નીએ મહેરબાની કરી અને તેરમી સુવાવડમાં જોડકાંને જનમ આપ્યો. હવે હું સાત દીકરી અને સાત દીકરાનો બાપ છું.

પણ…હું આડવાતે ચડી ગયો. મૂળ વાત એ હતી કે હું ગેંદા ભરવાડની ઝૂંપડીમાં જતો હતો. ઝૂંપડીમાં એક ખાટલી હતી તે છોકરાંને સુવડાવવાની ઝોળી જેવી થઈ ગઈ હતી. એના ઉપર ફાટેલી શેતરંજી બિછાવેલી હતી. સીંદરીની વચ્ચેથી ઓશીકાની ફાટેલી ખોળ નીચે ડોકિયાં કરતી હતી. ખાટલીની આસપાસ બકરીઓની લીંડી વેરવીખેર હતી અને એમના પેશાબની ગંધ ફરસ પર રેલાઈ ગઈ હતી.

તોબા ! આ દુર્ગંધમાં ગેંદાએ એની આખી જિંદગી કાઢી નાખી. લડાઈમાંથી પાછો આવ્યો ત્યારે પત્ની ત્રણ છોકરાંને છોડીને ભાગી ગઈ હતી. કોગળિયું આવ્યું તેમાં ત્રણેય છોકરાં અને ગેંદાનો બાપ મરી ખૂટ્યાં. માંદી માએ ખાટલો પકડી લીધો હતો. દીકરો જંગમાંથી પાછો આવ્યો એની ખુશી સહન ન કરી શકી. દીકરો એની બાઝીને પડ્યો રહ્યો અને એનો હાથ દીકરાના ચહેરા પર જ કાયમ માટે સ્થિર થઈ ગયો. ગેંદો બકરીઓને લઈને પાકિસ્તાન આવી ગયો હતો. હવે એ ઝૂંપડીમાં બકરીઓને પરિવારની સભ્ય માનીને રહેતો હતો. બકરીઓ એને માણસ કરતાં પણ વધારે વહાલી હતી.

મારી સામે બકરીઓનું ઝૂંડ બેઠું હતું તેમાંથી એક સફેદ માથાવાળા બકરાની દાઢીમાં હલચલ થઈ અને એ બે પગે ઊભો થઈને મારી તરફ આવ્યો. મને ખ્યાલ આવ્યો કે એ તો ગેંદો પોતે જ હતો. ગેંદાના વાળ સફેદ છે અને એની બક્કર દાઢી છે. જેની દાઢી બકરા જેવી હોય તેને બક્કર દાઢી કહેવાય.

મેં કહ્યું, “ગેંદાચાચા, ખુશખબર છે. મારે ઘરે બેલડું થયું. અલ્લાહની મહેરથી મારે ઘરે હવે ચૌદ બાળકો છે.” પછી એની બક્કર દાઢી ધ્રૂજવા લાગી. “તારા મોઢામાં અંગાર… એમાં ખુશખબર શું? છોકરાં જ થયાં છે, બકરીઓ તો નહીં.” પછી ગોદડી નીચે મેં છુપાવેલી દેગચી હાથમાં લીધી. એ કંઈ ન બોલ્યો. દૂધભરેલી બાલટી મારી સામે રાખી દીધી. હવે એની બક્કર દાઢી ધીમેધીમે હાલવા લાગી. “તું અંદર આવ્યો ત્યારે હાથમાં ગ્લાસને બદલે દેગચી હતી એટલે હું સમજી તો ગયો જ કે બહુબેટીએ કંઈ ગરબડ કરી છે.”

મેં કહ્યું, બસ્સેર…આજથી રોજ બે સેર દૂધ આવશે.

બક્કર દાઢી વળી હાલી. “મારું માન તો એક બકરી લઈ જા. બસ્સેર દૂધ લઈશ તેમાં મને ખોટ છે.”

“કેમ? હું પૈસા આપીશ ને !”

“પૈસા તો તું ગ્લાસમાં દૂધ લઈ જાય છે ત્યારે પણ આપે જ છે. પણ આ દૂધ તો બહુબેટી માટે જશે.” ગેંદો થોડી વાર શાંત રહ્યો. પછી એની આંખમાંથી તણખા ઝર્યા. બક્કર દાઢી જોરજોરથી હાલવા લાગી. “ડંગર દેયા પુત્રા! ( ઢોરની ઓલાદ), જાલમા! ખવીસા! તેં બહુબેટીનાં બે બચ્ચાં બકરીની જેમ પેદા કરીને એની કમર તોડી નાખી છે. તું એને બકરી સમજે છે. તારી કબર જેવી ઝૂંપડીમાં એ એકલી પડી કણસે છે. આ દૂધ બહુબેટી માટે છે. એના પૈસા હું નહીં લઉં.” પછી ગેંદો ચુપ થઈ ગયો. કંઈ બોલ્યા વગર દેગચીમાં દૂધ રેડવા લાગ્યો. થોડી વારે ફરી બક્કર દાઢી જરા ધ્રૂજી, “પણ તું મારું નુકસાન ભરપાઈ કરવા માગતો હો તો મારી વાત માન અને બકરી લઈ જા. એનો ખર્ચો દૂધના ખર્ચા કરતાં ઓછો આવશે. બીજાં છોકરાંઓને બહુબેટી પાસેથી હટાવીને બકરીનાં આંચળે વળગાડી દેજે.”

હું ગેંદાચાચાની નિઃસ્વાર્થ સહાનુભૂતિથી અભિભૂત થઈ ગયો. “ચાચા, બકરી લઈ જઈશ અને એની કિંમત હપ્તેથી ચૂકવીશ.”

ગેંદાચાચા ફરી ભડક્યા. “અરે, બેવકૂફા, ગદ્‍યા-દા પુત્તર, દૂધના પૈસા નથી લેતો તો બકરીના કેમ લઈશ? લઈ લે એક બકરી પસંદ કરીને. વસૂકી જાય ત્યારે એને છોડી જજે અને બીજી લઈ જજે.” હું ગળગળો થઈ ગયો. મારે તો ચિતલીના માથા પરના ચાંદ-તારા પણ જોવા હતા. ગેંદાચાચાએ આંગળી ચીંધીને કહ્યું, “જો, આ રહી ચિતલી. એના માથાના ચાંદ-તારા જોવા માટે કાલથી લોકો ઊમટી પડ્યા છે. એક જણ એક હજાર આપવા તૈયાર છે, એક જણ ત્રણ હજાર…!”

મેં ચિતલી પાસે જઈને ધ્યાનથી જોયું. “ગેંદાચાચા, લોકો મૂરખ છે. આ ચાંદ-તારાનું નિશાન નથી. બે સફેદ ડાઘ છે. નીચેનો ડાઘ થોડો લાંબો છે અને ઉપરનો ગોળ. છાપાંવાળાને કંઈ ન મળ્યું તે આ ડાઘને જ સમાચાર બનાવી દીધા. તું લોકોની મૂર્ખાઈનો ફાયદો લે અને ત્રણ-ચાર હજાર, જે મળે તે, લઈ લે ને!”

બક્કર દાઢી ફરી ધ્રૂજી. “અરે મૂરખ, બકરીનાં મોલ ન હોય. એ અણમોલ હોય. તને તો કોઈ વાંઝિયો શેઠ બે હજાર આપે તો તું તો તારાં બેલડાંને પણ કોઈના હાથમાં સોંપી દઈશ. બકરીની કિંમત ન અંકાય. એ તો દૂધની નહેરો છે. આ ચિતલી તો સૌથી નોખી છે. એને લીંડી-પેશાબની વાસ પસંદ નથી. જો, બધી બકરીઓ અહીં છે અને એ એકલી આઘી ઊભી છે.”

હું ચિતલી પર મમતાથી હાથ ફેરવવા લાગ્યો. એની નીચે ગેંદો ગોદડી પાથરતો તે બહાર સુકાતી હતી. ચિતલીએ ગોદડી પર પેશાબ કર્યો હતો કે શું?

ગેંદાચાચાએ કહ્યું, “એ કદી ગોદડી બગાડતી નથી. સવારે એને દોહી લીધા પછી ગોદડી હટાવી બહાર વરગણીએ નાખી દઉં છું. ચિતલીને બેસવું હોય તો મોઢેથી ગોદડી ખેંચીને એના ઉપર બેસી જાય છે.”

મેં જોયું કે એકલી ચિતલી સાફ જગ્યાએ ઊભી છે અને બાકીની બકરીઓ લીંડી-પેશાબ વચ્ચે જ બેઠી વાગોળ્યા કરે છે. મેં કહ્યું “ગેંદાચાચા, તું બધીને ખૂંટે કેમ બાંધતો નથી? તારી ચિતલી પણ ખૂંટે બંધાયેલી હોય તો ગોદડી તો ન ખેંચે, પોતાના બેસવા માટે…”

“અરે ગાંડા, બકરીઓ તો મારું ખાનદાન છે, હું એનો માલિક નથી. આઝૂંપડી એમની છે, મારી નહીં. ઝૂંપડીમાં એ સાવ આઝાદ છે. જેમ મરજી પડે તેમ ભલે કરે ને!”

એવામાં એક લાલ રંગની બકરીએ ગળામાંથી ખાંસવા જેવો અવાજ કાઢ્યો. ગેંદાની આંખોમાં ચિંતા તરી આવી. “લાલી બીચારીને કાલથી તાવ છે. સખત સળેખમ છે. એને આજે મુલેઠી, કાળી દ્રાક્ષ, ગોળ અને જોશાંદા પીવડાવીશ.” એણે લાલીની પાસે જઈને એના પર હાથ ફેરવ્યો.

એ દરમિયાન હું ઝાડ પરથી ગોદડી લઈ આવ્યો. ચિતલીની સામે પાથરતાં જ એ અમારી સામે મોઢું કરીને એના પર બેસીગઈ. હું બહુ રાજી થઈ ગયો. મેં કહ્યું, “ગેંદાચાચા, મને ચિતલી આપી દે.”

એક ક્ષણ તો ગેંદાચાચાનો ચહેરો વિલાઈ ગયો. પછી ચહેરા પર ક્રોધ અલપઝલપ ડોકાયો. એકાદ ક્ષણ પછી એણે કહ્યું, “લઈ જા, ચિતલીને…”

ઘરે આવ્યો અને હાકોટો મારીને કહ્યું, “ અરી ઓ મુન્નીની અમ્મા, જો, તારા માટે બકરી લઈ આવ્યો છું.” એ વખતે બે-ત્રણ છોરાં એનાં થાનેલાં પર ચોંટેલાં હતાં. એ ઊઠીને બેઠી થઈ ગઈ.

“ક્યાંથી લઈ આવ્યો?”

“ગેંદાચાચાએ આપી દીધી, તારા માટે.”

મુન્નીની અમ્માએ આશીર્વાદ વરસાવ્યા,”ગેંદાચાચા, ખુદા તારું ભલું કરે”

નવા મહેમાનને જોઈને છોકરાં તો ઘેલમાં આવી ગયાં. એમના તો દિવસો બકરી સાથે રમવામાં અને એની સેવાચાકરી કરવામાં વીતવા લાગ્યા. પછી ચિતલીને દિવસો ચડ્યા. પણ એ દિવસે હું ઘરે પાછો આવ્યો ત્યારે ચિતલી નીચે ચત્તીપસટ પડી હતી. એણે એક બચ્ચાને જનમ આપી દીધો હતો. એનું પેટ ચડી આવ્યું હતું. શ્વાસ લેવા ટળવળતી હતી. થોડી વારે એનો શ્વાસ તૂટી ગયો.

મેં ગેંદાચાચાને બોલાવવા માટે મારા મોટા દીકરાને મોકલ્યો હતો. એ આવ્યો અને બકરીને તપાસીને મારી સામે તીખી નજરે જોઈને બોલ્યો, “તેં એને મારી નાખી. હજી બીજું બચ્ચું પેટમાં જ છે. મને વહેલો બોલાવ્યો હોત તો બચ્ચું અને મા બન્નેને બચાવી લેત.” એનો ગુસ્સો માતો નહોતો.

મારી પત્નીએ પણ વીનવણીના સૂરમાં કહ્યું, “ગેંદાચાચા, અમારી ભૂલ થઈ, માફ કરો” એ રોવા લાગી. ગેંદાએ એના તરફ ફરીને નરમ અવાજે કહ્યું, “દીકરી, થઈ ગયું તે થઈ ગયું, પણ તું જરાય દુઃખી ન થજે. તારી પોતાની તબીયત તો જો. કેવી સુકાઈને કાંટા જેવી થઈ ગઈ છો!”

ગેંદો ઝૂંપડીમાં ગયો અને એક કાળી બકરી લઈ આવ્યો. નવું જન્મેલું બચ્ચું હજી ઊભા થવા મથતું હતું. એની પાસે એણે કાળીને ઊભી રાખી દીધી. એ બચ્ચાને ચાટવા લાગી. બચ્ચું પણ એનાં થનને ચસચસ ચૂસવા લાગ્યું.

ડબ્બુ એની મા ચિતલી જેવો જ સુંદર હતો અને સફાઈપસંદ પણ એવો જ. થોડા દિવસોમાં તો અમારો ડબ્બુ આખી ખુલ્લી જગ્યામાં છોકરાંઓ સાથે દોડતો થઈ ગયો. રાતે એ મારી સાથે ચાદરમાં ઘૂસીને સૂતો. પછી મોટો થઈ ગયો અને મારી ચાદરમાં સમાતો નહોતો ત્યારે છોકરાંઓએ એના માટે સામે બદામના ઝાડ નીચે એક ગાદલું પાથરી આપ્યું. હવે એ ત્યાં સૂવા લાગ્યો.

આમ પણ કુરબાનીના બકરાને બહુ પ્યારથી રાખવાનો હોય છે. ખુદા પોતાના બંદાઓ પાસેથી એમની ઉત્તમમાં ઉત્તમ ચીજ માગે છે. ખુદાએ પયગંબર ઇબ્રાહીમને બલિ ચડાવવા કહ્યું ત્યારે કહ્યું કે તારી સૌથી પ્રિય ચીજની કુરબાની દે. ઇબ્રાહીમ એમના પુત્ર ઇસ્માઈલને બહુ ચાહતા હતા એટલે કુરબાનીના બકરાને પુત્રની જેમ પ્રેમ કરવો જોઈએ.

અને મને તો ડબ્બુ સાથે દીકરાઓ કરતાં પણ વધારે પ્રેમ હતો. દીકરાઓ તો નકામા નીકળ્યા. મેં ફેરી કરી કરીને એમની સ્કૂલની ફી એકઠી કરી પણ એક પણ દીકરાએ મૅટ્રિક સુધી પહોંચવાની જહેમત ન લીધી. ખરું પૂછો તો, ડબ્બુ તો મને મારી દીકરીઓ કરતાં પણ વધારે વહાલો હતો. જો કે, દીકરીઓ દીકરાઓ કરતાં બહુ સારી હતી. મોટી દીકરીએ પોતે તો મૅટ્રિક કર્યું, તે સાથે મને પણ કરાવ્યું. હવે સગાંવહાલાંમાંથી કોઈ પોતાના દીકરા માટે એને લેવા તૈયાર નહોતું કારણ કે એ ભણેલી હતી અને ટીચર હતી. બકરી-ઈદને દિવસે દીકરીઓની કુરબાની દેવાનું ચલણ હોત તો સારું થાત. છોકરીઓને તો આપણા સમાજમાં રોજ કુરબાન કરીએ છીએ, પણ બકરી ઈદને દિવસે એમની કુરબાની આપી શકાતી નથી.

મને એ વિચારથી સાંત્વન મળતું કે ડબ્બુ પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપીને મને મારા અનેક ગુનાઓમાંથી બચાવી લેશેઃ એ મારા ગુનાઓના બોજ સાથે મને પોતાના ખભા પર લાદીને પુલ-એ-સિરાત (નરક પર બનેલો પુલ) પાર કરાવીને જન્નતમાં મારી જગ્યા પાકી કરી દેશે. ક્યારેક એ વિચાર પણ આવતો કે ઇસ્લામી દુનિયાનો આનંદનો તહેવાર હશે તે દિવસે મારો હીરો, મારો ડબ્બુ બલિ ચડી જશે. આ વિચાર આવતાં મારી આંખોમાંથી આંસુ વહી નીકળતાં. મારી આંખો ડબ્બુની આંખમાં સ્વજનોથી કાયમ માટે દૂર જતા મુસાફરની ઉદાસી જોતી હતી. પ્રેમની ઊંચાઈએ જ ત્યાગનો સાદ સંભળાય છે. ઊંચા ઉદ્દેશ્યને પહોંચવું હોય તો માયામમતાનો ત્યાગ કરવો પડે છે. એ જ છે કુરબાનીનો, બકરી ઈદનો સંદેશ.

બકરી ઈદને દિવસે મેં મારાં જે સગાંસંબંધી કુરબાની નહોતાં આપતાં એમને પણ આમંત્રણ આપ્યું હતું. બધાં આગલા દિવસે જ આવી ગયાં હતાં. આખી સાંજ છોકરાં અને ડબ્બુ પોતાના ખેલ દેખાડતાં રહ્યાં. અમે સૌ ચિતલી અને ડબ્બુની જ વાતો કરતાં રહ્યાં.

સવારે નમાજ પછી બાળકો ડબ્બુને કુરબાની માટે તૈયાર કરવા ઝૂંપડીમાં લઈ ગયાં અને હું કસ્સાબ (કસાઈ)ને લેવા ચાલ્યો ગયો. પાછો આવ્યો ત્યારે પુરુષો અને છોકરાંઓથી ઘેરાયેલો ડબ્બુ બદામના ઝાડ નીચે ઊભો હતો. એના ગળામાં હાર હતો, શીંગડાં પર ચાંદી જેમ ચમકતો કાગળ ચોંટાડેલો હતો. શરીરે મેંદીનાં છાંટણાં દેખાતાં હતાં. મને જોઈને એ મારા તરફ ઊછળીને ભાગ્યો પણ એક ઝટકા સાથે અટકી ગયો. આજે એને ઝાડ સાથે બાંધી રાખ્યો હતો. એને મનફાવે તેમ ફરવાની આજે આઝાદી નહોતી.

હું ડબ્બુ પાસે ગયો અને એને પંપાળ્યો. મેં છોકરાઓને પૂછ્યું, “ડબ્બુને કોણે બાંધ્યો છે?” કોઈએ જવાબ ન આપ્યો. અમારા કુટુંબના એક મુરબ્બી બોલ્યા, “મિયાં, હવે એની કુરબાનીનો વખત છે. હમણાં સુધી તો એ રમતો જ હતો. ખાટલે ચડીને ડાન્સ કરતો હતો. હવે એના રમતિયાળપણાને કાબુમાં રાખવા માટે બાંધવો પડ્યો છે.” વડીલ બોલ્યા, “હવે એનું ધ્યાન દુનિયાની વાતોમાંથી ખુદા તરફ વાળવાની પણ જરૂર છે.”

પછી મને છોડીને એમણે સીધી જ કસ્સાબ સાથે વાત શરૂ કરી. “ અરે ભાઈ, આ ઝાડ નીચે જ કુરબાની થશે. બકરાનું લોહી બદામ માટે સારું ખાતર પણ ગણાય.”.

કસાઈએ સાંકળ ખેંચીને ડબ્બુને મારાથી દૂર કરી દીધો. બદામના ઝાડ પાસે લઈ ગયો. એના ગળામાંથી હાર કાઢીને ડાળીએ લટકાવી દીધો. મારા મોટા દીકરાએ કસાઈના કહેવા પ્રમાણે ડબ્બુના પાછલા પગ પકડી લીધા. બીજો દીકરો આગલા પગ પકડવા ગયો તો ડબ્બુએ એને શિંગડે ચડાવીને દૂર ભગાડી દીધો. હવે ડબ્બુ બધાથી બચીને મારા તરફ ભાગ્યો પણ મારા દીકરાઓ અને કસાઈએ એને પટકીને દબાવી દીધો.

ડબ્બુએ મારી તરફ જોઈને દરદભર્યો ચિત્કાર કર્યો. મેં કહ્યું, “થોભો, થોભો. એમ નહીં. મને બહાર જવા દો પછી કરજો” બધાને નવાઈ લાગી કે હું શું કહેતો હતો. વડીલ પણ ઘૂરક્યા.

હું ચાલતો થયો ત્યાં તો ડબ્બુ ઊછાળતો મારી પાસે આવી ગયો. કસાઈએ મને કહ્યું “મિયાં, એમ કરો, અલ્લાહની રાહમાં કુરબાનીનો સંકલ્પ કરીને તકબીર અને કલમા તો પઢો. એણે તેજ ધારવાળો છરો મારા હાથમાં મૂક્યો. મેં છરો પકડીને કલમો પઢી દીધો. અને બહાર નીકળી ગયો.

બહાર તો ગયો, પણ બહુ દૂર નહીં. મારે દૂર ચાલ્યા જવું જોઈતું હતું. અહીં તો મને ડબ્બુનો આર્તનાદ સંભળાતો હતો. હું દોડતો અંદર આવ્યો.

“નહીં આ નહીં થાય. કુરબાની નથી આપવી.” કસ્સાબનો છરો ડબ્બુના ગળા પાસે અટકી ગયો. હવે વડીલ ઊકળી ઊઠ્યા. “આ તું શું કહે છે? ગાંડો તો નથી થયો ને? તું તો બહાર ચાલ્યો ગયો હતો તો પાછો અંદર કાં આવ્યો?”

મારી પત્ની પણ ઊછળી પડી. “ફૂફા અબ્બા! એ તો મૂર્તિદ (ધર્મભ્રષ્ટ) અને મુલહિદ (નાસ્તિક) છે. એમણે તો આખી જિંદગી કુફ્રની (ઈશ્વર વિરોધી) વાતો કરીને મારું જીવતર રોળી નાખ્યું છે. એનું સાંભળજો નહીં અને કુરબાની કરો.”

ફૂફા અબ્બાની સાથે કસ્સાબ અને મારા બે દીકરા ડબ્બુને પકડવા મારી તરફ આગળ વધ્યા. મેં ઝાડ પાસે પડેલો છરો ઉપાડી લીધો. બધા પાછળ હટી ગયા.

ડબ્બુને લઈને હું ગેંદાચાચાની ઝૂંપડ્ડી તરફ ધસી ગયો. એમના નામની હાક મારી એટલે ચાચા બહાર આવ્યા. મેં કહ્યું, “ચાચા ઈદ મુબારક…!” એ વખતે મારા અવાજમાં મેં રુહાનિયત(આધ્યાત્મિકતા)નો અનુભવ કર્યો. હું એમને ભેટી પડ્યો અને કોણ જાણે કેમ, એમના ખભે માથું રાખીને ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રોવા લાગ્યો. રોતાં રોતાં જ હું બોલ્યો, “ આ લો, તમારા ડબ્બુને સંભાળો. તમારી ચિતલીને તો બચાવી ન શક્યો, પણ આ ડબ્બુને બચાવીને લઈ આવ્યો છું.”


(અનુવાદ અને સંક્ષિપ્ત રજુઆતઃ દીપક ધોળકિયા)

Best short stories from Pakistan: Anandi

http://webgurjari.in/2015/05/24/all-time-best-short-urdu-stories-from-pakistan_6/

ગુલામ અબ્બાસ

લેખકનો પરિચયઃ

જન્મઃ ૧૭ નવેમ્બર ૧૯૦૯ (અમૃતસર), મૃત્યુઃ ૧ નવેમ્બર ૧૯૯૪ (લાહોર). ૧૯૨૨માં ૧૩વર્ષની ઉંમરે પહેલી વાર્તા લખી, ૧૯૩૮માં ઑલ ઇંડિયા રેડિયોમાં જોડાયા અને એની પત્રિકા ‘આવાઝ’ના સંપાદક બન્યા. તે પછી રેડિયો પાકિસ્તાનમાં ગયા અને ત્યં પણ પત્રિકા ‘આહંગ’ના સંપાદક બન્યા. તે છોડીને લંડન ગયા અને બીબીસીમાં કામ કર્યું. એમણે પાંચ વાર્તા સંગ્રહ, એક નવલકથા અને બાલસાહિત્યનાં પાંચ પુસ્તકો લખ્યાં છે.

આજની વાર્તા ‘આનંદી’ના આધારે શ્યામ બેનીગલે ‘મંડી’ ફિલ્મ બનાવી છે, જો કે ફિલ્મમાં આ વાર્તા માત્ર આધાર તરીકે જ લેવાઈ છે. ઘટનાઓનું સામ્ય નથી પણ પરિસ્થિતિનું સામ્ય અવશ્ય છે.

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક – સાક્ષી પ્રકાશન, એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)


આનંદી

(જેના પરથી શ્યામ બેનીગલે ‘મંડી’ બનાવી)

ગુલામ અબ્બાસ

મ્યુનિસિપાલિટીની બેઠક જુસ્સાભેર ચાલતી હતી. હૉલ ખીચોખીચ ભરેલો હતો અને અસાધારણ વાત એ હતી કે એક પણ સભ્ય ગેરહાજર નહોતો. ચર્ચાનો મુદ્દો એ હતો કે બજારુ સ્ત્રીઓને શહેરનીબહાર વસાવવી કારણ કે શહેરમાં એમનું હોવું એ માનવતા, શીલ-સદાચાર અને સંસ્કારો માટે કલંક છે.

રાષ્ટ્રના સાચા શુભ ચિંતક તરીકે જાણીતા એક સ્થૂળકાય સભ્ય બહુ જ સાદી ભાષામાં બોલતા હતા …

“સાહેબો, એ પણ જૂઓ કે આ બાઈઓ જ્યાં રહે છે તે લત્તો શહેરની વચ્ચોવચ્ચ તો છે જ, પણ એ જ આપણું મોટું વેપારનું કેન્દ્ર પણ છે. એટલે કોઈ પણ શરીફ માણસે ત્યાંથી પસાર થવું જ પડે છે.આપણી મા-બહેનો, વહુ દીકરીઓ પણ ત્યાં જતી હોય છે. સાહેબો, આ સારા ઘરની મહિલાઓ જ્યારે અર્ધનગ્ન વેશ્યાઓને શૃંગાર કરતી જૂએ છે ત્યારે એમને પણ મનમાં ઉમંગ ઊઠે છે અને મોંઘી મોંઘી સાડીઓ, ઝરઝવેરાતની ફરમાઇશ કરવા લાગે છે.થાય એવું છે કે ઘરમાં જે આનંદ અને સુખ હતાં તે પલાયન થઈ જાય છે.

“…અને સાહેબ મારા, આપણં બાળકો, આપણા મુલકનું ભવિષ્ય આજે સ્કૂલોમાં તૈયાર થાય છે. એમને પણ આ બાજારમાં જ આવવું પડે છે. એમના મન પર, જરા વિચાર કરો, કેવીછાપ પડતી હશે…”

એક માજી અધ્યાપક બોલ્યા, “ ભાઇઓ, યાદ રાખો, છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં નાપાસ થનાર વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા દોઢગણી થઈ ગઈ છે.” એમને આમ પણ આંકડાઓ સાથે બહુ પ્રેમ હતો.

એક સાહિત્યિક પત્રિકાના અવૈતનિક સંપાદક ચશ્માં આંખે બરાબર ગોઠવતાં બોલ્ય, “ હઝરત, આપણા શહેરના ભલાભોળા રહેવાસીઓ આ સ્ત્રીઓની પાસે પહોંચવા માટે અવળે ધંધે ચડી ગયા છે. પૈસા કમાવા માટે નશાવાળી વસ્તુઓના ખરીદવેચાણમાં પડી ગયા છે. અંતે તો આપણા સમાજમાં આની અસર સંયમ, સદાચાર પર પડે છે.”

એક મોટા ખાનદાનના મુખિયા હવે બોલવા ઊભા થયા. “ સાહેબો, આખી રાત આ લોકોને ત્યાં તબલાંની થાપ, હાહા…હીહી…,રંગીલાઓના દેકારા અને ધીંગામસ્તી, ગાળાગાળી… સભ્ય લોકોની તો રાતની ઊંઘ પણ હરામ થઈ ગઈ છે…આવી સ્ત્રીઓના પાડોશમાં રહેનારાં બેન-દીકરીઓવાળાં જાણે છે કે એમનાં કુટુંબો કેવાં બારબાદ થવા લાગ્યાં છે…” આટલું કહેતાં એમને ગળે ડૂમો ભરાઈ આવ્યો.

છેલ્લે પ્રમુખ મહાશય ઊભા થયા. “ ભાઈઓ, હું તમારી વાત સાથે સોટકા સંમત છું કે આ પતિત સ્ત્રીઓને આપણી વચ્ચે રહેવા દેવા છે તે આપણે હાથે જ આપણી આબરૂના કાંકરા કરીએ છીએ. પણ સવાલ એ છે કે એનો ઉપાય શું કરવો? દસ-વીસ હોય તો જાણે સમજ્યા પણ આવી તો સેંકડો છે અને કેટલીયે એવી છે જે મકાનોની માલિક છે. હટાવીએ તો કેમ?

લગભગ એક મહિનો આ ચર્ચાઓ ચાલી. તે પછી સર્વાનુમતે નિર્ણય લેવાયો કે વેશ્યાઓને આ જગ્યાએથી હટાવવી એમને વળતર ચૂકવવું અને શહેરની બહાર ખાલી જગ્યા છે ત્યાં એમને જમીન આપવી અને ત્યાં એ ઘર બાંધીને રહે.

વેશ્યાઓને આ નિર્ણયની ખબર પડી તો એમણે એનો જોરદાર વિરોધ કર્યો. કેટલીયે તો હુકમને ઠોકરે ચડાવવા બદલ જેલની સજા પણ ભોગવી. અંતે એમનું કંઈ ચાલ્યું નહીં અને ધીમે ધીમે બધી વેશ્યાઓ નવી જગ્યાએ જવા સંમત થવા લાગી. એમનાં મકાનો લીલામથી વેચાયાં પણ એમને છ મહિના સુધી પોતાનાં જૂનાં ઘરોમાં રહેવાની છૂટ મળી, જેથી નવી જગ્યાએ એમનાં મકાનો બંધાઈ જાય.

આ સ્ત્રીઓ માટે જે જગ્યા પસંદ કરાઈ હતી તે શહેરથી છ ગાઉ દૂર હતી. પાંચ ગાઉ સુધી તો પાકો રસ્તો હતો, તે પછી એક ગાઉનો કાચો રસ્તો હતો. કોઈ જૂની અવાવરુ જગ્યા હતી, કદાચ પહેલાં કદી ત્યાં વસ્તી હોવી જોઈએ પણ આજે તો ત્યાં ચારેકોર ખંડેર દેખાતાં હતાં. નિર્જન જગ્યામાં દિવસે પણ ઘૂવડ અને ચામચીડિયાં ઊડતાં હોય એવી હાલત હતી. આસપાસ કાચાં મકાનો હતાં પણ ખેડૂતો સવારે ખેતરે ચાલ્યા જતા તે છેક રાતે પાછા ફરતા. દિવસે તો માણસ નામનું કોઈ પ્રાણી ભાગ્યે જ જોવા મળતું હતું.

પાંચસો કરતાં વધારે વેશ્યાઓ હતી તેમાંથી માત્ર ચૌદ એવી હતી કે જે પોતાના આશિકો કાયમ મદદ કરતા રહેશે એવા ભરોસે અહીં રહેવા આવી હતી. શહેરમાં એમનાં ઘણાં મકાનો હતાં. એની કિંમત બહુ ઊંચી મળી, બીજી બાજુ અહીં પાણીના ભાવે જમીન મળી એટલે રાતોરાત માલદાર બની ગઈ હતી. બીજી વેશ્યાઓએ તો નક્કી કરી લીધું હતું કે કોઈ હોટેલનો આશરો શોધી લેશે અથવા શહેરના કોઈ ખૂણે શરાફતનો નકાબ ઓઢીને વસી જશે. ચૌદ માલદાર વેશ્યાઓએ વેરાન જમીનમાં ઠેરઠેર કબરો હટાવીને જમીન સાફ કરાવી અને મકાનો બાંધવાનું શરુ કરી દીધું.

આખો દિવસ. ઈંટ, પથ્થરો, સિમેન્ટ, ગર્ડરો, પાઇપો લઈને છકડા આવતા અને મજૂરો કામ કરતા. હવે આ જગ્યા સૂનસાન નહોતી રહી. આખો દિવસ બોલાટ હવામાં તરતી રહેતી.

ખંડેરોની વચ્ચે એક મસ્જિદનૂમા જગ્યા હતી. એની પસે બંધ પડેલો કૂવો પણ હતો. કામ કરનારા મિસ્ત્રીઓએ મજૂરોને કામે લગાડીને કૂવો ગળાવ્યો અને મસ્જિદ પણ બનાવી. હવે નમાઝી મજૂરો ત્યાં એકઠા થવા લાગ્યા. સૌનો બપોરનો જમવાનો સમય તો મસ્જિદ પાસે વીતવા લાગ્યો. લોકોની ભીડ જોઈને એક ખેડૂતને શું સૂઝ્યું કે એ એક માટલામાં શરબત લાવીને વેચવા લાગ્યો. બીજા કોઈને વિચાર આવ્યો કે અહીં તો તરબૂચ પણ વેચી જોઈએ. એ તરબૂચ લાવ્યો. એક ડોશીમાને ખબર પડી કે અહીં તો માણસોની ભીડ થાય છે. એણે દીકરાને કહીને એક ખોખું ત્યાં ગોઠવી દીધું. એના પર બીડી-સિગરેટ, તમાકુનાં ખાલી ખોખાં ગોઠવી દુકાન સજાવી. કુલ સાચો માલ તો દસેક બીડીનાં બંડલ, બે-ચાર સિગરેટનાં પૅકેટ, એટલો જ હતો પણ ‘દુકાન’ ધમધોકાર ચાલવા લાગી. એક કબાબી આવ્યો અને ડોશીની પાસે જમીનમાં તંદૂર બનાવીને લાંબા સળિયા (સિખ) પર કબાબ ભૂંજવા લાગ્યો. આના પછી ભાડભૂંજિયા કેમ બાકી રહે? એક ભટિયારણ આવી અને રોટી કબાબનો ધંધો ચાલ્યો.

ચૌદ માલદાર વેશ્યાઓ પણ હવે તો વારંવાર આવીને પોતાનાં મકાનો કેમ બને છે તેની જાતે દરકાર સેવવા લાગી અને હવે તો ક્યારે અહીં રહેવા આવવું એના વિચાર કરવા લાગી.

આ સ્થળે એક બિસ્માર દરગાહ પણ હતી. એક દિવસ એક ફકીર આવ્યો અને પાસેના તળાવમાંથી ઘડા ભરીને પાણી રેડવા લાગ્યો. લોકોએ પૂછ્યું તો એણે કહ્યું આ બાબા કડકશાહની મઝાર છે. એ બહુ પ્રતાપી સૂફી હતા. વેશ્યાઓએ નક્કી કર્યું કે અહીં આવીને બાબા કડકશાહની સેવા કરવી. એમણે દરગાહ સમરાવી, દીવાબત્તી લગાડ્યાં…કવ્વાલો આવીને ગાવા લાગ્યા.

બુધવારના શુભ દિવસે વેશ્યાઓએ ગૃહપ્રવેશ કરતાં પહેલાં બાબા કડકશાહની મઝાર પર ઉર્સ રાખ્યો. આખી રાત નાતિયા કવ્વાલીઓ ગવાતી રહી, શરબતો વેચાતાં રહ્યાં. વેશ્યાઓના આશિકો પણ આ ધાર્મિક અનુષ્ઠાનમાં સામેલ થયા.

પછી તો રોજ વેશ્યાઓના ચાહકો ત્યાં આવતા થઈ ગયા. પણ આ વિસ્તારમાં હજી લાઇટ નહોતી. વેશ્યાઓએ અરજી કરી. લાઇટની તકલીફ તો આવનારાઓને પણ હતી. બીજું, એક ગાઉનો રસ્તો કાચો હતો. એ પણ ઠીક કરાવવાનો હતો. આશિકો કામે લાગી ગયા. થોડા દિવસમાં જ ત્યાં વીજળીના થાંભલા ઊભા થવા લાગ્યા અને એના પર તાર ઝૂલવા લાગ્યા. રસ્તો પણ હવે પાકો થઈ ગયો હતો. રાત-વરાત ત્યાં જવું-આવવું સહેલું થઈ ગયું.

આટલા વિકાસ પછી એની આસપાસની જમીન તરફ લોકોનું ધ્યાન જવા લાગ્યું અને માલેતુજાર શરીફજાદાઓ સસ્તી જમીનો ચપોચપ ખરીદવા લાગ્યા. હવે ત્યાં વસ્તી એટલી વધી ગઈ કે એક મ્યુનિસિપાલિટીથી કામ ચાલતું નહોતું. પણ જગ્યાનું નામ શું? કોઈ ઇતિહાસકારે શોધી કાઢ્યું કે અહીં પહેલાં ‘આનંદી’ નામનું ગામ હતું એટલે આ વસાહતને આનંદી નામ આપવામાં આવ્યું.

૦-૦-૦

આ થઈ વીસેક વર્ષ પહેલાંની વાત. હવે આનંદી ગામ નથી. એ મોટું શહેર છે. ત્યાં આજે એક રેલવે સ્ટેશન, ટાઉન હૉલ, એક કૉલેજ, બે હાઇસ્કૂલ – એક છોકરાઓ માટે, એક છોકરીઓ માટે, અને આઠ પ્રાઇમરી સ્કૂલો છે. શહેરમાંથી છાપાં, પત્રિકાઓ પણ પ્રકાશિત થાય છે. આજે તો શહેરની પોતાની મ્યુનિસિપાલિટી છે. શહેર વિકસતાં વેશ્યાઓનાં મકાનો શહેરની વચ્ચોવચ્ચ આવી ગયાં છે.

૦-૦-૦-૦

મ્યુનિસિપાલિટીની બેઠક જુસ્સાભેર ચાલતી હતી. હૉલ ખીચોખીચ ભરેલો હતો અને અસાધારણ વાત એ હતી કે એક પણ સભ્ય ગેરહાજર નહોતો. ચર્ચાનો મુદ્દો એ હતો કે બજારુ સ્ત્રીઓને શહેરની બહાર વસાવવી કારણ કે શહેરમાં એમનું હોવું એ માનવતા, શીલ-સદાચાર અને સંસ્કારો માટે કલંક છે.

આ વખતે વેશ્યાઓને જ્યાં જમીન આપવામાં આવી છે તે શહેરથી બાર ગાઉ દૂર છે.

(અનુવાદ અને સંક્ષિપ્ત રજૂઆતઃ દીપક ધોળકિયા)


 

Best Urdu stories from Pakistan

પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં:

બૈન

                                                                                        

-અહમદ નસીમ ક઼ાસમી

લેખકનો પરિચયઃ જન્મ ૧૯૧૬, ગામ ઈગા પશ્ચિમ પંજાબ.  ૧૬ વાર્તાસંગ્રહો, ૮ કાવ્ય સંગ્રહો અને ૨ સમીક્ષા વિષયક પુસ્તકો. મે,૧૯૫૧માં એમને પાકિસ્તાનના સેફ્ટી ઍક્ટ હેઠળ છ મહિના જેલમાં રહેવું પડ્યું.  ભાગલા પહેલાં અને પછી એમણે કેટલાંય સાહિત્યિક મૅગેઝિનોમાં જવાબદારીભર્યાં પદો સંભાળ્યાં.  ૨૦૦૬માં એમનું મૃત્યુ થઈ ગયું.

૦-૦-૦

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક – સાક્ષી પ્રકાશન,એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

‘પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

સંપાદકઃ નંદકિશોર વિક્રમ

પ્રકાશનઃ ૨૦૦૯ (c) પ્રકાશક

૦-૦-૦

બૈન (વચ્ચે)

-અહમદ નસીમ ક઼ાસમી

સોળ વર્ષ પહેલાં તું મારા ખોળામાં આવી ત્યારે, મોસમ, બસ, કંઈક આવી જ હતી. ફૂલો આ જ રીતે ખીલેલાં હતાં, ખિસકોલીઓ ઝાડાના થડ પર દોડતી છેક ટોચ સુધી પહોંચી જતી હતી અને હવા તો એવી હતી કે એમ જ લાગતું કે સદીઓથી બંધ સૂકાં કમાડોના મિજાગરાઓમાંથી પણ કૂંપળો ફૂટી નીકળશે. તું મારા ખોળે ઝૂલવા લાગી ત્યારે દીવાના અલપઝલપ અજવાળામાં ઊંઘતો ઓરડો ચમકવા લાગ્યો હતો અને દાઈએ તો કહ્યું હતું કે “હાય અલ્લાહ, આ છોકરીના તો અંગેઅંગમાં આગિયા ટાંક્યા છે !”

તે પછીની રાતે તારા અબ્બાએ તકનો લાભ લઈને તને જોઈ ત્યારે એ બહુ ઉદાસ થઈ ગયો હતો. મેં કહ્યું, “તું જ કહેતો હતો ને, કે દીકરો કે દીકરી, બધાં ખ઼ુદાની દેન છે. તો હવે મોઢું કેમ પડી ગયું છે?” અને એને કહ્યું હતું, “તને નહીં સમજાય ભોટડી. તું મા છે ને, તને કેમ સમજાય કે ખુદા આવી રૂપકડી દીકરી તો માત્ર એવા લોકોને જ આપે છે, જેનાથી એ નારાજ હોય.” એ વખતે મને થયું હતું કે તારા અબ્બાની આંખો એની ખોપરીમાંથી કાઢીને બદામની જેમ તોડી નાખું, કારણ કે એ તારી સામે એવી રીતે જોતો હતો, જાણે પંખી સાપને જોતું હોય. એ તારું રૂપ જોઈને ડરી ગયો હતો. પછી એણે પોતાની ઉંમરનાં સોળ-સત્તર વર્ષ આમ બીતાં બીતાં જ વિતાવી દીધાં. એ તો અત્યારે પણ બહાર ગલીમાં સાદડી પર લોકોથી ઘેરાયેલો એવો જ ભયભીત બેઠો છે,અને આસમાનને તાક્યા કરે છે, જાણે ત્યાંથી કોઈ આવવાનું હોય.

મારી મીઠડી. તું મારા પર તો નહોતી ગઈ. હું તો ગામની એક સામાન્ય છોકરી હતી. મારાં તો નેણ-નાક સીધાંસાદાં છે. હા, તું તો તારા બાપ પર ગઈ હતી. એ ફૂટડો હતો. હજીયે છે, પણ હવે એના વાન પર સોળ-સત્તર વર્ષની ધૂળ ચડી ગઈ છે. એની બદામી આંખો, ચહેરા અને મૂંછોમાં સોના જેવી ચમક, પણ તું આવી તે પછી મેં એના મોતી જેવા દાંત બહુ જોયા નથી. ફૂલની પાંખડી જેવા એના હોઠ પણ એવા સખત બંધ રહ્યા છે કે જાણે ઊઘડે તો કંઈક થઈ જવાનું હોય.

હજી થોડી વાર પહેલાં જ એ અંદર આવ્યો હતો અને તારી સામે જોયું તે વખતે મને લાગ્યું કે કોઈ આલીશાન મહેલ પાયામાંથી જ મારી નજર સામે કડડભૂસ થાય છે. એ ત્યાં ઊભા ઊભા જ બુઢ્ઢો થઈ ગયો. એ પાછો જતો હતો ત્યારે મને લાગ્યું કે ગલી સુધી જતાં પહેલાં જ એ ઢગલો થઈને પડી જશે. એકઠા થતા માણસો સામે એ એવી રીતે જૂએ છે, જાણે બધાએ એને ચોરી કરતાં પકડી લીધો હોય.

તું ત્રણ-ચાર વર્ષની થઈ અને દોડભાગ કરતી હતી ત્યારે લોકો જોતા રહી જતા કે માટીના બનેલા માનસની ઓલાદ આવી સુંદર હોય ખરી? એક વાર તું પડી ગઈ ત્યારે હું તો રોતાં રોતાં બેહાલ થઈ ગઈ પણ તારા અબ્બાએ કહ્યું કે ખ઼ુદા જે કરે છે તે સારા માટે. રાનો બિટિયાને માથે ડાઘતો પડ્યો. અને ડાઘ પણ કેવો? નવા ચાંદ જેવો. એ લાલ-લાલ ડાઘ આજે પીળો દેખાય છે.

પછી તું પાંચ વર્ષની થઈ ત્યારે મેં તને બીબીજીને ઘરે કુરાન પાઠ શીખવા મોકલી. અમને તો ત્યારે જ ખબર પડી કે તારો અવાજ પણ તારી ખૂબસૂરતી જેવો જ મધુર હતો. જાણે રૂપાની ઘંટડી વાગતી. પછી તો એવું થયું કે તું પહેલાં એક આયત વાંચે અને પાછળ બીજી છોકરીઓ ઝીલે. તું ઘરમાં એકલે તિલાવત કરતી ત્યારે ગલીમાં આવતાજતા લોકોના પગ આગળ જવાનો ઇનકાર કરી દેતા. એક વાર મઝાર સાઈં દૂલ્હે શાહના મુજાવર સાઈં હઝરત શાહ અહીંથી પસાર થયા તો તારો અવાજ સાંભળીને બોલ્યા હતાઃ “ આ કોણ છોકરી છે?…એના અવાજમાં તો અમને ફરિશ્તાઓની પાંખોનો ફડફડાટ સંભળાય છે.” તને આ ખબર પડી તો તું તો રોવા લાગી હતી.

પછી તો સ્ત્રીઓ પાણી ભરેલાં વાસણો લાવતી અને તું તિલાવત પૂરી કરી લે તેની રાહ જોતી. તું બહાર આવીને “બરકત શાહ દૂલ્હે શાહ જી…” કહીને એ વાસણોને ફૂંક મારતી. સ્ત્રીઓ એ પાણી ઘરે લઈ જઈને માંદાઓને પીવડાવતી અને એ સાજા થઈ જતા. નમાઝ ન પઢનારા નમાઝી બની જતા.

ખુદા અને રસૂલ (મહંમદ પયગંબર)ના નામ પછી તું સાઈં દૂલ્હે શાહજીનું નામ જપતી રહેતી, એટલે જ તારા અબ્બા એક વાર તને સાઈં દૂલ્હેજી શાહની મઝાર પર સલામ માટે લઈ ગયા હતા. તેં કુરાનશરીફની તિલાવત તો એટલી બધી કરી છે કે આજે ચારે બાજુ સન્નાટો છે, માત્ર ડૂસકાં સંભળાય છે ત્યારે પણ તારી આસાપાસ તારા જ અવાજમાં હું કુરાન શરીફની આયતો સાંભળી શકું છું, મારા દૂધના સોગંદ, એ અવાજ તારો જ છે.

એક દિવસ તારા ચાચા દીન મુહમ્મદની બીવી પોતાના દીકરા માટે તારું માગું લઈને આવી ત્યારે મને ખ્યાલ આવ્યો કે તું તો હવે પરણવાની ઉંમરે પહોંચી. દીકરીઓ ચુન્નીથી માથું ઢાંકતી થઈ જાય કે માઓ સમજી લે કે હવે એનો જવાનો સમય આવ્યો છે. હું તો સમજી જ નહોતી શકી, પણ તારા અબ્બાને તો ખબર હતી. એણે કહ્યું કે, “બસ, મને છોકરીની બીક લાગે છે. એની સાથે તો વાત કર. છોકરીએ તો બધું મૌલાના રસ્તે છોડી દીધું છે.”

મને પણ પહેલી જ વાર તારાથી ડર લાગ્યો. તને માગાની વાત કારું, ને તને ગુસ્સો આવી જાય તો? પણ એ જ સાંજે સાઈં હઝરત શાહનો એક સેવક આવ્યો અને કહ્યું કે કાલથી સાઈં દૂલ્હે શાહજીનો ઉર્સ શરૂ થાય છે, એ ત્રણ દિવસ ચાલશે. સાઈં હઝરત શાહને દૂલ્હે શાહજીએ સપનામાં આવીને ફરમાવ્યું છે કે મારી ચેલી રાનોને બોલાવો અને મઝાર પર કુરાનશરીફની તિલાવત કરાવો, નહીંતર હું બધું ભસમ કરી નાખીશ. અને બેટી તને તો ખબર છે, સાઈં દૂલ્હે શાહજીના જલાલ (તેજ, ક્રોધ)ની. જિંદગીમાં જેણે પણ એમની વિરુદ્ધ વાત કરી એના સામે એમણે એક નજર નાખી ને એને રાખ કરી નાખ્યો. એમની દરગાહમાં કે આસપાસ કંઈ ખરાબ કામ થાય તો એમની મઝાર માથા તરફથી ખૂલી જાય છે, એમાંથી એમનો હાથ બહાર આવે છે અને ખરાબ કામ કરનારો ગમે ત્યાં હોય, ત્યાંથી ખેંચાઈને અંદર સમાઈ જાય છે. મઝાર શરીફની દીવાલો ફરી એવી જોડાઈ જાય છે, જાણે કદી ખૂલી જ ન હોય.

દૂલ્હેજી શાહનો હુકમ થયો પછી શું? બીજે દિવસે આપણે ત્રણેય જણ ઊંટ પર નીકળ્યાં. તેં તિલાવત શરૂ કરી અને, સાચું કહું, આજુબાજુથી માણસો ખેંચાઈ આવ્યા. તારા અબ્બાએ ઉપર જોયું તો પક્ષીઓ ભેગાં થઈ ગયાં હતાં અબ્બાએ કહ્યું આ નૂરાની (તેજોમય) પંખી આપણે ત્યાં તો જોયાં જ નથી. એ તો ફરિશ્તા જ હશે. કોઈ તો એવાં હતાં કે જાણે નાનાં ભૂલકાંઓને પાંખો ન આવી હોય ! બધાં તારા મોંએ કુરાનની તિલાવત સાંભળવા આવ્યા હતાં.

મઝારે પહોંચ્યાં ત્યારે તું તો ભૂલી જ ગઈ કે તારાં માબાપ પણ તારી સાથે જ છે. જાણે સાઈંદૂલ્હે શાહજી તને આંગળી પકડીને મઝાર તરફ ખેંચી જતા હોય. અમે પણ મઝાર શરીફને વાંદીને આંખને સ્પર્શ કર્યો. પછી હઝરત શાહની સેવામાં હાજર થયાં. અંદર જઈને એમની બીવીઓને મળ્યાં. હઝરત શાહે કહ્યું કે સાઈંજીએ તમારી બેટીને પોતાનાં ચરણોમાં બેસાડીને તમારા બધા અપરાધ માફ કર્યા છે. અમે તને હઝરત શાહની હિફાઝત (સંરક્ષણ)માં છોડીને પાછાં ફર્યાં.

ઉર્સ પછી અમે તને લેવા મઝાર શરીફ પર પહોંચ્યાં ત્યારે પણ તું ત્યાં જ મઝાર પાસે બેઠેલી મળી. પણ એ તું જ હતી? તારી આંખો ફાટેલી, વાળ વીખરાયેલા, માથેથી ચાદર સરકી ગઈ હતી અને તને અબ્બાને જોઈને પણ માથું ઢાંકવાનું યાદ ન આવ્યું. શરીર આખું ધૂળમાટીથી ખરડાયેલું હતું. અમને જોતાંવેંત તેં ચીસ પાડીઃ “ હટી જાઓ બાબા… અમ્મા મારી પાસે ન આવજો. હું ક્યાંય નહીં જાઉં. શાહજીની મઝાર ખુલશે અને પાક હાથ બહાર આવશે તે પછી જ હું તમારી પાસે આવીશ. ત્યાં સુધી હું મરી ગઈ છું” અને પછી તું ચોધાર આંસુએ રોવા લાગી હતી.

ઘણા માણસ એકઠા થઈ હતા. એમણે કહ્યું કે મઝાર પાસે જ રહી છે એટલે એને અસર થઈ ગઈ છે. તારા અબ્બાએ કહ્યું, “ રાતદિવસ તિલાવત કરનારી છોકરી પર અસર કેમ થાય? અસર થઈ તો સાઈં હઝરત શાહ ક્યાં છે?”

અમે હઝરત શાહને મળવા ગયાં તો ખાદિમો (સેવકો)એ કહ્યું, એ તો ઉર્સ પછી કોઈને મળતા નથી. દિવસો સુધી એક કમરામાં બેઠા વજીફા (જપ) પઢતા રહે છે. અમે એમની બીવીઓને મળવાનું કહ્યું તો ખાદિમોએ અમને રોકી લીધાં કે રાનોની હાલતથી એમને બહુ દુઃખ થયું છે, હવે વધારે દુઃખી કરશો તો એ પાપ છે.

અમે બન્ને લાચાર થઈને રોતાં બેઠાં હતાં ત્યાં હઝરત શાહનો એક ખાદિમ આવ્યો. એણે કહ્યું કે રાનો ઓચીંતી જિન્નના કબજામાં આવી ગઈ છે. એને છોડાવવા માટે સાઈંજી ખાસ વજીફા ફરમાવે છે. જિન્ન ઊતરી જશે તે પછી તમારી દીકરીને સુખરૂપ ઘરે પહોંચાડી જશું. ત્યાં સુધી એને અહીં જ રહેવા દો.

ત્યાં તો તારો આવાજ આવ્યોઃ “હવે તમે લોકો જાઓ.” તારી આંખોમાં સરોવર છલકાતું હતું. “બાબા, અમ્મા, મઝાર શરીફ જરૂર ખુલશે, મુબારક હાથ બહાર આવશે, ફેંસલો જરૂર થશે…” કહીને તું ફરી મઝાર શરીફ તરફ ચાલી ગઈ હતી. તારી ચાલ દોરથી કપાયેલા પતંગ જેવી હતી.

હવે તો તું અમને ઓળખતી પણ નહોતી. તારા હોઠ હજી પણ તિલાવત કરતા હતા. અમે ફરી હઝરત શાહ પાસે દોડ્યાં. અરજ કરી કે જિન્ન, ભૂત તો કુરાન પઢનારાની પાસે પણ ફટકી ન શકે, તો આ જિન્ન તો તમારી દરગાહના જ છે. એક વાર હુકમ કરશો તો ઊતરી જશે. પણ એમણે કહ્યું કે કોઈ કાફર જિન્ન સવાર થયો છે એ મારા કબજામાં નથી. તમે ઘરે જાઓ, હું વજીફા પઢતો રહીશ.

અમે ભાંગ્યે હૈયે પાછાં ફરતાં હતાં ત્યારે એક બૂઢ્ઢી ખદિમાએ અમને કહ્યું કે ઉર્સના ત્રીજા દિવસે હઝરત શાહ મઝાર પર આવ્યા હતા પણ એમને જોઈને તમારી દીકરીએ મઝાર પરના ગોળ ગોળ પથ્થર થેલીમાં ભરી લીધા હતા, હઝરત શાહને જોતાંવેંત જ એ બરાડી ઊઠી હતી કે મુબારક હાથ તો નીકળતો નીકળશે પણ એક ડ્ગલું પણ આગળ વધીશ તો સાઈંજીના આ પથ્થરોથી તને ખતમ કરી દઈશ. ખાદિમ તમારી બેટીને મારવા દોડ્યા તો હઝરત શાહે એમને રોકી લીધા કે આ છોકરી નથી બોલતી, કાફર જિન્ન બોલે છે. જ્યાં સુધી એ હટે નહીમ ત્યાં સુધી અમારું કે અમારાં ઘરનાં કોઈનું અહીં આવવાનું બરાબર નથી, કોને ખબર, જિન્ન શું કરી નાખે…

રાતે એક ખાદિમ આવ્યો અને કહ્યું કે તમારી દીકરી તમને બોલાવે છે. તું મઝાર શરીફ પાસે પડી હતી, તારો અવાજ બહુ નબળો પડી ગયો હતો. તેં કહ્યું, “કોણ જાણે, મઝાર કેમ ન ખૂલી? પણ ફેંસલો તો થઈ ગયો. હું જ ગુનેગાર છું. બસ, હવે કયામતને દિવસે ખુદા સમક્ષ હાજર થશું…” તું બોલતી બંધ થઈ ગઈ. એ વખતથી તું હજી પણ કંઈ બોલી નથી.

પછી તો તને ઘરે લઈ આવ્યાં. સવારે જ હઝરત શાહનો ખાદિમ કાફન આપી ગયો. તારા પરથી ઊતરેલો જિન્ન તારા અબ્બા પર ચડી ગયો. એણે કફન હાથમાં લઈને તને ગુસ્લ (સ્નાન) આપવા માટે પાણી ગરમ થતું હતું એ ચૂલામાં જોંસી દીધું.

કલેજાના ટુકડા જેવી મારી મીઠડી, જો તો ખરી, ફૂલો કેવાં મહેકે છે. ખિસકોલીઓ ઝાડ પર દોડતી છેક ટોચ સુધી પહોંચી જાય છે. હવા પણ એવી છે કે સદીઓનાં સૂકાં કમાડોના મિજાગરાઓમાંથી કૂંપળો ફૂટી નીકળશે એમ લાગે છે. આમ છતાં ચારે બાજુ તારા અવાજમાં તિલાવત ગૂંજે છે અને હઝરત શાહે મોકલેલા કફનના બળવાની ગંધ હવામાં ભરાઈ ગઈ છે. મારી અંદર પણ તારા જનમ વખતે જેટલી વેદના હતી તે ફરી ઊભરાવા લાગી છે.

(ગુજરાતીમાં સંક્ષિપ્ત અનુવાદ)

+_+_+_+_+_

 

 

 

 

 

http://webgurjari.in/2015/04/26/all-time-best-short-urdu-stories-from-pakistan_5/

A Short Story from Pakistan

વેબગુર્જરી પર પ્રસ્તુત એક પાકિસ્તાની વાર્તાઃ

પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં: મૈનૂ લૈ ચલે બાવલા લૈ ચલે વે…

-ખદીજા મસ્તૂર

લેખકનો પરિચયખદીજા મસ્તૂરનો જન્મ ૧૯૨૭માં લખનઉમાં થયો. પહેલી વાર્તા એમણે ૧૫ વર્ષની વયે ૧૯૪૨માં લખી. પાકિસ્તાનના સાહિત્ય ક્ષેત્રમાં એમણે પાંચ વાર્તાસંગ્રહ અને બે નવલકથાઓનો ફાળો આપ્યો છે. ૧૯૮૨માં એમનું અવસાન થયું.

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક – સાક્ષી પ્રકાશન,એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫ -નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

‘પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

સંપાદકઃ નંદકિશોર વિક્રમ

પ્રકાશનઃ ૨૦૦૯ (c) પ્રકાશક


મૈનૂ લૈ ચલે બાવલા લૈ ચલે વે…

-ખદીજા મસ્તૂર

પાતળી મોરીમાં પાણીની ધાર કમને વહેતી હતી. એની ઉપર સાબુનાં ફીણ ઓશીકાની ખોળ જેમ ચડી ગયાં હતાં. એ હજી અંધારા બાથરૂમમાંથી નહાઇને નીકળ્યો હતો અને વાળ પર ટુવાલ ઘસતો તડકામાં આરામખુરશી પર બેઠો જ હતો કે એનું ધ્યાન પાણીની પરાણે વહેતી ધાર પર ગયું. આવી જ ધાર એણે પહેલાં પણ જોઈ હતી અને એના દિલોદિમાગ પર એ છવાઈ ગઈ હતી. શરૂઆતમાં તો એ બીજું કંઈ વિચારી જ ન શકતો, પછી ધીમે ધીમે એ ભુલાવા લાગ્યું હતું. આજે ફરી પાણીની ધાર પર સાબુનાં ફીણ જોઈને બધું તાજું થઈ ગયું. એના મનમાંથી અગણિત ‘આહ’ નીકળતી રહી. એવું નથી કે એણે એના કરતાં પણ વધારે ખોફનાક ઘટનાઓ જોઈ નહોતી. એવી ઘટનાઓ કે પથ્થર પણ પીગળી જાય. પરંતુ પેલાં સાબુનાં ફીણવાળી ધાર જેટલી અસર કદી નહોતી થઈ.

શહેરના ચહેકાટને મોતના રાક્ષસે ગળી લીધો હતો. જીવન ખૂણેખાંચરે ભરાઈને ડૂસકાં ભરતું હતું. ઉજ્જડ, વેરાન શહેર ફરી કદી વસી શકશે એમ લાગતું નહોતું. મોત કહેતું હતું કે મારી ચુંગાલમાંથી હવે કોઈ બચી જાય એ વાતમાં માલ નથી. પરંતુ રાહત સમિતિના સાથીઓને લાગતું હતું કે જિંદગી એટલી સસ્તી તો નથી કે એને કીડા-મંકોડાની જેમ મોતને હવાલે કરી દેવાય. જ્યાં પણ શ્વાસ ચાલતા હોય ત્યાં પહોંચીને જિંદગીને જીવતી રાખવાના પ્રયાસ ચાલુ હતા.

એ દિવસે પણ આખા શહેરમાં ઠેરઠેર ભટકીને એ પચાસેક જણને કૅમ્પમાં પહોંચાડી આવ્યો હતો. પોલીસ ચોકી પર ટ્રકમાંથી ઊતરીને તૂટતા શરીરને ખેંચતો ઘરે પાછો ફરતો હતો. સાંજના પાંચેકનો સુમાર. રસ્તાના કિનારે દસ-બારનું ટોળું ગંદા પાણીની નીકમાં કંઈક જોતું હતું. એ પણ જોવા ઊભો રહ્યો. બિલ્ડિંગના તોતીંગ દરવાજે તાળું જડ્યું હતું અને લોકો તાળું તોડી નાખવાની વાત કરતા હતા.

“આપણે ત્રણ દિવસમાં આ ઘરમાં બધાંને સાફ કરી નાખ્યાં હતાં, તો આ વળી કોણ બચી ગયું?” એક માણસ બોલ્યો. લાલલાલ આંખો, ભયાનક ચહેરો અને હાથમાં છરો.

“ તો તોડી નાખો ને તાળું.” પાયજામાના લાંબા લટકતા નાડામાં પગ અટવાતો હતો એ બીજો જણ બોલ્યો. “પણ જરા વિચારો, બહાર તાળું હોય તો અંદર કોઈ હોય જ કેમ?”

ત્રીજો લાલ આંખોવાળો શખ્સ તાડૂક્યો. નીકમાં ઘરની અંદરથી આવતું સાબુના ફીણવાળું પાણી દેખાડતાં બોલ્યોઃ “તો આ શું જાદુ થાય છે?”

હવે ચોથાનો વારો હતો. એ ખમીસની ચાળથી છરો સાફ કરતાં બોલ્યોઃ “લાગે છે કે કોઈ હમણાં જ નહાયું છે.”

એ વિચારવા લાગ્યો કે હવે કરવું શું? હજી તો હમણાં જ એ ચોકી પર પોલીસોને મૂકીને આવ્યો છે. ચોકી પણ દૂર છે અને આજુબાજુમાં પોલીસનો ભણકારો પણ નહોતો પડતો.

“ તાળું તોડો, ભાઈ, તાળું” કેટલાયે અવાજ એકીસાથે આવ્યા.

એણે પ્રયત્ન કર્યોઃ “ પણ ઇન્સાનિયતનો તકાદો તો એ છે કે…” એ બદલાની ભાવનાથી છેડાયેલા જખમો પર ઇન્સાનિયતના છાંટા મારવા મથ્યો. એની વાત વચ્ચેથી જ કપાઈ ગઈ. કેટલાયે અવાજોએ સાથે મળીને પૂછ્યું: “આપણી મા-બહેનો અને ભાઈઓનાં ગળાં રહેંસાતાં હતાં ત્યારે ઇન્સાનિયત ક્યાં છુપાઈ ગઈ હતી અને તું ક્યાં હતો?”

“સૂતો હશે ઇન્સાનિયતને બાઝીને…” ભયાનક ચહેરાવાળો જોરથી હસ્યો.

“ તાળું તો તોડશું. તારે શું છે?”

એ લાચાર થઈ ગયો. તાળું આગળિયા સહિત બહાર આવી ગયું. એક જીવને બચાવવા માટે હવે થોડો જ સમય એના હાથમાં હતો. એણે મરણિયો પ્રયાસ કરી જોયો. “અરે. એમ આંખો મીંચીને શું ધસ્યા જાઓ છો? અંદરવાળા પાસે બંદૂક હશે તો? મારી પાસે રાઇફલ છે. હું આગળ જાઉં છું, તમે બધા છાનામાના મારી પાછળ આવો.” એણે ધીમા અવાજે કહ્યું. બધા શાંત થઈ ગયા અને સીડી ચડવા લાગ્યા.

એક…બે…ત્રણ… પગથિયાં અસંખ્ય હોય એમ લાગ્યું. જીવન બચાવવાના જોશમાં આખા દિવસનો થાક ભુલાઈ ગયો હતો. એ વિચારતો હતો કે સૌની આગળ પહોંચીને એ અંદર જશે અને જે કોઈ હશે તેને સરકી જવાનો ઇશારો કરી દેશે. ઘરમાં એવી તો કોઈ જગ્યા હશે જ ને, જ્યાં છુપાઈને એ પહેલાં પણ બચી ગયો હતો. ફરી ત્યાં જ છુપાઈ જાય, બસ.

પહેલો માળ…બીજો માળ…ત્રીજો માળ… કોઈ નહોતું. વગડા જેવી વેરાની ભાંભરતી હતી. એને થયું કે અહીં તો ઘૂવડોનું રાજ છે. હવે ચોથા માળે જવાનું હતું. એ કેટલાંયે પગથિયાં એકીસાથે ચડી ગયો. બીજા બધા પાછળ રહી ગયા હતા. એ મનમાં ને મનમાં દુઆ માગવા લાગ્યો કે ચોથા માળે પણ ઘૂવડોનું જ રાજ હોય ! ઇન્સાની કાપાકાપીના એવા નમૂના એ જોઈ ચૂક્યો હતો કે હવે વધારે કંઈ જોવાની એનામાં શક્તિ નહોતી.

છેલ્લે પગથિયે પહોંચીને એ દરવાજામાં દાખલ થયો અને સ્તબ્ધ થઈને જોતો જ રહી ગયો. એક બેઠી દડીની સુંદર છોકરી જમીન પર બેઠી હતી. આસમાની રંગનાં કપડાં, નાક લાલ, આંખનાં પોપચાં સૂઝેલાં, આંખો અર્ધી બંધ, શરીર થાકેલું, છૂટા વાળ. હાથમાં કાંસકો લઈને એ સામે રાખેલા અરીસામાં અર્ધી બિડાયેલી આંખે તાકતી હતી. એની પાસે જમીન પર સાબુદાની ટુવાલ, ક્લિપ અને વાળમાં ભરાવવાની પિનો પડી હતી. એને પોતાની આંખો પર વિશ્વાસ ન બેઠો. આ તે જીવતી જાગતી સ્ત્રી છે કે કોઈ આત્મા? કોઈ પરી? પણ છોકરીએ પોપચાં ઊંચકીને એની સામે જોયું અને એના હાથમાંથી કાંસકો પડી ગયો ત્યારે એને અહેસાસ થયો કે ખરેખર સામે કોઈ મનુષ્ય છે. પછી એને બચાવવા માટે એનો આત્મા તરફડ્યો. એણે છોકરીને ક્યાંક છુપાઈ જવા ઇશારો કર્યો. ધીમે અવાજે કહ્યું કે પાછળ ઘણા લોકો આવે છે. પરંતુ છોકરી પોતાની જ્ગ્યાએ જડ બની ગઈ હતી. એના શરીરમાં જરા પણ હલચલ ન થઈ. છોકરીની એક લાચાર નજર એના પર પડી અને ઢળી ગઈ. પાછળના લોકો હવે અંદર આવી ગયા હતા. બધાના તકાયેલા છરા નીચા થઈ ગયા.

“ લે ભાઈ, ખોદ્‍યો ડૂંગર ને નીકળી એક ઉંદરડી !” લાલ આંખોવાળો છોકરી તરફ આગળ વધ્યો. એને લાગ્યું કે ધરતીકંપ આવ્યો છે. છોકરીના ચહેરા પરથી લોહી ઊડી ગયું.

“ દયા કરો. એને હાથ ન લગાડો.” એ છોકરી અને લાલ આંખોવાળા વચ્ચે આવીને પાગલની જેમ ચીસ પાડી ઊઠ્યો.

“અરે હટ. હાથ લગાડવાથી મેલી થઈ જશે? આંધળી દળે ને કૂતરાં ખાય. હટ, મહેનત અમારી, માલ અમારો”. બે જણ હસવા લાગ્યા. એને ધક્કો મારીને છોકરીથી દૂર કરી દીધો.

“ન કરો, ન કરો.” એ ફરી છોકરી અને લાલ આંખોવાળાની વચ્ચે આવવા મથ્યો. લાલ આંખવાળાએ એની છાતી પર છરો ધરી દીધો. એક શખ્સે છોકરીને ઘેટાની જેમ ખભે ઉપાડી લીધી. છોકરીએ લટકતા હાથ એના તરફ લંબાવીને બચાવી લેવા આજીજી કરી. એને થયું કે છરો છાતીમાં ઘુસી ગયો હોત તો વાંધો શો હતો? એણે ફરી એક વાર પેલા રાક્ષસને રોકવાની કોશિશ કરી, પણ એણે ધક્કો મારીને દૂર હડસેલી દીધો.

હવે રૂમ ખાલી હતો. વેરાનીનું ભાંભરવું પહેલાં કરતાં પણ વધારે બુલંદ થઈ ગયું હતું. એ ત્યાં જ ફસડાઈ પડ્યો અને હૈયાફાટ રોવા લાગ્યો. રુદન મંદ પડતાં એનું ધ્યાન ગયું. પગ નીચે પિનો અને ક્લિપો ચગદાતી હતી. એણે સંભાળીને એ ઊઠાવી લીધી. ભીનો ટુવાલ છાતીસરસો ચાંપ્યો. પલંગ પર નજર પડી. જાણે કોઈ કેટલાયે દિવસ સુધી પલંગમાં પડ્યે પડ્યે પડખાં ફેરવતું રહ્યું હોય, પગ ઘસતું રહ્યું હોય એમ ચાદરો ચોળાયેલી હતી. એણે ચાદરોના સળ કાઢ્યા. ઓશીકું ભીનું હતું ત્રણ ત્રણ દિવસ રોઈ હશે. પછી થાકીને મોઢું ધોયું હશે અને ફરી રોવા માટે નવી તાજગી મેળવી હશે. અન્હીં. એણે તો સાબુથી મોઢું ધોયું હતું. શૃંગાર કરતી હતી. ચારેય બાજુ મોતના કાળા ઓળા નાચતા હતા, ભેંકારનું સામ્રાજ્ય હતું ત્યારે એ શણગારતી હતી ! ઓશીકું હટાવ્યું તો એક પત્ર હાથમાં આવ્યો. મેલો, ભીનો થઈ ગયેલો પત્ર. એણે ખોલીને એક નજરે આખો પત્ર વાંચી લીધો. “મેરી જાન… તને મળવા હું અધીરો થઈ ગયો છું. જલદી આવું છું. હવે તારા સુધી પહોંચવામાં મને દુનિયાની કોઈ તાકાત રોકી નહીં શકે. હું સીધો જ તારી પાસે આવીશ. તું સજીધજીને મારી રાહ જોજે… બસ, પછી તું અને હું…” એના હાથ ધ્રૂજ્યા. પત્ર નીચે પડી ગયો.

નીચે ગરી અવાજો શરૂ થઈ ગયા હતા, એણે જોયું તો ભીડ એક દુકાન લૂંટતી હતી. એણે પિનો અને ક્લિપ ખિસ્સામાં નાખી દીધાં. લથડતે ડગએ નીચે ઊતર્યો. બહાર નીકળીને એણે ફરી એક વાર નીક પર નજર નાખી. પાણી વહી ગયું હતું અને સાબુનાં ફીણ ઓસરી ગયાં હતાં.

૦-૦-૦-૦

(સંક્ષિપ્ત ભાવાનુવાદઃ દીપક ધોળકિયા)

A short story from Pakistan

http://webgurjari.in/2014/11/23/all-time-best-urdu-stories-from-pakistan_1/

-ઇન્તઝાર હુસૈન

લેખકનો પરિચયઃ
પાકિસ્તાનના જૂની પેઢીના લેખક ઇન્તઝાર હુસૈનની પહેલી વાર્તા ૧૯૪૮માં છપાઈ. તે પછીના અર્ધા સૈકા સુધી એમની સાહિત્યયાત્રા ચાલુ રહી તેમાં એમણે પાંચ નવલકથાઓ, સાત વાર્તા સંગ્રહો, ત્રણ નાટકો અને કેટલાંયે યાત્રા વર્ણનો લખ્યાં છે. એમને પાકિસ્તાન સરકારનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર પણ મળ્યો છે. અહીં એમની એક વાર્તાનો અનુવાદ પ્રસ્તુત કર્યો છે, જે સ્ત્રીના મનની દ્વિધા, લગ્નસંબંધો વગેરેનાં મનોવૈજ્ઞાનિક પાસાંની છણાવટ કરી છે.

આભારઃ

આ વાર્તાનો અનુવાદ કરવાની સહર્ષ પરવાનગી આપવા બદલ પ્રકાશક સાક્ષી પ્રકાશન (એસ. ૧૬. નવીન શાહદરા, દિલ્હી, ૧૧૦૦૯૫)નો આભાર.

પ્રકાશકનો સંપર્કઃ

ઑફિસઃ ૦૧૧-૨૨૩૨-૪૮૩૩.
મોબાઇલઃ ૦૯૮૧૦૪૬૧૪૧૨.
ઇ-મેઇલઃ goelbooks@rediffmail.com .

પુસ્તક સંબંધી વિવરણઃ

‘પાકિસ્તાન કી સર્વશ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ કહાનિયાં’

(ભાગ ૧) ISBN-81-86265-23-6 (કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)
(ભાગ ૨) ISBN-8186265-42-2 ((કિંમતઃ રૂ. ૧૨૫)

સંપાદકઃ નંદકિશોર વિક્રમ

પ્રકાશનઃ ૨૦૦૯ (c) પ્રકાશક

૦-૦-૦

નર-નારી

– ઇન્તઝાર હુસૈન

મદનસુંદરીના મનમાં હરખ સમાતો નહોતો કે દેવીમાતાએ એની અરજ સાંભળી લીધી. નહીં તો, એ તો ભાઈ અને પતિ બન્નેને ખોઈ બેઠી હતી. ભૈયા જવા લાગ્યા ત્યારે એમનાં ખૂબ જ ઓવારણાં લીધાં. ગોપીએ પણ એના માથા પર હાથ મૂકીને આશીર્વાદ આપ્યા અને વિદાય થયો.

ગોપીના જવા પછી પણ મદનસુંદરી દેવી મહિમા ગાતી રહી. ધાવલ તો એની હામાં હા મેળવતો રહ્યો. બન્નેએ મળીને દેવીમાની સ્તુતિ કરી કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઇંદ્ર, બધા સતત માની સેવામાં રહે છે અને મા પણ ભક્તો પર કેટલી કૃપા કરે છે. ભક્ત પર સંકટ આવે કે તરત માતા ત્યાં પહોંચીને એમને ઉગારી લે છે.

બસ, આ જ વાતોમાં દિવસ નીકળી ગયો. રાત પડી અને આખા દિવસની થાકેલી મદનસુંદરી હવે ધાવલના પડખામાં સૂઈ જશે. ધાવલને તો એણે ખોઈ દીધો હતો અને ફરી પાછો મેળવ્યો. આજે તો એના બાહુનું ઓશીકું બનાવીને એ નિરાંતે સૂઈ જશે. કેટલી બધી ઇચ્છાઓ હતી મનમાં. પણ આજે શું થયું? આજે એને ધાવલનું શરીર અજાણ્યું લાગ્યું. આજે શું થઈ ગયું ધાવલના દેહને? એને તો એ બહુ સારી રીતે જાણતી હતી. બન્ને દેહ એકમેકમાં જોડાતા ત્યારે એવું લાગતું કે બન્ને એકબીજાંને જનમોજનમથી ઓળખે છે. ધાવલનો હાથે કેવો એના આખા દેહ પર ફરતો, જાણે એણે મદનનાં અંગોનાં બધાં રહસ્યોનો પાર પામી લીધો હોય. પણ આજે એ જ હાથ જાણે કશું જાણતો ન હોય એમ ફરતો હાતો. પહેલાં તો એ હાથ ફરતો અને મદનસુંદરીના શરીરમાંથી વીજળી દોડી જતી. પરંતુ આજે તો જાણે એ જ હાથ પહેલી વાર જ આવ્યો હોય તેવો સાવ અજાણ્યો હતો. મદન વિમાસણમાં પડી ગઈ. પોતાની જ શંકાઓ સામે બહુ લડી. ઘણી વાર સુધી સંયમ રાખીને બેઠી રહી. અંતે એનો કાબૂ છૂટી ગયો અને બોલી પડીઃ “ આ તો ધાવલ નથી.” એ ધાવલના હાથ છોડીને દૂર હટી ગઈ.

ધાવલ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો. શું થઈ ગયું છે, મદનને? એ પણ ભડક્યો “તું શું બોલે છે? હું નથી તો કોણ છે?”

“ નથી, તું ધાવલ નથી.” મદનસુંદરીની જીભ હવે મોકળી થઈ ગઈ હતી. ધાવલે ફાનસ ઉપાડ્યું અને બોલ્યોઃ “ સુંદરી, ભાનમાં આવ અને મને જોઈ લે. હું નથી તો કોણ છે?”

મદનસુંદરીએ ફાનસના પ્રકાશમાં એનો ચહેરો જોયો. એ ધાવલ જ હતો. એ શરમાઈ ગઈ. બોલીઃ “ હા, છે તો તું જ મારો ધાવલ !”

“ બરાબર જોઈ લે, વળી તને કંઈક વહેમ પડે તે કરતાં તો !” ધાવલ પણ હવે એને વધારે શરમાવતો હતો.

મદનસુંદરી લજવાઈ ગઈ. વિચારતી રહી કે એને હાથ કેમ અજાણ્યો લાગ્યો હશે? એની નજર ધાવલના હાથ પર પડતાં એ ફરી ચમકી. આ હાથ તો ધાવલના નથી ! “તારા હાથને શું થયું?” એ બોલી, “આ હાથ તારા નથી.”

“તો કોના છે?” હવે ધાવલ અકળાયો. મદન વિચારમાં પડી ગઈ. હાથ ધાવલના તો નથી જ પણ તદ્દન અજાણ્યાય નથી. એકાએક એની સામે ગોપીનો ચહેરો આવી ગયો. “અરે, આ હાથ તો ગોપીના છે !”

એના મોઢામાંથી શબ્દો નીકળ્યા તે સાથે જ એ પોતે સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. અપરાધીની જેમ બોલી, “સ્વામી,મારાથી ભૂલ થઈ ગઈ.”

“ ભૂલ શું ભૂલ?”

“માથા અને ધડમાં ગોટાળો થઈ ગયો.”

“ અરે,તું શું કહે છે, ફોડ પાડીને કહે ને !”

એ રોઈ પડી. “સ્વામી મારા જેવી કમનસીબ કોણ હશે? હું તો ઊલમાંથી નીકળી ને ચૂલમાં પડી. મારી આંખો ફૂટી ગઈ હતી કે મેં ધડ એકનું ને માથું બીજાનું એમ જોડી દીધાં.”

ધાવલ સમજી ન શક્યો. બોલ્યો, “અરે માથું તો મારું કપાયું હતું પણ તારું માથું તો ફરી ગયું લાગે છે. સીધેસીધી વાત કર, કંઈક સમજાય તો ખરું?”

મદનસુંદરીની આંખ સામે આખું દૃશ્ય તાજું થઈ ગયું. દેવીમાની મૂર્તિ સામે ધાવલ અનેગોપીના લોહેલોહાણ ધડ પડ્યાં છે. માથાં અલગ થઈ ગયાં છે. પતિયે ગયો અને ભાઈ પણ ગયો. અભાગણ મદનસુંદરી શું કરે? એણે લોહીથી ખરડાયેલું ખાંડું પાસે પડેલું જોયું. એણે વિચાર્યું કે હવે જીવીને શું કરવું? ખાંડું ઉપાડીને પોતાની ગરદને ધરે છે ત્યાં તો દેવીમાની મૂર્તિ બોલી, “ હે નારી, ખાંડું મૂકી દે. તું ખરી સતી છે. તારાઉપર હું પ્રસન્ન છું તું બન્નેનાં માથાં આને ધડ્પાસ્સે પાસે મૂકી દે. હું બન્નેને જોડી દઈશ. તારો પતિ અને તારો ભાઈ, બન્ને જીવતા થઈ જશે.

“હે નાથ, એમાં ભૂલ થઈ ગઈ.” મદન બોલી,”મેં ભૂલથી તમારું માથું ગોપીના ધડ પાસે મૂકી દીધુંઅને ગોપીનું માથું તમારા ધડ પાસે. માતાજીએ તરત તમને બન્નેને જીવતા કરી દીધા.”

ધાવલ હસ્યો. “લે, તો ભાઈ અને પતિમાં ગોટાળો થઈ ગયો છે!”

મદન સુંદરીએ જવાબ આપ્યો, ”પણ હવે હું કોની પત્ની છું અને કોની બહેન?”

ધાવલ પણ વિમાસણમાં પડી ગયો. પછી એણે તરત ફેંસલો કરી નાખ્યો. “જો, મદન, માણસ તો ચહેરાથી ઓળખાય. ધડ તો બધાં એકસરખાં જ હોય ! તો તું ધડને ન જો, મારા માથાને જો. આ ચહેરો તારા ધાવલનો છે કે નહીં?”

મદન નિરુત્તર થઈ ગઈ. ચહેરો જોતાં જ એ બધું ભૂલી ગઈ અને ધાવલને વળગી પડી. પરંતુ એને તરત જ લાગ્યું કે આ તો ધાવલ નથી ! અને એ દૂર હટી ગઈ.

ધાવલે કહ્યું, “સુંદરી, હવે તને શું થયું?”

મદન બોલી,”મને લાજ આવે છે.”

“કોની લાજ?”

“ધડની લાજ આવે છે.” મદનસુંદરી અચકાતાં બોલી.

ધાવલ મુઝવણમાં પડી ગયો. “ અરે, સાંભળ મારી મદન. તું મારી ધર્મપત્ની છે. જીનું માથું તેનું ધડ. માથું હું છું, તો ધડ પણ હું જ છું.”

મદન સુંદરીએ નક્કી કરી લીધું કે જેનું માથું તેનું ધડ, અને આ જ છે ધાવલ. પણ હવે વારો હતો ધાવલનો ચકરાવે ચડવાનો. એ વિચારવા લાગ્યો, હું એટલે કોણ? એના મનમાં સંશય પેદા થયો. આ હું જ છું અને કોઈ મારામાં જોડાઈ ગયો છે, કે હું કોઈમાં જઈને જોડાઈ ગયો છું? એણે પોતાનાં અંગોને જોયાં. આમાંથી મારું કંઈ નથી. હું તો બસ મસ્તક જેટલો બચ્યો છું, બાકી તો મારું કંઈ જ નથી !

રાતે મદનસુંદરી એની પાસે સૂવા આવી તો હોઠમાં જ બોલ્યો, “નહીં સુંદરી, દૂર જ રહેજે, આ હું નથી, બીજો કોઈ છે.”

મદનસુંદરી ભોઠી પડી. ધાવલે એને નકારી કાઢી હાતી. એણે કહ્યું, “સ્વામી, આ તમે જ છો. તમે કેમ નથી?”

“ધડ બીજું છે. તે પછી હું રહ્યો કેટલો છું? બસ મસ્તક જેટલો.એની નીચે તો તારો ભાઈ ગોપી છે !”

બન્ને મૂંગાં થઈ ગયાં.

“સ્વામી, તમે જ મને કહ્યું હતું,” મદને સમજાવવાની કોશિશ કરી, “નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગા નદી છે, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે સુમેરુ પર્વત અને મનુષ્યમાં શ્રેષ્ટઃ છે, એનું મસ્તક. જે મસ્તક તે જ માનવી. સ્વામી.મને કહીને તમે પોતે જ ભૂલી ગયા?”

ધાવલ ખસિયાણો પડી ગયો. એને કોઈ જવાબ ન સૂઝ્યો. એ વિચારવા લાગ્યોઃ મદનની વાત સાચી છે.મસ્તક મારું છે તો એની નીચેનું ધડ પણ મારું જ છે. આખેઆખો હું જ છું.

પરંતુ આમ થોડા દિવસ ચાલ્યું, પછી ફરી એ જ વહેમ મનમાં સળવળ્યો. કેટલીયે વાર એને વિચાર આવ્યો કે ગોપી પાસે જઈને કહી દઉં, ”લે સંભાળ તારું ધડ, ને મને મારું ધડ આપી દે.”

દિવસો વીતતા ગયા પણ ધાવલનું મન આ કોયડો ઉકેલી ન શક્યું. છ્ર્વટે એ મદન સુંદરીને લઈને નગર છોડીને જંગલમાં ચાલ્યો ગયો. જંગલમાં મહાતપસ્વી દેવાનંદ ઋષિ રહેતા હતા.ધાવલ એમની પાસે ગયો. એમનો ચરણ સ્પર્શ કરીને બોલ્યોઃ “ હે મહારાજ, તમે તો મહાજ્ઞાની છો. સંસારનાં અનેક રહસ્યો જાણી લીધાં છે. કેટલાંયની સમસ્યાઓ ઉકેલી આપી છે, તો અમારી સમસ્યા પણ ઉકેલી દો.

દેવાનંદ ઋષિ બોલ્યાઃ “વત્સ, તારી સમસ્યા શી છે?”

ધાવલે આખી વાત સમજાવી. ઋષિ એને તાકીને જોતા રહ્યા. પછી બોલ્યાઃ” મૂર્ખ, આમાં તને શું દ્વિધા છે? સો વાતની એક વાત. તું નર છે અને મદન સુંદરી નારી છે. જા તારું કામ કર.”

ધાવલની આંખેથી પરદો દૂર થઈ ગયો. એણે બહુ ઘણા વખત પછી મદન સુંદરી સામે એવી રીતે જોયું,જેમ યુગો પહેલાં પ્રજાપતિએ ઊષા સામે જોયું હતું. મદન સુંદરીએ પણ ધાવલની આંખમાં કામ વિકાર જોયો અને ભાગવા લાગી. ઊષાપણ પ્રજાપતિની કામાતુર આંખો જોઈને ભડકી હતી અને ભાગી છૂટી હ્તી…પણ અંતે તો પરાજિત થઈ હતી.

(સંક્ષિપ્ત ભાવાનુવાદઃ દીપક ધોળકિયા)


 

%d bloggers like this: