1968 Mexico Olympics–a game changer in the annals of human rights movement

Olymic 2016 1આજે બ્રાઝિલના રિયો દ’ જનેરોમાં ૩૧મી ઑલિમ્પિક ગેમ્સ શરૂ થાય છે. લેટિન અમેરિકામાં આ માત્ર બીજી વાર ઑલિમ્પિક્સ યોજાય છે; આ પહેલાં ૧૯૬૮માં મૅક્સિકોમાં ઑલિમ્પિક્સ યોજાઈ જે માત્ર ખેલજગત માટે જ નહીં, દ્દુનિયામાં માનવાધિકારો માટેના સંઘર્ષ માટે મૌન પણ પ્રબળ ઘોષણાપાત્ર જેવી સાબીત થઈ. આજે ઑલિમ્પિક્સ શરૂ થાય છે તે ટાંકણે ૧૯૬૮ની ઑલિમ્પિક્સની એક મહાન ઘટનાને યાદ કરીએ. એ એક જાતનો શાંત વિદ્રોહ હતો જેમાં માત્ર ત્રણ ખેલાડીઓ – બે આફ્રિકન-અમેરિકનો અને એક ગોરા ઑસ્ટ્રેલિયને ભાગ ભજવ્યો.

પહેલાં આ ૪૪ સેકંડની વીડિયો ક્લિપ જોઈ લઈએ.

Olymic 2016 2૧૬મી ઑક્ટોબર ૧૯૬૮નો એ દિન. ૨૦૦ મીટરની સ્પર્ધા અમેરિકાના આફ્રિકન-અમેરિકી ખેલાડી ટૉમી સ્મિથે ૧૯.૮૩ સેકંડમાં જીતી લીધી. એ વિશ્વવિક્રમ હતો. રૌપ્ય ચંદ્રક ઑસ્ટ્રેલિયાના પીટર નૉર્મનને મળ્યો. એમણે ૨૦.૦૬ સેકંડમાં આ અંતર કાપ્યું અને કાંસ્ય ચંદ્રક માટે બીજા આફ્રિકન-અમેરિકન જ્‍હૉન કાર્લોસ યોગ્ય ઠર્યા. એમનો સમય હતો ૨૦.૧૦ સેકંડ.

બ્લૅક પાવર સૅલ્યૂટ

સ્પર્ધા પૂરી થયા પછી ત્રણેય વિજેતાઓને ચંદ્રકો માટે બોલાવ્યા. આ પહેલાં જ સ્મિથ અને કાર્લોસે નક્કી કરી લીધું હતું કે ચન્દ્રક લેતી વખતે અમેરિકામાં શ્યામવર્ણી પ્રજા સાથે થતા અન્યાયનો વિરોધ દેખાડવો. આમ તો ત્રણેય ખેલાડીઓ Olympic Project for Human Rights (OPHR) પ્રોજેક્ટના સમર્થક હતા.

Olymic 2016 3.pngસ્મિથ અને કાર્લોસે રજત ચંદ્રકના વિજેતા પીટર નૉર્મનને પોતાનો ઈરાદો જણાવ્યો. સ્મિથ અને કાર્લોસ તો OPHRમાં હતા જ. એમની પાસે એના બિલ્લા પણ હતા. નૉર્મને તરત જ સંમતિ આપી, એટલું જ નહીં, પણ એક બિલ્લો માગ્યો.. ટોંમી સ્મિથને આશ્ચર્ય થયું, “ આ વ્હાઇટ ઑસ્ટ્રેલિયન… સિલ્વર મૅડલ જીતી ગયો તે લઈને શાંતિથી જવાને બદલે શું કરવા માગે છે? ત્રણે જણે OPHRના બિલ્લા બાવડે બાંધ્યા. નૉર્મન ઑસ્ટ્રેલિયા સરકારની ‘વ્હાઇટ ઑસ્ટ્રેલિયા’ નીતિનો વિરોધી હતો જ અને સૌની સમાનતાનો હિમાયતી હતો. નૉર્મને જવાબ આપ્યો કે જે તમે માનો છો તે જ હું માનું છું. સ્મિથ પોતાનો બિલ્લો એને આપવા તૈયાર નહોતો. એ વખતે ત્યાં એક ગોરો અમેરિકન રોવર (નૌકા સ્પર્ધાનો ખેલાડી) પોલ હૉફમૅન ત્યાં હાજર હતો. એ પણ OPHRનો સમર્થક હતો. એણે વિચાર્યું પીટર નૉર્મન બિલ્લો લગાડવા માગે છે તો એને મદદ કરવી જોઈએ. એણે પોતાનો બિલ્લો એને આપી દીધો. સ્મિથ અને કાર્લોસ ‘બ્લૅક પૅન્થર’ના પ્રતીક તરીકે કાળાં હાથમોજાં પણ પહેરવા માગતા હતા પણ કાર્લોસ પોતાનાં મોજાંની જોડ રૂમમાં જ મૂકી આવ્યો હતો. નૉર્મને એમને કહ્યું, “બન્ને એક-એક લઈ લો…! સ્મિથ અને કાર્લોસને આ વાત બહુ ગમી ગઈ.

????????????????સ્મિથ, નૉર્મન અને કાર્લોસ તખ્તા પર ઊભા થયા. એ વખતે સ્મિથ અને કાર્લોસે પોતાના શૂઝ ઉતારી નાખ્યા. આફ્રિકન-અમેરિકનોની ગરીબીનું એ પ્રતીક હતું. બન્નેએ એક-એક કાળું હાથમોજું ચડાવ્યું. કાર્લોસે ટ્રૅક સૂટની ઝિપ ખુલ્લી રાખી અને બધા જ મહેનતકશ વર્ગના લોકોને અંજલિ આપી. મજૂરો્નાં બટન ખુલ્લાં જ હોય. એણે એક માળા પણ ગળામાં પહેરી. કાર્લોસે આ પ્રતીક સમજાવ્યું કે ઘણાયે કામદારોને ભીડે ચૂંથી નાખીને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા છે તેમને અંજલિ આપવા એણે માળા પહેરી. દરેક મણકો એક મજૂરનું પ્રતીક હતો, જેના મોત પર આંસુ સારનાર કોઈ નહોતું. અમેરિકાનું રાષ્ટ્રગીત શરૂ થતાં એમણે માથું નમાવી, હાથમોજાંવાળા હાથ ઊંચા કરીને ‘બ્લૅક પાવર સૅલ્યૂટ’ આપી. પીટર નૉર્મન OPHRનો બિલ્લો લગાડીને ઊભો રહ્યો.

ઑલિમ્પિક સમિતિની નજરે આ શિસ્તભંગનું કૃત્ય હતું. સ્મિથ અને કાર્લોસને અમેરિક્ન ઑલિમ્પિક ટીમમાંથી બરતરફ કરવામાં આવ્યા અને ૪૮ કલાકમાં જ એમને મૅક્સિકો છોડી દેવાનો હુકમ કરવામાં આવ્યો .નૉર્મનને પોતાનો બિલ્લો આપનાર હૉફમૅનને કાવતરાનો ભાગીદાર ઠરાવવામાં આવ્યો.બન્ને અમેરિકા પાછા આવતાં આફ્રિકન-અમેરિકનોએ એમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું એમના આ સાહસે એમની વ્યક્તિગત ઑલિમ્પિક કારકિર્દીનો ભોગ તો લીધો જ બીજી બાજુ એમને જાનથી મારી નાખવાની ધમકીઓ પણ મળી. એમણે કશાની પરવા ન કરી. એમના આ નીડર અને સાહસિક વલણથી અમેરિકામાં આફ્રિકન-અમેરિકનોના સંઘર્ષને નવું બળ મળ્યું.

પરંતુ અમેરિકામાં વખતનાં વહેણ બદલાયાં અને સ્મિથ અને કાર્લોસને એમનું સન્માન પાછું મળ્યું. એમને ઑલિમ્પિક માટેની અમેરિકાની ઍથલેટિક ટીમ સાથે પણ સાંકળી લેવામાં આવ્યા. એમના હાથ નીચે કેટલાયે ઍથલેટો તૈયાર થયા.

પીટર નૉર્મનનું શું થયું?

Olymic 2016 5પીટર નૉર્મનને ભુલાવી દેવામાં આવ્યો. માત્ર ભુલાવી જ ન દેવાયો, ઇતિહાસમાંથી પણ એને ભૂંસી નાખવાનો પ્રયત્ન પણ થયો. ટોમી સ્મિથ અને જ્‍હૉન કાર્લોસના ઐતિહાસિક વિજયની યાદમાં ‘સેન હોઝે સ્ટેટ યુનિવર્સિટી’ (San Jose State University)માં એમની પ્રતિમાઓ મુકાઈ તેમાં પણ પીટર નૉર્મનને સ્થાન ન મળ્યું. ફોટામાં જોઈ શકાશે કે એમનું દ્વિતીય સ્થાન ખાલી રાખવામાં આવ્યું છે! આમ જોવા જઈએ તો સ્મિથ અને કાર્લોસ પોતાના આફ્રિકન-અમેરિકન સમાજ માટે લડતા હતા અને એમણે ઑલિમ્પિકના નિયમોનો ભંગ કરીને દેખાડ્યું કે ખેલ એમના માટે જીવન સંઘર્ષનો એક ભાગ હતો. પરંતુ પીટર નૉર્મન તો વિશેષાધિકાર ધરાવતા ગોરા સમુદાયમાંથી આવતો હતો. એનો ત્યાગ સમગ્ર માનવજાતના ઊંચનીચના ભેદભાવ વિરુદ્ધ હતો.

ઑસ્ટ્રેલિયન ઑલિમ્પિક કમિટી ભયંકર ગુસ્સામાં હતી. ૧૯૭૨ની ઑલિમ્પિક સુધી નૉર્મન ઘણી સ્પર્ધાઓ જીત્યો પણ એને ઑલિમ્પિક માટે પસંદ ન કરાયો. આ સાથે એની ઑલિમ્પિક કારકિર્દીનો અંત આવી ગયો. એની તે પછીની જિંદગી પણ દુઃખભરી રહી. એણે સત્તાવાર રીતે તો ઍથલેટિક્સ છોડી દીધી પરંતુ દોડવાનું ચાલુ રાખ્યું એક ચૅરિટી શોમાં એના પગે વાગ્યું અને એમાંથી ધનુર થવાથી પગ કાપવો પડે એમ હતું પણ સદ્‍ભાગ્યે એ સ્થિતિ ન આવી. તે પછી એ ડિપ્રેશનનો શિકાર બન્યો.

આમ છતાં પીટર નૉર્મને પોતે જે કર્યું તેના માટે કદી પસ્તાવો ન કર્યો. જાણે એ એના સિવાય બીજું કંઈ કરી જ ન શકાય એવું એમનું વલણ રહ્યું. ૩ ઑક્ટોબર ૨૦૦૬ના ૬૪ વર્ષની ઉંમરે એનું અચાનક હાર્ટ ઍટેકથી અવસાન થયું એની અંતિમ ક્રિયાનો દિવસ નવમી ઑક્ટોબર હતો. તે દિવસને અમેરિકાના ટ્રૅક ઍન્ડ ફીલ્ડ એસોસિએશને ‘પીટર નૉર્મન દિન’ જાહેર કર્યો. શ્મશાન યાત્રામાં ટોમી સ્મિથ અને જ્‍હૉન કાર્લોસે પોતાના માનવ અધિકારવાદી મિત્રને કાંધ આપીને ઋણ ચૂકવ્યું.

Olymic 2016 6૨૦૧૨ના ઑગસ્ટમાં ઑસ્ટ્ર્લિયાની પાર્લામેન્ટ પોતાની ઐતિહાસિક ભૂલ સ્વીકારી અને એક ઠરાવ પસાર કરીને પીટર નૉર્મનની માફી માગી. [i]

આજે માનવ સભ્યતાની ખોજમાં પીટર નૉર્મન સૌની મોખરે છે.

0-0-0

સંદર્ભઃ

http://griotmag.com/en/white-man-in-that-photo/

https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Norman

https://en.wikipedia.org/wiki/1968_Olympics_Black_Power_salute


[i] ઑસ્ટ્રેલિયાની પાર્લામેન્ટમાં અંજલિ

0-0-0

અદ્ભુત સાહસકથા

%d bloggers like this: