Dear Subodhbhai

પ્રિય સુબોધભાઈ…

મારા લેખ ‘ગ્રીસના ૯૨ વર્ષના જનગણ મન અધિનાયક મૅનોલિસ ગ્લેઝોસ” પર જાણીતા વિદ્વાન અને મારા મિત્ર શ્રી સુબોધભાઈ શાહે પ્રતિભાવ આપતાં લખ્યું કે…”How can a country survive on a deficit economy for such a long long time? On debt for ever, on hand-outs? How long can it keep blaming others? What is the way out in an Economics sense? (Not in a historical or political sense…” આ સવાલનો જવાબ કંઈ કૉમેન્ટ તરીકે આપી શકાય એમ નહોતું એટલે મેં સાદી નોટ લખી કે હું આના વિશે લેખ લખીશ. તો આજનો આ લેખ, જેમની મૈત્રીથી ગૌરવ અનુભવીએ તેવા, શ્રી સુબોધભાઈને પત્ર રૂપે લખું છું.

પ્રિય સુબોધભાઈ,

૧) આમ જૂઓ તો તમારા સવાલનો જવાબ આપી શકું એટલું મારું જ્ઞાન નથી. એ મર્યાદિત હોવાનું એક મુખ્ય કારણ તો એ કે, કંઈ નહીં તો ભારતમાં, મોટા ભાગે તો માત્ર અમેરિકામાં શું થાય છે તેમાં જ રસ હોય છે. તે પણ ‘ઓબામાકેર’ વગેરે જેવી વિગતોમાં પડનારા બહુ ઓછા હશે.  હવે ચીન વિશે પણ જ્ઞાન વધ્યું છે. તે સિવાય દુનિયાના બીજા દેશોમાં શું થાય છે તેના વિશે ભાગ્યે જ કોઈને રસ હશે. હું પણ મર્યાદિત દેશોમાં રસ લેનાર વર્ગમાં છું એટલે ગ્રીસની આર્થિક હાલત વિશે મને રસ પડવાની શરૂઆત થઈ તે એક-બે વર્ષની વાત છે.

૨. ગ્રીસના અર્થતંત્ર વિશે મૅનોલિસ ગ્લેઝોસ વિશેના લેખના અંતે થોડા શબ્દોમાં મેં માહિતી આપી છે કે જેથી વાચકો કદાચ જાતે વધારે વાંચવા પ્રેરાય.

૦-૦-૦

૩. તમે લખ્યું છેઃ What is the way out in an Economics sense? (Not in a historical or political sense). અહીં મારા માટે થોડી મુશ્કેલી એ છે કે હું ઇકોનૉમિક્સને ‘પોલિટિક્સ’થી અલગ કરી શકું એમ નથી. ઇકોનૉમિક્સનું મૂળ નામ જ Political Economy હતું. રાજકીય પક્ષો સરકારો બનાવે છે અને એમની આર્થિક નીતિઓને અમલમાં મૂકે છે. આ નીતિઓના સમર્થકો અને વિરોધીઓ પણ હોય છે. દરેક પક્ષ પોતાના આર્થિક વિચારો જનતા સમક્ષ મૂકતા હોય છે.. આમ,કોઈ પણ સ્થિતિમાં ઇકોનૉમિક્સને પોલિટિક્સથી અલગ કરવાનું મુશ્કેલ થઈ જશે.

૪. એવું જ ઇતિહાસનું પણ છે. કોઈ પણ સમાજની સામુદાયિક વર્તમાન સ્થિતિ એના સામુદાયિક ભૂતકાળમાંથી જન્મે છે. આપણા ધર્મો, નૈતિકતા, રીતરિવાજો, ક્યારેક ભૂગોળ (ભારત અને પાકિસ્તાન – એમ ભૂગોળ વહેંચાઈ ગઈ), પણ ભૂતકાળની દેન હોય છે અને એમાં સમાજની આર્થિક સ્થિતિનો પણ સમાવેશ થઈ જાય. યુદ્ધ થાય તો આર્થિક પ્રભાવ પડે, તેમ સામાજિક પ્રભાવ પણ પડે જ. વિશ્વયુદ્ધો દરમિયાન કામદારોની ખેંચ પડતાં સ્ત્રીઓને પણ બહાર નીકળીને કામ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી. આનો સારો પ્રભાવ એ રહ્યો કે સ્ત્રીઓ માટે આઝાદીનો રસ્તો ખુલ્યો. આમ ઇતિહાસને પણ ઇકોનૉમિક્સથી અલગ ન કરી શકાય એટલું જ નહીં સમાજશાસ્ત્રને પણ અલગ તારવવું અશક્ય છે.

૫. ઇકોનૉમિક્સને બધાથી અલગ સ્વતંત્ર શાસ્ત્ર માની લઈએ તો એ સમાજથી જ અલગ થઈ જાય. એ લૅબોરેટરીમાં અખતરા કરી શકાય એવું વિજ્ઞાન નથી. જો કે, છેલ્લાં ત્રીસેક વર્ષમાં એને આંકડાઓના પૃથક્કરણનું શાસ્ત્ર બનાવી દેવાનું વલણ રહ્યું પણ હવે, ખાસ કરીને, અમેરિકામાં આર્થિક melt-down પછી એમાં માનવીય તત્ત્વ ધ્યાનમાં લેવાનું વલણ ફરી વધ્યું છે. એટલે ઇકોનૉમિક્સ આજે માત્ર ‘ઉત્પાદન’ કે નફાનો જ વિષય નથી, ‘વહેંચણી’ પર ફરી ભાર મુકાવા લાગ્યો છે.

૦-૦-૦

૬. ખરું જોતાં, યુરોપના બધા દેશો અમેરિકાની મદદથી ઊભા થયા છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં તારાજ થયેલા યુરોપ માટે અમેરિકાએ ‘ડૉનેશન’ જેવી યોજના બનાવી. અમેરિકાના વિદેશમંત્રી જ્યૉર્જ માર્શલના નામ પરથી એ ‘માર્શલ પ્લાન’ તરીકે ઓળખાય છે. આમાં અમેરિકાએ આખા યુરોપના દ્દેશોને ૧૩ અબજ ડૉલર વહેંચી આપ્યા. (કોઈ દસ્તાવેજમાં આ આંકડો ૧૪ અબજ અને કોઈમાં ૧૭ અબજ મળે છે). આમાંથી ૨૬ ટકા રકમ બ્રિટનને અને ૧૧ ટકા રકમ પશ્ચિમ જર્મનીને મળી. માર્શલ પ્લાન ઉપરાંત પણ એટલી જ રકમ અમેરિકાએ આ દેશોને લોન તરીકે આપી. એટલું જ નહીં જર્મનીએ પહેલા વિશ્વયુદ્ધથી બ્રિટનનું દેવું ચૂકવવાનું હતું તે બીજા વિશ્વયુદ્ધ સુધી પૂરું ચૂકવાયું નહોતું અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી બ્રિટને બાકીનું દેવું – લગભગ અડધું – માફ કરી દીધું.

૭. સોવિયેત સંઘ માર્શલ પ્લાનમાં ન જોડાયું. એણે પોતે મદદ લેવાની ના પાડી એટલું જ નહીં પૂર્વ યુરોપના એના વર્ચસ્વ હેઠળના દેશોને પણ એ મદદ લેવા ન દીધી.

૮. અમેરિકાએ એશિયા માટે પણ માર્શલ પ્લાન જેવો બીજો પ્લાન બનાવ્યો હતો પણ એ ડોનેશન નહીં વેપારી લોન હતી

૯. આમ જૂઓ તો પશ્ચિમ જર્મનીનો પોતાનો વિકાસ પણ.ડોનેશનને કારણે થયો છે.

૧૦. માર્શલ પ્લાનનો લાભ ગ્રીસને પણ મળ્યો અને ૧૯૫૦થી એની ઝડપી વૃદ્ધિ થઈ. રસાયણ ઉદ્યોગનો ખાસ વિકાસ થયો. તે પહેલાં પહેલા વિશ્વયુદ્ધના સમયમાં પણ ત્યાં ઉદ્યોગો હતા, જેમાં શિપ-બિલ્ડિંગ ઉદ્યોગ મુખ્ય હતો. અર્થતંત્રમાં તેજીની સ્થિતિ ૧૯૭૩ સુધી રહી. એ આપણે યાદ રાખીએ કે ગ્રીસ પર કુદરતની બહુ કૃપા નથી. તેમ છતાં એનો વૃદ્ધિ દર બહુ ઊંચો હતો, કંઈક સાત-આઠ ટકાની વચ્ચે હતો; લગભગ જાપાન જેવો.

૧૧. મઝાની વાત એ છે કે જર્મનીને અમેરિકા ઉપરાંત મદદ કરનારા બીજા દેશોમાં ગ્રીસ પણ હતું! (અને પાકિસ્તાન પણ!).

૧૨. આ સાથે એક બીજી વાત નોંધી લઈએ. ૧૯૪૨માં નાઝીઓએ ગ્રીસની સેન્ટ્રલ બૅંકમાંથી ૪૭૬ મિલિયન રીચમાર્ક ઉપાડ્યા. શૂન્ય વ્યાજના દરે! આ લૂંટ જ હતી, પરંતુ એમણે એક નોટમાં એ લોન હોવાનું દેખાડ્યું છે. આ રક્મ યુદ્ધ પછી જર્મનીએ પાછી આપવાની થઈ ત્યારે માત્ર ૧૧૫ મિલિયન રીચમાર્ક પાછા આપ્યા અને ૧૯૬૦માં જાહેર કર્યું કે યુદ્ધ સંબંધી કોઈ ચૂકવણી હવે બાકી નથી. પરંતુ આ યુદ્ધના નુકસાનનું વળતર નહોતું. આ શૂન્ય દરે લીધેલી લોન પાછી આપવાની હતી, પણ જર્મનીએ સાફ ના પાડી દીધી.

૧૩. બીજી બાજુ, યહૂદીઓની કત્લે આમ માટે એણે ઇઝરાએલ અને વર્લ્ડ જ્યૂઇશ કોંગ્રેસને વળતર ચૂકવી દ્દીધું પણ હૉલોકોસ્ટમાં મરનારા વ્યક્તિગત યહૂદીઓનાં કુટુંબોને કે રુમાનિયાના માર્યા ગયેલા યહૂદીઓને કંઈ ન આપ્યું. દેખીતું છે કે આ મદદ ઇઝરાએલના રાજ્યને આપી.

૧૪. યાદ રાખવાનૂં એ છે કે વિશ્વયુદ્ધ પછીના પંદર વર્ષ સુધી ગ્ર્રીસને આપવાની રકમ બાબતમાં મતભેદ નહોતો.

૧૫. ઉપર બ્રિટને જર્મની પરનું દેવું માફ કર્યું તેની વાત કરી. બાકીનું દેવું પાછું ચૂકવવા માટે બ્રિટને એવી સગવડ આપી કે જર્મની પોતાના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની પુરાંતમાંથી દર વર્ષે માત્ર ત્રણ ટકા મુદ્દલ ચૂકવે. એટલે કે આ દેવું ચૂકવવા માટે એણે કોઈ નવી લોન ન લેવી પડે. આમ, એને ૩૩ વર્ષનો સમય આપવામાં આવ્યો. આ કારણે, જર્મનીને વેપારમાં પુરાંત રહે તેમાં એને લોન આપનાર દેશોને પણ રસ હતો. આ છે જર્મનીના વિકાસનું કે ચમત્કારનું રહસ્ય. દુનિયામાં ક્યાંયે ચમત્કાર જેવા દાવા થતા હોય ત્યારે એનાં મૂળ સુધી જઈને તાર્કિક કારણો શોધ્યા વિના ચાલે નહીં..

૧૫. જોવાનું એ છે કે જર્મનીએ યુદ્ધ છેડ્યું અને એના ઉપર મિત્ર દેશોએ દંડ લાગુ કર્યો પણ તેને ખરેખર તો મદદ મળી અને એના તરફથી કોઈ દેશને અમુક પ્રદેશ મળ્યો તો કોઈને મિત્ર દેશો જે કૅક્ટરીઓ જર્મનીમાંથી ઊખાડી લાવ્યા હતા, એ સરંજામ મળ્યો. આમ જર્મનીને રોકડનું સંકટ ભોગવવાનો સમય ન આવ્યો. માત્ર દેવાનો ભાર હતો, એ જ જર્મનીએ નાઝીઓએ લિખિત દસ્તાવેજ પર લીધેલા પૈસા ગ્રીસને પાછા આપવાની ના પાડી.

૦-૦-૦

૧૬. હવે સંક્ષેપમાં બે વાત જોઈ લઈએ. યુરોપીય સંઘ બનાવવા પાછળ ઉદ્દેશ શો હતો? ગ્રીસ એમાં શા માટે જોડાયું નવાઈની વાત એ છે કે આ બન્ને પાછળ આર્થિક કારણો નથી!

૧૭. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી યુરોપ આર્થિક દૃષ્ટિએ તો તૂટી પડ્યું હતું અને તે ઉપરાંત પરસ્પર અવિશ્વાસ પણ હતો. બ્રિટન અને જર્મની, ફ્રાન્સ અને જર્મની, જર્મની અને બીજા નાઝી આક્રમણનો ભોગ બનેલા દેશો  એકબીજા પ્રત્યે અવિશ્વાસથી જોતા હતા. આની અસર એમના સંબંધો અને વેપાર પર પડતી હતી. એટલે છેક ૧૯૫૦થી એમણે પરસ્પર વિશ્વાસ વધારવાનાં પગલાં લીધાં. શરૂઆતમાં તો જર્માનીની લશ્કરી તાકાત ન વધે તે મૂળ હેતુ હતો; ધીમે ધીમે યુરોપની સમાનતાઓ અને પછી યુરોપની અસ્મિતાની નજરે બધા વિચારવા લાગ્યા.

૧૮. બીજી બાજુ,૧૯૬૭થી ૧૯૭૪ સુધી ગ્રીસ સરમુખત્યારના શાસન હેઠળ હતું. જનતામાં લોકશાહીની આકાંક્ષા હતી એકત્ર યુરોપનો આદર્શ ગ્રીસને પસંદ હતો.

૧૯. યુરોપના જ દેશો – સ્પેનમાં જનરાલિસિમો ફ્રાંકોની સરમુખત્યારી સામે પણ પ્રબળ અવાજ ઊઠતો હતો. પોર્ટુગલમાં તો સત્તાપલટો થઈ પણ ગયો હતો.

૨૦. બીજી બાજુ, સાયપ્રસના વિવાદમાં ગ્રીસ અને તુર્કી વચ્ચે યુદ્ધ છેડાઈ પડ્યું. સાયપ્રસમાં ગીક અને તુર્ક બન્ને પ્રજાઓ છે અને એ નાગરિક યુદ્ધ જ હતું. ગ્રીસ નૅટોનું સભ્ય હોવા છતાં અમેરિકા કે બ્રિટને નૅટોને ગ્રીસની તરફેણમાં સક્રિય ન બનાવ્યું. ગ્રીસને યુરોપ સાથે વધારે નજીકથી જોડાવાનું યોગ્ય લાગ્યું તેમાં આ પણ એક પરિબળ છે. એને યુરોપ સિવાય બીજે ક્યાં ભરોસાપાત્ર સાથી મળવાના હતા?

૨૧. યુરોપમાં ઉત્તરના દેશો અને દક્ષિણના દેશોની આર્થિક સ્થિતિમાં બહુ અંતર હતું. અને છે. યુરોપમાં બધા જ દેશો વિકસિત નથી.  દક્ષિણ યુરોપના દેશો આર્થિક વિકાસ ઇચ્છતા હતા અને ઉત્તર યુરોપના દેશો એમના વિકાસમાં વેપારની બહુ મોટી તકો જોતા થઈ ગયા. અહીંથી ઇકોનૉમિક્સ પણ પ્રવેશે છે.

૦-૦-૦

૨૨. ગ્રીસ ૧૯૮૧માં યુરોપીય સંઘમાં ૧૦મા સભ્ય તરીકે જોડાયું ત્યારે એના વડા પ્રધાન કોન્સ્ટન્ટીન કારામન્લિસે કહ્યું કે ગ્રીસ, યુરોપ અને ખ્રિસ્તી ધર્મના આદર્શોને ધ્યાનમાં રાખીને અમે જોડાઇએ છીએ. અને બે વર્ષ પછી એ ૧૨મા સભ્ય તરીકે યુરો ઝોનમાં સામેલ થયું. ૨૦૦૧માં એણે પોતાનું ચલણ યૂરોમાં ફેરવી નાખ્યું, જે ‘ઍડજસ્ટમેન્ટ’ના સમય પછી ૨૦૦૨માં સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવ્યું.

૨૩. ૧૯૮૧થી ૧૯૯૫નો ગાળો ગ્રીસ માટે બહુ સારો પણ નહીં અને બહુ ખરાબ પણ નહીં એવો હતો. યુરોપીય સંઘમાં જોડાવાથી જ બધું બરાબર થઈ જાય એમ નહોતું.  પરંતુ તે પછી ગ્રીસે બહુ ઝડપભેર પ્રગતિ કરી.

૦-૦-૦

૨૪. બીજી બાજુ યૂરો ઝોનમાં આવતાં સ્પર્ધા વધી. પહેલાં બૅંકો માત્ર જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓને જ લોન આપતી પણ હવે યુરોપની ખાનગી કંપનીઓ પણ આવવા લાગી. આથી બૅન્કના વ્યાજના દરની પણ સ્પર્ધા થવા લાગી. પરિણામે વ્યાજની આવકમાં ભારે ઘટાડો થયો.

૨૫. ગ્રીસે એક ખેટું ખેડ્યું અને ૨૦૦૪માં ઑલિમ્પિક્સ યોજી. પરંતુ એનો એને લાભ ન મળ્યો. સહેલાણીઓ ગ્રીસ કરતાં આજુબાજુના દેશોમાં વધારે ફર્યા. મુલાકાતીઓમાંથી થનારી આવકની દ્ધારણા ખોટી પડી. ઉલટું, એના પર ખર્ચનો બોજો પડ્યો. એની ખાધ સાડા-છ ટકા કરતાં પણ ઉપર ગઈ, જે યૂરો ઝોનના બીજા દેશો કરતાં બમણી હતી. આથી દેવાનો બોજ પણ કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન (GDP) ના ૧૫૯ ટકા જેટલો થઈ ગયો.

૦-૦-૦

૨૬. ૨૦૦૮માં અમેરિકાની આર્થિક મંદીએ દુનિયાના કેટલાયે દેશોની કમર તોડી નાખી. ગ્રીસ જેવા દેશોની હાલત વધારે ખરાબ થઈ, કારણ કે એની રાષ્ટ્રીય આવકમાં વિદેશવાસી ગ્રીકો (કામદારો સહિત) પૈસા મોકલાવતા તેનો મોટો ફાળો હતો.

૨૭. ૨૦૧૦માં ગ્રીસે પહેલી વાર લોન માગી. એ વખતે મંદીની અસરમાંથી મુક્ત થવા માગતી ખાનગી કંપનીઓને નવું બજાર ખોલવાની તક મળી. ગ્રીસ પર શરતો લાગુ કરી કે એ પેન્શન અને વીમા ક્ષેત્રમાં વિદેશી કંપનીઓને આવવા દે. સામાજિક સુરક્ષાના કાર્યક્રમો બંધ કરે અને ખર્ચ બચાવે. આ કંપનીઓને ઉત્પાદન વધારવા માટે કે વેપારના વિકાસ માટે પ્રોત્સાહન મળે એવી રીતે નાણાકીય ફેરફારો કરે.

૨૮. આ શરતો માન્યા પછી પણ ગ્રીસની હાલત સુધરી નથી. લોકમત લીધા પછી પણ સિરીઝા સરકારે હવે બધી શરતો માની લીધી છે અને ગ્રીસને સાત અબજ ડૉલરનું બેલ-આઉટ પૅકેજ આપવામાં આવ્યું છે. આની શરતોનો સંસદ માત્ર બે જ દિવસમાં સ્વીકાર કરી લે એ મુખ્ય શરત હતી.

૦-૦-૦

૨૯. આમ ગ્રીસનું અર્થતંત્ર નબળું હોવા છતાં પહેલાં ૨૦૧૦ જેવી હાલત નહોતી એટલે “કોઈ દેશ ક્યાં સુધી Hand-outs પર ટકી શકે?” એ સવાલને ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂકીએ તો કદાચ જુદું જ ચિત્ર મળે. કારણ કે આ સમસ્યા કોઈ અનાદિ-અનંત કાળની નથી. માત્ર છેલ્લાં પાંચ વર્ષની વાત છે.

૩૦. કોઈ પણ કંપની બહારથી આવે તે પોતાના ફાયદા માટે આવે છે, દેશના ભલા માટે નહીં – આ મહત્ત્વનો સંદેશ છે. મેં ઉપર દેખાડ્યું છે તેમ જર્મની પોતે જ ચારે બાજુથી બધી જાતની લાંબા ગાળાની લોન અથવા બોજો ન બને એવી ગ્રાન્ટના આધારે પગભર થયું. આ પણ કોઈ પ્રાચીન યુગની વાત નથી. દુનિયાભરમાં લોનો લેવાય છે અને અપાય છે, પણ એની મુદત લાંબી હોય છે. ગ્રીસ માટે આકરી શરતો અને તેના વિના કોઈ જ મદદ નહીં! આ દેખાડે છે કે હજી ૨૦૦૮ના આંચકામાંથી દુનિયા બહાર નથી આવી અને જર્મન સરકાર ગમે ત્યાંથી, કોઈ પણ ભોગે માર્કેટ પેદા કરવા માગે છે. ગ્રીસને પણ પગભર થવા માટે સમય આપવો જોઈએ. આ તો કોઈ સ્વાધીન દેશના સાર્વભૌમત્વ પર હુમલો છે કે જાઓ કાલે જ સંસદ પાસેથી મંજૂરી લઈ આવો, નહીંતર તમને લોન નહીં આપીએ. છેવટે એ છે તો લોન જ -અને તે પણ પહેલાંની લોન પરત કરવા માટેની લોન…!

૩૧. યુરોપીય પંચ (European Commission) અને યુરોપીય સેન્ટ્રલ બૅન્કના આ વ્યવહારથી Troika (ત્રિપુટી)નો ત્રીજો સાગરિત, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ (IMF) પણ વિમાસણમાં છે. એનો એક ખાનગી રિપોર્ટ લીક થયો છે તેમાં ચેતવણી આપી છે કે આ બેલ-આઉટથી ગ્રીસની સ્થિતિ વધારે ખરાબ થશે અને એનું દેવું GDPના ૨૦૦ ટકા જેટલું થશે. IMF કહે છે કે ગ્રીસને દેવું ચૂકવવા માટે ઓછામાં ઓછાં ૩૦ વર્ષ આપવાં જોઈએ અને આજે એને નવા કરજની નહીં, કરજમાં રાહતની જરૂર છે.1

૩૨. યુરોપીય સંઘની એકતા શા માટે? અને એ તૂટી જશે તો શું થઈ જવાનું છે? યુરોપીય સંઘ શું છે? ધનકુબેરોનું કાર્ટેલ? આજે યુરોપીય સંઘની પ્રતિષ્ઠાને તો આંચકો લાગી ચૂક્યો છે.  ઝ્યાં-પિઅરે લેહમાન કહે છેઃ The European ideal rested at its inception on a dream, a mission and a vision – and not on a balance sheet. Foundations were laid during the 1950s and 60s, with enormous efforts extended to create trust among countries…અને એમણે આ લેખમાં ગ્રીસની તરફેણ નથી કરી.2

૩૩. ગ્રીસની કટોકટી આર્થિક નથી, એ નૈતિક, ઐતિહાસિક અને રાજકીય છે. આર્થિક સંકટ તો એની માત્ર ઉપર દેખાતી અણી છે. ભવિષ્યમાં શું થાય છે તે જોઈએ. પરંતુ પોલ ક્રુગમૅને તો ભવિષ્યનો સંકેત આપી દીધો છેઃ ”The European project — a project I have always praised and supported — has just been dealt a terrible, perhaps fatal blow. And whatever you think of Syriza, or Greece, it wasn’t the Greeks who did it.”3

૦-૦-૦-૦

સુબોધભાઈ, આ સવાલ ઊભો કરીને તમે મારા વિચારોને એકત્ર કરવાની તક પૂરી પાડી છે તે માટે મારે તમારો આભાર જ માનવાનો છે. આમ તો યુરોપના વિકાસ વિશે કેટલાંક કારણોસર પ્રાથમિક સ્તરનું વાંચવા-સાંભળવાનું બન્યું છે, પણ કોઈ એક દેશ વિશે અલગથી ખાસ વાંચ્યું હોય એવું નહોતું. એકલા ગ્રીસ વિશે અલગ રીતે સમજવાનો પ્રયત્ન પણ નહોતો કર્યો. પરંતુ ત્રણ-ચાર વર્ષ પહેલાં ગ્રીસનું નામ અવારનવાર ચમકવા લાગ્યું એટલે થોડુંઘણું જાણ્યું. મેં જે કંઈ વાંચ્યું તે લાઇબ્રેરીમાંથી લઈને વાંચ્યું – માત્ર જાણવા માટે; લખવાના વિચારથી નહીં, એટલે સંદર્ભ તરીકે સાચવ્યું પણ નહીં. પહેલાં તો છાપાંમાંથી ઢગલાબંધ કાપલીઓ રાખવાની પણ ટેવ હતી પણ ઇંટરનેટ આવતાં કાપલીઓ ક્યાં ગઈ તેય ખબર નથી. એટલે માત્ર ઇંટરનેટનો જ આધાર રહ્યો.  જૂનું વાંચેલું હતું તેના આધારે ઇંટરનેટ પરથી શોધ્યું તો અમુક મળ્યું, અમુક ન મળ્યું અથવા મારી જૂની છાપ ખોટી પડી. ઘણું નવું જાણવા મળ્યું. અહીં મેં જે કંઈ જોયું, વાંચ્યું તેની લિંકો આપું છું. જે વાંચ્યું તે બધું લીધું પણ નથી. આટલા નાના લેખમાં કેટલું લઈ શકાય? વધારે સમજવા માટે બીજું પણ વાંચ્યું, એની લિંક નથી આપી. વાંચવાનો મૂળ હેતુ તો એ જ કે બધું બરાબર ઘુંટાય તો જ કંઈક વાંચવા લાયક લખી શકાય. મતભેદો તો રહી પણ જાય કારણ કે એ ‘મત’ -અભિપ્રાય – છે. પરંતુ એ નક્કી, કે આ બધી વાચનસામગ્રી રસ પડે તેવી છે એટલે જે વાંચશે તે એમાં ડૂબી જશે એની ખાતરી આપું છું.

ફરીથી આભાર.

દીપક

૦૦૦૦૦૦૦૦

1http://www.theguardian.com/business/2015/jul/14/imf-report-greece-needs-more-debt-relief

2http://yaleglobal.yale.edu/content/greek-crisis-eu-part2

3http://krugman.blogs.nytimes.com/2015/07/12/killing-the-european-project/?_r=0

______________

ઉપયોગમાં લીધેલી અન્ય વાચન સામગ્રીની યાદી સાભાર પ્રસ્તુતઃ

http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/feb/27/greece-spain-helped-germany-recover

https://en.wikipedia.org/wiki/Economic_history_of_Greece_and_the_Greek_world

https://en.wikipedia.org/wiki/Greek_economic_miracle

http://marshallfoundation.org/marshall/the-marshall-plan/

http://www.britannica.com/event/Marshall-Plan

http://www.hellenicfoundation.com/History.htm

http://www.encyclopedia.com/topic/Greece.aspx

http://www.theguardian.com/world/2011/aug/02/greek-protester-resisted-nazis

http://www.theguardian.com/world/2014/nov/30/greek-resistance-manolis-glezos-planted-bomb-athens-winston-churchill

https://en.wikipedia.org/wiki/Manolis_Glezos

https://en.wikipedia.org/wiki/Dawes_Plan

‘http://www.lse.ac.uk/researchAndExpertise/researchImpact/PDFs/germany-hypocrisy-eurozone-debt-crisis.pdf

http://www.forbes.com/sites/timworstall/2012/09/12/does-germany-really-owe-greece-a-etrillion-in-war-reparations-probably-not-no/

http://www.spiegel.de/international/germany/greek-study-provides-evidence-of-forced-loans-to-nazis-a-1024762.html

http://www.theguardian.com/business/2015/jul/06/germany-1953-greece-2015-economic-marshall-plan-debt-relief

Avsaad-naa lekhak Parth Nanavati

પાર્થ નાણાવટી એક નવી, તાજી કલમનું નામ છે. એમના પુસ્તક ‘૧૩’નો પરિચય મેળવવા અહીં ક્લિક કરવા વિનંતિ છેઃ

મારી બારી (૨૪) – અવસાદના લેખક : પાર્થ નાણાવટી

આ ઉપરાંત દિલ્લી સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા આપવામાં આવતો યુવાગૌરવ પુરસ્કાર આ વર્ષે શ્રી અનિલ ચાવડાને ‘સવાર લઈને’ પુસ્તક માટે મળ્યો છે. વિશેષ અહીંઃ

દિલ્લી સાહિત્ય અકાદમીનો યુવા પુરસ્કાર

 

Polio-ne Deshvato

પોલિયોને દેશવટો

આવતીકાલે મકરસંક્રાન્તિ.સૂર્ય ભગવાન ઉત્તરે વળશે. આદરણીય કવિ નરસિંહરાવ દિવેટિયાએ ગાયું છેઃ
ધન્ય હો, આર્યપુત્ર ઊઠજો,
સુભટનાં શુકનની વાગી ઘડીઓ;
ઉત્તરાયણ થયા ઉત્તરે રવિ વળ્યા,
ભાનુના ભર્ગની વરસી ઝડીઓ…

ભાનુના ભર્ગની ઝડીઓ વરસે એનો આનંદ અનેરો છે. કઈંક માનસિક રીતે જ ઉત્તરાયણ સાથે સારૂં લાગવા માંડે છે. એ ટાંકણે, (સરકારી અનુવાદિયા ભાષામાં કહું તો, મકર સંક્રાન્તિની પૂર્વસંધ્યાએ) સમાચાર મળે છે કે છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન દેશમાં પોલિયોનો એક પણ નવો કેસ નોંધાયો નથી. માત્ર બે વર્ષ પહેલાં નવા ૭૪૧ કેસો નોંધાયા હતા, એટલે કે દરરોજ સરેરાશ બે નવાં બાળકો પોલિયોની જીવનભરની નાગચૂડમાં સપડાતાં હતાં. માત્ર બે જ વર્ષના ગાળામાં પોલિયોનાં વાયરસને જડમૂળથી નાબૂદ કરી દેનારા અસંખ્ય આરોગ્ય કર્મચારીઓ અને નીતિ નિર્ધારકો ખરેખર અભિનંદનના અધિકારી છે.

આપણા દેશમાં સારા સમાચાર બહુ ઓછા મળે છે. ક્યાંક ટ્રેન અકસ્માત, તો ક્યાંક હૉસ્પિટલમાં આગ લાગી જાય અને દરદીઓ જીવતાંજીવત મહા ચિતાને સમર્પિત થઈ જાય. ક્યાંક બાળકોને લઈને જતી સ્કૂલ બસ ખાઈમાં ગબડી પડે, તો ક્યાંક આદિવાસીઓ પોતાની રોજીરોટી બચાવવા સંઘર્ષ કરતા હોય. અને એકને ભૂલો અને બીજાને યાદ કરો એવાં કૌભાંડો, ખૂનામરકી, લૂંટફાટ, ત્રાસવાદ…આવા સંયોગોમાં પોલિયો નામના એક મૌન કૌભાંડનો અંત આવ્યો છે એ ખરેખર ઉતરાણ પર મળેલા સારા સમાચાર છે. આટલાં કૌભાંડો આટલા રાજકીય આટાપાટા વચ્ચે પણ તંત્ર પોલિયો રવિવાર જેવી ઝુંબેશો ચલાવતું રહ્યું એ પોતે જ એક સારા સમાચાર છે.

બાળકો માટે જીવલેણ મનાતી છ મુખ્ય બીમારીઓમાં એક છે પોલિયોની બીમારી. આ છ બીમારીઓ એટલે છ પૂતનામાસીઓ. પોલિયોનું વાયરસ બહુ જ ચેપી હોય છે અને ચેપી ભોજન દ્વારા એ આંતરડામાં પહોંચીને પાંગરે છે અને પછી બાળકની નર્વસ સિસ્ટમ પર હુમલો કરે છે. બાળકનાં અંગો એની પકડમાં આવી જાય છે અને સ્વાભાવિકપણે કામ કરતાં નથી. આંતરડામાંથી એની અસર બાળક પર ન દેખાય ત્યારે પણ એ મળ દ્વારા બહાર આવે છે અને પ્રદૂષિત પાણી, હવા અને ખોરાક મારફતે ચેપ ફેલાવે છે. પોલિયોનો ઇલાજ નથી, માત્ર પોલિયોની રસી -ઇંજેક્શન કે ટીપાં – એની સામે ઢાલ બની શકે છે.

એ પણ નોંધવું જોઈએ કે છાસવારે કૌભાંડો અને ભ્રષ્ટાચારને નામે રાજકારણીઓ પર વરસી પડનારા,આપણે કદી બોલ્યા નથી કે સાર્વજનિક આરોગ્ય સેવા આપણૉ અધિકાર છે. આ મૌન કૌભાંડ આપણા ધ્યાનની બહાર જ રહ્યું; બાળકો આવી બીમારીનો ભોગ બને એ રાષ્ટ્રીય શરમ છે એવું આપણને કદી ન લાગ્યું. પોલિયોની નાબૂદી તો આજથી પચાસ વર્ષ પહેલાં થઈ જવી જોઈતી હતી, પરંતુ, બાળકનું મૃત્યુ, બીમારી, ગરીબાઇને પૂર્વજન્મનાં કર્મોનું ફળ માનનારા આપણે આ બાબતમાં કદી પણ આંદોલિત ન થયા એ પણ કડવું સત્ય છે.

પરંતુ હજી પણ સફળતા તરફ આપણે અર્ધા રસ્તે પહોંચ્યા છીએ.
હજી આજ સુધીના નમૂનાઓનું લૅબોરેટરીમાં પરીક્ષણ બાકી છે, ગટરોમાં આ વાયરસ છે કે નહીં તે જોવાનું બાકી છે. એનાં પરિણામ આવી ગયા પછી વિધિવત્ જાહેર કરાશે કે ભારતે પોલિયો સામેની લડાઈ જીતી લી્ધી છે.આજે માત્ર ચાર દેશો. ભારત, પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને નાઇજીરિયા, ભયંકર ચેપી દેશોની યાદીમાં છે. એમાંથી બહાર આવવાની ખરી નિરાંત તો ૨૦૧૩ની મકર સંક્રાન્તિએ જ થશે.

પરંતુ, આજે તો કવિ નરસિંહરાવ દિવેટિયાની શરૂઆતમાં આપેલી પંક્તિમાં થોડો ફેરફાર કરીને ગાઈ તો શકીએ છીએ કેઃ
ધન્ય હો, સર્વ જન ઊઠજો,
પોલિયોના દફનની વાગી ઘડીઓ,
ઉત્તરાયણ થયા ઉત્તરે રવિ વળ્યા
ભાનુના ભર્ગની વરસી ઝડીઓ
xxxxxx
આ મકર સંક્રાન્તિએ એક બીજી વાતની પણ નોંધ લેવી જોઇએ. ગુજરાતી બ્લૉગ જગતના ભિષ્મ પિતામહ શ્રી જુગલકિશોરભાઈ વ્યાસ બ્લૉગ જગતમાંથી નિવૃત્તિ લે છે.

Attack on Prashant BhuShan

પ્રશાંત ભૂષણ પરના હુમલાએ આખા દેશને ચોંકાવી દીધો છે. પ્રશાંત ભૂષણ માત્ર જાહેર હિતની અરજીઓ હાથમાં લે છે અને ક્યારેક તો ગાંઠનાં ગોપીચંદન ખર્ચીને કામ કરે છે. સત્તાધારીઓના એ કડક ટીકાકાર રહ્યા છે. હાલમાં જન લોકપાલ બિલ માટેના અણ્ણા આંદોલનમાં એમની મહત્વની ભૂમિકા રહી છે. એમના પર હુમલો થાય એ આપણી લોકશાહી માટે ખરેખર ચિંતાનો વિષય છે. કોઈ શ્રી રામ સેના અને ભગતસિંહ ક્રાન્તિ સેનાનું આ કારસ્તાન છે. સારી વાત એ છે કે આમાંથી એક માણસ પકડાઈ ગયો છે.

સવાલ તો ઘણા ઉપસ્થિત થાય છે. ‘ટાઇમ્સ નાઉ’ ટીવી ચૅનલની રિપોર્ટર અને કૅમેરામૅનની હાજરીમાં આ બનાવ બન્યો. અર્ણબ ગોસ્વામીએ જો કે એમને અગાઉથી ખબર હોવાનો ઇન્કાર કર્યો છે. એમણે આ વીડિયો પર પોતાનો એકાધિકાર નથી એ દેખાડવા માટે બધી ચૅનલોને પણ ફીડ આપી. શું આટલું જ જવાબ તરીકે સમ્તુષ્ટ કરી શકે છે?

એક તો, ચૅનલે ઇન્ટરવ્યૂ માટે પ્રશાંત ભૂષણની રજા માગી હતી કે કેમ? રજા માગ્યા વિના જ જો ટાઇમ્સ નાઉની ટીમ એમની પાસે પહોંચી ગઈ હોય તો એનો અર્થ એ થાય કે પ્રશાંત ભૂષણને એની જાણ નહોતી.

બીજો સવાલ એ છે કે, હુમલાખોરો અને ચૅનલની ટીમ એકી વખતે ત્યાં હાજર હોય એ માત્ર ‘કાગનું બેસવું અને તાડનું પડવું’ જેવું હતું? એમ ન હોય તો હુમલાખોરોને કેમ ખબર પડી કે ટાઇમ્સ નાઉની ટીમ ત્યાં હશે?

ગુંડાઓ પ્રશાંત ભૂષણને મારે છે, ખુરશી પરથી પટકી દે છે… અને કેમેરા આ બધી ગતિવિધિની સાથે ફરતો જાય છે અને પૂરા દૃશ્યનું ફિલ્માંકન કરે છે! આ સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયા છે? અચાનક આપણા પર કોઈ હુમલો કરે ત્યારે આપણી પાસે બેઠેલો માણાસ છાપું વાંચતો બેઠો રહે, એને આપણે સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયા માનીશું? એમ લાગે છે ને, કે કેમેરામૅનની સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયા માત્ર TRPને કેન્દ્રમાં રાખીને થઈ? તો એના માનસનું મશીનીકરણ થઈ ગયું હોવાનું એમાંથી દેખાય છે.

પ્રશ્નો ઘણા છે, જે લોકશાહી અથવા વાણી સ્વાતંત્ર્યના અધિકારથી પણ આગળ જાય છે. માનવીય સંવેદનાનું બજારીકરણ થઈ જવું એ દુઃખદ ઘટના છે. આપણે સૌ પ્રશાંત ભૂષણની સાથે છીએ અને આ પ્રશ્નોના જવાબ શોધવા માટે જવાબદાર છીએ. વિરોધી અવાજને દબાવી દેવા માટે શારીરિક તાકાતનો કે સત્તાનો ઉપયોગ થાય એ સહન કરવા જેવી વાત નથી.xxx

%d bloggers like this: